مقالات > پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۲/۱۴ تعداد بازدید: 182

سلفي‌گري در لغت به معناي تقليد از گذشتگان مي‌دانند و در اعمال‌، ‌رفتار و اعتقادات خود بر تابعيت از پيامبر اسلام، ‌صحابه و تابعين تأكيد دارند. در انديشه سلفي‌ها، ‌روش‌هاي عقلي و منطقي جايگاهي ندارد و تنها نص قرآن، ‌احاديث نبوي و ادله مفهوم از نص قرآن براي آنها حجيت دارد. گرايش‌هاي كلامي، ‌صوفي‌گري و افكار فلسفي را بدعت تلقي مي‌كند. با این توضیح در این مقاله تاریخچه جریان های سلفی مورد بازبینی قرار خواهد گرفت



سلفي‌گري در لغت به معناي تقليد از گذشتگان مي‌دانند و در اعمال‌، ‌رفتار و اعتقادات خود بر تابعيت از پيامبر اسلام، ‌صحابه و تابعين تأكيد دارند. در انديشه سلفي‌ها، ‌روش‌هاي عقلي و منطقي جايگاهي ندارد و تنها نص قرآن، ‌احاديث نبوي و ادله مفهوم از نص قرآن براي آنها حجيت دارد. گرايش‌هاي كلامي، ‌صوفي‌گري و افكار فلسفي را بدعت تلقي مي‌كند. با این توضیح در این مقاله تاریخچه جریان های سلفی مورد بازبینی قرار خواهد گرفت.
نويسنده : محمود واعظی
مقدمه
سلفي‌گري در لغت به معناي تقليد از گذشتگان يا تقليد كوركورانه از مردگان و در اصطلاح نام فرقه‌اي است كه تمسك به دين اسلام جسته و خود را پيرو پيشينيان نيكو مي‌دانند و در اعمال‌، ‌رفتار و اعتقادات خود بر تابعيت از پيامبر اسلام، ‌صحابه و تابعين تأكيد دارند. سلفي‌گري معتقد است عقايد اسلامي را بايد منحصراً از كتاب و سنت نبوي فرا گرفت و علما نبايد به طرح ادله‌اي غير از آنچه در قرآن آمده بپردازند. در انديشه سلفي‌ها، ‌روش‌هاي عقلي و منطقي جايگاهي ندارد و تنها نص قرآن، ‌احاديث نبوي و ادله مفهوم از نص قرآن براي آنها حجيت دارد. سلفيه رأي و قياس رادر زمينه‌هاي عقيدتي نفي مي‌كند و هرگونه كفر وگرايش را كفر و انحراف مي‌داند و گرايش‌هاي كلامي، ‌صوفي‌گري و افكار فلسفي را بدعت تلقي مي‌كند. در انديشه سلفي‌ها، ‌روش‌هاي عقلي و منطقي جايگاهي ندارد و تنها نصوص قرآن‌، ‌احاديث و نيز دلايل مفهوم از نص قرآن براي آنان حجيت دارد.‌

سلفيه به عنوان يك جريان سياسي عقيدتي از پشتوانه ايدئولوژيك طولاني مدت برخوردار است. باتوجه به اين كه سلفي‌ها اكثراً پيرو مذهب حنبلي هستند و جنابله اكثر جذب تفكرات سلفي مي‌شوند‌، ‌بنابراين بين مذهب سلفي كه يكي از مذاهب اربعه اهل‌سنت است و انديشه سلفي پيوندي ريشه‌دار برقرار است. مذهب حنبلي در جزيرة‌‌العرب بيشترين پيروان را دارد. اقليتي نيز در سوريه و مصر پيرو اين مذهب هستند. معتقدان به سلفي‌گري، ‌عقايد خود را به احمد بن حنبل (‌241-164ق) نسبت مي‌دهند. ابن حنبل به عنوان محدثي برجسته و پيرو طريقه اصحاب حديث، با هرگونه روش تأويلي و تفسير متون مخالف بود وبا بزر‌گان اصحاب رأي، سر ناسازگاري داشت. وي مخالفت با سنت را بدعت مي‌خواند و با «اهل الأهواء و البدع» موافق نبود. آنچه مسلم است احمد بن حنبل بيش از صد و پنجاه سال پيشواي عقايد سنتي – سلفي بود، ‌اما: «به طور كلي، قشري بودن، متابعت از ظاهر كلام‌، خشك انديشي‌، ‌تعصب مفرط و دور افتادگي مكتب فقهي او از واقعيت زنده تاريخي و فاصله گرفتن از هر آنچه در اجتماع و زندگي روزمره بوي تازگي مي‌داد‌، ‌در مجموع، به سقوط و انحطاط اين مذهب و كاهش طرفداران اين فرقه منجر شد». پس از مرگ احمد بن حنبل، انديشه‌ها و افكار وي نزديك به يك قرن معيار و سنت و بدعت بود تا اين كه عقايد وي و نيز سلفي‌گري تحت تأ‌ثير انتشار مذهب اشعري به تدريج به بوته فراموشي سپرده شد. در قرن چهارم هجري، ابو محمد حسن بن علي بن خلف بر بهاري براي احياي سلفي گري تلاش كرد، ‌اما در برابر شورش مردم كاري از پيش نبرد. در اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم، ‌احمد بن تيميه و سپس شاگرد وي، ابن قيم الجوزيه، ‌عقايد حنبلي‌ها را به گونه‌اي افراطي‌تر احياء كردند. محمد ابو زهره در بيان عقايد اين نحله در كتاب تاريخ عقايد اسلامي مي‌نويسد: «هر عملي كه در زمان پيامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) وجود نداشته و انجام نمي‌شده است، بعدا نيز نبايد انجام شود.» ابن تيميه (661-728.ق)، ‌فقيه و متكلم حنبلي، از اين اصل كلي سه قاعده ديگر استخراج و استنتاج كر‌د:

۱. هيچ فرد نيكوكار يا دوستي از دوستان خدا را نبايد وسيله‌اي براي نزديك شدن به خدا قرار داد؛
۲. به هيچ زنده يا مرده‌اي نبايد پناه برد و از هيچ كس نبايد ياري خواست؛
۳. به قبر هيچ پيغمبر يا فرد نيكوكاري نبايد تبرك جست و يا تعظيم كرد.
دومين شخصيت معروف و بارز سلفيه، ‌ابن‌تيميه است. او با تأليفات گسترده خود، خدمت بزرگي به تدوين و نشر دعوت سلفي نمود. ابن‌تيميه شاهد سقوط دولت عباسيان بوده و از آنجا كه اين دولت در پايان عصر خود در خدمت اهل حديث بود، ‌سقوط عباسيان ابن تيميه را مصمم به حفاظت و حراست از تفكر اهل حديث و بقول خود او ميراث سلف كرد. ابن تيميه در بين سلفيون جايگاه منحصر به فردي دارد و از او با عنوان شيخ الاسلام ياد مي‌شود. ابن‌تيميه به عنوان متكلم و مدافع متعصب مذهب حنبلي، ‌با آزاد انديشي و تأويل مخالف بود و لذا اقداماتش بيش از پيش باعث انحطاط و عقب ماندگي مذهب حنبلي شد. عصر ابن تيميه‌، ‌دوره انحطاط و تنزل تفكر فلسفي و استدلال منطقي و همچنين قرن روي آوردن به ظواهر دين و توجه سطحي به معارف خشك و مذهبي عنوان شده است. در واقع، ‌در اين عصر، فقها و متكلمان قشري بعضي مذاهب ‌ـ مانند مذهب حنبلي ـ‌ به عنوان دفاع از دين و عقايد خاص مذهبي خود، ‌به توجيه اصول و فروع مذهب خود پرداختند و احيانا در اين راه بر ضد علم و فلسفه به پا خاستند. ابن‌تيميه يكي از كساني بود كه در دفاع از مذهب حنبلي به پا خواست. وي در دفاع از آن مذهب، ‌با مذاهب ديگر اسلامي مبارزه كرد و عقايد خود را با هدف زنده كردن عقايد مذهب حنبلي را در بسياري از كتاب‌هاي خود بيان كرد.» با مرگ ابن‌تيميه، ‌دعوت به سلفي‌گري و احياي مكتب احمد بن حنبل در عرصه اعتقادات عملا به فراموشي سپرده شد.

ظهور وهابيت
يكي از نقاط عطف تفكر سلفي‌گري ظهور ابن‌تيميه حرّاني است. بعد از وفات ابن تيميه نيز افكار او مورد توجه اهل حديث به ويژه حنبلي‌ها بود و شاگردانش بر مبناي عناصر فكري او، دعوت سلفي‌گري را پايه ريزي كردند. در قرن دوازدهم هجري قمري، ‌محمد بن عبد‌الوهاب نجدي (1206-1115.ق) با طرح مجدد ادعاي بازگشت به اسلام اصيل، ‌انديشه سلفي را بار ديگر به عرصه مجادله‌هاي كلامي آورد. او با استناد به «‌بدأ الإسلام غريبا وسيعود غريبا» معتقد بود كه اسلام اصل نخستين خود را در غربت يافته است و غريبانه باز خواهد گشت؛ ‌از اين رو، وي با آنچه خود را بدعت و خلاف توحيد مي‌خواند، ‌به مبارزه برخاست و مسلمانان را به سادگي اوليه دين و پيروي از سلف صالح دعوت كرد و مظهر بارز سلف صالح او نيز امام احمد بن حنبل بود. سلفي‌ها روايات خود را مستقيما از احمد بن حنبل، ‌ابن تيميه، ‌ابن القيم الجوزيه و محمد بن عبد‌الوهاب تميمي نجدي مي‌گيرند. سلفي‌گري بعد از محمد بن عبد الوهاب به صورت يك شكل وساختار سياسي در آمد و هم پيماني وي با محمد بن سعود پايه گذار حاكميت آل سعود در عربستان‌، ‌به اين روند تسريع بخشيد. محمد بن‌عبد‌الوهاب كه سوداي سياست و قدرت داشت، ‌به كمك محمد بن سعود، حاكم درعيه، شهر كوچكي در نجد، ‌توانست دعوت خود را در جزيره العرب گسترش دهد. نوادگان ابن عبد‌الوهاب‌، معروف به آل شيخ و نوادگان ابن سعود پس از دو بار تشكيل دولت و شكست، ‌سرانجام در بحبوحه جنگ جهاني اول، به كمك انگلستان توانستند پايه هاي حكومتي را بنا كنند كه تا‌كنون نيز ادامه دارد. ابن عبد‌الوهاب نيز پيرو مذهب حنبلي بود و پس از مسافرات‌هاي طولاني در بلاد‌هاي اسلامي و مطرود شدن توسط خانواده، ‌به دليل افكار غير مألوفش، به محمد بن سعود حاكم درعيه روي آورد. نهضت عبد‌الوهاب جنبه ضد حكومت عثماني يافت و پس از آن كه امراي سعودي نجد‌ـ كه حنبلي مذهب بودند‌ـ به آيين او گروييدند، وي براي فرمانروايي عثماني خطر ساز شد و لذا محمد علي پاشا، ‌خديو مصر، از جانب سلطان عثماني براي سركوب آنان مأمور شد. اما علي رغم اين سركوب‌، ‌با گذشت زمان، ‌پيروان محمد بن عبد‌الوهاب بار ديگر بر نجد و حجاز تسلط يافتند و دو‌لت سعودي كنوني را تشكيل دادند. درواقع، ‌وهابيت نيز پاسخي به چالش‌هاي جهان مدرن و تأثيرات آن بر سرزمين‌هاي اسلامي بود و بنابراين با شكست از امپراتوري عثماني، ‌اين دعوت از ميان نرفت. بلكه پس از چندي مجدداً به قدرت بازگشت و دولتي برپا كرد، با اين حال اين دعوت در شبه جزيره عرب باقي ماند و به وراي آن نرفت‌، ‌زيرا اگر چه پاسخ عربي ايجابي به چالش‌هايي بود كه روياروي انسان عرب مسلمان قرار داشت، با اين حال، در اصل پاسخ‌هاي عرب‌هاي ساده انديش باديه نشين بود. به اعتقاد وهابيون، مذهب وهابي نحله‌اي جديد، بلكه همان مذهب سلف صالح است و از اين روي‌، ‌آنان خود را سلفي مي‌ناميدند. زيرا مدعي اند كه در اعمال و رفتار خود‌، از سلف صالح‌، يعني از اصحاب پيامبر اكرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و پيروان آنان تبعيت مي‌كنند. وهابيان معتقدند بايد اساس دين بر قرآن و مفاهيم ظاهري احاديث صحيح پيامبر‌(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و اصحاب او نهاده شوند و در پي‌آنند ‌كه اين آيات و روايات بدون هرگونه تغيير و تأويل مورد استناد و عمل قرار گيرد؛ يعني صرفا به ظاهر مفاهيم آنها عمل شود. ازاين رو، آنان آن دسته از رفتار و كردار مسلمانان را كه با قرآن و احاديث اصلي تطبيق نمي‌كند، انحراف از اصول و فروع قرآن و اسلام مي‌شمارند.

دكتر محمد سعيد رمضان البوطي، ‌از منتقدان انديشه سلفي و فرقه وهابيت، ‌در كتاب «‌السلفيه مرحله زمينه مباركه لا مذهب اسلامي» درباره سلفي‌گري و پيدايش آن مي‌گويد:‌ سلفي‌گري پديده‌اي ناخواسته و نسبتا نو خواسته است كه انحصار طلبانه مدعي مسلماني است و همه را جز‌ء خود، كافر مي‌شمارد؛ فرقه‌اي خود خوانده كه با پوشيدن جامه انتساب به سلف صالح و با طرح ادعاي وحدت در فضاي بدون مذهب‌، با بنيان مذهب مخالف است. سلفي‌گري يعني همان بستر وهابيت،‌ مدعي است كه هيچ مذهبي وجود ندارد و بايد به عصر سلف يعني دوران صحابه و تابعين باز‌گشت و از همه دستاوردهاي مذاهب كه حاصل قرن‌ها تلاش و جست و جو عالمان فرقه‌ها بوده و اندوخته‌اي گران سنگ از فرهنگ اسلامي در ابعاد گوناگون پديد آورده است، چشم پوشيد و «‌اسلام بلا مذهب» را اختيار كرد. انديشه سلفي دستي به دعوت بلند مي‌كند و مي‌گويد: بياييد با كنار گذاشتن همه مذاهب به سوي يگانه شدن برويم، اما با دست ديگر‌، شمشير تكفير بر مي‌كشد و مدعي است كه با حذف ديگر ان از جامعه اسلامي و راندن آنان به جمع كفار‌، ‌جامعه اسلامي را يك دست مي‌كند. جالب آنكه مبارزه با پيروان برخي مذاهب اسلامي‌، حتي از جهاد عليه كفار وا‌جب‌تر است. زيرا در نگرش سلفي‌، مبارزه با كافر اصلي واجب‌تر است. در پشت اين دعوت به بي‌مذهبي‌، ‌نوعي مذهب نهفته است و خود اين دعوت‌، به معنا‌ي تبليغ نوعي مذهب است، آن هم مذهبي گرفتار چنگال جمود و تنگ نظري كه اسلام را به صور‌ت ديني بي تحرك، بي روح‌، ‌ناقص، ناتوان و بي‌جاذبه به تصوير مي‌كشد و با احياي خشونت وتعصب‌، راه را بر هر‌گونه نز‌ديك شدن به يك ديگر مي‌بندد». از نظر سلفي‌هاي وهابي، تمامي مسلمانان ـ به استثناي خودشان‌ـ‌‌ توحيد را به غلط تفسير كرده‌اند و آن را به نحوي كه با واقعيت انطباق نمي ‌يابد و آن را از شركت جدا نمي‌كند، فهم كردند و بر اساس همين فهم عمل كردند. بنابراين‌، تمامي مسلمانان از روي جهل و ناداني‌، مشرك هستند. اين فرقه با ساير فرقه‌هاي سني در عقيده و كلام نيز اختلاف دارد و مدعي است كه بدعت‌ها، ‌خرافات و اوهام وارد دين راستين و اسلام ناب شده و مسلمانان را از دنبال كردن راه سلف صالح باز داشته است. سلفي‌ها معتقدند سنت با قرآن نسخ نمي‌شود و نيازمندي قرآن به سنت بيش از نيازمندي سنت به قرآن است و احاديث را بايد بر قرآن عرضه كرد. البته اين بدان معني نيست كه قرآن در درجه دوم اهميت قرار دارد و سنت و احاديث ارجح اند،‌ بلكه بايد به قرآن همان گونه عمل كرد كه رسول الله(صلّی الله علیه و آله و سلّم) آن را انجام مي‌داد. اگر چه اين مسئله نيز با توجه به شرايط روز با مشكلاتي رو به رو است.

عوامل تأثيرگذار در گسترش جريان سلفي
سلفيه در يك قرن اخير نخستين جريان اسلام گرا بوده كه موفق به تشكيل حكومت شده است. پس از تلاش هاي اين جريان در قرن 18 ميلادي كه منجر به دو بار تشكيل دولت توسط آل سعود و آل شيخ و سقوط اين دولت‌ها به دست واليان عثماني در مصر شد. در اوايل دهه 1930‌، مقارن با جنگ جهاني اول و فرو‌پاشي امپراتوري عثماني، عبد العزيز آل سعود توانست براساس هم پيماني تاريخي بين جدش محمدبن سعود با محمدبن عبد‌الوهاب‌، اكثر مناطق جزيره العرب را تصرف و دولت سوم سعودي را پايه ريزي كرد. علاوه بر نجد، او موفق شد حجاز‌، شرق و جنوب جزيرة العرب را به كمك پيروان تند روي محمد بن‌ عبدالوهاب تصرف كند. بدين ترتيب نخستين دولت سلفي در جزيره العرب و سرزمين هاي مقدس اسلامي شكل گرفت. سلفي‌ها در دهه 1930‌، مكه و مدينه ام القري مسلمانان را زير سلطه خود گرفته و از پايگاه پرده داري بيت‌ا...الحرام به نشر دعوت خود پرداختند. علاوه بر پرده داري كعبه‌، كشف نفت و دستيابي به منابع مالي گسترده به كمك عبد العزيز آمد تا بهتر بتواند پايه‌هاي حكومت خود را محكم كند. پيوند خوردن بين در آمد نفت و دعوت سلفي در عربستان‌، در طول بيش از 80 سال، باعث ايجاد جايگاه منحصر به فردي براي اين تفكر مهجور شد. به طوري كه دعوت سلفي و پذيرش عقايد سلفيون از مرزهاي سنتي و جغرافياي حنابله فراتر رفت و از بين پيروان ساير فرق فقهي اهل سنت پيرواني كسب كرد. علاوه بر مدارس ‌سنتي و تدريس فقه سلفي در مساجد و مدارس داخل و خارج از عربستان‌، سه دانشگاه مذهبي ‌بزرگ‌ و مجهز درمكه‌، مدينه و رياض آغاز به كار كردند و دولت سعودي و موسسه ديني اين كشور‌، فارغ التحصيلان زيادي را براي نشر دعوت سلفي به سراسر دنيا اعزام كردند. اين سه دانشگاه با اعطاي بورسيه به دانشجويان مسلمان ساير كشور‌ها از آنها مبلغاني براي نشر دعوت سلفي ساخته ‌و به كشور‌هاي خود باز‌گردانده است‌. اشغال افغانستان توسط شوروي‌، زمينه‌اي شد تا سلفيه كه همواره يك دعوت مبتني بر جهاد بوده است، ‌بخشي از انرژي و امكانات خود را صرف جهاد با شوروي در افغانستان نمايد. در همين مدت تقريبا در اكثر كشور‌هاي اسلامي سني مذهب و جوامع اسلامي در كشور‌هاي غير اسلامي‌، مساجد و مراكز متعدد اسلامي با پول دولت عربستان تأسيس شد. وظيفه اصلي اين مراكز نشر دعوت سلفي و زير نفوذ گرفتن جهان اهل‌سنت بود. چهار حادثه مهم در سه دهه اخير بر حيات سياسي سلفيون و رو در رويي آنها با حكومت‌هاي عربي تأثير گذاربوده است:

۱. خروج اتحاد جماهير شوروي از افغانستان و باز‌گشت مبارزان سلفي موسوم به افغان العرب به كشور‌هاي خود، موجب شد تا در دهه 1990 در برخي از كشورهاي اسلامي مثل مصر، الجزاير و عربستان در‌گيريهاي خونيني بين سلفي‌ها و دولت‌هاي عربي صورت گيرد. اما اين درگيري‌ها سرانجام به سركوب سلفي‌هاي جهادي و تكفيري انجاميد.
۲. اشغال كويت و سرازير شدن سربازان امريكايي به سواحل جنوب خليج فارس براي جنگ با عراق‌، علماي سلفي را براي صدور فتاواي تحريم استعانت از كفار براي جنگ با مسلمانان سوق داد و موجب ايجاد يك جريان قوي معارض سلفي در جزيره العرب شد. علماي جوانتري مانند سلمان العوده، ‌عايض القرني‌، سفر الحوالي و ده‌ها عالم ديگر سعودي، ‌دردهه 1990 با سخنراني‌هاي آتشين خود عليه حضور امريكا در جزيره العرب‌، موج ضد امريكايي وسيعي را در كشورهاي اسلامي عربي ايجاد كردند. امراي سعودي با استفاده از ساز و كار‌هاي سنتي موسسه ديني سلفي و غربال علماي تندرو براين موج فائق آمدند.
۳. حادثه 11 سپتامبر 2011 و حضور 15 تبعه سعودي در ميان 19 متهم حمله به برج‌هاي دو قلوي نيو‌يورك‌، روابط عربستان و امريكا را دستخوش تحول كرد‌.‌ امريكايي‌ها نظام آموزشي سعودي رادر پديد آمدن جريان افراطي سلفي مقصر دانسته و دولت سعودي را متهم به مماشات با تندروهاي سلفي كرده و خواستار اصلاح نظام آموزشي مدارس ديني و دانشگاه هاي اسلامي سعودي شدند . در اين دوره سعودي‌ها در پاسخ به درخواست و فشار آمريكا چند بار تركيب شوراي كبار علماي عربستان را تغيير داده و علماي تندرو سلفي را از اين شورا كه بالا‌ترين نهاد ديني اين كشور است‌، كنار گذاشتند. اصلاحاتي نيز درنظام آموزشي مدارس و دانشگاه هاي ديني صورت گرفت ونهايتا با سفر ملك عبد الله به امريكا در سال 2005 آثار سوء 11سپتامبر بر روابط امريكا و عربستان زدوده شد.
۴. اشغال عراق در سال 2003‌، ‌زمينه جديدي را براي سلفي‌هاي تند رو براي مبارزه عليه كفار (‌امريكا) و اهل بدعت (شيعيان عراق) ايجاد كرد. دستگاه امنيتي عربستان كه همواره ‌داراي ار‌تباطات مشكوكي با تند رو‌هاي سلفي بوده است‌، ازاين اهرم براي ضربه زدن به ساختار جديد عراق و شيعيان استفاده كرده است‌. دخيل بودن عربستان در ناامني‌هاي عراق‌، ‌موجب شده است تا 11 سال پس از سرنگوني صدام‌، كماكان روابط رسمي و ديپلوماتيك دولت عراق وعربستان قطع باشد. سعودي‌ها علي رغم سنت هاي حسنه با اكراد وسني‌هاي عراق‌، با دولت عراق به رياست نوري المالكي روابط رسمي ندارند.

جريان‌هاي سلفي در جهان عرب
جريان‌هاي سلفي را با توجه به رفتار‌، افكار و رويكردهاي سياسي مي‌توان به سه جريان متمايز در سطح جهان عرب تقسيم كرد كه شامل سلفي‌هاي سنتي، سلفي‌هاي جهادي و سلفي‌هاي علمي مي‌شوند. سلفي‌هاي سنتي در دستگاه‌هاي حاكمه عربستان سعودي و علماي وهابي اين كشور و شبكه‌ها و جريان‌هاي وابسته به آن حضور دارند، اما جريان سلفي هاي جهادي در گروه‌ها و شبكه هايي مانند القاعده و جريان‌هاي وابسته به آن متمركز هستند و سلفي‌هاي علمي كه بيشتر بر متون و نصوص سنت تأكيد دارند و عمليات مسلحانه و خشونت بار را قبول ندارند، در كشورهايي مانند كويت و بحرين فعاليت دارند.

جريان هاي سلفي سنتي
سلفي سنتي جرياني رسمي و حكومتي است. اين جريان گرايش شديدي به انديشه‌هاي «‌محمد بن عبد‌الوهاب» دارد. اغلب علماي وهابي معروف كه گاهي اوقات پيام‌هايشان را مي‌توان شنيد به اين جريان وابستگي فكري دارند. اين گرايش سلفي گري قبل از تشكيل دولت عربستان نيز كما بيش وجود داشت. در د‌وران تشكيل حكومت عربستان اين گرايش به خاطر تحولات سياسي به فردگرايي تمايل پيدا كرد.

طرفداران انديشه سلفي سنتي عموما بر دعوت و تبليغ تأكيد داشته و اطاعت از نظام حاكم را به عنوان اولي الامر‌، واجب مي‌دانند و هر گونه خروج بر آن را مخالف شرع تلقي مي‌كنند. آنها بر امر به معروف و نهي از منكر تأكيد داشته و كليه مسائل سياسي را بر اساس قاعده حلال و حرام و نه برپايه مصالح و مفاسد ارزيابي مي‌كنند. آنان عموما دچار جزم انديشي بوده و با هر‌گونه نو گرايي مخالفت مي‌كنند. خاستگاه اين جريان بيشتر در عربستان سعودي مي‌باشد كه در مبحث جريان‌هاي سلفي – وهابي در عربستان سعودي تفكرات و رويكرد اين جريان مورد بررسي قرار خواهد گرفت.

جريان سلفي جها‌دي و تكفيري
در چند دهه اخير، ‌جنبش‌هاي سلفي معاصر و حركت‌هايي كه تكفيري يا جهادي ناميده مي‌شوند، احياء شدند. القاعده و شبكه‌ها و جريان‌هاي همسو به اين دسته وابسته‌اند. اين گروه‌هاي از جريان هاي سنتي عملگرا‌تر هستند و تغييرات حاكميت را در استراتژي ‌خودشان در نظر ميگيرند. اين گروه‌ها گرايش تكفيري دارند و با حكومت‌هايي كه شريعت را اجراء مي‌كنند، ‌برخورد سياسي و نظامي انجام مي‌دهند. گرايش‌هاي سياسي و نظامي آنها نيز قوي‌تر است. اين جريان به صورت پراكنده در كشور‌هايي مانند عراق‌، ‌سوريه‌، لبنان و شمال آفريقا وجود دارد. در ادامه‌، ‌تفكرات و انديشه سياسي اين جريان بيشتر مورد بحث قرار خواهد گرفت. طرفداران انديشه جهادي‌، هرگونه ظلم‌، فسق و گناه حاكم را خروج از اسلام دانسته و جامعه‌اي را كه در آن احكام شريعت انجام نشود، ‌دار الكفر تلقي و مهاجرت از آن را واجب شرعي ميدانند. حال اگر امكانات مالي براي مهاجرت به خارج از جامعه وجود نداشته باشد‌، همچون جماعت اسلامي مصر‌، ‌خود جامعه‌اي در درون جامعه اصلي ايجاد كرده و خود را از آن منزوي مي‌كنند. آنان اعتقاد به جهاد مسلحانه عليه نظام‌هاي حاكم و كشور‌هاي استعمارگر دارند و مقابله با نظام سلطه جهاني را در سراسر جهان در سرلوحه كار خود قرار داده‌اند.

1. جريان‌هاي سلفي اصلاح طلب و نوگرا
ريشه اين جريان را مي‌توان د انديشه‌هاي سيد جمال الدين‌، محمد عبده‌، ‌و نيز عبد الرحمن الكواكبي جستجو كرد. سلفي‌‌هاي اصلاح طلب بيشتر بر متون و نصوص سنت توجه داشته و كمتر اجتهاد مي‌كنند. آنان آراي صوفيه‌، اشاعره، معتزله و شيعه را رد مي‌كنند، ‌كار حزبي را قبول ندارند و عمليات مسلحانه و خشونت بار را تجويز نمي‌كنند. آنان معتقدند مشكلات مسلمانان از آنجا شروع شد كه احاديث ضعيف و اسرائيليات و آراي فقهي مخالف احاديث صحيح منتشر شد‌، لذا معتقد به تنقيح كتب شرعي هستند. آنها در برخي از كشور‌هاي از جمله كويت و بحرين‌، ‌در انتخابات پا‌رلماني مشاركت داشته و نمايندگاني را به مجلس فرستاده‌اند.

گروه‌هاي اسلامي كه از اخوان المسلمين منشعب شده‌اند ‌و يا به موازات آن شكل گرفته‌اند، از نظر فكري، ‌مباني سلفي‌ها را قبول دارند و از نظر رويكرد سياسي عمدتا تعامل با دولت‌هاي عربي و اسلامي را مي‌پذيرند. اين جريان تحت عنوان «‌نو سلفي» يا سلفي نو‌گرا ناميده مي‌شود. د‌ر سال‌هاي اخير بسياري از جوانان تحصيل كرده سلفي در اروپا و امريكا تمايل به اين جريان پيدا كرده‌اند. وجه تمايز اين جريان سلفي با جريان‌هاي سلفي ديگر علاوه بر نوگرايي‌، ‌دعوت به اصلاحات و نوگرايي مي‌باشد. اين جريان را اكثرا جوانان تحصيل كرده تشكيل مي‌دهند‌، در حال گسترش مي‌باشد. جريان مذبور به ويژه در عربستان سعودي كه پايگاه سلفي‌هاي سنتي و جهادي ميباشد، در حال گسترش است و نفوذ آن در دستگاه‌هاي دولتي عربستان در حال افزايش مي‌باشد.

2. جريان‌هاي سلفي ‌ـ وهابي در عربسان سعودي
پيش از آن كه دولت سعودي كنوني در اوائل دهه سوم قرن بيستم اعلام موجوديت كند، پادشاه وقت سعودي‌، عبدالعزيزبن سعود، مناطق مختلفي از كشور را كه از نظر جمعيت‌، فرهنگ و تاريخ با يكديگر تفاوت بسيار داشتند‌، يكپارچه كرد. تنش بين پادشاه و سلفي‌ها يا اخوان عربستان‌، از سال 1926 كه قبايل اخوان سلفي فعاليت خود عليه ملك عبد العزيز را آغاز كردند‌، شدت يافت. آنها در يك گردهمايي‌، ‌انتقادات زيادي به عبد‌العزيز وارد كردند؛ نخست اين كه او خود را پادشاه ناميده بود، حال آنكه نظام پادشاهي حرام است. دوم اين كه او از اتومبيل و تلفن و تلگراف استفاده ميكرد، حال اين كه اين وسايل در نظر سلفي‌ها جادو و حرام محسوب مي‌شد و سوم اين كه عبد‌العزيز شيعيان احساء را وادار به اجراي اسلام صحيح (وهابيت) نكرده بود و جلوي حملات مكرر اخوان به «‌كفار» عراق و كويت و منظم كردن آنها به دارالاسلام را گرفته بود. در مقابل نيز ابن سعود به برخي علماي بزرگ آل شيخ از جمله عبد‌الله بن عبداللطيف آل‌الشيخ پناه برد و آنها لزوم اطاعت از ولي امر و چنگ زدن به ريسمان بيعت را ياد آور شدند.

از دهه سوم قرن بيستم‌، ‌خانواده سلطنتي آل سعود كه از «نجد» برخاسته بودند، با سلفي‌ها (‌وهابي‌ها) متحد شدند و حكومت خود را بر كل عربستان گستراندند. با اكتشاف نفت‌، ثروت بسياري به منطقه سرازير شد و اهميت عربستان در تحولات منطقه و جهان اسلام دو چندان شد و اين كشور علاوه بر ايفاي نقش سياسي و اقتصادي بين المللي و منطقه‌اي، به ايفاي نقش ديني هم پرداخت و موسسات ديني و فرقه‌اي وهابي و مساجد و مدارس وابسته به دولت سعودي‌، در سراسر جهان اسلام مشغول به فعاليت شدند.

در اوائل دهه هفتا‌د، جريان‌هاي اسلامي در همه كشور هاي اسلامي از جمله عربستان‌، به طور روز افزون مشغول به فعاليت شدند. اين جريان‌ها داراي گرايش هاي مختلف از قبيل گرايش اخواني و سلفي‌، ميانه رو و تند رو، سنتي و اصلاحي بودند. در اين ميان‌، جريان‌هاي سلفي در عربستان، به خاطر برخي از عوامل سياسي و تاريخي‌، از نقش بارز و اثر گذاري برخوردار شدند.

اسلام گرايي در عربستان‌، با افراطي‌گري و تعصب همراه بود. اين گرايش افراطي از جمله در ماجراي تصرف مسجد الحرام گروهي به رهبري جهيمان العتيبي ‌در اواخر سال 1979،‌ جلوه گر شد. نمونه‌هايي ‌ديگر از افراطي‌گري نيز بروز كرد كه جنبه مسلحانه نداشت؛ از جمله اين كه گروهي از سلفي‌ها حتي «‌عكس گرفتن» را براي كارت شناسايي و گذرنامه حرام دانستند و مغازه هاي فروش ويدئو را به آتش كشيدند. در دهه هشتاد اتفاق مهمي رخ داد كه وضعيت كنوني گروه هاي «‌‌‌سلفي جهادي‌« ‌مرهون آن است. اين رويداد شركت سلفي‌ها در جهاد عليه نيروهاي شوروي بود كه در سال 1979 در حمايت از دولت كومونيست افغانستان وارد اين كشور شده بودند. در نتيجه‌، سلفي‌هاي گروه‌هاي اسلامي مسلح را در پاكستان و افغانستان‌، براي جهاد با كمونيست‌ها تشكيل دادند.

همچنين برخي از اسلام گراهاي مرتبط با اخوان المسلمين‌، ‌گروه هاي مخالف دولت سعودي را تشكيل دادند و برخي مانند «‌فقيه» و مسعري براي ايفاي نقش رسانه‌اي و سياسي به انگلستان رفتند. به تدريج گروه‌هاي سلفي جهادي نيز شكل گرفتند كه به عمليات مسلحانه عليه هدف‌هاي آمريكايي و غربي دست ميزدند. بدين ترتيب‌، سلفي‌گري كه در آغاز بيشتر به يك مكتب شبيه بود، ‌به مرور زمان از نظر انديشه و رفتار سياسي و سازماني‌، به گروه هاي متعدد و متنوعي تبديل شد. انديشه برخي از آنها آميزه‌اي از افكار اخوان المسلمين و سلفي بود و برخي ديگر‌، همان سلفي گري سنتي را به نمايش مي‌گذاشتند.

دامنه سلفي‌گري به برخي ا‌ز گروه‌هاي اسلامي كه در اصل از اخوان المسلمين ناشي شده و يا به موازات آن شكل گرفته بود نيز كشيده شد. مي‌توان اين گروه‌ها را كه عمدتا بر‌اساس تعامل با دولت‌هاي عربي و اسلامي پايه ريزي شده‌اند‌، «‌نوسلفي‌ها» ناميد. آنها گرچه از ميراث فكري و رفتاري اخوان و سلفيه بر‌خوردار‌اند، اما ديدگاه جديدي دارند كه عملا نه سلفي و نه اخواني است. از اين رو هيچ يك از سلفيه و اخوان المسلمين مسئوليت عملكرد آنها را نمي‌پذيرد.

اين جريان جديد شامل شخصيت‌ها و گروه‌هاي مختلفي است كه نقطه مشترك همه آنها دعوت به اصلاحات و ميانه روي است. اين گروه‌ها در سال‌هاي اخير با بهره گيري از رويكرد جديد دولت سعودي به گفتو‌گو از موقعيت بهتري برخوردار شده و زمينه مناسبي را براي فعاليت يافته وپايگاه‌هاي اينترنتي راه اندازي كرده اند‌، از جمله پايگاه «‌الاسلام اليوم» كه با نظارت سلمان العوده اداره ميشود. از ديگر سران اين جريان ميتوان از سفرالحوالي و عائض القرني ياد كرد. بسياري از جوانان تحصيل كرده و فارغ التحصيلان دانشگاه هاي امريكا و اروپا نيز در همين جريان نو سلفي تعريف ميشوند. همجنين برخي از فعالان سياسي كه با اخوان المسلمين ارتباط دارند‌، مانند دكتر عبدالله نصيف (‌نايب رئيس مجلس شوراي عربستان كه رئيس دانشگاه ملك عبد العزيز جده نيز بوده است)، در اين جريان قرار مي‌گيرند‌. از ديد مضاوي الرشيد‌، استاد برجسته ومخالف عربستاني‌، اين جريان مشروعيت رژيم سعودي را هدف گرفت و از عملكرد آن به عنوان عملكردي غير اسلامي انتقاد كرد. البته پس از رسيدن عبد‌الله به پادشاهي و طرح گفتوگوي ملي و تلاش براي ادغام آنها در گفتمان رسمي‌، ا‌ز انتقادات كاسته شده و بيشتر به پند و اندرز مي‌پردازند.

در مجموع‌، مي‌توان گفت كه در حال حاضر نيز عربستان سعودي مهمترين پايگاه سلفي – وهابي ها در سطح جهان اسلام و عرب است و نظام سعودي كه در ائتلاف و پيماني ديرينه با وهابي ها وعلماي وهابي – سلفي قرار دارند، اصلي ترين نيروي پيش برنده و ترويج كننده سلفي‌گري در جهان محسوب مي‌شود.

3. جريان‌هاي سلفي در جمهوري عربي مصر
دولت و مبلغان وهابي عربستان سعودي‌، ‌از اوائل قرن نوزدهم ميلادي‌، با برخي از متفكران و رهبران جريان‌هاي اسلامي مصر ارتباط برقرار كردند. اين جريان‌ها از طريق دعوت افراد، استفاده از مساجد و چاپ كتاب به نشر انديشه سلفي در مصر پرداختند.

سلفي‌گري در مصر با تأسيس «‌الجمعيه الشرعيه» در سال 1912‌م و سپس با تأسيس «‌جمعيه التبليغ» در 1926 آغاز شد، اما هيچگاه از نفوذ و گسترش در جامعه مصر برخوردار نبود. زيرا با وجود جنبش اخوان المسلمين – كه صحنه گردان اصلي همه فعاليت هاي اسلامي در مصر به شمار مي‌رفت – مجالي براي اظهار وجود سلفي‌ها وجود نداشت. اما از دهه هشتاد قرن بيستم سلفي گري بدون تشكيلات منظم در مصر گسترش و نفوذ يافت. بسياري از صاحب نظران مصري از رواج پديده سلفي‌گري اظهار نگراني مي‌كنند، اما برخي معتقدند اين جريان‌، نماينده واقعي مصر نيست‌، زيرا مصري‌ها به ميانه روي و پرهيز از تند روي شهرت دارند. از اين رو سلفي گري هرگز نمي‌تواند چهره مصر را دگر‌گون كند و تنها يك حالت موقت و مقطعي به شمار مي‌رود.

علي رغم اين تلاش‌ها، تفكر وهابي سعودي در حصار چند گروه از جمله، «جماعت انصار سنت محمدي» باقي ماند. با برپايي دانشگاه الأزهر و حمايت جمال عبد الناصر و تلاش وي براي ايجاد تحول و پيشرفت در آن و نيز جهت گيري خصمانه دولت مصر نسبت به عربستان سعودي ، رشد جريان سلفي گري در مصر كند شد. اما باروي كارآمدن سادات در سال 1970 ميلادي و ارتباط وي با امريكا و عربستان سعودي‌، جريان فكري وهابيت با تمام قدرت به فعاليت پرداخت و جماعت انصار سنت‌، با گروه‌هاي مخالف وهابيت به مقابله برخاست. در دهه هفتاد ميلادي، از سوي شاخه جوانان جماعت اخوان المسلمين و جماعت انصار سنت‌، گروه‌هاي جديدي مانند جمعيت سلفيه‌، جمعيت مهاجر، جمعيت اسلامي و جمعيت تكفير به وجود آمدند كه تا به امروز فعاليت ميكنند. اين جمعيت‌ها به تبعيت از عربستان سعودي اشتهار دارند و از كمك‌هاي مالي آن كشور برخوردارند.

سلفي‌هاي مصر با عدول از مواضع خود و با تشكيل حزب نور و شركت در انتخابات توانسته اند فضاي مناسبي براي فعاليت به وجود آورند. حزب النور سعي كرده است تا با بهره گيري از امكانات و هواداران خود جايگاه دوم را در انتخابات اخير مصر كسب نمايد. در تحولات وجنبش هاي اجتماعي نوين جهان عرب، سعودي‌ها از افزايش نقش و تاثير گذاري سلفي‌ها حمايت كرده و سعي ميكنند ضمن گسترش و تقويت اين گرايش ، ازآن به عنوان ابزاري مهم براي منافع و سياست منطقه‌اي خود استفاده نمايند. مصر از جمله كشور‌هايي است كه بعد از عربستان سعودي سلفي‌ها در آن طرفدارن قابل توجهي دارند.

4. جريان‌هاي سلفي در عراق
يكي از كشور‌هايي كه در آن جريانات سلفي تكفيري به صورت فعال در حوادث سياسي آن نقش آفريني مي‌كنند‌، عراق است. گرچه در حال حاضر يك دولت شيعي در رأس امور اجرايي آن كشور قرار دارد، اما سازمان‌ها و جنبش‌هاي متعددي با گرايش سلفي تكفيري به وجود آمده‌اند كه عموما رابطه نزديكي با القاعده دارند و خشونت‌هاي چند سال گذشته در آن كشور كه به شهادت هزاران نفر از شيعيان منجر شد‌، ‌محصول انديشه تكفيري آنها است‌. سازمان‌هاي وجنبش هاي تكفيري كه در عراق فعاليت مي‌كنند‌، عبارتند از‌: سازمان قاعدة الجهاد في بلاد الرافدين، ارتش انصار السنة، ارتش اسلامي عراق، حزب التحرير‌، جيش الطائفة المنصوره، گروه ياران اهل سنت‌، سپاه عمر، گروه انصار، جيش محمد، گروه ابو‌ايمن، گردان زبير بن عوام، گردان حسن بصري و چند گروه كوچك ديگر. اين گروه‌ها در پوشش دفاع از اهل‌سنت عراق، عملا به كشتار شيعيان دست زده و در مسير منافع غر‌ب گام برمي‌دارند.

5. جريان‌هاي سلفي در لبنان
بيشتر انجمن‌ها و جريانات سلفي در شمال لبنان فعاليت دارند كه مركز ثقل اهل سنت آن كشور ميباشد. برخي از آنان سلفي هاي سنتي هستند كه به دعوت و تبليغ انديشه هاي اسلامي سلفي اشتغال دارند و در چهار چوب موسسات خيريه و يا سازمان‌هاي فرهنگي فعاليت ميكنند و بخش قابل توجهي از آنها گروه‌هاي تكفيري و جهادي هستند كه در طول سه دهه گذشته حوادث خونبار فراواني را در آن كشور رقم زده‌اند؛ از جمله ميتوان به درگيري اعضاء جنبش توحيد اسلامي با ارتش سوريه در سال 1985‌، درگيري گروه انصار در اردوگاه فلسطين «عين الحلوه» در جنوب لبنان و مقابله با ارتش لبنان در سال2000 اشاره كرد. همچنين بايد به گروه عصبه النور كه به ترور برخي از اعضاء جنبش فتح در لبنان اقدام نمود و تشكيلات جند الشام اشاره كرد كه توسط ابو‌مصعب زرقاوي‌، در سال 1999 تشكيل شد. اين تشكيلات يكي از شاخه‌هاي القاعده به شمار مي‌آيد و بر انديشه و روش اسامه بن لادن تكيه دارد. گروه سلفي «‌فتح الإسلام‌« نيز كه در اردوگاه فلسطيني «نهرالبارد»‌، با ارتش لبنان به درگيري پرداخت و گفته مي‌شود 400 عضو آموزش ديده و ستيز‌ه‌جو دارد، از ديگر گروه‌هاي سلفي به شمار مي‌آيد. بسياري از اعضاء گروه هاي سلفي در لبنان بويژه جند الشام‌، در طول چند سال گذشته به عراق سفر كرده و در كنار القاعده جنگيده‌اند و بسياري از اعضاء آن نيز كشته شده‌اند.

6. جريان‌هاي سلفي در شمال آفريقا
گروه‌هاي سلفي جهادي و تكفيري‌، در طول دهه‌هاي گذشته در كشور‌هاي شمال افريقا به ويژه مغرب‌، الجزاير‌، تونس و ليبي فعاليت داشته و برخي از آنان در دوران استعمار فرانسه و ايتاليا برضد كشور‌هاي استعمارگر مبارزه كرده‌اند. البته با توجه به گسترش گرايش به تصوف در اين كشور‌ها‌، جريانات سلفي در اقليت كامل قرار دارند‌، اما در سال هاي اخير‌، اين گروه ها با حمايت‌هاي مادي ومعنوي عربستان سعودي، رشد يافته و توانسته‌اند هم فكراني براي خود بيابند.

پی نوشت:

1- See albert hourani a history of the arab peoples (cambirdge mass:the Belknap pressof the Harvard university press 1991
2- حميد عنايت، انديشه سياسي در اسلام معاصر، ترجمه بهاءالدين خرمشاهي‌، (‌تهران: خوارزمي، 1361)، ص128
3- حميد عنايت، سيري در انديشه سياسي عرب‌، تهران : اميركبير‌، 1356،ص157
4- علي جنتي‌، «‌پيشينه تاريخي و تحولات مكتب سلفي »‌ معاونت پژوهش هاي سياست خارجي‌، مركز تحقيقات استراتژيك‌، شماره 405، بهمن1390، صص 11-12.
5- محمد قاسم وفايي زاده‌، « موج سوم بيداري اسلامي و توطئه غرب: تنش‌هاي منطقه‌اي و راد‌يكاليزم». مجموعه مقالات برگزيده اجلاس بين المللي جوانان و بيداري اسلامي‌، جلد اول‌، مجمع جهاني بيداري اسلامي‌، بهمن1390، صص324-323.
6- أبوالأعلي المودودي، «‌نظريه الإسلام السياسية»، دار الفكه، بي‌جاء بي تاء ص30.
7- وفايي زاده، پيشين‌، صص 327-325.
8- مجتبي مقصودي‌، شقايق حيدري‌، «‌بررسي وجه تشابه و تفاوت جنبش‌هاي عربي در كشورهاي خاورميانه»، فصلنامه ره نامه سياستگذاري‌، دبيرخانه مجمع تشخيص مصلحت نظام‌، كميسيون سياسي‌، دفاعي و امنيتي ، شماره دوم تابستان 1390 ،صص45-46.
9-peter Bergen and bruce hiffman assessing the terrorist threat areport of the bipartisan policy centers national sec urity prep or edness group 10 sep tmber 2010 p25
10 – متقي و راشد، پيشين ، ص126.
11-leonard binder Islamic liberalism :a critique of development ideology (Chicago:university of Chicago press :1988) p79.
12-elisabeth bumiller petraeus pledges look at fire power in Afghanistan the new york times 29june 2010 p14
13 – وفايي زاده، پيشين، ص327-328.
14-efraim inbar Israeli defenes : the arab uprisings impact middle east quarterly vol 9 no .1 . 2011 pp 39-44
15- گروه پژوهش موسسه‌، «‌تحول انديشه سياسي اخوان المسلمين در جهان عرب‌«، ‌فصلنامه مطالعات راهبردي جهان اسلام ، شماره 46 ، تابستان 1390 ، ص68.
16- علي جنتي‌، «‌پيشينه تاريخي‌ و انديشه سياسي اخوان المسلمين» گزارش راهبردي‌، معاونت پژوهش‌هاي سياست خارجي‌، مركز تحقيقات استراتژيك ، شماره 403، بهمن 1390، صص7-10.
17- اسحاق موسي الحسيني‌، اخوان المسلمين‌؛ بزرگترين جنبش اسلامي معاصر ،‌ترجمه سيد هادي خسرو شاهي‌، (تهران: انتشارات اطلاعات، 1377) ، ص80.
18- حسن النباء، پيام بيداري‌، ترجمه مصطفي اربابي‌، نشر احسان، 1388
19- فتحي يكن، نحو حركه اسلاميه عالميه واحده، موسسه الرساله‌، الطبعه العاشره، 1993، ص22-21.
20- حسين رويوران، پيشين، ص 5-6 .
21- خليل العناني‌، نظام مصر و اخوان‌؛ آيا قواعد بازي دگرگون خواهد شد‌؟ از نگاه ديگران، ترجمه حسن احمديان‌، معاونت پژوهش‌هاي سياست خارجي‌، گزارش راهبردي شماره 299، آبان 1388‌، ص 5-6 .
22- حسين رويوران‌، «‌كارنامه سياسي اخوان المسلمين و انقلاب‌هاي خاورميانه‌«، گروه سياست خارجي‌، معاونت پژوهشي‌، مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي‌، مهرماه 1390، ص7.
23- حسين رويوران، پيشين‌، صص 19-26.
24- دائره المعارف بزرگ اسلامي‌، جلد6 ، ص722.
25- يوسف فضائي‌، مناظرات امام فخر رازي‌، تهران، ‌موسسه مطبوعاتي عطايي ، 1361، صص 209-208.
26- رمضان البطولي ، سلفيه بدعت يا مذهب ، ترجمه حسن صابري ، مشهد، آستان قدس رضوي، 1373‌، ص277.
27- همان.
28- مقصود فراستخواه، سرآغاز نو انديشي معاصر‌، تهران‌، شركت سهامي انتشار ، چاپ سوم‌، 1377، ص 129.
29- عماره‌، محمد، تيارات الفكر اسلامي‌، ( القاهره: دار الشروق) 1997، ص357.
30- رمضان البطولي‌، پيشين‌، ص16.
31- مغنيه، محمد جواد، هذي هي الوهابيه، بي جاء‌، بي تا، ص54.
32- علي جنتي ، پيشينه تاريخي و تحولات جديد جهان عرب ،‌پيشين، صص10-11.
33- «سلفي گري و تحولات جديد جهان عرب» ، معاونت پژوهش هاي سياست خارجي ، گزارش نشست 170.
34- همان.
35- سخنراني حجت الإسلام عبد‌‌الله النمر در نشست عربستان فردا؛2، موسسه گفتو‌گوي ديني، در:
http://www.alhi waraldini.com/portal/cultcure/Persian/catagoryid/6419/caseid/31853/71243.aspx
36- عماره، پيشين، ص285.
37- ابراهيم، پيشين،ص38.
38- جنتي‌، «پيشينه تاريخي و تحولات مكتب سلفي»، پيشين، صص17-18.
39- پايگاه مجمع جهاني شيعه شناسي : www.shiastudies.com
40-see al-rasheed m contesting the saudistate:Islamic voices of a new generation. Cambridge: Cambridge university press2007.
41- سلفي گري در مصر ، در :
http//www.rohama.org/fa/news/1579
42- سيد احمد رفعت، جنبش هاي بنياد گرايي اسلامي در مصر ، ترجمه مرضيه زارع زرد بلي و صغري روستايي ، نهضت، سال اول، شماره اول، بهار1379، ص68.
43- فتاح غلامي ، پايگاه اطلاع رساني خبر آنلاين :www.khabaronline.ir
44- پايگاه اطلاع رساني ايران آكادميك:www. Iran academic.com

منبع : برگرفته از: بحران هاي سياسي و جنبش هاي اجتماعي در خاورميانه (نظريه ها و روندها)، دکتر محمود واعظی، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، تهران، 1390ش.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش