مقالات > کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۲/۲۶ تعداد بازدید: 140

ریشه های وهابیت امروز به قرن دوازدهم و دعوت محمد بن عبدالوهاب می گردد؛ اما وهابیت در دو مقطع تاریخی، یک بار توسط مصریان، و بار دیگر به دست آل رشید، از میان رفت.



ریشه های وهابیت امروز به قرن دوازدهم و دعوت محمد بن عبدالوهاب می گردد؛ اما وهابیت در دو مقطع تاریخی، یک بار توسط مصریان، و بار دیگر به دست آل رشید، از میان رفت. در مقاله گذشته نیز به صورت فشرده به کارنامه ی وهابیت در این دو دوره اشاره شد؛ اما وهابیت امروز، ادامه دوره سوم وهابیت است که هنوز نیز ادامه دارد. از این رو در این مقاله، به صورت مستقل کارنامه وهابیت در این دوره بررسی می شود. در این عصر، کارنامه وهابیت دو بخش جنایات و فجایع از یک سو، و ویرانی آثار و ابنیه و اماکن مقدس اسلامی از سوی دیگر، بررسی خواهد شد.
 نويسنده: سید مهدی علیزاده موسوی
مقدمه
از نظر تبار شناسی، ریشه‌های وهابیت امروز راباید در قرن دوازدهم و دعوت محمد بن‌عبدالوهاب جست و جو کرد؛ امام چنان که در فصل‌های گذشته گفته شد، وهابیت در دو مقطع تاریخی، یک بار توسط مصریان، و بار دیگر به دست آل رشید، از میان رفت. در فصل گذشته نیز به صورت فشرده به کارنامه‌ی وهابیت در این دو دوره اشاره شد؛ اما وهابیت امروز، ادامه دوره سوم وهابیت است که هنوز نیز ادامه دارد. از این رو در این فصل، به صورت مستقل کارنامه وهابیت در این دوره بررسی می‌شود. در این عصر، کارنامه وهابیت دو بخش جنایات و فجایع از یک سو، و ویرانی آثار و ابنیه و اماکن مقدس اسلامی از سوی دیگر، بررسی خواهد شد.

1ـ جنایت‌های وهابیان
1.1ـ حرکت اخوان[1]
دوره سوم وهابیت که با روی کار آمدن «عبدالعزیز» آغاز شد، همراه با نوعی چرخش و گذار از جریان افراطی و تند روی وهابیت به سوی تساهل بود؛ زیرا در این دوره، ارتباط مستقیم وهابیت با انگلستان و آمریکا از یک سو، و رویارویی آل سعود با مظاهر مدرنیسم و نوگرایی از سوی دیگر، موجب تغییر در دیدگاه‌های تند خاندان آل سعود شد.

برای نمونه، در حالی که جناح تند رو و تکفیری وهابیت، اتومبیل، تلفن و تلگراف را از شیطان می‌دانست، عبدالعزیز در جریان فتح حجاز، به اهمیت این ابزار‌ها برای استقرار سلطه‌ی خود به خوبی پی برد.(1:ص305)[2] با وجود این تحول، آل سعود هم چنان به مکتب وهابیت نیازمند بود؛ زیرا آنچه مشروعیت آل سعود و حملات ویرانگر آن‌ها را برای گسترش حاکمیتشان توجیه می‌کرد، شعار توحید بر پایه آموزه‌های مکتب وهابی بود. بنابراین ناچار بود در ظواهر، خود را پایبندبه آموزه‌های وهابی نشان دهد و از ظرفیت‌های این مذهب نوساخته، برای پیشبرد هدف‌های خود بیش‌ترین بهره را بردند.

از سوی دیگر، شیوخ وهابی نیز تنها در صورتی امکان ادامه‌ی حیات داشتند که حکومت آل سعود پابرجا می‌ماند و با وجود انتقاد‌هایی که به آن داشتند، چاره جز حمایت برای آن‌ها نمانده بود. چنین وضعیتی، آل سعود را در تعارضی آشکار قرار داد؛ از یک سو برای ایجاد حاکمیت بر شبه جزیره و تأسیس کشوری واحد در دنیای مدرن، نیازمند تحمل دیگران و تعامل بیش تر با دنیای خارج بود، و از سوی دیگر، برای حمله به دیگر مناطق شبه جزیره و اشغال آن‌ها، به ایدئولوژِ وهابیت نیاز داشت.

در این میان، عبدالعزیز پس از تثبیت اولیه‌ی قدرت خود و فتح مناطق اطراف ریاض، به این نتیجه رسید که لشکر کوچک وی نمی‌تواند با توجه به گستردگی شبه جزیره عربستان، زمینه‌های چیرگی وی را بر این مناطق هموار کند؛ بنابراین به فکر تشکیل سپاهی افتاد که بتواند در فتح دیگر مناطق شبه جزیره، مانند بخش شرقی و منطقه‌ی حجاز،آل سعود را یاری نماید. لشکری که با تمسک به آموزه‌های وهابی، با تمام وجود در خدمت هدف‌های وهابیان باشد.

از این رو زمینه‌های تشکیل لشکری با نام «اخوان» را فراهم کرد. جریان اخوان دارای ویژگی‌هایی بود که می‌توانست منافع آل سعود را تأمین کند:

(1) اخوان متشکل از بَدَویان صحرانشین بود که به علت زندگی ساده و انعطاف پذیر، به سرعت برای جنگ آماده می‌شدند وهنگام نیاز می‌توانستند تجهیز شوند.

(2) اخوانی‌ها بادیه نشینانی فقیر بودند و به علت شرایط جوی و اقلیمی شبه جزیره، همواره با مشکلات مادی بسیاری دست و پنجه نرم می‌کردند. کمک‌های مالی و ایجاد انگیزه‌های مادی در آن‌ها، مانندبه دست آوردن غنایم و مقام، می‌توانست آنان را به شدت به دستگاه آل سعود وابسته کند.

(3) گروه اخوان از نظر معلومات دینی، کاملا بی سواد بودند و این امر آنان را مستعد القای عقاید وهابیت می‌کرد. در میان آن‌ها عالمی نبود که با عقاید انحرافی وهابیت مبارزه کند. به همین دلیل، برخی از پژ وهشگران بنیان گذاران جریان اخوان را هبه دو بخش تقسیم کرده ند: نخست، عبد العزیز و خاندان آل سعود که زمینه سیاسی شدن و بسیج آنان را برای عملی کردن اهداق خود فراهم کردند، و دوم، مبلغان و شیوخ وهابی، مانند «عبدالله محمد بن‌عبد‌اللطیف»، قاضی ریاض که از خاندان محمد بن‌عبدالوهاب بود و «شیخ عیسی»، و «عبدالکریم مغربی»، که انگیزه‌های معنوی لازم را در آن‌جا برای حمله‌های ویرانگر برضد مسلمانان ایجاد کردند.(2:ص295)

(4) روحیه‌ی بیابانی و زندگی در شرایط دشوار و جنگ‌هایی که پیوسته میان آن‌ها شعله‌ور بود، از آنان افرادی بی احساس و خشن ساخته بود که برای هر مأموریتی آماده بودند و هر اشاره ای از سوی خاندان آل سعود کافی بود که منطقه‌ی زیبایی را، تنها پس از ساعتی، به ویرانه‌ای تبدیل کنند. عمل‌کرد اخوان در حمله هایشان به مناطق شرقی و منطقه‌ی حجاز، به ویژه طائف، به خوبی نشانگر چنین روحیه ای است.

با همه این امتیازها، مشکلی اساسی فراروی آل سعود و داعیان وهابی وجود داشت. بیابان نشین‌ها، زندگی مستقری نداشتند و در سراسر بیابان‌های نجد پراکنده بودند و کوچ دائمی آن‌ها برای یافتن مرتع وآب، استفاده از آن را مشکل می‌کرد. هم چنین به علت پراکندگی و جابه جایی آنها، آموزش آنان بسیار دشوار بود.

وهابیان براین این مشکل نیز چاره جویی کردند. عبد العزیز شهرک‌هایی را با نام «هجر» برای استقرار دائمی بدویان ایجاد کرد. نخستین و شاید معروف‌ترین این شهرک‌ها، شهرک «ارطاویه» بود که در سال1913میلادی به وجود آمد. ارطاویه منطقه ای آباد بر سر کاروان‌هایی بود که از کویت به سوی «قصیم» رهسپار می‌شدند. ساکنان این هجر، بیش تر از قبیله «مطیر»- یکی از قوی‌ترین قبیله‌های منطقه مرکزی شبه جزیره – بودند و پس از استقرار و روی آوردن به کشاورزی، برای خود خانه و کاشانه ساختند. (2:ص297)پس از ارطاویه، تعداد شهرک‌ها افزونی یافت در حالی که در سال 1920 تعداد آن‌ها به 52 شهرک رسید، در سال 1929 به 120 شهرک رسید.( 2:ص295)

آن چه بیش از هرچیز بدویان را علاقه‌مند به سکونت در این شهرک‌ها می‌کرد، سختی‌های کوچ‌نشینی و زندگی بدوی بود. عبدالعزیز با کمک‌های مالی به این شهرک‌ها و در اختیار گذاشتن امکانات کشاورزی، آنان را به سکونت دائم تشویق می‌کرد. چنین شرایطی موجب می‌شد که وهابیان به راحتی بتوانند در این مناطق به تبلیغ و ترویج مکتب ابداعی خود بپردازند. مساجد و مدارس بسیاری در این شهرک‌ها فعال شد و مبلغان وهابی، تمام تلاش خود را برای آموزش بدویانی که با معارف دینی هیچ گونه آشنایی نداشتند، به کار گرفتند. به بزرگان این شهرک‌ها به گونه‌ای ویژه توجه می‌شد. آنان با توجه به جایگاه و نقششان در اداره شهرک و میزان تعامل با حکومت آل سعود، ماهیانه مبلغی را دریافت می‌کردند.

وهابیان به ایشان تلقین کردند که اسلام حقیقی، آن چیزی است که محمد بن‌عبدالوهاب، ارائه می‌کند و مسلمانان دیگر مشرک هستند. می‌توان گفت، اخوانی‌ها در اعتقاد به مبانی وهابیت، از بنیان گذاران مکتب وهابی پیش گرفتند. در میان بدویان این عقیده رایج بود که آنان پس از استقرار در این شهرک‌ها، از جاهلیت به اسلام حقیقی وارد شده اند. اخوان، صفت «مشرکان» را به همه کسانی که با اندیشه‌های آنان مخالف بودند، نسبت می‌دادند.

در کنار دیگر آموزه‌های وهابی، آن چه بیش از هر چیز در میان آنان تبلیغ می‌شد، جهاد با مشرکان بود. آنان در مبارزه با مشرکان ( مسلمانان) از هیچ‌گونه سنگ‌دلی دریغ نمی‌کردند، و تاریخ، سرشار از جنایت‌ها وغارت‌های آنان است. آنان ظاهر خود را نیز با دیگر مسلمانان متفاوت کرده بودند تا به گمان خودشان، از مشرکان قابل تشخیص باشند. دستار سفیدی بر سر می‌بستند؛ سبیل هایشان را می‌تراشیدند و ریش‌هایشان را زیاد بلند نمی‌کردند؛ محاسن خود را حنا می‌بستند و لباس‌های عربی کوتاه می‌پوشیدند؛ قهوه نمی‌نوشیدند، به این دلیل که در دوران رسول خدا قهوه وجود نداشت. در مجموع، با نگاهی به باور‌ها و عمل کرد آن‌ها، می‌توان آنان را خوارج متأخر جهان اسلام نامید.

اخوان با کمک‌های آل سعود و فعالیت مبلغان وهابی، رفته رفته رشد بسیاری پیدا کرد و با پیوستن دیگر قبایل منطقه به آن‌ها قدرت یافتند.آل سعود در خلال سال‌های 1913 تا 1925 بهره‌های فراوانی از سپاه اخوان برد و با کمک این لشکر جرار، سیطره خود را بر شبه جزیره کامل کرد. ریاست اخوان بر عهده فردی به نام «فیصل الدویش» گذارده شد که بعد‌ها خود به یکی از مخالفان اصلی آل سعود و خاندان آل شیخ تبدیل شد و به دست عبدالعزیز کشته شد.

جنایت‌های اخوان در گوشه و کنار شبه جزیره عرب، چنان گسترده بود که زبان زد خاص و عام است. در مناطقی مانند «حائل»، «قصیم»، «بریده»،«جوف»،«تربه»،«حفر»، اخوانی‌ها به بهانه‌ی شرک، رسما به کشتار مسلمانان پرداختند. آنان در منطقه حائل، مردم را زنده زنده در آتش سوزاندند و تعداد زیادی را گردن زدند.(3:ص104تا105) [3] تر س و وحشت چنان مردم منطقه را دربر گرفت که بیش از پنجاه هزار نفر به کشور عراق، سوریه و اردن مهاجرت کردند. عبد العزیز، هرچند تعهد کرده بود که فردی را از اهالی حائل به امارت آن‌ها بگمارد، پس از چندی عمو زاده خود «عبد العزیز بن‌مساعد جلوی» را که در خشونت و جنایت شهره عام و خاص بود، به امارت این شهر گمارد.(3:ص106تا107) در منطقه قصیم، در بریده بیش از پانصد نفر را سر بریدند که برخی از آنان، از عالمان و بزرگان اهل سنت بودند. یکی از آنان، قاضی بزرگ«شیخ ابراهیم بن‌عمر » بود که عبد العزیز از وی خواست فتوا به کفر دشمنان وی دهد، اما وی نپذیرفت و در مقابل گفت:" نمی‌توانم بگویم آن‌ها کافرند؛ بلکه کسی کافر است که مسلمانی را نسبت کفر دهد."[4] به همین دلیل، گودالی کندند واو را با دست‌های بسته، داخل آن انداختند و زنده زنده سوزاندند و در پایان، در حالی که هنوز نفس می‌کشید، او را زنده به گور کردند. (3:ص139) چنین وضعیتی در «عنیزه» نیز وجود داشت.

در منطقه «احسا» که محل زندگی شیعیان بود، آل سعود و در رأس آنان اخوان، جنایات و فجایع را از حد گذراند. عبد العزیز پس از فتح این منطقه درسال 1331 قمری، دستور داد سر بسیاری از بزرگان و مشایخ را بریدند و بر روی طبق‌های غذا قرار دادند و مردم را مجبور به خوردن از این غذاها نمودند. در بخش‌های دیگر احساء، مانند«قطیف»، «عقیر»، و «جبیل»، چنین جنایت‌هایی رواج یافت. «عبدالله بن‌جلوی» که در خشونت و سنگ دلی زبان زد بود، به حکومت این منطقه برگزیده شد. (3:ص143تا145) وی در خصوص شیعه، به ویژه در قطیف-مرکز احسا- جنایت‌های بیشماری انجام داد. (2:ص301) به دلیل ستم‌های بسیار آل سعود در این منطقه، بیش از یک ملیون نفر از احسا و قطیف به عراق مهاجرت کردند که بیش تر آن‌ها در منطقه بصره و زبیر سکونت گزیدند. (3:ص147)

در سال 1337 قمری، سپاه عبدالعزیز به رهبری فیصل الدویش، هنگامی که بر سپاه «عبدالله بن‌حسین» که از حجاز به جنگ وی آمده بودند پیروز شد، دو روستای بزرگ با نام «خرمه»، «تربه»، را ویران کرد و ساکنان آن، حتی زنان و کودکان را قتل عام کرد. تعداد قربانیان را تا سه هزار نفر ذکر کردند.(3:ص167تا168) پس از آن، نخلستان‌ها و مزرعه‌ها را به آتش کشیدند و در این منطقه، جز ویرانه چیزی باقی نماند.

1.2ـ جنایات‌های وهابیان در حجاز
بی‌شک، مهم‌ترین منطقه شبه جزیره عرب، «حجاز» است.حجاز به معنی مانع، دو منطقه «نجد» و «تهامه» را از هم جدا می‌کند و شهر‌های مقدس مکه و مدینه در این منطقه واقع شده‌اند. دو شهر طائف و «جدّه» نیز از شهر‌های مهم آن شمرده می‌شوند.حجاز، در قرن دوازدهم در سیطره امپراطوری عثمانی بود و شرفای مکه مشروعیت خود را از جانب خلیفه عثمانی کسب می‌کردند.در سال 1769 میلادی که سال‌های آخر حکومت شریف مکه بود، «علی بکر» حاکم قاهره، از امپراطوری اعلام استقلال کرد و حجاز رانیز جزو سرزمین‌های تحت تصرف خود خواند.علی بکر در فکر تشکیل دولت عربی مستقلی بود که موفق به ایجاد آن نشد و پس از چندی، حجاز از سیطره مصری‌ها خارج شد. (4:ص412) پس از پیوند محمد بن‌عبدالوهاب و محمد بن‌سعود در «درعیه»، علمای حجاز به ماهیت دعوت ابن عبدالوهاب، به دیده شک و تردید می‌نگریستند. و خواهان آشنایی بیشتر با این مکتب بودند، زیرا در آن زمان مکه و مدینه کانون اصلی علم بود و محمدبن‌عبدالوهاب نیز خود مدتی در آن جا به تحصیل پرداخته بود. تأیید علمای حجاز می‌توانست به دعوت وهابیت اعتبار بخشد. از این رو، سی تن از عالمان وهابی که به مکه رفتند تا دیدگاه‌ها و مبانی اندیشه وهابی را برای علمای آن جا تشریح کرده و در ضمن، زمینه اعزام وهابیان به حج را فراهم کنند. اما هنگامی که این سی نفر اصول اندیشه وهابی را توضیح دادند، علمای مکه همگی به این نتیجه رسیدند، که این دعوت، کفر آمیز و برخلاف مبانی و اصول اسلامی است. به همین دلیل، شریف مکه دستور داد با همه منطقه‌ها در زمینه کفر وهابیان مکاتبه شودو دلایل کفر ایشان برای مردم تشریح گردد.سپس دستور داد این سی تن را به جرم کفر به زندان افکندند وتنها تعداد معدودی از آن‌ها توانستند فرار کنند و شرح ماجرا را به حاکمان درعیه بازگویند. (5:ص228) و (2:ص126)پس از آن، به دستور «مسعودبن سعید» - شریف مکه – ورود حجاج نجد به دلیل مغایرت عقاید آن‌ها با عقاید مسلمانان، ممنوع شد. (6:ص23)

اما در دهه بعد، روابط میان وهابیان و شرفای مکه چندان بد نبود؛ زیرا منافع آنان با یک دیگر تضاد مخصوصی نداشت. شرفای مکه، بیش از آن که نگران دعوت وهابیان در نجد باشند، دغدغه‌ی مبارزه با سیطره‌ی ترک‌ها و مصری‌ها بر حجاز را داشتند واین اندیشه آنان را چندان متوجه فعالیت‌های وهابیان نمی‌کرد. افزون براین، شرفای مکه و وهابین هر دو در راستای سیاست‌های انگلستان که همان تضعیف امپراطوری عثمانی بود، گام برمی داشتند. به ویژه آن که انگلستان به شرفای مکه وعده داده بود که در صورت از میان رفتن خلافت عثمانی، آنان جای عثمانی‌ها را در خصوص زعامت جهان اسلام خواهند گرفت. (ر.ک همین کتاب: فصل پانزدهم، وهابیت و استعمار انگلستان).

درعیه برای جلب نظر حاکمان حجاز هدیه‌های بسیار ارزشمندی را که از مسلمانان به غارت برده بود، برای آنان می‌فرستاد.برای نمونه، هنگامی که «سرور» در سال1773 حاکم مکه شد، «عبد العزیز اول» برای او هدیه‌های بسیار ارزشمندی فرستاد. (2:ص126) در این سال‌ها هر چند رسما ورود حجاج وهابی ممنوع بود، اما دراین باره زیاد سخت گیری نمی‌شد.با این حال، عالمان و بزرگان حجاز، از همان ابتدای دعوت وهابیان، با آن مخالف بودند. (2:ص126)

سرور با وهابیان روابط مناسبی داشت، اما پس از مرگ وی، «غالب بن‌مساعد» در سال 1788شریف مکه شد. وی بر خلاف سرور، با وهابیان چنیدن بار جنگ کرد. وی در سال 1210 قمری با لشکری مرکب از ده هزار نفر به نجر حمله کرد؛ اما برخی از قبیله‌ها که به وی قول همکاری داده بودند، به دلیل تجربه‌های گذشته در باره جنایت‌های وهابیان، وی را تنها گذاشتند و او نتوانست موفقیتی به دست آورد. در مقابل، سعود، در سال 1211قمری به قبایلی که قول همکاری به شریف مکه داده بودند، حمله کرد و آنان نیز از ترس، خانه‌های خودرا رها کردند و به بیابان‌ها گریختند. وهابیان در این حمله‌ها، به غارت طایفه‌های نجد پرداختند، تا آن جا که صد هزار گوسفند و بز و چند هزار شتر به غنیمت گرفتند.(6:ص103) پس از آن نیز، جنگ‌های گوناگونی میان ابن مساعد و وهابیان در گرفت و سرانجام در سال 1798 میان آن‌ها صلح برقرار شد اما همان گونه که گفته شد، دولت وهابی دوم، دولتی زود گذر بود و پس از مدتی از میان رفت، تا بار دیگر با حمایت مستیقم انگلستان این فتنه سر باز کند.

1.3- جنایت‌های اخوان در طائف
چنان که در فصل‌های گذشته گفته شد، دولت عبد العزیز با تکیه بر حمایت‌های انگلستان توانست رفته رفته سلطه خود را در مناطق مختلف شبه جزیره گسترش دهد؛ اما وسوسه تسلط بر حرمین شریفین، لحظه ای وی را رها نمی‌کرد. از سوی دیگر، انگلستان به این نتیجه رسیده بود که شریف حسین در مکه نمی‌تواند هدف‌های انگلستان را تأمین کند؛ زیرا نخست آن که وی با هدف انگلستان در تشکیل کشوری با نام «اسرائیل» در قدس، مخالفت می‌کرد و حضور گسترده صهیونیست‌ها را در بیت المقدس، مخالفت مصالح مسلمانان می‌شمارد؛ (7:ص331) دوم آن که شریف حسین با وجود مخالفت با عثمانی، همانند عبد العزیز دشمنی کامل با امپراطوری عثمانی را ابزار نمی‌کرد و امکان این که در آینده ارتباط میان آن‌ها بیشتر شود، کاملا وجود داشت؛ سوم آن که شریف حسین بنا به وعده انگلستان، ادعای رهبری جهان اسلام را داشت و می‌کوشید پس از نابودی حکومت عثمانی، خود جایگزین آن شود و به همین دلیل نیز در سال 1924، رسما خود را خلیفه مسلمانان نامید. (2:ص340) چنین مواضعی هرگز باهدف‌های انگلستان هم خوانی نداشت؛ زیرا انگلستان با تمام وجودبه دنبال ایجاد کشوری با نام اسرائیل در فلسطین بود و از سوی دیگر، سال‌ها تلاش کرده بود امپراطوری عثمانی را که دائیه‌ی خلافت اسلامی داشت، از میان ببرد؛ حال چگونه می‌توانست شاهد شکل گیری دوباره حکومت متحد اسلامی یا دست کم عربی باشد؟[5] سرانجام انگلستان به خوبی تشخیص داد که در میان دو گزینه ای که وجود دارد، وهابیان بیش از شرفای مکه می‌توانند، منافع و هدف‌های اورا حفظ کنند .

در سال 1924، عبد العزیز رهبران اخوان را در ریاض به مناسبت عبد قربان گرد آورد و مسأله‌ی حمله به حجاز را به عنوان یک تکلیف شرعی و عملی توحیدی به آنان پیشنهاد کرد.(8:ص271) وی از آن خواست برای پاک سازی خانه خدا از شرک، جهاد کنند و اگر غنیمتی به دست آورند، اجر آنان برای جهاد خواهد بود.

به دستور عبد العزیز، ابتدابه طائف حمله شد. طائف شهری آباد و زیبا در نزدیکی مکه (شهر کی) با نام «غطغط»[6] بودند و رهبری آنان را فردی با نام «سلطان بن‌بجاد» برعهده داشت. گروه‌های اخوانی دیگری نیز از شهر ک‌ها به آن‌ها پیوستند.اخوانی‌ها به مدت سه روز شهر طائف را برای خود حلال کردند و در این مدت، هر جنایتی راکه خواستند در این شهر انجام دادند.بسیاری از مردم طائف فرار کردند وبقیه مردم و زنان و کودکان که در چنگال اخوان گرفتار شدند، به قتل رسیدند. (10:ص57 تا60)

1.4ـ تصرف مکه
هرچند اخوان به دستور و تحریک عبد العزیز به طائف حمله کردند، اما هنگامی که خبر جنایت‌های ایشان به او رسید، وی در ظاهر ابراز تأسف کرد و از رفتار آنان در این شهر براعت جست ؛ اما هرگز نمی‌توان پذیرفت که ابن سعود از عمل کرد اخوان در طائف بی خبر بوده است.

پس از فتح طائف، زمینه برای تصرف مکه نیز آماده بود؛ اما عبد العزیز هنوز به نظر انگلستان اطمینان نداشت؛ از این رو در تصرف مکه تعلل می‌کرد و بیم آن را داشت که بریتانیا هنوز به حکومت شرفا در مکه نظر مساعد داشته باشد و با تصرف مکه، بر ضد او وارد جنگ شود. (11:ص166تا167) اما لشکر اخوان با اشاره انگلستان، در اکتبر 1924 وارد مکه شد. مردم مکه که داستان‌ها و حکایت‌های جنایات اخوان را در طائف شنیده بودند، در برابر سپاه جرار ایشان، از خود مقاومتی نشان ندادند؛ با این حال، اخوانی‌ها در مکه به غارت و چپاول دارایی‌های مردم پرداختند. «خالد بن‌لوی» امیر مکه شد و سلطان بن‌بجاد در طائف ماند.(11:ص154تا155) شخص عبد العزیز در تصرف مکه توسط اخوان از خود واکنشی نشان نداد؛ زیرا می‌خواست در صورت مخالفت انگلستان با فتح مکه، مسئولیت را به گردن فرماندهان اخوان بنهد. پس از آن که نمایندگان کشور‌های قدرت مند، از جمله انگلستان، از خالد بن‌لوی خواستند در صورت جنگ با شرفا، مصونیت اتباع آنان محفوظ باشد، عبد العزیز دریافت که انگلستان ازعمل کرد او رضایت کامل دارد ؛ بنابراین به سوی مکه حرکت کرد. سفر عبد العزیز از ریاض تا مکه سه هفته طول کشید؛ زیرا منتظر فرمان انگلستان برای فتح مکه بود.سرانجام عبد العزیز در پنجم دسامبر 1924 به همراه لشکری مرکب از پنج هزار نفر وارد مکه شد . (11:ص166) در سال‌های تهدید‌های خارجی از حکومت ال سعود رخت بر بست. اما خطری جدید آل سعود و نظام وهابی را تهدید می‌کرد که منشأ داخلی داشت.

1.5ـ فرجام اخوان
شاید اگر حتی به نام اخوان شکل نمی‌گرفت، آل سعود هرگز نمی‌توانست بر شبه جزیره تسلط یابد.چنان که گفته شد مکتب وهابیت در سایه شمشیر و حمایت‌های انگلستان در دوره‌های مختلف توانست به حیات خود ادامه دهد و در مرحله سوم، اخوان بود که در زمینه بقای وهابیت را با فجایع و جنایت‌های خود فراهم کرد. اخوان سپاهی بود که به هر منطقه ای وارد می‌شد، در پشت سر خود، ویرانی و قتل بر جای می‌گذاشت. با این حال اخوان فرجام خوشی نداشت؛ زیرا هرچند آل سعود به عقاید وهابیت معتقد بود، اما جنایت‌های اخوان چنان چهره آل سعود را در نگاه همه مسلمانان کریه جلوه داد که حتی دولت آل سعود نیز مجبور شد از اخوان اعلام انزجار کند. مهم‌ترین اختلاف‌های اخوانی‌ها با آل سعود و وهابیت در چند محور خلاصه می‌شد:

(1) تبلیغ شیوخ وهابی در میان بدویان (اخوان) و نیز بی سوادی آنان، موجب شد که اخوان از صاحبان اندیشه وهابی پیشی بگیرند. به همین دلیل تنها خود مسلمانان می‌دانستند و هر گونه تسامح و مصلحت اندیشی خاندان آل سعود و آل شیخ را حمل بر بی دینی و بی توجهی به عقاید محمد بن‌عبدالوهاب می‌شمردند.

(2) اخوان بدویانی بودند که در ابتدا از نظر مالی و موقعیت اجتماعی هیچ گونه جایگاهی نداشتند و به دلیل حمایت‌های آل سعود و جنگ‌هایی که با مسلمانان داشتند، توانستند رفته رفته جایگاهی برای خود کسب کنند. به عبارت دیگر، جنگ و غارت، فلسفه وجودی آن‌ها بود . به هین دلیل هنگامی که مکه و مدینه تصرف شد وسیطره آل سعود و اندیشه وهابی بر مهم‌ترین بخش‌های شبه جزیره کامل شد، عبد العزیز سیاست ایجاد ثبات در جامعه و ارتباط با همسایگان خود مانند عراق، اردن، کویت را برای ایجاد کشوری واحد در پیش گرفت و این امر، با منافع اخوان به هیچ روی هم خوانی نداشت. به همین دلیل نیز اخوان بدون توجه به دستور‌های عبد العزیز، به کشور‌هایی مانند عراق، کویت، و اردن حمله‌های بسیاری انجام دادند و در مقطعی خاص به اهرمی در دست انگلستان برای مهار عبد العزیز، در اجرای دستورهای انگلستان تبدیل شدند.

(3) اخوان پیروزی‌ها و فتوحات عبد العزیز در شبه جزیره را مرحون تلاش‌های خود می‌دانستند، و به ویژه در فتح حجاز بر این باور بودند که آنان زحمت فتح این مناطق را به عهده گرفته اند، و در تقسیم قدرت باید به گونه‌ی ویژه سهیم باشند؛ اما عبد العزیز که می‌کوشید وجهه‌ی تخریب شده خود را در جهان اسلام و میان اتباع شیعه جزیره ترمیم کند. اخوان را سد راه خود می‌دید همچنین قدرت یافتن بیش تر از اخوان را تهدید قدرت مطلق خود می‌شمارد؛ به همین دلیل نیز، هر چند اخوانی‌ها می‌اندیشیدند که دست کم امارات طائف و مکه در دست آنان خواهد ماند. عبد العزیز پس ازتثبیت قدرت خود، رهبران اخوان را از امارات این شهر برداشت و آنان ناگزیر به شهرک‌های خود مانند ارطاویه (فیصل الدویش) و غطغط (سلطان بن‌بجاد) باز گشتند.

در سال1926، سران اخوان –فیصل الدویش، ابن حثلین و ابن بجاد- در نامه ای انتقاد‌های خود را به عبد العزیز اعلام کردند، که برخی از آن‌ها عبارت بود از : سفر فصیل –فرزند عبد العزیز – به لندن؛ استفاده از تلگراف؛ تلفن و اتومبیل در سرزمین ها‌ی اسلامی؛ تعامل با اردن و عراق ؛ و تسامح با خوارج (شیعه ) در احسا وقطیف. به باور اخوان، عبد العزیز باید شیعیان را یا وادار به پذیرش اسلام (وهابیت) می‌کرد یا همه آن‌ها را از دم تیغ می‌گذراند.(8:ص291)و(185:11تا186)

دراین دوران، هنوز اخوان قدرت زیادی داشتند وبه همین دلیل، شیوخ وهابی حجاز فتوایی را صادر کردند که در آن به سلطان سفارش کرده بودند شیعیان را وادار به پذیرش وهابیت کرده یا از سرزمین خود بیرون کنند. همچنین آنان از عبد العزیز خواستند که به شیعیان عراق اجازه بهره برداری از مراتع سرزمین‌های اسلامی را در منطقه مرزی ندهد. (11:ص187و190)

از این تاریخ، رفته رفته تقابل میان وهابیت و اخوان شفاف شد و دو گروه، در برابر هم صف آرایی کردند پس از آن، حمله‌ها و غارت‌های اخوان به شیعیان مناطق مرزی عراق و کویت ادامه یافت. این امر، خشم انگلیس را برانگیخت و ازسوی دیگر، هدف اصلی عبد العزیز که همان تشکیل دولت مرکزی بود به چالش می‌کشید. سرانجام در مارس1929، عبد العزیز در جنگی با نام «معرکه سبله» سپاه اخوانب به رهبری فیصل الدویش وابن بجاد را در هم کوبید. الدویش زخم کاری برداشت و عبد العزیز که هرگز فکر نمی‌کرد وی از این زخم جان سالم به در ببرد، وی را رها کرد.اما او از مرگ نجات یافت و بار دیگر در سپتامبر 1929 با سپاهی که فرماندهی آن را فرزندش «عزیز بن‌فیصل الدویش» بر عهده داشت، با عبد العزیز در گیر شد. در این جنگ نیز نیروهای اخوان درهم کوبیده شده و فرزند الدویش به همره بسیاری از بزرگان قبیله مطیر نیز کشته شدند.

پس از، درگیری‌های مختلفی فیصل الدویش در گرفت که سرانجام فیصل ناگزیر به کویت فرار و از انگلستان درخواست کمک کرد؛ (2:ص368) اما انگلستان به دلیل نزدیکی با آل سعود این درخواست را نپذیرفت. [7] از سوی دیگر، نیروهای اخوان برای فرار ناگزیر بودند در مزرعه‌های عراق رفت و آمد کنند که با توجه به عمل کرد بد آنان در این مناطق مردم از آن‌ها بیزار بودند؛ انگلستان نیز حضور آنان را در این مناطق مخالف منافع خود می‌دید؛ بنابراین رفت و آمد آن‌ها در این مناطق محدود شد و اخوانی‌ها ناگزیر شدند به مناطق تحت تسلط سعودی‌ها بازگردند. در اواخر سال 1929 و در سال 1930 با تباین آل سعود و انگلستان همه گروه‌های اخوانی در هم شکسته و تعداد بی شماری از آن‌ها کشته شدند.رهبران اخوان نیز دستگیر شده و در زندان به قتل رسیدند. بدین وسیله طومار گروهی که با جنایت‌ها و فجایع و غارت‌های خود، بنیان‌ها حکومت آل سعود و وهابیت را در سرزمین مقدس حجاز محکم کرده بودند در هم پیچیده شد.

در مجموع برای به قدرت رسیدن عبد العزیز و دور سوم حکومت وهابیان، اخوان که مهم‌ترین لشکر عبد العزیز بودند به همراه دیگر لشکریان عبد العزیز بیش از چهار صد هزار نفر را کشتند؛ چهال هزار نفر را گردن زدند ودست و پای سیصد وپنجاه هزار نفر را بریدند.(12:ص47)

اگر حرکت وهابیت را در جهان اسلام جریانی رادیکال و افراطی بنامیم، باید جریان اخوان را در دل وهابیت نیز جریانی افراطی و رادیکال نامید که محصول نامشروع اندیشه وهابی است. بسیاری از همانند «هرایر دکمجیان»، از مفهومی با نام بازگشت اخوان در عصرحاضر سخن می‌گویند. (13:ص248تا254) حتی این گروه خاستگاه جدید این اندیشه را در خاندان سلطنتی جست و جو می‌کنند؛ افرادی مانند شاهزاده خالد بن‌مساعد بن‌عبد العزیز که با نو سازی به ویژه آوردن تلویزیون در کشور، مخالف بودند و سرانجام در سال 1965 به همراه «سعد بن‌هلیل» و دیگر طرفدارانش به دست فیصل کشته شدند.(13:ص249) به نقل از (14"ص53و248) حتی تصرف خانه خدا در سال 1979 توسط «جهیمه العتیبان» را که عقبه‌ی اخوانی‌های قدیم بود، باید ادامه همان روند را دانست.[8]

آل سعود و وهابیت باید از تاریخ عبرت بگیرند که تکفیر، تکفیر می‌آفریند، و خشونت فرزند خشونت است. اندیشه‌های افراطی وسلفی تکفیری نه تنها مصائب بسیاری برای مسلمانان آفرید بلکه دامان خود وهابیت را نیز گرفت . امروز خاندان آل سعود آل شیخ در جرین‌های تکفیری داخلی بسیاری رو به رو هستند که روش و شیوه تکفیر را از خود وهابیان فرا گرفته اند .

2ـ ویرانی آثار و اماکن اسلامی
از دیگر جنایت‌های آل سعود و وهابیت، تخریب آثار و اماکن اسلامی است. مبانی اعتقادی وهابیان در باره ویرانی آثار اسلامی و مکان‌های مقدس در جلد دوم این مجموعه به تفصیل نقد و بررسی خواهد شد و در این جا تنها به تاریخ و عملکرد وهابیت در این عرصه اشاره می‌شود.

نباید فراموش کرد بنا‌ها و آثار تاریخی کویت یک فرهنگ هستند و سابقه و بنیان‌های آن رانشان می‌دهند. حتی خود آل سعود بسیاری از مکان‌های تاریخی وابسته به خود و قصر‌های تاریخی خود را نگه داشته اند وسالانه مبالغ هنگفتی را در نگه داری از آن‌ها هزینه می‌کند؛ اما با کمال شگفتی همه آثاری را که ردپای اسلام و سابقه درخشان اسلامی در آن هاست، نابود و ویران کرده اند.

چنین اعتقادی نیز یکی از مهم‌ترین اختلاف‌ها میان مسلمانان و وهابیت است که وهابیت می‌کوشید این اختلاف را میان شیعه و وهابیت جلوه دهد تا پیش از حضور وهابیت دردو شهر مکه و مدینه، مسلمانان همه آثار و مکان‌ها مقدس اسلامی را حفظ کردند و هیچ یک از علمای اسلام نیز در شرک بودن زیارت قبور بزرگان و نیز نگه داری و حفظ آثار اسلامی مخالفتی نکرده اند؛ اما هنگامی که وهابیان بر این دو شهر مسلط شدند با وجود مخالفته همه مسلمانان جهان به تخریب آثار اسلامی پرداختند؛ تا آن جا که –چنان که خواهد آمد- در صدد تخریب مرقد مطهر پیامبر اسلام برآمدند که دلیل ترس از واکنش مسلمانان از آن منصرف شدند.

تخریب آثار و بنا‌های اسلامی ومکان‌های زیارتی را از نظر تاریخ به دو دوره می‌توان تقسیم کرد:

2.1- دوره اول تخریب
2.1.1- مکه مکرمه
در دوره‌های مختلف حکومت وهابیان، دو تن از حاکمان، کارنامه سیاسی در نابودی اماکن اسلامی و بقای متبرکه مسلمانان از خود بر جای گذاشتند. نخست، «سعودبن عبد العزیز » که در میان سال‌های 1216 تا1222 بر بسیاری از اماکن اسلامی تاخت و ویرانی هی بسیاری بر جای گذاشت. در دوران وی،[9]لشکر وهابی به عتبات عالیات حمله کرد و مرقد مطهر امام حسین را ویران نمود. اما تنها بقای شیعی مورد تعرض سپاه سعودی قرار نگرفت؛ در سال 1218 لشکر آل سعود به دلیل تفرقه‌هایی که میان «شریف غالب» و وزیرش «عثمان بن‌عبد الرحمان مضایفی» به وجود آمده بود و به دنبال پیوستن مضایفی به آل سعود، به مکه حمله کرد . پس از ورود به مکه مرقد و آثار دینی مکه به دست وهابیان ویران شد.به گفته «زینی دحلان» "هنوز صبح نشده بود که وهابیان و افرادی که با آن‌ها بودند، به تخریب مساجد و آثار صالحین پرداختند. ابتدا بقای موجود در قبرستان «معلی »[10]به دست آنان تخریب شد. سپس قبه ای که در محل ولادت پیامبر (مولدالنبی)، نصب شده بود را تخریب کردند و پس از آن نیز هرگونه اثری که مربوط به صالحین بود را از میان بردند. آنان هنگامی که قبور را تخریب می‌کردند، طبل می‌زدند و آواز می‌خواندند و جسارت‌های بسیاری به قبور مومنان کردند."(5"ص161)

آنان هم چنین قبه ای را که بر چاه زمزم بود و نیز ساختمان‌های دور خانه خدا را ویران کردند.(15:ص23) به نقل از (16:) مردم مکه هم که به شدت از وهابیان می‌ترسیدند، با ترس نظاره گر ویران سازی بناها و آثار اسلامی خود بودند. وهابیان سپس هر گونه استغاثه به اولیاء الله را ممنوع کردند و نماز دیگر مذهب هارا که به نوبت در مسجد الحرام خوانده میشد، باطل اعلام نمودند. آن گاه علمای مکه را مجبور کردند که کتاب «کشف الشبهات» محمدبن عبد الوهاب را تدریس کنند و آنان قدرت مخالفت نداشتند. (15:ص24) با این حال، وهابیان نتوانستند در مکه زیاد بمانند و پس از مدتی، از سپاه شریف غالب شکست خوردند و از مکه بیرون رانده شدند.

2.1.2- مدینه منوره
تصرف مدینه با افت و خیز‌های فروانی همراه بود؛ زیرا مردم مدینه مدت‌ها در محاصره، فشار‌های آل سعود را تحمل کردند تا آن که وهابیان درسال 1220 توانستند به مدینه وارد شوند.(6:ص137)

"بسیاری ازمردم مدینه را ناکثین نامیدن و کشتند. پس از ده روز، از خدام حرم پیامبر که اهل سودان بودند، خواستند محل جواهرات و خزائن حرم نبوی را به آن هانشان دهند.آنان نپذیرفتند. سعود دستور داد آن‌ها را شکنجه کردند و آن‌ها به اجبار محل خزائن حرم را نشان دادند. وهابیون نیز تمام آن‌ها را به تاراج بردند. پول نقد بسیاری در آن جا بود. درآن تاج انوشیروان بود که مسلمانان پس از فتح مدائن آن را به غنیمت گرفته بودند. شمشر هارون الرشید و هدایای سلاطین هند به حرم مطهرپیامر، همه را به تارج بردند. سپس به بقیع وارد شدند وبه دستور سعود تمام قبه‌های بقیه را ویران کردند که قبه‌ی فاطمه زهرا، حسن بن‌علی، علی بن‌الحسین، محمد الباقر و جعفر صادق و عثمان بود." (17:ص82تا83)به نقل از (18(: و (19:ص71)

اما این ویرانی‌ها موجب شد اعتراض‌ها و خشم جهان اسلام بالا بگیرد و سرانجام طومار آل سعود را درسال 1233 به دست محمد علی پاشا در هم پیچید.

2.2- دوره دوم تخریب
پس از بیرون راندن وهابیان از مکه و مدینه، بازسازی بقاع متبرکه و آثار اسلامی آغاز شد.(20:ص106) با نظر مساعد علما و کمک‌های مالی مردم و ضریح‌هایی که در نقاط دور و نزدیک جهان اسلام ساخته و به مدینه و مکه فرستاده شد، به سرعت بسیاری از ویرانی‌های آل سعود باز سازی گردید. چنین عمل کردی نشانگر عمق اختلاف اسلام وهابی با اعتقادات مسلمانان است.[11]

شخصیت دیگری که نقش اساسی در تخریب اماکن اسلامی وهابیت تاریخ اسلام داشت، «عبد العزیزبن عبد الرحمن» بود . هنگامی که وی به قدرت رسید، همه می‌دانستنند که وی نیز همانند گذشتگان خود تخریب قبور را به عنوان اصلی اساسی برای خود در نظر خواهد گرفت. به همین دلیل نیز از همان ابتدا این مسأله به عنوان یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های مسلمانان مطرح شد.[12]

هر چند عبدالعزیز در مکه به بسیاری از بقای متبرکه و آثار اسلامی تعرض کرد، اما شاید گستره‌ی آن، مانند بقیع نبود.بقیع قبرستانی بود که از همان ابتدا مورد توجه خود پیامبر و دیگر مسلمانان بود وبه مذهب خاصی اختصاص نداشت. سپاه وهابی در تاریخ پانزده جمادی الاول 1344 مدینه منوره را تصرف کرد. پس از آن عبد العزیز یکی از فقیهان وهابی به نام «شیخ عبد الله بن‌بلیهد» را به مدینه فرستاد تا زمینه ویرانی قبور بقیه را فراهم کند.وی نیز با جمع کردن علمای شهر و فشار‌های روانی و تهدید، اعتراض‌های آنان را در هم کوبید و متأسفانه در تاریخ شش شوال 1344 همه بقاع مقدسه بقیع، از جمله قبور متبرکه امامان شیعه، ویران شد و جزتلی که از خال، چیزی باقی نماند . پس از آن، مخالفت‌ها آغازشد و شکواییه‌ها و اعترض‌ها به تخریب آثار و ابنیه اسلامی، در قالب نامه و کتاب، سراسر جهان اسلام را فرا گرفت.[13]

با نگاهی اجمالی به عملکرد وهابیت و آل سعود، می‌توان دریافت که این مکتب چه مقام در مقام عمل و چه در بعد اعتقادی، ضربه‌های جبران ناپذیری را به پیکر جهان اسلام وارد کرده است که شاید دشمنان خارجی، قادر به انجام آن نبودند.

پی نوشت:

[1] جریان اخوان در عربستان سعودی که در دوران عبدالعزیز شکی گرفت ، از جریان « اخوان المسلمین، مصر کاملا متفاوت است. هر چند گرایشی ازاخوان المسلمین مصر توسط محمد قطب – برادر سید قطب- در عربستان شکل گرفت، اما ماهیت آن با جریان اخوان که بیش تر یک مجموعه نظامی بود تا اندیشه ای، کاملا متفاوت بود.

[2] این گروه نخستین اتومبیلی را که در شهر «حوطه» دیدند آتش زدند و آن را کار شیطان شمردند.(2:ص352)

[3] ناصر السعید که خود از اهالی «حائل» بود، برخی قربانیان منطقه حائل را با نام و مشخصات ذکر می کند. وی از سوزانده شدن یکصد و شصت نفر در یک جا و سوزاندن 47 نفر در جای دیگر گزارش می دهد و مجموع قربانیان دوره سوم حکومت آل سعود را چهار صد هزار نفر برآورد می کند. (3:ص105)

[4] :لا یمکن أن اقول إنهم کفره و الذنی یقول من کفر مومنا فقد کفر..." (3:ص139)

[5] البته شریف حسین برای تشکیل چنین حکومت گسترده ای توان لازم را نداشت؛ زیرا در همان زمان ، «ملک فواد » در مصر، شبیه چنین ادعایی را داشت. هم چنین نیروی قدرت مندی همانند آل سعود و اخوان ، شریف حسین را تهدید می کرد.

[6] این شهرک، یک از شهرک های بزرگ اخوان بود و گفته اند پنج هزار رزمنده داشت وتوسط «سلطان بن بجاد» و کمک های عبد العزیز تأسیس شد.(ر.ک 9(

[7] فیصل که خود زمانی عبد العزیز را در باره ارتباط با اجانب مواخذه می کرد، خود به انگلیسی ها متوسل شد . به نظر می رسد ، فیصل در پی گذراندن همان راهی بود که عبد العزیز پس از فرار از منطقه نجد به کویت طی کرده بود. به عبارت دیگر ،فیصل نیز دریافته بود که تنها راه رشد اندیشه افراطی همانند وهابیت، وابستگی به قدرت های خارجی است که به دنبال منافع خود است.

[8] جریان شناسی معاصر وهابیت نیاز به پژوهشی جداگانه دارد که اخوانی های جدید از جمله «العتیبان» را باید در آن جا بررسی کرد.

[9] البته در این زمان، عبد اعزیز اول –پدر وی – سلطان سعودی بود وسعود ، فرمانده لشکر عبد العزیز بود؛ اما ویرانی ها به دست وی انجام شد.

[10] این قبرستان امروز در میان شیعیان به «قبرستان ابو طالب» معروف می باشد و در کنار پل حجون واقع شده است.

[11] مهندس یوسف الهاجری، با بررسی سند های مختلف، به وضعیت بقیع در سال های پس از بازسازی این مکان مقدس پرداخته است.(17)

[12] چنان که در نمایندگانی که از سوی مسلمانان شبه قاره به عربستان آمدند ، این نگرانی ها کاملا قابل تشخیص است.(21:ص6)

[13] برای آشنایی با این مخالفت ها (ر.ک) (17:ص139تا181). در این کتاب ، برخی از اقدامات دولت ایران در این زمینه نیز ذکر شده است:بخش « ردود فعل مجلس شوروی الوطنیه الایرانیه»، ص171-181.

منابع:

1. H.St-JB. Philiby, "Saudi Arabia 2. الکسی فاسیلیف، «تاریخ المملکه العربیه السعودیه». 3. ناصر السعید،«تاریخ آل سعود». 4. J.L. Burck hardt, "travels in Arabia." 5. احمد زینی دحلان، «خلاصه الکلام فی بیان امراء البلد الحرام». 6. عثمان بن‌عبد الله ابن بشر، «عنوان المجد فی تاریخ النجد»، جلد1. 7. G. Antonius, "The Arab Arab Awakening." 8. حافظ وهبه، «جزیره العرب فی قرن العشرین». 9. سایت المعرفه، «سلطان بن‌بجاد». 10. حافظ وهبه، «خمسون عاما فی جزیره العرب». 11. سعودبن هذلول، «تاریخ ملوک آل سعود». 12. حامد الگار، «وهابی گری». 13. هرایر دکمجیان، «اسلام در انقلاب، جنبش‌های اسلامی معاصر در جهان عرب». 14. ابوذر«الاخوان». 15. سید محسن امین العاملی، «کشف الارتیابر فی اتباع محمد بن‌عبدالوهاب». 16. عبدالله بن‌جبرتی، «المختار من تاریخ الجبرتی». 17. یوسف الهاجری، «البقیع قصه تدمیر آل سعود للآثار اسلامیه فی الحجاز». 18. حسن جمال بن‌احمد الریکی، «لمع الشهاب فی سیره محمد بن‌عبدالوهاب». 19. المجله الثوره الاسلامیه،»، شماره‌ی 74. 20. جعفر الخلیلی، «موسوعه العتبات المقدسه». 21. Sixth World Seminar, "the future of the Haramain- Makkah & Madineah; The Muslim Institution."

منبع: سلفی‌گری و وهابیت؛ جلد یکم: تبارشناسی، سید مهدی علی‌زاده موسوی، معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1389ش.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش