مقالات > مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی فکری ابن تیمیه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۲/۲۰ تعداد بازدید: 250

پی بردن و فهمیدن عقاید وهابیت در گرو فهمیدن اندیشه های بزرگان و موسسان وهابیت می باشد. ابن تیمیه از کسانی است که در پیدایش وهابیت نقش بسزایی داشت و اندیشه های محمد بن عبدالوهاب برگرفته از اندیشه و تفکرات ابن تیمیه می باشد. در این مقاله مبانی فکری ابن تیمیه توضیح داده خواهد شد.
نويسنده : سید مهدی علیزاده موسوی



پی بردن و فهمیدن عقاید وهابیت در گرو فهمیدن اندیشه های بزرگان و موسسان وهابیت می باشد. ابن تیمیه از کسانی است که در پیدایش وهابیت نقش بسزایی داشت و اندیشه های محمد بن عبدالوهاب برگرفته از اندیشه و تفکرات ابن تیمیه می باشد. در این مقاله مبانی فکری ابن تیمیه توضیح داده خواهد شد.
مقدمه
بی‌تردید تنها در صورتی می‌توان اندیشه‌ی محمد بن‌عبدالوهاب را فهمید که سخنان و اندیشه‌های ابن‌تیمیه فهمیده شود. از این رو، در این فصل مبانی اندیشه‌ی ابن‌تیمیه بیان خواهد شد. گفتنی است مبانی فکری ابن‌تیمیه که نشانگر رابطه‌ی وی با سلفی‌گری وهابی است، صرفاً به‌صورت اجمالی خواهد آمد و تفصیل این مبانی در جلد دوم این مجموعه بیان خواهد شد.

1ـ روش‌شناسی ابن‌تیمیه
روش‌شناسی ابن‌تیمیه ادامه‌ی روش‌شناسی احمد بن‌حنبل است؛ به این معنی که وی نیز همانند احمد، نقل را در همه‌ی حوزه‌ها ثابت می‌داند و حتی در حوزه‌ی اعتقادات نیز دست عقل را کوتاه می‌بیند؛ اما در عمل، با روش‌ احمد بن‌حنبل تفاوت‌هایی دارد که آن را از روش احمد بن‌حنبل متمایز می‌کند. ابن‌تیمیه روش خود را بر سه پایه بنیان نهاده است:

1. ستیز با فلسفه و منطق

2. ستیز با علم کلام.

3. نقل‌گرایی سلفی.

1.1ـ ستیز با فلسفه و منطق
ابن تیمیه در روش‌شناسی خود، به شدت با فلسفه و منطق مخالف است و آن را کلیاتی می‌داند که هیچ ثمره و حقیقتی در پس آن‌ها وجود ندارد (1: ص 122 تا 147) و از زمانی که در میان مسلمانان رواج یافت، موجب الحاد و زندقه شد. (2: ص261) ابن‌تیمیه آثار زیر را در رد منطق و فلسفه نگاشته است:

1. الرد علی المنطقیین. (1: ـ)

2. بیان موافقه صریح المعقول لصحیح المنقول.[1]

3. نقض المنطق. (4: ـ)

4. الرد علی فلسفة ابن‌رشد.[2]

5. کتاب العقل و النقل.[3]

وی در این کتاب‌ها به‌شدت به فلسفه و منطق حمله می‌کند، و گاه از حریم اخلاق و ادب نیز خارج شده و نسبت های ناروایی به فیلسوفان و منطقیون می‌دهد. وی در کتاب «الرد علی المنطقیین» خاستگاه منطق را یونان می‌داند و در این نظریه‌ی منطقیون که تنها راه رسیدن به تصورات را حد (تعریف)، و راه رسیدن به تصدیقات را قیاس می‌دانند، تشکیک می‌کند. (1: ص88) و (4: ص183) وی درباره‌ی قضایای بدیهیه و نظریه نیز قائل به نسبی بودن این قضایاست و می‌گوید این قضایای به‌حسب افراد، متفاوت است؛ چه‌بسا قضیه‌ای نزد فردی بدیهی باشد و نزد دیگری، نظری.[4] به نظر می‌رسد وی مفهوم بدیهی و نظری را در نگاه منطقیون متوجه نشده است.

او سپس به این دلیل که فلسفه از منطق تغذیه شده و به اصول منطقی باز می‌گردد، به فلسفه نیز حمله می‌کند و آن را در برابر تصوف قرار می‌دهد؛ به این معنی که اگر فیلسوفان از راه عقل در جست‌وجوی حقیقتند، متصوفه از راه خیالات و اوهام، و کشف و شهود، که در حقیقت فیوضات شیطانیه است، به دنبال حقیقتند و هر دو گروه در گم‌راهی بوده و از روش شرعی غافلند؛ به همین علت، برخی علما از قیاس فلسفی و خیال صوفی به خداوند پناه برده‌اند.[5] وی سپس فیلسوفان بزرگ و اهل منطق، مانند بوعلی، غزالی، ابن تسعین و فارابی را طعن و لعن می‌کند.[6]

نخستین انتقاد بر ابن‌تیمیه این است که وی مسلمانان را به‌شدت از فراگیری فلسفه و منطق نهی کرده و حتی سفارش می‌کند که اصطلاحات و عبارات فیلسوفان و منطقیون را به کار نبرند و از استدلال‌های ایشان برای اثبات آموزه‌های دینی استفاده نکنند؛ این در حالی است که کتاب‌های وی در رد منطقیون و فیلسوفان، سرشار از روش‌های عقلی است. در این‌جا این پرسش مطرح می شود، وی که همه را از غور در علم منطق و فلسفه باز می‌دارد، چه‌گونه خود به این علوم مشغول است؟! به گفته‌ی «دکتر رمضان البوطی»، هر خواننده‌ای که به آثار ابن تیمیه مراجعه می‌کند، در همان ابتدا و به‌سادگی متوجه دیدگاه‌های متضاد و فضای فکری آشوب‌زده‌ی وی می‌شود. از یک‌سو به‌شدت با فلسفه و علم کلام مخالف است و پردازندگان به این علوم را سفیه و نادان می‌داند؛ در حالی که آثار او کاملاً با نظریه‌اش در تضاد است؛ تا آن‌جا که چنان در مباحث کلامی فرود می‌رود و از قیاس‌های فلسفی استفاده می‌کند که یادآور متکلمان و فیلسوفانی است که امروز پیروان ابن‌تیمیه آنان را به بدعت، شرک و سفاهت، متهم می‌کنند. (6: ص 222 تا 223) حتی خود سلفیان نیز به روش‌های متضاد ابن‌تیمیه اذعان دارند.

ذهبی در نامه‌ای خطاب به ابن تیمیه می نویسد: «ای مردک! سموم اندیشه‌های فلاسفه را بلعیده‌ای و سم بسیار، وجود تو را مسموم کرده است...» (7: ص39)

اگر گفته شود که ابن‌تیمیه برای آگاهی از روش‌های فیلسوفان و منطقیون، و پاسخ به ایشان، اصول و مبانی آن‌ها را فراگرفته است، می‌توان درباره‌ی فیلسوفان و منطقیون اسلامی نیز چنین پاسخی داد؛ زیرا آنان نیز دربرابر هجوم فلسفه‌ی یونان و عقل گرایی خود بنیاد آن، ناچار، به تفلسف و تعقل پرداخته‌اند و به مبارزه با هجوم این اندیشه‌ها به جهان اسلام پرداخته‌اند؛ و از سویی، از این اصول برای دفاع از آموزه‌های اسلامی استفاده کرده‌اند.

1.2ـ ستیز با علم کلام
علم کلام، علمی است که از راه عقل و با بهره‌گیری از منابع نقلی، به دفاع و اثبات عقاید اسلامی از یک سو، و مبارزه با شبهه‌های وارده از سوی دیگر، می‌پردازد. (8: ص 458) در قرآن نیز بارها از روش عقلی استفاده شده است. (ر.ک همین کتاب: فصل دوم، مبانی روش‌شناسی سلفی‌گری) ضرورت چنین علمی در دوره‌ی پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به علت وجود آن حضرت و نبود اندیشه‌های انحرافی، چندان احساس نمی‌شد؛ اما در قرن‌های بعدی، پس از فتوحات اسلامی و آشنایی مسلمانان با فرهنگ‌های دیگر و ورود اندیشه‌ای التقاطی، نیاز به این علم به‌شدت احساس شد. به‌ویژه آن‌که در میان خود مسلمانان نیز جریان‌های مختلفی شکل گرفت و برای بازشناسی جریان‌های درست از انحرافی، نیاز به چنین علمی به‌شدت احساس می‌شد. دشمنان با استفاده از اصطلاحات جدید و به‌کارگیری روش‌های منطقی، به آموزه‌های دین یورش می‌آوردند. در این شرایط، اندیشمندان جهان اسلام به علم کلام روی آوردند.

در «نهج البلاغه» آموزه های کلامی بسیار دیده می‌شود؛ مباحثی همانند توحید و چه‌گونگی صفات الهی در «نهج‌ البلاغه» کاملاً رنگ کلامی دارد. حتی در جریان‌های حدیث‌گرا و نقل‌گرا نیز جریان های اصلاحی کلامی شکل گرفت. برای نمونه، در دل اهل حدیث دو جریان نسبتاً عقل‌گرا («اشعریه» و «ماتریدیه») در واکنش به نقل‌گرایی مفرط به‌وجود آمد. رهبران این دو جریان، به‌عنوان رهبران کلامی اهل‌سنت، اندیشه‌خود را بر مبانی عقلی استوار کردند؛ چنان که ابوالحسن اشعری کتابی با عنوان «استحسان الخوض فی علم الکلام» دارد و در آن، اهمیت و عظمت علم کلام را یادآور می‌شود؛ ابومنصور ماتریدی نیز از روش‌های عقلی استفاده کرده است.

در این میان به نظر می‌رسد آن‌چه از امام شافعی درباره‌ی مذمت اهل کلام ذکر شده یا آن‌چه احمد بن‌حنبل درباره‌ی مخالفت با کلام گفته است، ناظر به وضعیت موجود در آن زمان بوده است؛ به عبارت دیگر، وجود گروه‌های تندرو معتزلی و جریان‌های افراطی مانند جهمیه از یک سو، و مهجور شدن حدیث که پیشینه‌ی صدساله‌ی منع تدوین حدیث را نیز در پس خود داشت از سوی دیگر، و نیز بارور نبودن علم کلام، موجب شده بود که ماهیت و اساس کلام در میان اهل سنت به‌گونه‌ی بایسته و شایسته شناخته نشود و علم کلام، به مواضع تند معتزله یا گروه‌های افراطی که تحت تأثیر مستقیم فلسفه‌ی یونان و ایران باستان بوده‌اند، گرایش داشته باشند. ماهیت مناظره های احمد بن حنبل و امام شافعی نیز چنین فضایی را نمودار می‌سازد. نقدهایی که احمد بن‌حنبل و امام شافعی نیز در این زمینه بر متکلمان مصطلح آن زمان وارد می‌کنند نیز بیانگر چنین نگاهی است؛ هرچند در همین زمان، ابوحنیفه علاوه بر عقل‌گرایی در حوزه‌ی فقه، در حوزه‌ی عقاید نیز چنین دیدگاه‌هایی داشته است.

اما درعصر ابن‌تیمیه چنین شبهه ای درباره‌ی علم کلام وجود نداشت. مسلمانان اندیشه‌ی کلام ابوالحسن اشعری را در چهارچوب اندیشه‌ی سلفی‌گری نقلی احمد بن‌حنبل پذیرفته بودند و هرچند مایه‌های نقل گرایانه‌ی آن شدید بود، اما به هر حال بنیان‌های کلامی نیز در آن وارد شده بود. هم‌چنین مکاتب کلامی ابومنصور ماتریدی و ابوجعفر طحاوی نیز پیش از آن‌که صرفاً نقلی و حدیثی باشند، مکتب‌هایی کلامی بودند و در دوره‌های بعد نیز افرادی مانند «قاضی ایجی، «ابوبکر باقلانی» و «ابوبکر بن‌فورک» برای قانونمند کردن نظام اندیشه‌ای عقاید، بسیار کوشیده بودند. بنابراین، هدف‌ها و مقاصد علم کلام برای ابن‌تیمیه کاملاً مشخص بوده است. برخلاف ادعاهای ابن‌تیمیه، شخصیت‌هایی که به علم کلام می‌پرداختند، هرگز متأثر از اندیشه‌های سکولار یونانی یا ترویج دهنده‌ی آن نبودند و صرفاً این اندیشه را در خدمت استحکام آموزه‌های عقیدتی مسلمانان به کار می‌گرفتند. این وضیعت در شیعه نیز وجود دارد؛ زیرا افرادی مانند «خواجه نصیر الدین توسی»، «علامه حلی»، «شیخ مفید» و «شیخ توسی»، همه از متکلمان اسلامی بودند.

از آن گذشته، هرچند مباحث فلسفی، هم در میان شیعیان و هم در میان اهل سنت مخالفانی داشت، اما علم کلام، علمی مقدس بود و همه‌ی مسلمانان ضرورت و اهمیت آن را پذیرفته بودند.

در چنین فضایی، ابن‌تیمیه به‌شدت با علم کلام به مبارزه برخاست و به‌همین دلیل، متکلمان بزرگی مانند اشعری و ماتریدی را به بدترین گفته‌ها متهم ساخت.

وی متکلمان را متهم می‌کند که قول خَلَف را بر قول سَلَف برگزیده‌اند و این امر، موجب نادانی دو چندان آنان شده است. (9: ص 4 تا 5) سپس می گوید: «و لعمری لقد طفت المعاهد کلها و سرت طرفی بین تلک المعالم فلم أر إلا واضعاً کف حائر علی ذقن أو قارعاً سن نادم وأقرّوا علی أنفسهم». وی می‌گوید: «نهایت چیزی که عقول به آن می‌رسند، «عقال» است، و در دو دنیا ذلیل و خوار می‌شوند و حاصل دنیایشان غم و اندوه است. به نظر وی، بحث درباره‌ی این امور، جز قیل‌وقال نیست و هیچ فایده‌ای ندارد. وی می‌گوید: در روش‌های کلامی و مناهج فلسفی دقت کردم و ندیدم که علیلی را شفا دهد و تشنه‌ای را سیراب کند...» (9: ص 4 تا5) به عقیده‌ی وی، حیران‌ترین مردم در هنگام مرگ، اصحاب کلام هستند و... (9: ص7)

البته واژه‌ی عقل در ادبیات او استفاده می‌شود، اما عقلی ارزش دارد که مطابق نص (کتاب، حدیث، و قول صحابه) حکم کند و اگر غیر این باشد، باطل است. وی حتی کتابی با عنوان «موافقة صریح المعقول لصحیح المنقول» دارد که در آن، از چنین عقلی یاد کرده است. سپس بی‌درنگ ادعا می‌کند که عقل درست، با گفته‌های حکیمان و متکلمان مخالف است؟ (10: ص362) وی در میان متکلمان اشعری، تنها «باقلانی» (9: ص9) را کمی از دیدگران برتر می داند و این نشانگر آن است که علمای بزرگ دیگری که در علم کلام دستی داشته‌اند و مورد قبول همه‌ی اهل سنت هستند، در نگاه وی هیچ جایگاهی ندارند.

البته عقل‌گرایی به معنی گرایش به عقلِ خودبنیادی که امروز در غرب مطرح است، بی‌شک مورد پذیرش هیچ‌یک از مسلمانان نیست؛ اما مراد ابن‌تیمیه از عقل‌گرایی، این نیست، بلکه منظورش همان عقل‌گرایی اشعری است که اتفاقاً به نظریه‌ی اهل حدیث بسیار نزدیک است.

1.3ـ نقل‌گرایی سنتی
حتی اگر نخواهیم از سخنان ابن‌تیمیه هیچ شاهدی درباره‌ی روش نقل گرایی او بیاوریم، تنها نگاه او به عقل، فلسفه و به دنبال آن، علم کلام که زیربنای عقلی دارد، برای اثبات این مدعا کافی است. وی صرفاً شنیدن را برای رسیدن به معرفت و علم، مشروع می‌داند و به‌هیچ عنوان، عقل را در این عرصه مؤثر نمی‌داند، و چون با عقل‌گرایی مخالف است، با هرگونه تفسیر و درایتی درباره‌ی متون نقلی نیز مخالف است. ابن‌تیمیه نه‌تنها در حوزه‌ی الهیات، بلکه در حوزه‌ی احکام، اخلاق و سرنوشت انسان نیز برای عقل‌گرایان، حق اظهار نظر باقی نمی‌گذارد. (11: ـ) به عقیده‌ی وی، حتی در اصول دین هم باید به کتاب و سنت رجوع کرد و تنها قرآن است که برای مطالب الهی دلایل عقلی بیان می‌کند. (10: ص 385) اعتبار مطالب عقلی قرآن نیز به‌دلیل نقل آن است، نه ویژگی عقلی آن. رویکرد نقل گرایی ابن‌تیمیه، وی را در دامن مشکلات بسیاری افکنده است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

1.3.1ـ سلف‌گرایی
یکی از مشکلاتی که به‌علت نقل‌گرایی بر سر راه ابن‌تیمیه به‌وجود می‌آید، سلف گرایی افراطی است. ابن‌تیمیه در زمینه‌ی سلف یک مفروض ثابت دارد و آن این است که سلف در هر زمینه‌ای، از خلف (آیندگان) بهترند. وی در مقایسه میان متکلمان و سلف، پس از آن‌که متکلمان را با تعابیری همچون «محجوبون» «مفضولون» و «منقوصون» یاد می‌کند، سلف را «ورثه‌ی انبیا»، «خلفای پیامبران»، «اعلام هدا و چراغ‌های هدایت» و کسانی که... از دیگر پیروان انبیا بهترند، می‌شمارد. (12: ص6)

در نگاه ابن‌تیمیه، سلف به همان معنی مصطلحی است که از «حدیث برگزیدگان» (همین کتاب: فصل اول، مفهوم‌شناسی سلفی‌گری) برداشت می‌شود. وی در همه‌ی آثار خویش، خود را پیرو سلف، یعنی صحابه، تابعین و تابعین تابعین تا قرن سوم می‌داند؛ (ر.ک 11: ـ)× زیرا به نظراو، این گروه به‌دلیل نزدیکی به عصر بعثت، قرآن و سنت را بهتر از مدعیان علم و متکلمان دوره‌های بعد درک می‌کردند. وی متکلمان و فیلسوفان را در برابر سلف، به «جوجه فیلسوفان» تعبیر می‌کند و آن‌ها را در کنار هنود، یونانیان، مجوس، مشرکان، یهود، نصارا و صابئین قرار می‌دهد. (12: ص6)

چنین رهیافتی موجب شده است که سلف در نگاه ابن‌تیمیه، در همه‌ی زمینه‌ها مرجعیت داشته باشند؛ حتی در مسائل روزمره‌ی زندگی. وی در هر زمینه‌ای که وارد می شود، ابتدا اقول سلف را بررسی می‌کند، و جالب آن‌که در مباحث اعتقادی نیز قائل به پی‌روی از سلف است. در نگاه ابن‌تیمیه، سلف چنان اهمیت می‌یابد که حتی در مسائل اعتقادی، یکی از منابع تشریع می‌شود. کسی که دیدگاه‌های ابن تیمیه را در زمینه‌ی جایگاه سلف مطالعه کند، احساس می‌کند که ابن تیمیه برای سلف عصمت قائل است و آنان را از هر خطا و اشتباهی مبرا می‌داند.

چنین نگاهی، با پرسش‌های بی‌پاسخ بسیاری روبه‌روست؛ اگر این سه نسل، همه واجب الاتباع هستند، اختلاف‌های میان آن‌ها را چه باید کرد؟ عمل کرد بدِ برخی از آنان را چه‌گونه می توان توجیه کرد؟[7] اگر سخنان ایشان بدون تعقل پذیرفته شده و در حوزه‌ی اعتقادات نیز از آنان تقلید شود، آیات فراوان قرآن که انسان را به تعقل و تدبر و پی‌روی نکردن بدون تعقل از آبا و اجداد دعوت می‌کنند، چه می‌شوند؟ با توجه به این فرض که عقل هیچ مسئولیتی در این زمینه ندارد، در صورت اختلاف میان آنان، معیار شناخت حق از باطل چیست؟

جدا از مشکلاتی که این نظریه دارد، ابن‌تیمیه در مقام عمل، خود به این اصل پای‌بند نبوده است؛ زیرا با این که خود را کاملاًپیرو سلف می‌داند، اما در زمینه‌ی فقه و حدیث نوآوری‌هایی دارد که در تضاد کامل با روش وی و نیز آرای سلف است. وی از یک سو قائل به اجتهاد است و خود را در بند مکاتب فقهی اهل سنت نمی‌بیند[8] و از سوی دیگر، خود را کاملاً مطیع و پیرو سلف، و فردی حدیث‌گرا معرفی می‌کند؛ و این تعارضی است که هرگز در اندیشه‌ی ابن‌تیمیه حل نمی‌شود. مخالفت‌های وی با احمد بن‌حنبل، نوع نگرش گزینشی به روایت‌ها، استفاده از عقل در مواردی که مطابق دیدگاه‌های اوست، و مخالفت صریح با چهار مذهب فقهی که همه‌ی آن‌ها در همان قرن های نخستین به‌وجود آمده‌اند، تضاد اساسی منهج و روش ابن‌تیمیه است. تنها توجیهی که برای این تضاد می‌توان یافت، روش گزینشی ابن‌تیمیه است؛ به این معنی که هرجا سخن سلف با سلایقش نمی‌سازد، به‌راحتی سلف را نادیده می‌گیرد و از روش اجتهادی (رأی) استفاده می‌کند؛ هرچند با روش انتخابی وی در تضاد باشد.

1.3.2ـ گذشته‌گرایی
نقل‌گرایی، بی‌شک سلف‌گرایی را به دنبال دارد و سلف‌گرایی نیز موجب گذشته‌گرایی و ارتجاع می‌شود؛ به این معنی که به جای توجه به شرایط زمان و مکان، و یافتن راهکار برای مشکلات روز، فرد با مردگان زندگی می‌کند؛ در حالی‌که کتاب خدا و سنت پیامبر(صلّی الله علیه وآله)، اصول و مبانی کلی اسلام را تبیین کرده‌اند و سازمان‌دهی زمان حال با تکیه بر آن اصول و مبانی، وظیفه‌ی مجتهدان و عالمان دینی است. خود صحابه، تابعین و تابعین تابعین نیز چنین روشی را به کار گرفته‌اند و با توجه به نیازها و اقتضائات هر زمان، به نظریه‌پردازی پرداخته‌اند؛ شکل گیری مذاهب فقهی مختلف و مذاهب کلامی گوناگون نیز نشانگر چنین نگاهی است. اما نقل گرایی، جایی برای اظهار نظر و اجتهاد پویا باقی نمی‌گذارد؛ اگر اجتهادی نیز وجود دارد، صرفاً با استناد به آرای گذشتگان است. به‌عبارت دیگر، ابن‌تیمیه این روش سلف را که خود صحابه، تابعین و تابعین تابعین پس از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) در برخورد با شرایط اجتماعی به کار گرفتند، پس از قرن‌ها ممنوع می‌کند و افراد را از آن باز می‌دارد؛ فرد باید در قالب فضای فکری سلف بیندیشد، و خود موجودی است بی‌اراده و در دست مردگانی که خود ایشان درباره‌ی گذشتگانشان هرگز چنین دیدگاهی نداشته‌اند. (ر.ک همین کتاب: فصل اول، مفهوم‌‌شناسی سلفی‌گری؛ و فصل دوم، مبانی عام سلفی‌گری.)

2ـ معرفت‌شناسی ابن‌تیمیه
روش‌شناسی، ارتباطی مستقیم با معرفت‌شناسی دارد و چون روش‌شناسی ابن‌تیمیه نقل‌گرایی است، در حوزه‌ی معرفت‌شناسی نیز وی حدیث‌گراست. ذهبی درباره‌ی او می‌گوید: «حق ان یقال ان کل حدیث لا یعرفه ابن‌تیمیه لیس بحدیث.» (14: ص409) دیگران نیز درباره‌ی آشنایی وی با حدیث سخنان بسیاری گفته‌اند.

حدیث در نگاه ابن تیمیه صرفاً منبع استخراج احکام فرعیه‌ی شرعیه نبود، بلکه در حوزه‌ی عقاید و اصول نیز کتاب و حدیث مشروعیت داشت. (15: ص323) به عقیده‌ی وی، هیچ راهی برای شناخت عقاید و احکام وجود ندارد، مگر کتاب و سنت. (15: 323)

ابن‌تیمیه اخبار را به سه دسته تقسیم می‌کند: دسته‌ی اول، روایت‌های متواتری که نه‌تنها مخالف ظاهر قرآن نیستند، بلکه مفسر آیات نیز می‌باشند؛ مانند آیاتی که درباره‌ی تعداد رکعت‌های نماز و نصاب زکات هستند و همه‌ی مسلمانان در حجیت این روایات، هم‌سخن هستند. دسته‌ی دوم، روایت‌هایی هستند که مفسر قرآن نیستند و با ظاهر قرآن نیز مخالفت ندارند، اما حکم جدیدی را بیان می‌کنند که در قرآن نیامده است. به گفته‌ی ابن‌تیمیه، این نوع روایت‌ها را نیز همه‌ی مسلمانان جز خوارج پذیرفته‌اند. دسته‌ی سوم، روایت‌هایی هستند که خبر واحد بوده و توسط ثقات نقل شده‌اند؛ این اخبار نیز مورد اجماع هستند. (15: ص 455 تا 456) و (16: ص20) البته درباره‌ی این که چه خبر واحدی حجت است، میان حنبلیان و دیگر مذاهب اسلامی ـ با توجه به رویکرد حدیث‌گرایی حنبلیان تفاوت وجود دارد و این امر را می‌توان در مجموعه‌های حدیثی مشاهده کرد. برای نمونه، در میان محدثان بنام اهل‌سنت، تنها احمد بن‌حنبل است که مُسندی نزدیک به سی هزار روایت دارد، و این نشانگر تساهل در پذیرش اخبار آحاد است.

اما اگر میان خبر واحد و ظاهر قرآن، تعارض به‌وجود آمد، و خبر واحد، مخالف ظاهر قرآن بود، چه باید کرد؟ در این‌جا راه ابن‌تیمیه از دیگران جدا می‌شود. وی در این‌جا به‌شدت به حاکم بودن و تفضیل خبر واحد بر قرآن گرایش دارد.[9] چنین گرایشی، در دوره‌های بعد در میان سلفیان نیز به‌شدت دیده می‌شود. (ر.ک همین کتاب: فصل دوم، مبانی عام سلفی‌گری.) چنین وضعی، هنگامی بحرانی می‌شود که ویژگی‌های تساهل‌گونه‌ی خبر واحد نزد ابن‌تیمیه مشخص شود. البته چنین رویکردی نیز ریشه در همان رهیافت ابن‌تیمیه به سلف دارد که آن‌ها را تا سرحد عصمت تقدیس می‌کند. به عقیده ی وی، تفسیر قرآن ابتدا در حوزه‌ی اختیارات پیامبر(صلّی الله علیه وآله)، سپس صحابه، و پس از آن برای تابعین است و هیچ مجالی برای آیندگان در فهم و تفسیر قرآن وجود ندارد. آنان حتی نمی‌توانند به ظاهر قرآن تمسک بکنند، چه در زمینه‌ی عقاید و چه درباره‌ی احکام.

3ـ ارزیابی حدیث‌گرایی ابن‌تیمیه
با وجود رویکرد حدیث‌گرای ابن‌تیمیه و ستایش‌های شاگردان و مریدانش درباره‌ی آشنایی وی با علوم حدیث، واقعیت این است که در عمل، ابن‌تیمیه نه‌تنها کارنامه‌ی درخشانی ندارد، بلکه با مشکلات اساسی روبه‌روست. نخستین مشکل ابن‌تیمیه، روش گزینشی او برپایه‌ی گرایش‌ها و سلایق شخصی‌اش است؛ به این معنی که بدون توجه به معیارهای پذیرفته شده‌ی خودش، هرجا که حدیثی هرچند صحیح‌السند، با دیدگاه‌هایش مخالف باشد، ضعیف شمرده می‌شود. کاری که اخلاف وی (همچون سلفیان وهابی) نیز انجام می‌دهند.

برای نمونه، از ابن‌تیمیه پرسیده می‌شود که به نظر تو میان تفسیرها، کدام‌یک از همه درست‌تر است. وی در «مقدمة فی اصول التفسیر» پاسخ می‌دهد: «تفسیر محمد بن‌جریر طبری! چرا که وی سخنان سلف را با سندهای صحیح ذکر می‌کند و اهل بدعت نیست و از افراد متهم مانند مقاتل و کلبی نیز حدیث نقل نمی‌کند.» (17: ص51) اما خود او در همان کتاب، چند حدیث را جعلی می‌داند که از آن جمله حدیثی است از پیامبر(صلّی الله علیه وآله) پیرامون آیه‌ی «وَلِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ». (سوره‌ی 13: آیه‌ی 7) در این حدیث پیامبر(صلّی الله علیه وآله) به حضرت علی(علیه السّلام) اشاره می‌کند و می‌فرمایدک مراد از این آیه تویی! ابن‌تیمیه این حدیث را از حدیث‌های جعلی (موضوع) می‌داند. (17: ص 31) اما این حدیثی است که طبری در تفسیر خود آن را به سند صحیح نقل می‌کند. (18: ص72)

در حدیث دیگری، پیامبر(صلّی الله علیه وآله) درباره‌ی آیه‌ی شریفه‌ی «وَتَعِیَهَا اٌذُنٌ وَاعِیَةٌ» (سوره‌ی 69: آیه‌ی 12) می‌فرماید: «اُذُنکَ یا علی». ابن‌تیمیه این حدیث را که طبری به سه طریق مختلف نقل کرده است. (19: ص 35 تا 36) نیز جعلی می‌پندارد.

هم‌چنین وی ادعا می‌کند حدیث دادن انگشر به فقیر در حال رکوع، به‌اتفاق همه‌ی اهل علم، جعلی است؛ (7: ص 31 و 36) اما وی هرگز توجه نکرده است که طبری این حدیث را به پنج طریق صحیح، درباره‌ی آیه‌ی شریفه‌ی «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ» (سوره‌ی 5: آیه‌ی 55) در تفسیر خود آورده است. (20: ص 186) غیر از طبری، دیگر مفسران، مانند واحدی، ثعلبی، زمخشری، رازی، ابوالسعود، نسفی، بیضاوی، بغوی، سیوطی، شوکانی و آلوسی نیز این حدیث را آورده‌اند. (21: ص74) احمد بن‌حنبل نیز در «فضائل الصحابه» این حدیث را نقل کرده است. (22: ص 678 و 1158)

به‌راستی شخصیتی مانند ابن‌تیمیه که ادعا می‌شود «واحد الناس فی الحدیث» است، چه‌گونه ادعا می‌کند چنین حدیثی جعلی است؟! آیا دشمنی سلفی‌گری با شیعه موجب شده است که فضائل علی(علیه السّلام) هم نادیده گرفته شود؟!

چنین برخوردهای سلقیه‌ای و گزینشیِ بدون معیار با حدیث‌ها موجب شده‌ است که تضعیفات و نظرات وی، حتی برای سلفیان نیز علمیت نداشته باشد. «ابن‌حجر عسقلانی» او را مذمت کرده است (23: ص 319) و شخصیت سلفی وهابی، مانند «ناصرالدین آلبانی»، تضعیفات او را نمی‌پذیرد. (24: ص 344 و 400)

روش بحث ابن‌تیمیه در حدیث نیز جالب است. «ابن‌قیم» نقل می‌کند: روزی گروهی با شیخ بر سر حدیثی اختلاف پیدا کردند و سرانجام کتابی را آوردند و معلوم شد حق با آنان است. هنگامی که شیخ فهمید اشتباه کرده است، به‌شدت کتاب را به زمین انداخت. به وی گفتند: چه گستاخ شده‌ای؛ این کتاب حدیث است که این‌گونه به زمین می‌زنی؟ گفت: من بهترم یا موسی(علیه السّلام)؟ و آیا این کتاب بهتر است یا الواحی که در دست موسی(علیه السّلام) بود؟ موسی(علیه السلام) هنگامی که خشمگین شد، الواح را از دستش انداخت! (25: ص17)

هم‌چنین ابن‌تیمیه در ضبط حدیث بسیار بی‌توجه و بی‌مبالات است. درباره‌ی درستی حدیث‌ها و روایت‌هایی که نقل می‌کند، دقت ندارد؛ گاه روایتی را قدسی می‌شمارد، در حالی که کلام پیامبر(صلّی الله علیه وآله) است، (26: ص11)[10] و یا کلام عمر بن‌خطاب را به پیامبر(صلّی الله علیه وآله) نسبت می‌دهد. (26: ص 70)[11] در نمونه‌هایی دیگر، سند روایات را به‌غلط به دیگری نسبت داده است. (ر.ک 21: ص 70 و 71)

به نظر می‌رسد که وی باید در علم رجال نیز تخصص داشته باشد، در حالی که یکی دیگر از مشکلات وی، خلط میان رجال حدیث است؛ چنان که وی در حرمت زیارت قبر پیامبر(صلّی الله علیه وآله) روایتی را از «حسن بن‌حسین بن‌ابی‌طالب» نقل می‌کند که اصلاً چنین فردی وجود خارجی ندارد و گویا با «حسن بن‌حسن(علیه السّلام))، معروف به «حسن مثنا» اشتباه گرفته است. (29: ص23) و (30: ص34)

4ـ معنی‌شناسی ابن‌تیمیه
معنی‌شناسی به بحث درباره‌ی روابط میان لفظ و معنی می‌پردازد و به چه‌گونگی کاربرد لفظ در معنی توجه دارد. چنین بحثی هنگامی اهمیت می‌یابد که درباره‌ی متون مقدس، به‌ویژه قران به کار رود. به این معنی که آیا الفاظ در قرآن همیشه در معنی لغوی خود به کار رفته‌اند و مراد از آن‌ها همان معنی ظاهری است؛ یا گاه با توجه به قرائن، به‌صورت مجاز به کار رفته است، و یا با توجه به ضرورت‌های عقلی، قابل تأویل معنی‌های مرتبط با آن‌ها هستند؟[12] چنین بحثی، درباره‌ی حدیث‌های پیامبر(صلّی الله علیه وآله) نیز در جایی اهمیت می‌یابد که پیامبر(صلّی الله علیه وآله) برخی از صفات را به خداوند نسبت داده است؛ به‌این معنی که آیا این لفظ‌ها در معنی حقیقی خود به کار رفته‌اند یا در معنی ظاهری؟ البته رویکرد هر مکتبی در حوزه‌ی معنی‌شناسی، ارتباطی مستقیم با سایر حوزه‌های معرفتی دارد؛ برای نمونه، نقل‌گرایی سلفی که در حوزه‌ی معرفت‌شاسی به حدیث‌گرایی می‌انجامد، در حوزه‌ی معنی‌شناسی نیز ظاهرگرایی را به دنبال دارد. البته ظاهرگرایی درباره‌ی لفظ‌هایی که مفسده‌ای را به دنبال نداشته باشند درست است، اما گاه معنی ظاهری الفاظ با مفاهیم بدیهی‌ دین در تعارضند. در چنین مواردی، ناگزیر باید با توجه به قرائن و شواهد موجود، به تأویل و مجاز متوسل شد. چنین وضعیتی درباره‌ی صفات خبری، صادق است. مراد از صفات خبری، صفاتی هستند که قرآن یا پیامبر گرامی اسلام(صلّی الله علیه وآله) آن‌ها را برای خداوند ذکر کرده‌اند، یا از آن‌ها خبر داده‌اند؛ مانند: نشستن و داشتن دست، صورت و پا.[13]

در حوزه‌ی معنی‌شناسی، ابن‌تیمیه قائل به ظاهرگرایی مطلق است. وی اعتقاد دارد که الفاظ در معنی ظاهری خود به‌کار رفته‌اند و در پس‌ این معنی ظاهری، نباید به دنبال هیچ معنی دیگری بود. چنین امری، صفات خبری را نیز در بر می‌گیرد که در ظاهر با جایگاه و عظمت خداوند مخالفند و معنی ظاهری آن‌ها تداعی کننده‌ی جسمانیت خداوند است. وی در این نظریه‌ی خود، به سلف متوسل می‌شود و با این بیان که سلف چنین کردند، ما نیز چنین می کنیم، می گوید: «روش شایسته این است که ما از ائمه‌ی هدی (سلف) پی‌روی کنیم؛ به این صورت که به هرچه خداوند خود را وصف کرده است، و یا پیامبر(صلّی الله علیه وآله) او را به آن وصفت کرده، ایمان بیاوریم و از کتاب و سنت خارج نشویم؛ و در این راه، مسلک سلف را پیش بگیریم.» (32: ص 28)

چنین نظریه‌ای، نظریه‌ی حشویه و مجسمه است که رسماً برای خداوند دست، صورت، چشم، جا و... قائلند و همه‌ی مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، با آن مخالفند. ابن‌تیمیه که خود رایک‌باره در میان حشویه و مجسمه می‌بیند، ناچار می‌گوید: «مراد از صفات خبری، همان معنی ظاهری آن‌هاست؛ اما مراد چیزی است که لایق جایگاه خداوند باشد، نه موجود حادث.» (12: ص9) اما به این نکته توجه ندارد که صفاتی مانند دست و پا داشتن، نشستن و پایین آمدن، برای معنی‌های خاصی که مادی هستند، وضع شده‌اند. دست و پا عضوی از بدن انسان هستند، و پایین بالا برای حرکت از پایین به بالا و برعکس وضع شده‌اند و حرکت از مشخصات جسم است؛ و اگر کیفیت از آن‌ها گرفته شود، دیگر نمی‌توان از نظر معنی لغوی به آن‌ها، دست، پا یا حرکت گفت. بنابراین در چنین وضعیتی، دو راه متصور است:

نخست، بر همان معنی لغوی ظاهری حمل شود که چنین نظریه‌ای همان تجسیم است.

دوم، بر معنی مجازی حمل شود؛ مثلاً دست، کنایه از قدرت است، مانند: «بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ». (سوره‌ی 5: آیه‌ی 64)

با توجه به این که ابن‌تیمیه به‌شدت با تأویل و مجاز در قرآن مخالف است و تأویل را به کلامیان ـ که از عقل استفاده کرده و کلام خدا را تحریف می‌کنند ـ نسبت می‌دهد،[14] ناگزیر در دامن حشو و تجسیم می‌افتد.[15]

وی در تمام «رسائل حمویه» بارها بر پای‌بندی به معنی ظاهری تأکید می‌کند. به گفته‌ی او، خداوند در آسمان بر عرش خود تکیه کرده، (33: ص8) قابل اشاره (33: ص 265) و حتی قابل دیدن (34: 401) است (رؤیة المؤمنین ربهم).

«ابن‌بطوطه»، جهان‌گرد معروف، می نویسد: روز جمعه ابن‌تیمیه[16] را بر منبر مسجد جامع دمشق دیدم که می‌گفت: خداوند بر آسمان دنیا فرود می‌آید، چنان‌که من فرود می‌آیم؛ و سپس یک پله پایین آمد. این عمل او با اعتراض یک فقیه مالکی مواجه شد؛ ولی مردم او را کتک زدند. (35: 95) و (36: ص154)[17]

اما کسانی که کوشیده‌اند ابن‌تیمیه را از تشبیه و تجسیم منزه کنند، به‌هیچ‌روی نتوانسته‌اند عقیده‌ی وی را درباره‌ی فوقیت خداوند و نشستن او بر عرش توجیه کنند.

ابن‌تیمیه با ذکر آیات و روایت‌هایی که به بالا بودن خدا و استوای وی بر عرش اشاره دارند، و نیز حدیث معراج و نزول و صعود ملائکه، می‌گوید: نه در کتاب، نه در سنت پیامبر(صلّی الله علیه وآله) و نه در میان صحابه، تابعین و تابعین تابعین کسی نیست که با این نصوص و ظواهر مخالفت کرده باشد و کسی تاکنون نگفته است که خداوند در آسمان و یا بر عرش نیست و یا نمی‌توان در آسمان به خدا اشاره کرد. (12: ص7)

چنین گفتاری، به گونه‌ای تشبیه را تداعی می‌کند که وقتی «محمد ابوزهره»، نگارنده‌ی کتابی در مدح ابن‌تیمیه، به این‌جا می‌رسد و با سخنان ابن‌تیمیه روبه‌رو می‌شود، ناگزیر وی را شخصی مشبه و مجسمه می‌بیند و می‌گوید: «عقول ما درک نمی‌کند که چه‌گونه می‌توان میان اشاره‌ی حسی با انگشتان به خداوند و اقرار به این‌که خداوند در آسمان است و بر عرش نشسته است و میان قول به تنزیه خداوند و جسمانیت و تشبیه، جمع کرد؟! اگر عقل ابن‌تیمیه به جمع میان این دو امر می‌رسد، عقول مردم چنین چیزی را نمی‌تواند درک کند.» (37: ص 270)

در مجموع، شکی نیست که ابن‌تیمیه، به‌دلیل افراط‌گرایی در نقل، حدیث‌گرایی، و سلف گرایی شدید، در دامن حشویه و مجسمه افتاده، و تلاش پیروان وی برای بازسازی شخصیت وی، به جایی نرسیده است.

5ـ هستی‌شناسی ابن‌تیمیه
هستی‌شناسی، نوع نگرش انسان را به وجود مشخص می‌کند؛ به عبارت‌دیگر، در هستی‌شناسی این پرسش مطرح می‌شود که عوامل قوم موجود چیست.[18] هستی‌شناسی با دیگر حوزه‌های معرفت‌شناسی ارتباطی مستقیم دارد. کسی که قائل به نقل‌گرایی است، به حدیث‌گرایی سوق می‌یابد، و نقل‌گرایی و حدیث‌گرایی، ظاهرگرایی را به دنبال دارد، و ظاهرگرایی نیز به‌ناچار به هستی‌گرایی حس‌گرایانه می‌انجامد.

کسی که حس گراست، تنها، موجودی را می‌پذیرد که تنها با حواس ظاهری قابل درک باشد، و اگر چنین نباشد، به عقیده‌ی وی، نمی‌توان آن را موجود نامید. ابن‌تیمیه در حوزه‌ی هستی‌شناسی، کاملاً حس‌گراست. وی تنها، چیزی را می‌پذیرد که حس کردنی باشد و غیرمحسوسات، نزد او جایگاهی ندارند. چنین رویکردی را در قرن‌های حاضر، می توان در مکتب «پوزیتیویسم» یا «اثبات گرایی» دید. در این مکتب، تنها، چیزی شایسته‌ی وصف وجود است که با حواس ظاهری قابل درک باشد؛ و اگر چنین نباشد، نمی‌‌توان آن را موجود نامید. بنابراین در نظر پوزیتیویست‌ها، متافیزیک جایجگاهی ندارد و الهیات نیز در زمره‌ی علوم قرار نمی‌گیر‌د.

ابن‌تیمیه نیز چنین نگاهی دارد و تنها تفاوتی که بین آن‌ها وجود دارد این است که وی نمی‌تواند منکر وجود خداوند بشود؛ بنابراین مجبور است او را در قالب موجودی مادی و حس کردنی تصور کند. همان‌گونه که «ابراهیمی دینانی» می‌گوید: «کسانیکه در کتاب تکوینی خدا (مخلوقات) جز به محسوسات توجه نمی‌کنند، در کتاب تدوینیِ (شریعت) او نیز جمود بر ظواهر کرده و از این مرحله، فراتر نخواهد رفت.» (5: ص55)

به نظر ابن‌تیمیه، موجودِ قائم بالنفسِ غیرقابل اشاره‌ی حسی و غیرقابل رؤیت، وجود خارجی ندارد و صرفاً ساخته و پرداخته‌ی ذهن است. وی به‌علت همان تضادی که در اندیشه‌ی فکری وی به آن اشاره شد، و به‌دلیل ناآشنایی با اصول فلسفی و عقلی، برای مرئی بودن حسی خداوند، دلیلی می‌آورد که بسیار خنده‌دار است: «و اما اثبات موجود قائم بنفسه لا یشار الیه ولا یکون داخل العالم ولا خارجه، فهذا مما یعلم العقل استحالته... و بطلانه.» (38: ص 257)

این در حالی است که خداوند، موجودی قائم بالذات و غیرقابل اشاره است، و حکما و اندیشمندان با دلایل عقلی محکمی آن را ثبت کرده‌اند. وی می‌گوید: «کلیه‌ی اشیا و امور، بر دو گونه‌اند: برخی از آن‌ها رویت می‌شوند و برخی رویت نمی‌شوند. آن‌چه موجب تفاوت میان مرئی و غیرمرئی می‌شود، امری عدمی به شمار نمی‌آید؛ زیرا رؤیت، امری وجودی است و مرئی نیز در زمره‌ی موجودات خواهد بود.»

ابن‌تیمیه سپس به این نتیجه می‌رسد که آن‌چه در هستی کامل‌تر است، برای مرئی بودن شایسته‌تر است؛ و به همین دلیل، آن‌چه امکان مرئی شدن در آن نیست، از حیث وجود و هستی، ضعیف‌تر است و به همین مناسبت، می توان گفت که اجسام سخت و غلیظ برای مرئی شدن، شایسته‌تر از هوا خواهند بود؛ چنان‌که روشنایی نیز برای مرئی بودن، به‌مراتب شایسته‌تر از تاریکی است.

ابن‌تیمیه پس از ذکر این مقدمات، عقیده‌ی واقعی خود را ابراز داشته و می‌گوید: «چون واجب‌الوجود، از حیث وجود کامل‌ترین موجود بوده، لذا دورترین اشیا به نیستی است؛ پس برای مرئی بودن، شایسته‌ترین موجودات به‌شمار می‌آید. اگر ما او را نمی‌بینیم، به‌علت این است که چشمان ما توانایی رؤیت او را ندارد، نه این که رؤیت او فی نفسه ممتنع به شمار می‌آید.» (38: ص 255)

اما ابن‌تیمیه نمی‌داند که دیدن با حواس ظاهری، شرط وجود نیست و چه بسیار موجوداتیکه هرگز قابل اشاره نیستند؛ غم، شادی و بسیاری از حالت دیگر انسان وجود دارند، اما با حس قابل اشاره نیستند، و با توجه به اثرات آن‌ها می‌توان به‌وجود آن‌ها پی برد.

ابن‌تمیه به دلیل رویکرد حس گرایانه‌اش، معیارهای موجود مادی را با غیر مادی خلط کرده است؛ زیرا رؤیت به معنی ادراک حسی، مستلزم جسم بودن مرئی است و چنین نسبتی به خداوند، محدودیت و جسمانیت او را به دنبال دارد. افزون بر این که خداوند خود را غیر از همه‌ی موجودات معرفی می‌کند: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ». (سوره‌ی 42: آیه 11)

«خواجه‌ نصیرالدین توسی» در «شرح اشارات» چنین کسانی را در زمره‌ی اهل تشبیه شمرده که همواره قوه‌ی واهمه بر آنان حاکم است و بر اثر استیلای وَهْم، نامحسوس را در جای محسوسات نشانده و در نتیجه، احکام محسوسات را بر آن مترتب می‌سازند. این اشخاص به این نکته توجه ندارند که خود حس، امری نامحسوس است وانسان نمی‌تواند از طریق حس، حس خود را درک کند.

دینانی که از چنین مواضع سخیفی به تنگ آمده است، می‌گوید: «آن‌چه اکنون در این‌جا مطرح است، این است که ابن‌تیمیه با همه‌ی کوشش و تیزهوشی که در مورد مسائل کلامی از خود نشان می‌دهد، به حکم این که با فللسفه دشمن و بیگانه است، از سخنان ناسازگار و کلمات ناهم‌آهنگ پرهیز نکرده و در باب اصول عقاید تا سرحدّ یک عامیِ اُمّی تنزل یافته است. آن‌چه موجب تأسف است، این که این‌گونه اشخاص را نمی‌توان حتی با یک عامی و اُمّی برابر و هم‌طراز دانست؛ زیرا شخص عامی به حکم فطرت پاک و اندیشه‌ی صاف و ساده‌ی خود، اگر مسائل را به‌طور عمیق و برهانی نمی داند، از گوش شنوا و توجه به اهل حکمت برخوردار است؛ ولی کسانیکه فضای فکری خود را با اغراض گوناگون آکنده کرده، و جمود بر ظواهر را براساس مصالح موهوم، وجهه‌ی همت خویش ساخته اند، هرگز نمی توانند از این حجاب‌ها خارج شوند.» (5: ص 62)

امروزه نیز اگر کسی در برابر ضریح پیامبر(صلّی الله علیه وآله) بایستد و ایشان را با جمله‌ی «السلام علیک یا رسول الله» خطاب کند، وهابیان وی را به شدت منع می‌کنند؛ زیرا آنان نیز به پی‌روی از ابن تیمیه و با تکیه بر مبانی حس‌گرایی، عالم مجردات را نپذیرفته‌اند و قائل به شنیدن پیامبر(صلّی الله علیه وآله) در عالم برزخی نیستند.[19]

6ـ احمد بن‌حنبل و ابن‌تیمیه
چنان‌که گفته شد، هرچند رگه‌هایی از اندیشه‌ی سلفی‌گری را می‌توان در احمد بن‌حنبل مشاهده کرد، نمی توان وی را ابداع کننده‌ی مکتبی به‌نام سلفی‌گری برشمرد؛ زیرا در اندیشه‌ی احمد، بیش از هر چیز مسأله‌ی نقل و حدیث اهمیت دارد و در عرصه‌ی اعتقادات، چندان مرزبندی‌های مکتب سلفی‌گری دیده نمی‌شود. هم‌چنین حدیث‌گرایی احمد، در واکنش به عقل‌گرایی افراطی بود که نقل را کلاً نادیده می‌گرفت و موجب مهجوریت حدیث شده بود. وی نیز همانند عقل‌گرایان، در دامن تفریط افتاد و جایگاه و نقش عقل را منکر شد.

اما ابن‌تیمیه، حد و مرز سلفی‌گری اعتقادی را شکل داد؛ نگاه دیگری به سلف انداخت و به‌بهانه‌ی پی‌روی از سلف، با بسیاری از عقاید مسلمانان به مبارزه پرداخت.

نقل‌گرایی افراطی وی در شرایط شکل گرفت که مبانی علم کلام برای اثبات عقاید اسلامی و نیز دفاع از آموزه‌های آن، شکل گرفته بود؛ اما ابن تیمیه با نادیده گرفتن و مبارزه با این میراث گران‌بها، اعتقادات را در قالب همان نقل گرایی مفرط ارائه کرد و با متکلمانی که عقاید برخی از ایشان در اندیشه‌ی سلفی‌گری نقل احمد بن‌حنبل ریشه داشت نیز به مبارزه پرداخت. ابن‌تیمیه، با تعریف‌های جدیدی در زمینه‌ی صفات خبری، مفاهیم توحید و شرک، سنت و بدعت، توسل و شفاعت، و بنای بر قبور، و نیز مبارزه‌ی تهاجمی برضد مذاهب و مکاتب اسلامی دیگر ـ حتی مذهب حنبلی ـ مکتبی جدید را پایه گذاشت که پیش از او سابقه نداشت.

وی هرچند در حدیث‌گرایی، مدعی پی‌روی از احمد بود، اما با استفاده‌ی ابزاری از حدیث، هرآن‌چه را ـ هرچند ضعیف ـ که با عقاید او هم‌آهنگ بود تأیید می کرد، و هرچه را که با دیدگاهش مخالف بود ـ هرچند از قوت برخوردار بود ـ جعلی و دروغ می‌شمرد.

روح حاکم بر مکتب سلفی‌گری ابن‌تیمیه، اسلام اموی بود؛ چیزی که امویان در شام آن را تبلیغ می کردند. چنین وضعیتی، به خوبی از حمایت‌های وی از آل ابوسفیان و توجیه مفاسد آنان از یک سو، و مبارزه با خاندان پیامبر(صلّی الله علیه وآله)، به‌ویژه علی(علیه السّلام) از سوی دیگر، آشکار می‌شود. این در حالی است که احمد، نه‌تنها به خاندان پیامبر(صلّی الله علیه وآله) ارادت داشت، بلکه اندیشه‌ی تربیع را وی گسترش داد.

ابن‌تیمیه با همه‌ی مذاهب اسلامی به مبارزه برخاست و با دیدگاه‌های بدعت‌آمیز خود، در شرایطی که اسلام و مسلمانان نیاز مبرم به هم‌راهی و هم‌دلی داشتند، تخم نفاق و تفرقه را در میان آنان کاشت؛ در حالی که احمد در روزگار خود، به گرایش‌های مختلفی که در دل اهل حدیث رشد کرده بود، سامان داد، و میان آن‌ها مبانی مشترکی را شکل داد.

در مجموع، ابن‌تیمیه قرائتی افراطی را در عرصه‌ی اعتقادات بنیان گذاشت که آثار آن، در قرن دوازدهم، در دعوت محمد بن عبدالوهاب نمود یافت. مکتب ابداعی ابن‌تیمیه با قرار گرفتن در قالب اندیشه‌ی وهابی، افراطی‌تر شد؛ و اگر در اندیشه‌ی ابن‌تیمیه، تفکر تکفیری صرفاً در قالب نظر و نظریه بود، در دوره‌ی ابن‌عبدالوهاب، همین اندیشه ی تکفیری، جنبه‌ی عملی به خود گرفت و با تیغ تکفیر، خون بسیاری از مسلمانان را بر زمین ریخت؛ و اگر ابن‌تیمیه در ایجاد اختلاف عملی و شکاف میان مسلمانان چندان موفق نبود، محمد بن عبدالوهاب، توانست با تکیه بر اندیشه‌های تفرقه افکنانه‌ی ابن‌تیمیه و با تکیه بر قدرت شمشیر «آل سعود» و حمایت‌های انگلستان، تخم تفرقه را میان مسلمانان بارور کند و مصیبت‌های بسیاری را برای جهان اسلام رقم بزند.[20]

7ـ ابن‌قیم جوزی (سلفی‌گری مدوَّن)
شاید اگر در میان شاگردان ابن‌تیمیه، کسی مانند ابن‌قیم (691 تا 751) نبود، نام و اثری از اندیشه‌ی ابن‌تیمیه بر جای نمی‌ماند. وی در میان شاگردان ابن‌تیمیه، از همه به او و اندیشه‌اش وفادار تر بود. ابن‌قیم، نویسنده‌ای پرکار بود و آثار بسیاری از وی نقل شده است. چندین بار در دفاع از آرای ابن‌تیمیه به زندان افتاد؛ (39: ص142) حتی در برخی موارد با او با شدت بیش‌تری برخورد شد. چنان‌که یک بار او را به‌علت دیدگاهش درباره‌ی شفاعت و توسل و حرمت سفر به قصد زیارت، سخت زدند و سوار بر الاغی در شهر دمشق گرداندند. (40: ص89)

او به‌پی‌روی از ابن‌تیمیه، کاملاً حدیث‌گرا بود. البته وی درستی حدیث «اصحابی کالنجوم فبایّهم اقتدیتم، اهتدیتم» را که قرن‌ها در خدمت اندیشه‌ی سلفی قرار گرفته بود و از پایه‌های تقدس سلف به شمار می‌رفت، انکار می‌کرد. (41: ص271) وی همانند ابن‌تیمیه، عقل‌ستیزی افراطی بود و همه‌ی روایت‌های مربوط به عقل را ساختگی می‌دانست. (42: ص60) و (43: ص 66) وی با تأویل نیز به‌شدت مخالف بود و آن را جنایتی می دانست که در جهان اسلام روی داده و همه‌ی مذهب‌ها وفرقه‌های اسلامی را گرفتار کرده است؛ (44: ص3) این در حالی است که وی در بسیاری از موارد برخلاف عقیده‌ی خود عمل کرده و به تأویل متوسل شده است.

وی در زمینه‌ی عقاید، پیرو کامل استادش بود. اوج سلفی‌گری اعتقادی وی در قصیده‌ی نونیه‌ی شش هزار بیتی او، با نام «الکافیة الشافیه فی الانتصار للفرقه الناجیة» هویداست.[21] وی در این اثر منظوم، همانند استادش اعتقاد به تجسیم را نشان داده و شفاعت، توسل، زیارت قبور و بسیاری از آموزه‌های دینی اسلام را همانند استادش انکار کرده است.

در مجموع، ابن‌قیم اندیشه‌ی پراکنده استادش را نظام‌مند کرد و اصول سلفی‌گری اعتقادی را که در دوره‌ی ابن تیمیه به‌صورت پراکنده بیان شده بود، مدون کرد.

نام و آثار ابن‌قیم را نیز وهابیان زنده کردند؛ تا آن‌جا که در سال‌های اخیر آثار وی تصحیح شد و منتشر و پایان‌نامه‌های بسیاری با موضوع ابن‌قیم، دردانشگاه‌های وابسته به وهابیان، دفاع شده است.

پی نوشت:

[1] . در حاشیه‌ی منهاج السنة (3: ـ).
[2] در پاین کتاب فصل المقال (قاهره، بی تا) چاپ شده است.
[3] در حاشیه‌ی منهاج السنة (3: ـ).
[4] همان، ص 88 و 381.
[5] همان، ص482.
[6] برای آشنایی با اندیشه‌ی وی در این زمینه ر.ک (5: ـ).
[7] برای بررسی وضعیت صحابه، ر.ک (13: ـ) و در میان اهل‌سنت، ر.ک (14: ـ)
[8] در همین فصل به فتواهای فقهی وی که با عامه‌ی اهل سنت و ائمه‌ی فقه مخالف است، اشاره شد.
[9] و ابن‌تیمیه یشدد کل التشدد فی التمسک بالسنة وجعلها حاکمه علی الکتاب. (15: ص 495)
[10] مقایسه کنید با (27: ص 73)
[11] مقایسه کنید با (28: ص 78 و 396)
[12] . برای آگاهی بیشتر .ر.ک (همین کتاب: فصل دوم، مبانی عام سلفی‌گری.
[13] برای آشنایی با صفات خبری و مباحث آن، ر.ک (31: ص 147 تا 155).
[14] وی در کتاب «الاکلیل فی المتشابه و التأویل». به تفصیل در این زمینه سخن گفته است.
[15] وی در حالی که به‌شدت و با غضب تمام با اهل تأویل برخورد می‌کند، خودش هنگامی که به نعمت‌های بهشتی می‌رسد، نام‌های آنان را مجازی می‌داند، و می‌گوید: خداوند در بهشت از شراب (خمر)، آب، شیر، ابریشم، طلا و نقره نام برده است، در حالی که ما می‌دانیم قطعاً مراد خدا، غیر از حقایق این اشیا در دنیاست. (32: ص12)
[16] وی درباره‌ی ابن‌تیمیه می‌گوید: «وکان فی عقله شیء»؛ یعنی ناقص عقل بود.
[17] جالب آن که طرفداران ابن‌تیمیه کوشیده‌اند این خاطره‌ی ابن‌بطوطه را ساختگی جلوه‌ دهند و این‌گونه بیان کنند که در زمان دیدار ابن‌بطوطه از دمشق، (رمضان 726) ابن‌تیمیه در زندان بوده است؛ اما از یک سو ابن کثیر که خود از شاگردان ابن‌تیمیه است، چنین نقلی را بیان می‌کند و از سوی دیگر، ابن‌بطوطه دلیلی بر دروغ گفتن نداشته است.
[18] برای آشنایی با معنی هستی‌شناسی، ر.ک (همین کتاب: فصل دوم، مبانی عام سلفی‌گری)
[19] مبانی وهابیان در این زمینه، در عقاید تطبیقی بیان خواهد شد.
[20] در بخش نقد و بررسی عقاید وهابیت، هم‌خوانی اندیشه‌ی ابن‌تیمیه و وهابیت بررسی خواهد شد.
[21] در رد و یا دفاع از این قصیده، کتاب‌های مختلفی نوشته شده است که از شروح آن می‌توان به «توضیح المقاصد و تصحیح القواعد فی شرح قصیدة ابن‌قیم» نوشته‌ی امد بن‌ابراهیم بن‌عیسی، و از نقدهای آن می‌توان به «السیف الصقیل فی الرد علی ابن‌زفیل» نوشته‌ی تقی‌الدین سبکی اشاره کرد.

منابع:
1. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، الرد علی المنطقیین. 2. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج9. 3. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، منهاج السنة، ج4. 4. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، نقص المنطق. 5. غلام حسین ابراهیمی دینانی، ماجرای فکر فلسفی در اسلام.6. سعید رمضان البوطی، المذاهب الاسلامیة.7. جعفر سبحانی، البحوث فی الملل و النحل، ج4. 8. عبدالرحمن بن محمد ابن خلدون، مقدمه. 9. ابن تیمیه، رسائل حمویة.10. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، مجموعه ی تفسیر.11. عباس زریاب، ابن تیمیه، در: دائرة المعارف بزرگ اسلامی.12. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، الحمویة الکبری.13. علامه سید مرتضی عسکری، یکصد و پنجاه صحابه ی ساختگی.14. الوردی، ابوحفض زین الدین، تتمة المختصر فی اخبار البشر (تاریخ ابن الوردی)، جلد 2. 15. سید عبدالعزیز السیلی، العقیدة السلفیه بین الامام ابن حنبل و الامام ابن تیمیة. 16. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، الرسائل و المسائل، ج5.17. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، مقدمة فی اصول التفسیر. 18. محمد بن جریر طبری، تفسیر الطبری (جامع البیان فی تفسیر القرآن)، ج13. 19. همان، ج29. 20. همان، ج6. 21. صائب عبدالحمید، ابن تیمیه، حیاته و عقائده. 22. احمد بن حنبل، فضائل الصحابة، ج2. 23. عسقلانی، ابن حجر احمد بن علی، لسان المیزان، ج6. 24. ناصرالدین البانی، سلسلة الاحادیث الصحیحة، ج4.25. صلاح الدین خلیل صفدی، الوافی بالوفیات، ج7. 26. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، الفرقان بین اولیاء الرحمن و اولیاء الشیطان. 27. حاکم نیسابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج4. 28. مسلم بن حجاج قشیری النیسابوری، صحیح مسلم، ج1. 29. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، کتاب الزیارة. 30. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، المسألة الرابعة. 31. علی ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی(1). 32. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، الاکلیل فی المتشابه و التأویل. 33. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج5. 34. همان، ج6. 35. محمد بن عبدالله ابن بطوطة، الرحلة. 36. ابن حجر عسقلانی، الدرر الکامنه، ج1. 37. محمد ابوزهره، ابن تیمیه، حیاته و عصره، آرائه و فقهه.38. احمد بن عبدالحلیم ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة، ج2. 39. اسماعیل ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج14. 40. مقریزی، تقی الدین احمد، السلوک لمعرفة دول الملوک» ج3. 41. محمد بن ابی بکر ابن قیم الجوزیه، اعلام الموقعین عن رب العالمین، ج2. 42. محمد بن ابی بکر ابن قیم الجوزیه، نقد المنقول و المکح المییز بین المرودود و المقبول.43. محمد بن ابی بکر ابن قیم الجوزیه،« المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف». 44. احمد بن ابراهیم ابن عیسی، توضیح المقاصد و تصحیح القواعد فی شرح قصیدة الامام ابن القیم، ج2.

منبع: سلفی گری و وهابیت، جلد یکم: تبارشناسی، سید مهدی علی زاده موسوی، انتشارات پاداندیشه، چاپ دوم، 1389ش (فصل دوازدهم)

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش