مقالات > مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۲/۸ تعداد بازدید: 190

پدیده اجتماعی سَلَفیه و سَلَفی گری چه به واسطه تحولات پرفراز و نشیب جهان اسلام و حرکاتی که به نوعی نام آن و انتساب بدان را یدک می کشند و یا از منظر شناخت جریانات فکری-فرهنگی جهان اسلام در دوره میانه تا عصر متأخر یکی از جدی ترین و پیچیده ترین مباحث در جریان محافل پژوهشی ست.



نويسنده : محمد حسین رفیعی

پدیده اجتماعی سَلَفیه و سَلَفی گری چه به واسطه تحولات پرفراز و نشیب جهان اسلام و حرکاتی که به نوعی نام آن و انتساب بدان را یدک می کشند و یا از منظر شناخت جریانات فکری-فرهنگی جهان اسلام در دوره میانه تا عصر متأخر یکی از جدی ترین و پیچیده ترین مباحث در جریان محافل پژوهشی ست و همه روزه تحلیل های تازه و متعددی از تریبون های مختلف عرضه می شود که به نوعی تلاش می کنند وجهه مغفول مانده ای از این جریان را بشناسانند. گرچه گروه­های متعددی از پژوهشگران تاریخ اسلام، تحلیل­گران سیاسی و حتی روزنامه­نگاران درباب پیچیدگی مفهومی و چندگونه­گی معنایی واژه «سَلَفیه» سخن رانده­اند، اما به نظر می­رسد هنوز مفاهمه­ای کارآمد و بنیادین بین گروه­های درگیر این موضوع پدید نیامده­است. شاید ویژگی­هایی همچون سیّالیت مفهومی و تأویل پذیریِ تاریخ­مندِ این واژه، نقش مهمی در این عدم تفاهم و توافق ایفا کرده باشد. اما بدون شک فقدان پژوهش عالمانه و مستدلی که بتواند مورد پذیرش و استفاده حداکثری قرار گیرد مهم­تر از دیگر عوامل این سردرگمی­ست. شاید مهم­ترین اصل بنیادین در مواجهه با پدیده سَلَفیه و سَلَفی­گری، پاسخ به این سوال است: «کدام سَلَفیه؟». گزارشی که در سطور ذیل ارائه می شود تلاش اندیشه­ورزانه دو تن از پژوهشگران غربی برای ارائه پاسخی به این سوال مهم است که در قالب دو مقاله از سوی هنری لازیه و فرانک گریفل و یک جوابیه از طرف لازیه عرضه گردیده است.

هنری لازیه استاد نورث وسترن کالج ایالت متحده یکی از چهره های اخیراً فعال در حوزه مطالعه مفهومی جریان سَلَفیه است. او در سال 2010 مقاله ای تحت عنوان «ساختار سَلَفیه: بازبینی سَلَفی گری از منظر تاریخ مفهومی» نگاشت که در همان زمان و پس از آن بسیار مورد توجه قرار گرفت. یکی از مهم ترین واکنش ها به این مقاله را فرانک گریفل استاد دانشگاه یِیل در قالب مقاله ای با عنوان «منظور ما از سَلَفی چیست؟ ارتباط محمد عبده و حزب نور مصر در تاریخ فکری معاصر جهان اسلام» ابراز کرد که در سال 2015 منتشر گردید. پس از انتشار این مقاله، هنری لازیه جوابیه­ای بر انتقادات گریفل نگاشت که در سال 2016 منتشر گردید. آنچه در پی می آید گزارشی مختصر از مجموع بیش از 120 صفحه مباحثی ست که در این سه عنوان مطرح شده و تلاش شده حتی الامکان عمده مباحث در آن لحاظ گردد و علاقه مندان را از مراجعه به اصل مقاله بی نیاز سازد.

3-1- ساختار سَلَفیه: بازبینی سَلَفی گری از منظر تاریخ مفهومی[1]

لازیه اثر خود را با طرح مساله و پیچیدگی ارائه تعریفی علمی، دقیق و مورد قبول همگان آغاز کرده است. در این راستا وی به دو مشکل اساسی در شناخت هستی شناسانه سَلَفیه اشاره کرده است: (1) جریان سَلَفیه در تاریخ اسلام از عصر میانه تا دوره متأخر و مطالعات پیرامون آن، مقهور و تحت الشعاع ظفرمندی های پرحاشیه جریان های افراطی و خشونت طلبی شده است که در روزگار ما با گرفتن جان مردم خود را احیاءگر اسلام اسلاف صالحه خود می خوانند. پیچیدگی ها و تعارضات آشکاری که جریان های منسوب به سَلَفی گری در طول زمان به خود دیده اند، پژوهشگران را بدان سوی سوق داده است تا سَلَفیه هر زمان را از زمانه ای دیگر مجزا و متمایز سازند. فی المثل در حالی که می توان بخشی از تاریخ و فعالیت های جریان سَلَفی در تاریخ اسلام را متأثر یا مشابه با جریان روشنگری و رنسانس در اروپای پساوسطی دانست، امروزه با واپسگراترین قرائت های اسلامی که خود را سَلَفی می خوانند مواجهیم. (2) مشکل دوم که به نوعی ذیل مشکل اول مطرح می گردد گستردگی و تعدد شاخه های منشعب از این جریان فکری ست. به عبارت دیگر در حالی که محمد عبده و سیدجمال الدین اسدآبادی زیرمجموعه این جریان قرار می گیرند، چهره های افراطی همچون محمدبن عبدالوهاب نیز در نهایت قرابت فکری و خاستگاهی نسبت به این جریان قرار دارد. دریافت مدرن از سَلَفی گری با دریافت سنتی کلامی منشعب از اهل سنت بسیار متفاوت است و هر دوی این جریانات با تفکرات افرادی که امروزه خود را سَلَفی می خوانند افتراقات بسیار دارد.

با این مقدمات لازیه با رویکردی جدید خود وارد تعریف و تبین جریان سَلَفیه می شود تا از منظر تاریخ مفهومی، سیر تطور معنایی سَلَفیه و سَلَفی گری را بکاود. اون نقطه عزیمت بحث خود را نقل قولی از محمدسعید رمضان البوطی قرار داده که اسلام گرایان قرن نوزدهم را به خاطر استفاده از عنوان سَلَفیه و اطلاق آن به یک خواست عمومی و بسیار فراگیر در جهان اسلام نکوهیده است. اما نکته ای که در سخنان بوطی مورد توجه لازیه قرار گرفته، توجه به نقش چاپ و چاپخانه های تحت اختیار سرشناسان این جریان، در اطلاق نام سَلَفیه به این خواست عمومی و فراگیر است. محب الدین خطیب(م.1969) و مکتبه السَلَفیه او در قاهره یکی از موثرترین و سرشناس ترین منابر نشر افکار و آراء جدید در این راستا بوده است. لازیه بر این مبنا مقاله اش را به سه قسمت عمده تقسیم کرده است. نخست به نقش و جایگاه مکتبه السَلَفیه در گسترش، نشر و جاانداختن سَلَفیه و سَلَفی گری در معرض افکار و دیدگان توده مردم پرداخته و تلاش کرده تا نشان دهد به واسطه گستردگی مخاطبان و موفقیت کتابفروشی محب الدین خطیب، تا آستانه قرن بیستم، سَلَفیه و سَلَفی گری به هیچ وجه به شکوفایی و انتشاری که تحت تاثیر فعالیت های خطیب شکل گرفت، نبوده است. بخش دوم مقاله به نقش آگاهانه یا غیرآگاهانه این کتابفروشی در شکل گیری هویتی و ترسیم ماهوی جریان سَلَفیه اختصاص یافته است. به عبارت دیگر یکی از اثرات فعالیت های خطیب ایجاد ارتباط بین عبارت سَلَفیه و جریان های اسلام گرای مدرن بود، گرچه لازیه خود نیز معتقد است که این فرضیه تا حد زیادی غیرقابل اثبات است. در نهایت بخش سوم به نقش و تاثیر آثاری که از این چاپخانه منتشر می شد در گستردگی و پیچیدگی مفهومی اصطلاح سَلَفیه اختصاص یافته است. به دیگر سخن نوع گزینش آثار برای چاپ در این کتابفروشی، از منظر لازیه یکی از علل و عوامل پیچیدگی مفهومی این جریان و تشبث آن به جریان وهابیت تا دهه های آغازین قرن بیستم بوده است.

هنری لازیه در بخش نخست به ارائه گزارشی از زندگی نامه محب الدین خطیب، کتابفروشی و چاپخانه اش پرداخته که در سال 1909 در قاهره آغاز به کار کرده بود. محب الدین خطیب یکی از سرشناس ترین مهاجران سوری در مصر بود. او را یکی از مهم ترین متصل کنندگان جریان سَلَفیه و اسلام گرایی مدرن دانسته اند. خطیب ابتدا نزد پدرش آموزش دید که عالمی مهم در دمشق به حساب می آمد و سپس به مدرسه جدید «مکتب عنبر» وارد شد علوم مدرن و زبان های ترکی، فرانسوی و فارسی را آموخت. او در سال 1905 به بیروت رفت و پس از مهاجرت در سال 1907 به استانبول، به عنوان مترجم کنسول انگلستان در یمن منصوب گردید. او در این ایام از زندگانی اش کاملا به جریان «النهضه» یا رنسانس ادبی فرهنگی عربی علاقه مند شده بود و دغدغه احیاء تسلط سیاسی اعراب را در قالب امپراتوری تمرکززدایی شده عثمانی در سر می پروراند. همین مسائل او را به سوی نویسندگی در روزنامه ها و نشریات سوق داد. وجه دیگری از شخصیت و هویت فکری خطیب در ارتباط با مهم ترین چهره سَلَفیان متأخر شعبه دمشق، یعنی طاهر الجزائری شکل پیدا کرده بود. جزائری نه تنها وی را به پیگیری آموزش علوم جدید توصیه می کرد بلکه در ملاقات های متعدد از او می خواست تا آموخته ها و یافته های جدیدش را با وی درمیان بگذارد. ارتباط خطیب با جزائری دریچه ورود به گنجینه بی همتای کتابخانه ظاهریه دمشق شد که بعدها به کتابخانه ملی سوریه تبدیل شد. جزائری با دغدغه، علاقه مندی و سرمایه خود این کتابخانه را بنیان نهاده بود و بسیار علاقه مند بود تا از طریق بازنویسی و چاپ نسخ خطی، تراث تمدن عربی گذشته را احیاء کند. ذیل این جریان و دغدغه اساسی، جزائری به آثار و افکار تقی الدین ابن تیمیه علاقه بیشتری نشان می داد. خطیب از سوی دیگر جزء خوانندگان پروپاقرص نشریاتی همچون الهلال و المقتطف بود که به هیچ وجه رنگ و بوی اسلامی و مذهبی نداشت و توسط مسلمین تجددگرایی همچون حسن الجسر، شکیب ارسلان و محمدکردعلی اداره می شد. چنانکه آشکارست لازیه تلاش می کند تا با تبیین خاستگاه های متعدد فکری خطیب، او را چهره ای بین سَلَفی گری سنتی و اسلام گرایی مدرن ترسیم کند.

یکی از دغدغه های مهم خطیب پس از افتتاح کتابفروشی سَلَفیه که به همراه شریکش عبدالفتاح قتلان پایه گذاری شده بود، پاسخ گویی به علایق خوانندگان تحصیل کرده عربی بود که به جستجو و بازاندیشی میراث مذهبی، تاریخی و فرهنگی خود با رویکردهای مدرن علاقه مند بودند. درعین حال تاکید بر ماهیت پیشرونده و مترقی اسلام نیز یکی از اصول و مبانی مورد اعتقاد خطیب و همراهانش بود. طبق آنچه در نخستین آگهی های این کتابفروشی آمده، گردانندگان آن وظیفه خود را نشر آثاری در زمینه های متعددی همچون دین، علم، ادبیات، تاریخ و اجتماع عنوان کرده اند. اما انتخاب عنوان سَلَفیه برای این کتابفروشی حاکی از تلاش و علاقه مندی خطیب برای انتساب به جریانات اسلام گرای مدرن است. حدس دیگر لازیه این است که عنوان «مکتبه السَلَفیه» از آموزه ها یا توصیه های مشخص طاهرالجزائری ناشی شده باشد، در حالی که علاقه مندی های خطیب به سمت جریانات اسلام گرای مدرن، ناخودآگاه زمینه ساز پیوند میان سَلَفی گری و تجددگرایی اسلامی شده است. از سوی دیگر این احتمال نیز وجود دارد که جزائری اساساً چنین پیشنهادی به خطیب نکرده باشد و خودش از فرط علاقه این نام را اختیار کرده باشد تا چندسال بعد منظور نظر جمال الدین قاسمی در انتقادات تندش نسبت به جریانهایی که خود را به سَلَفیه می چسبانند، واقع شود. قاسمی نیز همچون جزائری از چهره های فکری و سرشناس سَلَفیه شام بود و در یکی از مقالاتش از گروه های متعددی که خود را سَلَفی می خوانند اما نمی دانند فرق بین سَلَفی و غیر آن چیست گلایه کرده بود.

از میان آثار مطرح عرضه شده در این کتابفروشی می توان به رسالات سیوطی و ابن فارس قزوینی در ادب عربی، علم الحدیث طاهر جزائری، آثار فلاسفه بزرگ همچون ابن سینا وفارابی و… اشاره کرد. می توان به روشنی دریافت که وقتی محب الدین خطیب در سال 1910 از «سَلَف» سخن می گوید، ابن سینا نیز جزو آنهاست. هدف آنها از این جهت گیری روشن است، منظور آنها از سَلَف، گذشته درخشان تمدن اسلامی در مواجهه با غرب پیشرفته بود تا نشان دهند زمینه پیشرفت کنونی غربی ها، بسیار پیشتر در جهان اسلام وجود داشته است. مکتبه السَلَفیه چندسال پس از افتتاح بسیار مورد توجه قرار گرفت و محب الدین خطیب توانست پس از انتقال مکتبه، به محلی در نزدیکی مکتبه المنار، با رشید رضا نزدیکی و همکاری بیشتری پیدا کند. به همین واسطه نیز مورد توجه مستشرقانی قرار گرفت که پیشتر به فعالیت های رشید رضا علاقه مند شده بودند. اما همزمانی این انتقال با آغاز جنگ جهانی اول، وقفه ای در فعالیت های مکتبه ایجاد کرد و محب الدین خطیب سفری را آغاز کرد که منجر به حبس هفت ماهه او در بصره شد. او پس از رهایی در سال 1916 به دعوت شریف حسین به حجاز رفت و به عنوان سخنگوی وی منصوب شد و با استفاده از این فرصت مطبعه الامیریه را افتتاح کرد که آثاری در علوم مدرن و دوهفته نامه «القبله» منتشر می کرد. خطیب در اثنای اقامت سه ساله اش در حجاز تجارب ارزشمندی در چاپ و نشر به دست آورد. در حالی که او در حجاز مشغول این فعالیت ها بود، شریکش عبدالفتاح قتلان در سال 1917 کتابفروشی سَلَفیه را توسعه داد و نشریه ای نیز به همین نام منتشر کرد که طاهر الجزائری مشاور علمی آن بود و بلافاصله نسخه انگلیسی آنرا نیز زیر چاپ برد. اگرچه قتلان نیز هدف اصلی اش را انتشار مآثر السَلَف عنوان کرده بود، اما کمتر به موضوعات مذهبی و دینی می پرداخت. مجله السَلَفیه نه تنها از شهرت و آوازه کتابفروشی سَلَفیه برخوردار بود، بلکه به مدد مشورت های جزائری تبدیل به یکی از مهم ترین نشردهندگان دست آوردهای علوم و فنون مدرن و انطباق آنها با مفاهیم اسلامی گردید. همچنین انتشار نسخه انگلیسی آن نیز زمینه ساز جلب توجه اروپائیان به خط و جریان فکری آنان شده بود.

لویی ماسینیون یکی از مهم ترین چهره هایی بود که مجله السَلَفیه را در Revue du Monde musulman معرفی کرد و عمیقاً آنرا ستود. ماسینیون در تفسیر نام نشریه، آنرا منسوب به جریانی تجددگرا و مدرنیست در جهان اسلام دانست که از زمان سیداحمد برلوی و صدیق حسن خان در هند شکل گرفته و بعدها به واسطه جمال الدین افغانی و محمد عبده به مصر آمده و سپس به اقصی نقاط جهان اسلام گسترش یافته است. ماسینیون در این ایام، در حال آمادگی و جمع آوری مطلب برای ارائه درس جدیدی تحت عنوان تاریخ مطبوعات عربی در کولژ دوفرانس بود و شاید تاکید بسیار او بر وجوه مدرن و تجددگرای این نشریه، تلاشی در جهت القاء تمایز گردانندگان آن با جریان وهابیت به حساب آید. این دریافت و تعریف ماسینیون از سَلَفیه که برآمده از محتویات این مجله بود و البته پیش از آن مستظهر به حضور طولانی مدت وی در بغداد، ارتباط و مکاتبه با جمال الدین قاسمی، محمود شکری آلوسی و علی علاء الدین آلوسی بود، تاثیر به سزا و عمیقی در ایجاد مفهوم آکادمیک و بین الاذهانی سَلَفیه در میان دیگر مستشرقان داشت. به طور مثال لوثرُپ استودارد، استاد دانشگاه هاروارد، هنری لامنس، هنری لائوست و حتی همیلتون گیب در آثارشان نخستین و اصلی ترین ارجاعات را به مقالات ماسینیون در معرفی مجله السَلَفیه ارائه کرده اند.

لازیه در بخش پایانی مقاله اش که تحت عنوان «دوگانگی و ابهام در مفهوم سَلَفیه در دهه 1920» ارائه شده، بر مبنای عدم ارائه واکنش از سوی چهره های سرشناس و صاحبنظران عرب و مسلمان آن دوره نسبت به تعریف و مفهوم شناسی ماسینیون از سَلَفیه و سَلَفی گری، اینگونه برداشت کرده است که هیچکس درباب مفهوم دقیق و قطعی سَلَفیه اطمینان نداشته تا به معارضه با رأی ماسینیون برخیزد. طبیعتاً احتمال دیگرِ برآمده از این بی واکنشی و سکوت، اتفاق نظر همگان بر نظر ماسینیون است. اما این احتمال از آن وجه خود به خود مردود است که چهره ها و صاحبنظران متعدد و فعال در آن روزگار، چنان اختلافات عمیق و بنیادینی داشته اند که هیچگاه نمی توان این سکوت را علامت رضایت دانست. اما چه تحت تاثیر نظرات ماسینیون و چه تحت تاثیر فعالیت های خطیب، رضا و دیگر سَلَفیان، واژه و ترکیب سَلَفیه بعد از دهه 1920 رواج و شهرت بسیار بیشتری نسبت به گذشته یافت. یکی از معروف ترین نمونه های کاربرد این ترکیب مقاله ای ست که یوسف الدجوی(م.1946) مفسر دمشقی الاصل و ضدتجدد الازهر، در سال 1930 با عنوان «کلمه فی السَلَفیه الحاضره» منتشر کرد که به خوبی نشانگر ابهام و گمگشتی نگارنده نسبت به درک قطعی از مفهوم ترکیب سَلَفیه بود. دجوی در نقد تمام جریانات تجددطلب و اطلاح گر، هیچ اشاره منحصربفردی به جریان سَلَفیه با اشاره به سردمداران و چهره های پرنفوذ آن نکرده، هیچ توضیحی نیز نسبت به چرایی انتخاب ترکیب سَلَفیه در عنوان مقاله ارائه نشده، همچنین دجوی از معرفی و هویت سازی مخالفان و رقبای سَلَفیه نیز عاجز مانده است. بلکه در عوض حمله به پیروان کور ابن تیمیه که ملحد و جاهل قلمداد شده اند، در دستور کار قرار گرفته است. وی حتی آنها را از خوارج نیز بدتر دانسته اما دلیل آنرا بیان نکرده است.

هرچقدر مخالفان سَلَفیه از ارائه تعریف و افشاء هویت دقیق سَلَفیان عاجز بودند، منسوبین به این جریان به ویژه محب الدین خطیب و عبدالفتاح قتلان از این ابهام رضایت داشتند. خطیب پس از سال 1920 به قاهره بازگشت و طی یک اعتلای ماهوی مجموعه سابق را به «المطبعه السَلَفیه و مکتبتها» تغییر نام داد. محب الدین خطیب آثاری را در این قالب منتشر می کرد که شاید کمتر نسبتی با جریان های سَلَفی کنونی جهان اسلام داشته باشد. او مروج و ترغیب کننده رویکرد مدرن، عقلانی و آزادی طلبانه نسبت به اسلام و جریانات اصلاح گر دینی بود. از میان منشورات مهم این دوره می توان به پاسخ ها و واکنش های متعددی نسبت به درک عرفی علی عبدالرازق از اسلام یا دریافت های مجادله برانگیز طه حسین از تاثیر فرهنگ و شعر عربی بر اسلام اشاره کرد که همگی برای نخستین بار در مطبعه السَلَفیه منتشر شده بود.

مواجهه و موضع گیری خطیب و قتلان نسبت به سَلَفی گری به معنای اسلام گرایی تجددطلبانه را می بایست در فضای دهه 1920 جستجو کرد. سقوط امپراطوری عثمانی، آغاز عصر قیمومیت اروپائیان، انهدام خلافت و تشتت امت اسلامی، بسیاری از اندیشمندان من جمله رشیدرضا را به نوعی محافظه کاری و نگاه تکثرگرایانه مذهبی که تمام وجوه اختلاف را نادیده می گرفت و دیده به سوی آینده دوخته بود هدایت می کرد. توجه و امیدواری به دولت جوان(سوم) سعودی و برخی حمایت ها از جریان وهابیت را نیز می توان از این منظر درک و تحلیل نمود. محی الدین خطیب در همین راستا به یکی از مهم ترین حامیان وهابیت تبدیل شد و دولت سعودی از سال 1924 حامی مالی جدی مطبعه السَلَفیه گردید. به همین دلیل شعبه دوم مطبعه پس از قاهره در مکه احداث شد و انتشار مهم ترین متون فقه حنبلی در دستور کار مطبعه قرار گرفت. در این مهم محمد صالح نصیف(م.1971) یار و یاور اصلی قتلان بود. آنها دستگاه چاپی قدیمی را از رشید رضا خریداری کردند و در سال 1927 به مکه آوردند تا به انتشار آثار و کتب حنبلی و وهابی در شعبه مطبعه السَلَفیه در مکه کمک کند. با قدرت گرفتن و ثبات مالی و سیاسی دولت سعودی، پیوند مالی میان مطبعه و دولت سعودی عمیق تر می شد و هرچه این پیوند عمیق تر می شد، وجهه و جنبه تجددگرا و اصلاح گرانه آثار مطبعه السَلَفیه کمرنگ تر می شد. در حالی که خطیب اداره شعبه قاهره را به عهده داشت و خط سیر پیشین را ادامه می داد، حامیان سعودی دست از حمایت مالی از او کشیدند. ایجاد این دوگانگی نقطه عطف تبدیل هویت تجددگرا و اصلاح گر جریان سَلَفیه به بنیادگرایی وهابی ست. چنانکه هنری لائوست در همان سالها از بروز «پاک دینی و اصالت طلبی حنبلی نوین» سخن گفت. بهرحال آبی که از ابهام در مفهوم سَلَفیه و سَلَفی گری در دهه های آغازین قرن بیستم برای تجددطلبان و اصلاح گران دینی گرم شد، در نهایت به کام افراط گری وهابی نشست. مطبعه السَلَفیه از سال 1921 شعبات متعددی در اقصی نقاط جهان اسلام ایجاد کرد که همگی با حمایت وهابیان شکل گرفته بود. شعبه ای در مولتان توسط عبدالتواب مولتانی ایجاد شد که روابط بسیار خوبی با اهل حدیث هند و وهابیان نجد داشت. در سال 1922 شعبه ای در دمشق افتتاح شد که محمد احمد دهمان شاگرد فقیه حنبلی مشهور ابن بدران(م.1927) آنرا به عهده گرفت که هردو از دلباختگان و همراهان دولت سعودی بودند. از سال 1930 به بعد گروه افراطی و متعصبی در قاهره شکل گرفت که «الجمعیه السَلَفیه» نام داشت و نقطه عطف تبدیل یک جریان فکری به فعالیت اجتماعی را رقم زد.

3-2- منظور ما از «سَلَفی» چیست؟ ارتباط محمد عبده و حزب نور مصر در تاریخ فکری معاصر جهان اسلام[2]

چنانچه پیشتر اشاره شد در بخش دوم مقالات مرتبط با مفهوم شناسی «سَلَفیه» به مقاله فرانک گریفل استاد دانشگاه ییل آمریکا در رشته مطالعات ادیان می پردازیم. او در چکیده مقاله اش هدف از نگارش آن را نقد و اصلاح اشتباه هنری لازیه عنوان کرده که به زعم وی تلاش ناموفقی را عجین کردن دو مفهوم کاملا متمایز از هم به کار گرفته است: (1) سَلَفیه به مثابه جریان اصلاحگر دینی که توسط جمال الدین اسدآبادی و محمد عبده بنیان نهاده شد و تا پایان قرن نوزدهم میلادی دوام آورد و (2) جریانات تجدیدنظرطلب سنی معاصر که قرائت­های رایج اسلام سنی را بر مبنای متون اصلی دین نقد می کنند و می کوشند از تصوف، اشعری گری و تمایلات مکتبی شافعی، حنفی و مالکی متمایز شده و فاصله بگیرند. گریفل چنانکه در چکیده مقاله اش مدعی شده، اثبات خواهد کرد که ماسینیون –به زعم لازیه- در تعریف سَلَفیه و انتساب آن به جمال الدین اسدآبادی اشتباه نکرده است. او در این راستا تلاش کرده تا بر مبنای اطلاعات آماری دقیق تداوم و تحول تاریخی هر دو جریان متصف به سَلَفیه را تحلیل و بررسی نماید.

بخش مقدماتی مقاله گریفل با رویکردی اساساً کلامی-عقیدتی به تبیین آراء و افکار یکی از فعال ترین جریانات سَلَفی حاضر در جهان اسلام یعنی حزب نور در مصر آغاز شده است. او تلاش کرده در تحلیلی گذرا، وقایع پس از انقلاب سال 2011 در مصر، نقش اخوان و اکثریت یافتن حزب نور در پارلمان پس از مبارک را به شکلی ترسیم کند تا نشان دهد که سَلَفیه معاصر، جریانی بسیار محافظه کار، عقیده محور و بی علاقه به فعالیت های سیاسی ست. چه آنکه احزاب سَلَفی در سخت ترین دوران رژیم مبارک نیز با انحصار آموزه ها و فعالیت ها بر بحث طهارت-نجاست، هیچ علاقه و عزمی برای مبارزه سیاسی از خود نشان نمی دادند. چرا که بر مبنای اعتقاد قلبی سردمدارانشان، برای نیل به شرایط آرمانی، ایجاد و تربیت یک جامعه اسلامی بسیار بیش از یک حکومت اسلامی مورد نیاز و احتیاج است. وی در همین راستا این جریان سَلَفی را که دائما به آراء و افکار ابن تیمیه و ابن قیم ارجاع می دهند را اساساً نامتشابه با سَلَفیان عصر پیشامدرن یا دوره میانه تاریخ اسلام می انگارد و وعده نقد رویکردهای تحقیقاتی را می دهد که جریان سَلَفیه را در تداوم و تحول خط سیر واحد فکری تعبیر کرده اند.

گریفل در گام نخست نقد، به سراغ چهره مشهور و کمتر شناخته شده در ایران در زمینه مطالعات جریان های فکری معاصر و تاریخ جهان اسلام در قرن بیستم، راینهارد شولتسه رفته است.[3] شولتسه در اثر ارزشمندش پیرامون تاریخ جهان اسلام در قرن بیستم، برای نخستین بار قرائتی ممزوج از شرایط اجتماعی، سیاسی، فکری و فرهنگی جهان اسلام در قرن بیستم را ارائه کرد که تا آن زمان بدان روش انجام نشده بود. این کتاب در سال 1994 به زبان آلمانی و در سال 2000 به زبان انگلیسی منتشر شد. از نگاه گریفل که ستاینده تلاش بی مثال شولتسه است، اثر وی تلاشی وصف ناشدنی برای امتزاج و در هم تنیدن تحولات اقتصادی، سیاسی، مذهبی، کلامی، عقیدتی و… جهان اسلام در قرن حساس بیستم است که گاه از آن با عنوان «قرن طولانی بیستم» یاد شده است. اما یکی از مغامض این اثر از نگاه گریفل، مفاهیم جدیدی ست که شولتسه در جریان نگارش اثرش به خلق آنها پرداخته و گاه ایجاد ارتباط میان اثر و مخاطب را بسیار دشوار می سازد. فی المثل شولتسه در فصلی که پیرامون نخستین دهه های قرن بیستم سخن می گوید، تمایزی میان دو گروه از مسلمین قائل شده است: متفکران و فعالان. گروه اول را سَلَفیه خوانده که در دو دهه پایانی قرن نوزدهم فعال شده اند، اما گروه دوم در نگاه شولتسه نئوسَلَفی یا سَلَفیه نوین نام گرفته اند که امروزه در میان پژوهشگران و صاحب نظران به بنیادگرایان مسلمان مشهور هستند.

شولتسه سَلَفیه را بسیار مشابه با مکتب کلاسیسیسم یا سنت گرایی در ادبیات و هنر اروپای قرن نوزدهم می داند. بنابراین در نگاه شولتسه سَلَفیه «تعبیری زیبایی شناسانه و اندیشه ورزانه از داشت که از اصل خود جدا شده بودند. در بستر محیط اسلامی، این اصالت پاک را می توان در قرون نخستین اسلامی جستجو کرد.» اندکی پس از این شولتسه سَلَفیه را جنبشی از سوی علمای مسلمان معرفی می کند که در جستجوی قرائتی جدید از اسلام بودند که با تجدد و مدرنیته همخوانی داشته باشد. بنابراین همخوانی اسلام با مدرنیته و ایجاد یک راه دسترسی به جهان پیشرفته از طریق اسلام هدف غایی سَلَفیان بوده است. چهره برجسته این جریان محمد عبده بود که تلاش بسیاری در اثبات همسانی و تایید دین و عقل به کار بسته بود و عمیقا تحت تاثیر عصر روشنگری اروپائی بود. از نگاه شولتسه شکست نسل نخست و اندیشه ورز سَلَفیه منجر به تغییر سیاست ها در نسل های جوانتری شد که رو به سوی فعالیت و عمل گرایی بیشتر آورده بودند. حسن البناء بنیانگذار اخوان المسلمین از چهره های این نسل محسوب می شد. اضطرار حضور بیگانگان اروپائی لزوم فعالیت های عمل گرایانه و مسلحانه را تشدید می کرد اما پس از پایان جنگ جهانی دوم و استقلال مصر، افتراق جدی میان سَلَفیان و سَلَفیان نوین پدیدار گردید. به عبارت دیگر در حالی که علّال فاسی(1910-1974) در مراکش از معارضه مستقیم و عمل گرایانه با دولت دست کشید و تلاش کرد از طریق ایجاد جوامع مستقل کار فرهنگی را سرلوحه خویش قرار دهد، چهره ای همچون سیدقطب(1906-1966) رویکردی کاملا عمل گرایانه را ترویج می کرد. ابوالعلاء مودودی نیز در این میان نمونه ای از امتزاج این دو روش به حساب می آمد.

گریفل تحلیل شولتسه را نخستین القاء تمایز میان اندیشمندان بین تمایلات سیاسی متفکران معاصر محمد عبده و نسل حسن البناء که پس از وفات عبده متولد شده بود، می داند. آنچه گریفل با نقل قول از شولتسه قصد داشت تا تبیین کند این است که عبارت سَلَفیه نوین که از ابداعات شولتسه بود تلاش می کند تا بر مشابهت بسیار زیاد اندیشه ای میان حسن البناء و علال فاسی با محمد عبده تاکید کند، با این وجود تفاوت جدی میان دو تفکر مقابله نسل جوانتر با استعمارگران و دولت های تحت الحمایه آنهاست. شولتسه در تعریف جایگاه مثلث سیدجمال، عبده، رضا راه متفکران پیشینش به ویژه آلبرت حورانی را پیش گرفته است. حورانی در کتاب «اندیشه عرب در عصر لیبرالیسم»[4]، آغاز عصر لیبرال در سال 1798 با ایجاد نخستین دولت استعماری در جهان عرب بوده و به سال 1939 پایان می یابد که نسل حسن البناء مشروعیت چنین دولت هایی را زیر سوال برده بودند. از منظر شولتسه «عصر لیبرال حورانی» همان عصر گرایش های سَلَفی و تجددطلب در جوامع استعماری ست. حورانی هیچگاه از ترکیب سَلَفی/سَلَفیه استفاده نکرده اما به خوبی توانست تفاوت اندیشه میان عبده و رشیدرضا را نسبت به سَلَف صالح نشان دهد. در حالی که عبده توجه به سیره سَلَف را راهی برای احیاء و بازتولید شکوه تمدن اسلامی می دانست، رشیدرضا بیشتر از منظر عقیده و کلام می کوشید بر وجوه اسلام سنی سَلَفیه تاکید کند. همین تفاوت نیز جایگاه این دو را نسبت به گروه هایی که بعدا خود را سَلَفی می نامیدند تغییر داد. در حالی که رشیدرضا به واسطه استادی محمدحامد الفقی(1892-1959) بنیانگذار انصار سنه المحمدیه در دهه 1920 از سوی سَلَفیان معاصر خودی و همسو خوانده می شود، محمد عبده صرفا به عنوان متفکری که اندیشه هایش خاستگاه شکل گیری جریانات متعددی از تجددطلبان تا سنت گرایان اشعری پس از وی شده شمرده می شود. اما هرچه بود شولتسه بر مبنای نقل قول های مشخصی از کتاب حورانی، جایگاه عبده را در جریان سَلَفیه، به مثابه بنیانگذار عصر روشنگری در اروپا می دانست.

گریفل بخش بعدی مقاله اش را به نقد نظرات لازیه درباب فهم ماسینیون از سَلَفیه اختصاص داده و چنانکه در چکیده مدعی شده بود، نشان داده که تا چه میزان حدس لازیه مبنی بر اشتباه ماسینیون در تعریف سَلَفیه صحت دارد و مستشرقان پسینی متأثر از این اشتباه بوده اند؟ چنانکه در گزارش مقاله لازیه اشاره شد، وی مدعی ست که ماسینیون در شناسایی جمال الدین اسدآبادی و عبده به عنوان سردمداران سَلَفیه اشتباه کرده و بعدها رشیدرضا را نیز بدان گروه افزوده است. لازیه این ادعای ماسینیون را «پژوهش ناموفق» و «غیرمتقن» دانسته و آنرا به شناخت ماسینیون از مکتبه السَلَفیه در قاهره نسبت داده است. گریفل از میان سطور لازیه چنین برداشت کرده که وی معتقدست ماسینیون به واسطه فعالیت های مکتبه السَلَفیه و انتشار آثار متعددی از ابن سینا، فارابی و سیوطی گرفته تا محمد عبده، کل جریان فکری و جنبش برآمده از آراء و افکار محمد عبده و شاگردانش را سَلَفیه نامیده است. در این راستا گریفل اذعان دارد که نمی داند دلیل و سرچشمه سَلَفی خواندن سیدجمال و عبده از سوی ماسینیون چیست. او در مقاله ای که در سال 1919 نگاشت عبده را بنیانگذار سَلَفیانی خواند که از اهل حدیث هند تا وهابیت را پوشش می دهد، در حالی که در نوشتاری دیگر در سال 1925، رشیدرضا را بنیانگذار سَلَفیه خوانده است. از سوی دیگر لازیه مدعی ست محمد عبده یکبار در آثارش از ترکیب سَلَفیه استفاده کرده است که شاید موید تمایل او به این جریان باشد، هرچند هیچگاه خودش یا سیدجمال این عنوان را به خود نسبت ندادند. در حالی که گریفل معتقدست عبده از این ترکیب در اواخر عمرش و در دهه نخست قرن بیستم استفاده کرده چرا که این مفهوم در آن ایام رواج بسیاری یافته بود و همین مساله باعث استفاده عبده از آن نیز شده است.

گریفل در بخش بعدی مقاله اش تلاش کرده معنا و مفهوم سَلَفیه و سَلَفی گری را در نسل های بعدی منشعب از سرچشمه افکار سیدجمال و عبده بررسی کند و تا متفکران معاصر نیز پیش رود. او روند وقایع قرن بیستم و شیوع نوعی محافظه کاری مذهبی که در شکست و سرخوردگی نسل اول تجددگرایانی همچون سیدجمال و عبده رخ نموده بود را عامل مهمی برای گرایش بیشتر نسل بعدی به سَلَفیه به مثابه یک مذهب(مذهب السَلَف) سوق داده است. در این نسل چهره هایی همچون عبدالرزاق بیطار، جمال الدین قاسمی، طاهر الجزائری و محمودشکری آلوسی حضور داشته اند. محافظه کاری آنها در استناد و استمداد عمیق ترشان به آراء، آثار و افکار تقی الدین ابن تیمیه رخ می نمود. درک جمال الدین قاسمی و تاثیرات عمیق آن بر آراء رشید رضا نخستین زمینه عرضه و اثرگذاری این افکار و تعریف سَلَف به عنوان نسل نخست مسلمین محسوب می شد. لازیه نیز تاکید کرده است که برخلاف عبده و اسدآبادی، رشیدرضا مکررا از ترکیب سَلَفیه استفاده کرده که به گروهی عقیدتی اطلاق می شد که در تعارض عمیق با اشعری گری قرار داشتند.

او در پایان اذعان می کند که علی رغم تمام این اختلاف نظرها اگر قرارباشد یک تن از چهره هایی همچون عبده، جزائری، اسدآبادی و محمودشکری آلوسی را سَلَفی بدانیم باید دیگران نیز به همین عنوان بشناسیم. هر چهارتن از این چهره ها دغدغه اصلاح و احیاء اسلام اصیل را در سر می پروردند و تنها طاهر الجزائری خود را سَلَفی خوانده است. دلیل این تمایز را می توان زمانه ای دانست که هرچهارتن در آن می زیسته اند، چرا که علی رغم انتساب هر سه تن دیگر به حرکت های سَلَفی، چون طاهر الجزائری در زمانی متأخر می زیست که ترکیب سَلَفیه رواج بیشتری پیدا کرده بود، خود را بدان متصف می داشت و این تمایزی میان عقاید او و آن سه تن دیگر محسوب نمی شود. اما نتایج مبهم و نامراد جنگ جهانی اول و شکست پادشاهی عربی در سوریه که دولت مستعجلش بدست فرانسویان به سر آمد، زمینه ساز افتراق و چنددستگی میان این حرکت را ایجاد کرد. واکنش های مسلمین به نتایج جنگ جهانی اول بسیار پیچیده و در هم آمیخته تر از آن بود که بتوان با یک یا دو گزاره ساده آنرا بیان و تحلیل نمود. برخلاف سوسیالیست ها که جنگ جهانی اول را تمام شده به نفع خود می دانستند، سَلَفیان انرا شکست بزرگی به حساب می آوردند. چهره های سرشناس این جریان همچون رشید رضا در تشکیلات ملک فیصل حضور داشتند که در مارچ 1920به ریاست کنگره سوریه انتخاب شد و اعلام اسقلال کرد. رضا اندکی بعد مجبور به ترک سوریه شد و به عنوان نائب رئیس هیأت نمایندگان عرب در سال 1921 به ژنو رفت تا به اشغال خاورمیانه توسط انگلستان و فرانسه اعتراض کند. با گذشت چندین دهه از چنین اقداماتی توسط جریان سَلَفی، نسل های جوانتر سیاست های متفاوتی را اتخاذ کردند که در قالب اخوان المسلمین به منصه ظهور رسید تا به شیوه عملیاتی و رو در رو با حضور استعمارگران مقابله کنند. این نقطه را می توان همان نقطه عطف ایجاد افتراق میان گروه های سَلَفی دانست.

«انصارالسنه المحمدیه» به عنوان پرسابقه ترین و قوی ترین حزب سَلَفی مصر و سودان در روزگار کنونی هم در نخستین سالهای دهه 1920 همزمان با نخستین موج بنیادگرایی اسلامی تشکیل شد. این جریان و بنیادگرایان(اخوان المسلمین) از جیره خواران فکری سَلَفیان متقدم بودند که در قرن نوزدهم گفتمان اصلاح گری دینی را تقویت می کردند. به همین دلیل هریک از ایشان مستقلا خود را سَلَفی می خواند و می کوشید از مشروعیت پیشینیانش استفاده کند. جریان محافظه کار که از پیش از جنگ جهانی اول نیز حضور داشت، تلاش کرد با دولت استعماری و سپس نخبگان سکولار حاکم در دولت های پسااستعماری مصر همکاری کند، اما از ادعای سَلَفی گری دست نکشیدند. این جریان که می کوشید در عوض محافظه کاری سیاسی و اجتماعی به سراغ زمینه سازی فکری و فرهنگی برود همگی از شاگردان سَلَفیان متقدم شعبه های دمشق و بغداد بودند و تلاش بسیاری برای احیاء فکر و اندیشه ابن تیمیه به کار گرفتند. نفی مذهب در قالب حرکت «لا مذهبیه» و حنبلی گرایی نیز از دیگر ویژگی های این جریان بود. ناصرالدین آلبانی عالم حدیث خودآموخته که از کتابخانه ظاهریه در دمشق برآمده بود یکی از مهم ترین نمایندگان فکری این جریان بود. او که اغلب ضدسیاست خوانده می شد، در واقع حاضر با همکاری هر حکومتی بود مادامی که به او اجازه و آزادی عمل در زمینه فعالیت های بازاندیشانه و اصلاحات فکری­اش در زمینه فقه مستقل از مذاهب و مبتنی بر احادیث داده شود. در گفتمان پژوهشی شولتسه این علاقه به همکاری به دولت تحت عنوان سَلَفیه ای قلمداد می شود که با سَلَفیه نوین(نئوسَلَفیه) یا بنیادگرایان دینی در تعارض است. بنیادگرایانی همچون اخوان المسلمین که حاضر به همکاری با هیچ حکومت استعماری یا تحت الحمایه آن نبودند.

سَلَفیان معاصر در مصر و سودان تلفیقی فکری از جریان «لا مذهبیه» و فقاهت حنبلی محافظه کارانه هستند. چهره سرشناس و شناخته شده این جریان ناصرالدین آلبانی یا عالم مشهور وهابی شیخ عبدالعزیز بن عبدالله آل شیخ(1943-…) هستند. محمد بن عبدالله العثیمین(1925-2001) و عبدالعزیز بن باز(1910-1999) چهره های دیگر این جریان محافظه کار هستند که ضمن حمایت و تایید دولت سعودی، دخالت چندانی در امر حکومت نمی کردند. از میان آراء و افکار ایشان هویداست که سَلَفی گری معاصر برآمده از این جریان از دو خاستگاه عمده سرچشمه می گیرد: (1) کلام برآمده از جریان «لا مذهبیه» و نفی تقلید و (2) فقه حنبلی و وهابی. یکی از علل اصلی امتزاج و بهم پیوستگی این دو جنبه را می توان در دشمنان سرسخت و گسترده آن دانست. تنها در نظر بیاورید که جریانات برخواسته از اشعری گری، تجددگرایی اسلامی، بنیادگرایی اسلامی(إخوان المسلمین) و حتی تشیع چه دشمنان قدرتمندی برای این جریان محسوب می شوند!

3-3- پاسخ هنری لازیه به انتقادات فرانک گریفل[5]
لازیه در جوابیه اش بر گریفل که تلاش کرد تا افکار محمد عبده را به حزب نور در مصر مرتبط سازد، معتقدست که ناقد اساساً به نوع مواجهه او با مساله سَلَفیه یعنی بازنگری آن از منظر تاریخ مفهومی توجهی نکرده است. لازیه معتقدست جوابیه گریفل به نقد بر تعریف ماسینیون از سَلَفیه، به نوعی بازتعریف همان اشتباه است. در حالی که ماسینیون در سال 1919 سَلَفیه را جریانی بازاندیش و اصلاح گر می داند که توسط اسدآبادی و عبده انتشار یافته، گریفل می گوید « در میان مسلمین در فاصله سالهای 1870 تا 1880، جریان گسترده اصلاح گر و سَلَفی وجود داشت که باید عبده را جزء شارحان و نمایندگان اصلی آن دانست» لازیه در جوابیه اش ضمن پاسخ به نقد گریفل قصد دارد به این سوال بپردازد که مورخان اساساً با پدیده هایی همچون سَلَفیه چگونه باید مواجه شوند؟

او در تبیین آنچه در مقاله اش به شرح آن پرداخته می گوید: « من در مقاله ام به اشکال و بن بست عمده ای نزد پژوهشگران اشاره کردم. مشکلی که هیچ راه حل مورد اتفاقی برای آن وجود نداشت و آن هم تعریف سَلَفیه و شناسایی نسل های مختلف سَلَفیان بود. پاسخ به این سوال که آیا اصلاح گران دینی قرن 18 و19 واقعا از واژه و ترکیب سَلَفی/سَلَفیه استفاده کرده اند؟ اگر پاسخ مثبت است منظورشان از این واژگان چه بوده است؟ آنچه تاکنون من یافته ام حاکی از آن است که تا پیش از سال 1920، هیچیک از این افرادی که بعدها سَلَفی خوانده شدند از این ریشه به حالت مصدری آن (سَلَفیه) استفاده نکرده اند. از سوی دیگر این کلمه هیچگاه به عنوان یک شعار و مشخصه تجددگرایی در قرن نوزدهم به کار نرفته است. حتی –برخلاف اطلاق نادرست بسیاری از ما در روزگار معاصر- زمانی که علمای دینی در دوره ای از واژه «سَلَفی» استفاده می کردند، از آن به عنوان صفت یا اسم بهره می بردند و هیچگاه از این ترکیب به عنوان متمایز کننده یا صفتی عمومی برای جریان اصلاح گری دینی استفاده نمی کردند. بلکه در عوض هرگاه تعبیر و ترکیب «سَلَفی» به کار می رفت به طور مشخص به علمای برجسته مسلمان در دوره میانه اشاره داشته اند. به همین دلایل من نتیجه گرفته بودم که روایت مرسوم درباب سلفیان تجددگرا(که موید نقش بنیان گذارانه اسدآبادی و عبده در شکل گیری و گسترش جنبش سلفیه است) بی اساس و مجعول است. به همین خاطر از منظر تاریخ مفهومی این تعاریف غیرقابل دفاع هستند. این در حالی ست که هیچیک از این دو نیز ادعای سلفی بودن نداشته و حتی ارادتی به فقه حنبلی ابراز نکرده اند(گاه ممکن است برعکس آن حاکم باشد) هیچ اشاره یا شاهد دیگری مبنی بر آنکه خود این افراد یا معاصرانشان این جنبش چندجانبه و چندبُعدی را سلفیه بنامند نیز وجود ندارد. پس به واقع از کجا چنین روایت بی اساس و نادرستی پدیدار شده و این مفاهیم که با تلاش بسیاری تعمیم داده شده اند چگونه برآمده است؟»

لازیه پاسخ این سوالات را در قالب روند گسترده تری تحت عنوان رشد و گسترش صنعت چاپ و نشر و تاثیری که این صنعت در گسترش متون دینی جریانی فکری خاص ایفا کرده دیده است: «من در مقاله ام تلاش کردم نشان دهم که ماسینیون در تلاش برای دسته بندی و انتخاب عنوان مناسبی برای گروهی از متفکران مسلمان همدل با تجدد و مظاهر مدرنیته غربی که مرزبندی های جدی هم با وهابیان نجدی داشتند و آنقدر نیز عقل گرا نبودند که کل دین را کنار بگذارند، از عنوان سلفیه استفاده کرده است. پس از این حدس دیگری را نیز به کار انداخته ام و روایتی از مکتبه السلفیه محب الدین خطیب و تاثیرات آن ارائه کردم تا فرضیه ام را در این باب که ماسینیون از کجا چنین عنوانی را برای حرکت اصلاح گری دینی انتخاب کرده ارائه کرده ام. ماسینیون جریان سلفیه را از هندوستان نشأت گرفته می داند که در اوائل دهه 1800 شکل گرفته و از طریق محمداسماعیل شهید و صدیق حسن خان و پس از آنها به واسطه سیدجمال و عبده از مراکش تا جاوه گسترش یافته است. ماسینیون برای اثبات ادعایش از انتشار گسترده آثار ابن تیمیه در نشریه المنار توسط رشیدرضا و کتب اباضی در مطبعه برونیه در قاهره سخن گفته است. این همه اشتقاق و چنددستگی در تعریف ماسینیون قرار بوده است تا حاکی از نوعی وحدت روش ذیل یک جریان گسترده فکری باشد. او حتی تصویر مخدوش تری از پیروان و هواداران سلفیه ارائه می دهد. او گستره ای از مسلمین اعم از نص+عقل گرایانی همچون اسدآبادی و عبده تا دیگر جریاناتی که صرفاً مدعی اصلاح دین بوده اند-اعم از شیعیان- را در دایره شمول پیروان سلفیه انگاشته است. گریفل این دوبینی مفهومی و تاریخی را قانع کننده برای دفاع انگاشته است. هیچ شکی در ذهن من وجود ندارد که ماسینیون نسلی در حال گذر را عرضه کرده تا روایت تاریخی جذابی از آنچه او به زور به هم چسبانده ارائه کند و نام آنرا سلفیه بگذارد. او حتی بعدها حرف خود را عمیقاً نقض کرد. در سال 1925 روایت اولیه خود را تغییر داد و درک مجعول دیگری را جایگزین کرد که عبده و اسدآبادی بنیانگذاران سلفیه بوده اند(نه اهالی هندوستان) و حزبی را در سال 1883 به این نام تاسیس کرده اند.[6] البته گریفل اذعان کرده که این روایت دوم نادرست است، اما از همان سالشمار استفاده کرده و بدون ارجاع روشنی مدعی شده است که آغاز حرکت سلفیه در 1870 تا 1880 بوده است. بنابراین روشن است که گریفل همه تلاشش را برای اثبات ادعای اولیه ماسینیون به کار گرفته و به طور مشخص عبده را یکی از مهم ترین حامیان و نه لزوماً بنیان گذار سلفیه دانسته است.

لازیه درباب دفاع گریفل از نظریه ماسینیون به ویژه پیرامون نقش محمد عبده می نویسد: «تا آنجا که من بررسی کرده ام عبارت سَلفی در زمان محمد عبده نیز به معنای تمایل به کلام حنبلی بوده و خود او در سال 1902، در نوشته ای سلفیان را اهل سنتی دانسته که از مذهب اشعری متمایز هستند. حال گریفل برای تعارض با این دریافت از مدرکی ضعیفتر استفاده کرده و سطور مشهوری از زندگی نامه خودنوشت عبده را نقل کرده است. جایی که او هدف از اصلاح و فهم دین را بر مبنای طریق سلف تعبیر کرده است. باید درباب استفاده و استناد به این چند گزاره بیشتر مراقب بود. اولاً بسیاری از علمای دینی در طول تاریخ اسلام نسبت به پیروی از اسلاف خود اظهار تمایل کرده و این را ارزشمند می دانسته اند. ثانیاً او در جمله اش از «سلفی» به عنوان یک صفت متمایزکننده استفاده نکرده و سلفی را هرکسی نخوانده که بر مبنای طریق سلف داعیه اصلاح اسلامی را در سر می پروراند. آنچه ماسینیون و به ویژه گریفل مدعی آن است یک آرزوی خوش بینانه است. ولی مشخص نیست چرا باید به جای پذیرش این واقعیت که هیچ سند مکتوبی نسبت به وجود و استفاده از واژه «سَلَفی» تا اواخر قرن نوزدهم وجود نداشته و هیچیک از علما من جمله عبده اساساً چنین تصوری از این عبارت نداشته اند، به سوی آرزویی غیرمستند گرایش پیدا کرد.

در ادامه پاسخ به حمایت گریفل از ماسینیون، لازیه به سه اشکال عمده وی اشاره کرده است: «اشکال نخست در دسته بندی کاملا فرضی میان طیف های متعدد جریان سلفیه است. در حالی که شاهد رسمی و مشخصی در این باب وجود ندارد و گاه بر مبنای حس و دریافت تقسیم کنندگان، دو گروه از یکدیگر متمایز شده اند. مشکل دوم این است که گریفل مدعی شده که ماسینیون به چشمان خود پیروان محمد عبده را دیده است که خود را «سَلفی» می خوانده اند و مکتبه السلفیه مروج عقاید محمد عبده بوده است. این دریافت وی قطعا یک بازسازی متوهمانه است. تمام آنچه به اتقان می دانیم این است که ادعا شده طاهر الجزائری به صاحبان کتاب فروشی پیشنهاد داده تا نام آنرا با اقتداء به «مذهب السلف» انتخاب کنند.[7] حال اینکه جزائری در پس این پیشنهاد چه در سر می پرورانده یا خطیب و قتلان از این پیشنهاد چه فهمیده اند مشخص نیست. آنچه روشن است که این که این دو بیش از آنکه به فکر ایراد یک بیانیه سیاسی،فرهنگی و عقیدتی باشند به فکر رونق کسب و کارشان بوده اند. از سوی دیگر این ادعا که ما به دلیل انتخاب کتابفروشی سلفیه و نشریه ای که بعدها منتشر شد، عنوان سلفیه را به حرکت پیروان محمد عبده اطلاق کنیم مثل این است که جرجی زیدان نام نشریه الهلال را بر النهضه(حرکت رنسانس فرهنگی ادبی عرب) اطلاق کند.[8] بنابراین نه تنها ماسینیون در سال 1919 به چشمان خود ندیده است که پیروان عبده خود را سلفی می دانند، بلکه به طور قطع چنین ادعایی را خلق کرده است. اساساً انتساب شعار سلفیه به حرکت عبده از مخلوقات ماسینیون است. مشکل سوم تاکید بر منطقی بودن یک ادعاست که لزوماً منطقی نیست. مثالی روشن بر این قضیه، نامی ست که مهاجران به قاره آمریکا به بومیان آنجا دادند: هندی ها(Indians) آنها زمانی که این نام را انتخاب می کردند احساس می کردند که کاملا منطقی ست اما این عنوان حتی پس از آشکارشدن این اشتباه، صرفاً به واسطه اذعان حمایت و پیروی از پیشینیان مورد استفاده قرار گرفت. اساساً برای کسی مهم نبود که چرا به اشتباه از این عنوان استفاده می کند و صرفاً پیروی از سنت و جو غالب جامعه در دستور کار قرار داشت. همین شرایط درباب مشروعیت و تسلط هژمونی اظهار نظرهای ماسینیون در این باب وجود دارد. درست است که او برای اولین بار روایتی ارائه کرد که توانسته بود ارتباطی ظاهرا منطقی میان اصلاح گران و تجدیدنظرطلبان متعدد ایجاد کند و بر نقاط مثبت آنها به ویژه اصلاح اسلام تاکید ورزد. اما باید در نظر داشت که ایجاد این ارتباطات فکری-فارغ از صحت آنها- بدون خلق مفهوم «سلفیه» هم وجود داشت. با توجه به اینکه برخی فعالان مسلمان در اوایل قرن 20 میلادی به ندرت از عناوین و ترکیبات سلفی استفاده می کرده اند، می توان حدس زد که چرا و چطور ماسینیون از کاه کوه ساخته و چگونه عنوانی محدود را به جریانی گسترده به رهبری سیدجمال و عبده تعمیم داده است.

لازیه در نهایت معتقدست که می توان چندین مورد دیگر از افتراق و اختلاف با گریفل را مطرح کند اما بدون شک مهم ترین عامل تمایز، نوع مواجهه و منظری ست که این دو نسبت به شناخت پدیده سلفیه انتخاب کرده اند. در رویکرد گریفل سلفیه یک سوبژه قابل فهم توسط فاعل شناساست که عملاً آنچه عالم یا محقق می خواهد یا می تواند را شناسانده و عرضه می کند. طبیعتاً شناخت حاصل از این رویکرد به شدت متأثر از نوع آموزش، روش مطالعاتی یا حتی سنت پژوهشی مورد علاقه محقق است. اساساً عنوان مقاله وی هم حاکی از این است که وی قصد دارد منظور و درک خود را از سلفیه عرضه کند نه آنچه مسلمانان یا سلفیان خود را بدان متصف می کنند. در حالی که لازیه معتقدست روش و رویکرد متفاوتی را به کار بسته که اثر او را از دیگر اقرانش متمایز می کند. او مدعی ست که به جای اینکه سلفیه را به عنوان موضوع و از منظر سوبژکتیو بررسی کنیم، باید روند تاریخی­ای که منجر به ایجاد تصور امروزین ما از سلفیه شده است را کاوید. او همین کار را در مقاله اش انجام داده بود و فرضیه ای پیرامون ارتباط لویی ماسینیون و مکتبه السلفیه محی الدین خطیب عرضه کرده بود. ظاهراً در سال جاری اثری از او منتشر شده که به صورت مبسوط به شرح و تبیین این رویکرد در تعامل با پدیده سلفیه پرداخته است.[9]

__________________________________________________

[1] Lauziere Henri; The Construction of Salafiyya: Reconsidering Salafism from the perspective of Conceptual History; IJMES, V.42(2010); pp.369-389
[2] Griffel, Frank; “what do we mean by “Salafi”? Connecting Muhammad ‘Abduh with Egypt’s Nur Party in Islam’s Contemporary intellectual History”; Die Welts des Islams, V.55(2015); pp.186-220
[3] از میان آثار و مقالات پرتعداد شولتسه تاکنون تنها یک کتاب به همت ابراهیم توفیق به زبان فارسی ترجمه شده در حالی که بسیاری از آراء و نوع نگاه فلسفی او به تاریخ جهان اسلام معاصر به جامعه علمی و آکادمیک فارسی زبان عرضه نشده است. راینهارد شولتسه، تاریخ جهان اسلام در قرن بیستم، ترجمه ابراهیم توفیق، پژوهشکده مطالعات فرهنگی اجتماعی وزارت علوم تحقیقات و فناوری،1389. خوشبختانه اکثر ارجاعات فرانک گریفل نیز به همین اثر شولتسه است که ترجمه شده است.
[4] این کتاب به همت علی شمس و توسط نشر نامک به زبان فارسی ترجمه و منتشر شده است.
[5] Lauziere, Henri; What We Mean Versus What They Meant by “Salafi”: A Reply to Frank Griffel; Die Welts des Islams; V.56 (2016); pp.89-96.
[6] Revue du monde musulman 59 (1925): 281. Laoust repeated this patently false claim in 1932.
[7] محب الدین خطیب در سال 1926 این حقیقت را فاش کرد و من تقریبا اطمینان دارم که ماسینیون از این حقیقت بی اطلاع بوده است.
[8] جرجی زیدان نیز کتابخانه ای معروف به نام الهلال داشت که بعدها نشریه ای به این نام را نیز منتشر کرد.
[9] Henri Lauzière, The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century (New York: Columbia University Press, 2016

منبع: آینه پژوهش شماره 158

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش