اطلس > مفاهیم و مبانی > مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۲/۲۶ تعداد بازدید: 274

یکی از اشکالات تکفیری ها این است که ساخت مسجد بر روی قبور جایز نیست. محمد بن عبدالوهاب در این باره می نویسد: لا يشرع بناء المساجد على القبور، ولا الصلاة عندها؛ ساختن مسجد بر روی قبور و ماز خواندن در کنار قبور مشروع نیست.



یکی از اشکالات تکفیری ها این است که ساخت مسجد بر روی قبور جایز نیست. محمد بن عبدالوهاب در این باره می نویسد: لا يشرع بناء المساجد على القبور، ولا الصلاة عندها؛[1] ساختن مسجد بر روی قبور و ماز خواندن در کنار قبور مشروع نیست.

بن باز نیز می گوید: المسجد الذي فيه قبور، لا يصلى فيه؛[2] مسجدی که در آن قبر باشد، نماز جایز نیست.

در این مقاله به طور اجمال ابتدا ساخت مسجد و سپس نماز خواندن در کنار قبور بررسی می شود.

الف) دلایل جواز ساخت مسجد

1. قرآن

مسجد ساختن بر روی قبور ریشه در تعالیم قرآن دارد. قرآن کریم در حکایت ماجرای اصحاب کهف، چنین  نقل می کند که مردم پس از یافتن اجساد اصحاب کهف، دچار اختلاف شدند. عده ای گفتند بنایی بر آنها بسازیم و عده ای دیگر که غلبه با آنها بود، گفتند: بر آنها مسجد بسازیم. فرموده قرآن این چنین است:

إِذْ یَتَنَـزَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَیْهِم بُنْیَـنًا رَّبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلَی أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِم مَّسْجِدًا؛[3] پس عده ای گفتند بر روی آنها ساختمانی بنا کنید پروردگارشان به حال آنان داناتر است. اما کسانی که غلبه امور بر آنها بود، گفتند حتما بر ایشان مسجدی بنا خواهیم کرد.

مفسرین منظور از «غلبوا علی امرهم» که پیشنهاد ساخت مسجد را دادند، مؤمنین دانسته و این آیه را جواز بر مسجد سازی بر روی قبور دانسته اند. چنانکه در تفسیر طبری آمده است:

و قال المسلمون: بل نحن أحق بهم، هم منا، نَبْنِی علیهم مسجدا نصلی فیه و نعبد الله فیه؛[4] مسلمانان گفتند: بر روی قبر اصحاب كهف، مسجد بنا می‌كنیم تا در آنجا نماز بخوانیم و خدا را  عبادت كنیم.

زمخشری نیز راجع به این آیه می‌گوید:

«لنتخذن» علی باب الكهف «مسجدا» یصلی فیه المسلمون و یتبركون بمكانهم؛[5] مسجدی بر بالای قبور اصحاب كهف بنا می‌كنیم تا مسلمانان در آنجا نماز بخوانند و به قبور اصحاب كهف تبرك بجویند.

فخر رازی نیز عبارت (لنتّخذنّ علیه مسجداً) را به معنای بنای مسجد بر قبور اصحاب کهف دانسته که محلی برای عبادت پروردگار باشد.[6]

در حقیقت این علما از آنجا که قرآن به عنوان کتاب هدایت، نظر مؤمنین را رد نکرده است، بالاترین دلیل بر جواز ساخت مسجد بر قبور دانسته اند.

پاسخ به اشکال

برخی از تکفیری ها در مقابل صراحت آیه مذکور، دست به توجیهات عجیبی زده اند. از جمله البانی که بر خلاف قرائن درونی و بیرونی این آیه، منظور از «غلبوا علی امرهم» را حاکمان ظالم و اهل هوی و هوس دانسته است. البانی دلیل این برداشت خلاف ظاهر را روایت «لعن الله اليهود اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد»[7] دانسته است.[8] در حقیقت وی خود معترف است که ظاهر آیه منظور از غلبوا علی امرهم را مؤمنین را می رساند ولی به خاطر این حدیث دست از ظاهر حدیث بر می دارد.

در حالیکه منظور روایت «لعن الله اليهود اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد»[9] پرستش و سجده کردن بر قبور است. ابن حجر عسقلانی منع ساخت از مسجد را مطلق ندانسته و فقط برای زمانی دانسته که ترس از این باشد که مسلمانان همانند برخی امت های گذشته، قبر را عبادت کنند.[10] زین الدین محمد مناوی شافعی (1031ق) ذیل روایت «قاتل الله اليهود اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد» می نویسد: علّت نکوهش یهود در این روایت به دلیل قبله قرار دادن قبور انبیاء است.[11]

محمّد شفیع عثمانی می گوید: مراد روایت این است که قبور را سجده گاه خود قرار دهند، که این به اتفاق، شرک و حرام است.[12]

همچنین باید توجه کرد که در روایت مذکور نفرموده «اتخذوا علی القبور» که منظور مسجد ساختن بر روی قبور باشد، بلکه فرموده «اتخذوا القبور» که منظور نماز خواندن روی قبور و سجده گاه کردن قبور است. یعنی یهود روی قبور نماز می خواندند و قبور را محل سجده قرار می دادند که در این روایت از آن نهی شده است. در صحیح مسلم روایتی نقل شده است که این برداشت را تأیید می کند: لا تجلسوا على القبور ولا تصلوا إليها؛[13] بر روی قبور ننشینند و به سوی آنها نماز نخوانند.

در حالیکه مسلمانان که بر روی قبور مسجد می سازنند، هیچگاه به سمت قبور سجده نمی کنند و تنها به نیت تبرک در در اطراف قبور برای خداوند نماز می خوانند.

2. سیره سلف:

الف . در زمان عمر بن عبدالعزیز با ازدیاد جمعیت مسلمانان و تنگ شدن عرصه مسجد، قسمت شرقی مسجد النبی ـ كه مدفن آن حضرت و خانه همسران ایشان بود ـ به محدوده مسجد النّبی افزوده شد و نمازگزاران در اطراف قبر آن حضرت به نماز می ایستادند.[14]  

 ب . سمهودی در مورد فاطمه بنت اسد مادر گرامی امام علی (علیه السَّلام) می گوید :

پس از رحلت فاطمه بنت اسد رسول خدا دستور داد برای او قبری آماده كنند. به دنبال این دستور مردم در مسجدی كه امروزه به آن قبر فاطمه گفته می شود قبری حفر كردند.[15]

سمهودی در جای دیگری می نویسد: مصعب ابن عمیر و عبد اللّه بن جحش، در مسجدی كه روی قبر حمزه، عموی پیامبر بنا شده بود، دفن شدند.[16]

ج. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) نامه‌ای به ابوبصیر نوشت که به سوی او بیاید، اما ابوبصیر از دنیا رفت. ابوجندل او را در همانجا دفن کرد و مسجدی کنار قبرش بنا نمود.[17]

نکته:

همانگونه که برخی علما تذکر داده اند مسجدی که بر روی قبور ساخته می شود به شرطی جایز است که مزاحم رفت و آمد مردم و یا تصرف در زمین دیگران و یا هر مزاحمتی دیگر برای مردم نباشد.[18]

غماری یکی از علمای بزرگ شافعی معاصر در کتاب خود به نام «احیاء المقبور من ادله استحباب بناء المساجد و القباب علی القبور» بعد از ذکر برخی از اقوال علمای اهل سنت در نهی ساختن مسجد بر قبرها، این گونه جمع بندی می کند که بنای بر قبور و مسجد به خودی خود اشکالی ندارد و ادله کسانی که بنای بر قبور را جایز ندانسته اند مربوط به عوارضی است که در ساخت بنا و مسجد بر قبور اتفاق می افتد. مانند اینکه زمین وقفی یا در راه و یا به قصد ریا و تفاخر احداث شود.[19]

ب) نماز خواندن در کنار قبور

هر چند با اثبات جواز مسجد ساختن بر روی قبور، به طریق اولی نماز خواندن بر روی قبور نیز اثبات می شود؛ اما از سیره پیامبر و صحابه و دیگر مسلمانان نیز نماز خواندن در کنار قبور گزارش شده است.

عایشه، همسر پیامبر عمری را در منزل خود و در كنار قبر پیامبر ( صلی الله علیه وآله وسلم ) بدون هیچگونه دیوار یا حایل دیگری نماز گزارد. پس از دفن عمر بود كه دیواری بین منزل عایشه و قبور پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، ابی بكر و عمر كشیدند .[20]

بیهقی درباره حضرت فاطمه (علیها السَّلام) می نویسد : « فاطمه (علیها السَّلام) به زیارت قبر عمویش حمزه می رفت و می گریست و در كنار آن نماز می خواند.[21] حاکم نیشابوری همین روایت را نقل می کند و در ذیل آن می نویسد: «راویان این حدیث ، موثّق تر از سایر احادیثند».[22]

پاسخ به اشکال:

روایتی که در عدم جواز نماز خواندن در کنار قبور استدلال شده است، روایت «لعن الله اليهود اتخذوا قبور أنبيائهم مساجد»[23] است که همانگونه که گذشت روایت مربوط به یهود بوده که بر قبور انبیاء خود سجده می کردند، در حالیکه در بین مسلمانان هیچگاه به خود قبر سجده نمی کنند.

 محمد بن عبدالوهاب ادعا می کند که ساخت مسجد و نماز خواندن در کنار قبور از اسباب تعظیم قبور و ذریعه (مقدمه) شرک است (یعنی قبور تبدیل به بت شوند).[24] در حالیکه همانگونه که گذشت آیه و سیره پیامبر و سلف بر این کار وجود دارد و اگر بنا باشد که هر کاری به بهانه ذریعه شرک بودن ترک کرد، باید بسیاری از حج را نیز تعطیل کرد که ممکن است کعبه تبدیل به بت شود.

 پی نوشت:


[1]. مفيد المستفيد في كفر تارك التوحيد، محمد بن عبدالوهاب، ص292.

[2] مجموع فتاوى عبد العزيز بن باز، ج10، ص302.

[3] کهف، 21.

[4] تفسیر طبری، محمد بن جریر طبری، ج17، ص640.

[5] الكشاف عن حقائق التنزیل، زمخشری، ج2، شرح ص665؛ تفسیر النسفی، عبد الله نسفي، ج2، ص293.

[6] تفسیر الکبیر، فخر رازی، ج21، ص446.

[7] صحيح البخاري، محمد بن اسماعیل بخاری، ج1، ص93.

[8] تحذير الساجد من اتخاذ القبور مساجد، البانی، ص55.

[9] صحيح البخاري، محمد بن اسماعیل بخاری، ج1، ص93.

[10] فتح الباری، ابن حجر عسقلانی، ج3، ص 208.

[11] فيض القدير شرح الجامع الصغير، زين الدين مناوي قاهري، ج4 ص466.

[12] معارف القرآن، محمد شفیع عثمانی دیوبندی، ج8، ص358-357.

[13] صحیح مسلم، مسلم نیشابوری، ج2، ص668.

[14] تاریخ طبری، محمد بن جریر طبری، ج6، ص435.

[15] وفاء الوفاء ، سمهودی، ج3،ص87.

[16] همان، ص114.

[17] عمدة القاري شرح صحيح البخاري، عيني، ج14، ص16.

[18]. مغني المحتاج إلى معرفة معاني ألفاظ المنهاج، شربینی شافعی، ج2، ص55.

[19]. احیاء المقبور من ادله استحباب بناء المساجد و القباب علی القبور، احمد بن محمد بن صدیق غماری، ص11.

[20] همان، ج2، ص109.

[21] السنن الكبری، بیهقی، ج 4، ص78

[22] مستدرك صحیحین، حاكم نیشابوری،ج1، ص533

[23] صحيح البخاري، محمد بن اسماعیل بخاری، ج1، ص93.

[24] مفيد المستفيد في كفر تارك التوحيد، محمد بن عبدالوهاب، ص292.

منابع:

  1. احیاء المقبور من ادله استحباب بناء المساجد و القباب علی القبور، احمد بن محمد بن صدیق غماری، چاپ چهارم، 1429ق.
  2. تاريخ الرسل والملوك وصلة تاريخ الطبري، ابن جرير طبري، محمّد، دار التراث، بيروت، چاپ دوّم، 1387ق.
  3. تحذير الساجد من اتخاذ القبور مساجد، محمد ناصر الدين الألباني، المكتب الإسلامي، بيروت، چاپ چهارم.
  4. صحيح البخاري، محمّد بن اسماعیل بخارى، تحقيق: محمد زهير بن ناصر، دار طوق النجاة، چاپ اوّل، 1422ق.
  5. تفسير النسفي(مدارك التنزيل وحقائق التأويل)، عبد الله نسفي، تحقيق: يوسف علي بديوي، دار الكلم الطيب، بيروت، چاپ اوّل، 1419 ق.
  6. جامع البيان في تأويل القرآن (تفسیر طبری)، محمّد بن جرير طبري، تحقيق: أحمد محمد شاكر، مؤسسة الرسالة، بي جا، چاپ اوّل، 1420 هـ.ق.
  7. صحيح البخاري، محمد بن اسماعیل بخارى، محمّد، تحقيق: محمد زهير بن ناصر، دار طوق النجاة، چاپ اوّل، 1422ق.
  8. صحيح مسلم، مسلم نيشابورى، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقى، دار إحياء التراث العربى، بيروت، بى تا.
  9. فتح الباري شرح صحيح البخاري، احمد ابن حجر عسقلانى، ، دار المعرفة، بيروت، 1379ق.
  10. الكشاف عن حقائق التنزيل وعيون الأقاويل في وجوه التأويل، محمود زمخشري، تحقيق عبد الرزاق المهدي، دار إحياء التراث العربي، بيروت.
  11. مجموع فتاوى عبد العزيز بن باز، سد الشویعر، دارالقاسم، ریاض، چاپ اول، 1420.
  12. معارف القرآن، محمد شفیع عثمانی دیوبندی، ترجمه محمد یوسف حسین پور، انتشارات شیخ الاسلام احمد جام، تربت جام، چاپ چهارم، 1386ش.
  13. مغني المحتاج إلى معرفة معاني ألفاظ المنهاج، محمد بن أحمد شربيني شافعي، دار الكتب العلمية، چاپ اول، 1415هـ .
  14. مفاتيح الغيب، فخر الدين رازي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، چاپ سوّم، 1420ق.
  15. وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، علي بن عبد الله السمهودي، دار الكتب العلمية، بيروت، الطبعة: الأولى، 1419 هـ.
  16. عمدة القاري شرح صحيح البخاري، محمود بن احمد عيني، دار إحياء التراث العربي، بيروت، ج14، ص16.
  17. مفيد المستفيد في كفر تارك التوحيد (مطبوع ضمن مؤلفات الشيخ محمد بن عبد الوهاب، الجزء الأول)، محمد بن عبد الوهاب، تحقیق  إسماعيل بن محمد الأنصاري، جامعة الأمام محمد بن سعود، الرياض.
  18. المستدرك على الصحيحين، حاكم نيشابورى، تعليق: محمد بن أحمد ذهبى، تحقيق: مصطفى عبدالقادر عطا، دارالكتب العلمية، چاپ اوّل، بيروت، 1411ق.
  19. السنن الكبرى، أحمد بيهقى، تحقيق: محمد عبد القادر عطا، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ سوم، 1424ق.
  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

هجرت

مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

دعا در کنار قبور

آل الشیخ

اسلام در نظر فقهای فریقین

تقلید در دیدگاه سلفی‌های تکفیری

سلفیه جهادی

انقطاع عمل بعد از موت

حیات برزخی

ظاهر گرایی از دیدگاه سلفیها

اسلام در قرآن و روایات

تأویل از دیدگاه سلفیها

تشبه به کفار

گریه و عزاداری

دموکراسی

ولاء و براء

إرهاب

سفر برای زیارت قبور اولیای الهی

استغاثه به ارواح اولیای الهی

زیارت قبور برای زنان

دار الاسلام

دموکراسی

بنا بر قبور

تسمیه به «عبد» و «غلام»

سنت و بدعت

ترور (فتک و اغتیال)

آخر الزمان

سوگند به غیر خدا

نذر و ذبح برای غیر خدا

احتفال

امت

جماعت

معذوریت جاهل (عذر به جهل)

خروج بر حکام مسلمان (1)

دار الکفر و دار الحرب

دشمن نزدیک و دور

خروج بر حاکم مسلمان (2)

تکفیر مطلق و معین

حقیقت و مجاز

حکم بغیر ما انزل الله

تأویل در اصول

طلب شفاعت از اولیای خدا

مانعیت تأویل

سلطه غیبی (ولایت تکوینی)

موانع تکفیر

نواقض الاسلام (2)

مفهوم و مراحل شرک

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

تكفير در نگاه انديشمندان اسلامى

سلفیان و توحید

توحید و شرک

تعریف جهاد نزد علمای اسلام

دولت در اندیشه اسلامی معاصر

عقل از دیدگاه وهابیت

عملیات انتحاری دراسلام  

اسلام و ايمان

عدو قریب و بعید

توسل

تکفیر اهل قبله

نقد و بررسی دیدگاه سلفی جهاد درباره رومیه

پرچمهای سیاه گروه های تکفیری

تبرک

کفر در لغت و اصطلاح

استشهادی

معنای اسلام و ایمان

عدو قریب و بعید

دابق

جهاد در نظر شیعه و سنی

سماع موتی

استعانت از کفار در جهاد

عبادت از منظر سلفی ها

توحید و شرک از منظر سلفیان

سب صحابه

مفهوم شناسی جهاد از نگاه سلفیه

جاهلیت

نکایه، انهاک، ادارة التوحش

مبانی فکر سلفیه