مقالات > آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۲/۳ تعداد بازدید: 69

نویسنده در مورد وهابیت دیدگاهی تعارض آلود و دوگانه دارد.از سویی آن را جنبشی اصلاح طلب و احیاگرانه می داند و از دیگر سو بر سنت گرایی(بنیادگرایی)و جمود این فرقه بر اصول جزمی و سنت اسلام نخستین تأکید می کند.



نويسنده: جان ول / مترجم: همایون همتی

پایه ریزی دولت سعودی-وهابی در شبه جزیرهء عربستان مهم ترین دستاورد و تبلور نهضت وهابی است. دولت عربستان بر اساس تجدیدگرائی سعی در اصلاح امور اجرائی خود داشته اما تاکنون،وهابیت از نظر اعتقادی با ایجاد جامعه ای مبتنی بر قرآن و سنت روح بنیادگرایی را در دل جهان اسلام به نمایش گذاشته است از این رو نویسنده در مورد وهابیت دیدگاهی تعارض آلود و دوگانه دارد.از سویی آن را جنبشی اصلاح طلب و احیاگرانه می داند و از دیگر سو بر سنت گرایی(بنیادگرایی)و جمود این فرقه بر اصول جزمی و سنت اسلام نخستین تأکید می کند.

ذکر این نکته ضروری است که هدف عمده و نخستین مترجم از بازگردان این مقاله به زبان پارسی در واقع نوعی اطلاع رسانی به پژوهشگران متعهد و بویژه عالمان دین و دانش پژوهان جوان حوزه ها و دانشجویان کنجکاو دانشگاهها بوده است،تا با دیدگاههای پژوهشگران برجستهء معاصر دربارهء فرق و مذاهب اسلامی و روش پژوهش آنان آشنا شده و کاستیهای آنان را در تحقیقات آینده خود باز نمایند.نویسندهء این مقاله استاد تاریخ در دانشگاه بیوهمپشایر انگلستان است.او در مورد وهابیت دیدگاهی تعارض آلود و دوگانه دارد.از سویی آن را جنبشی اصلاح طلب و احیاگرانه می داند و از دیگر سو بر سنت گرایی(بنیادگرایی)و جمود این فرقه بر اصول جزمی و سنت اسلام نخستین تأکید می کند.به اعتقاد ما،هم اصلاح گرایی وهابیت مورد تردید است و هم سنت گرایی آن،اما این نکته ای است که باید در مجالی دیگر بدان پرداخت.از همین رو برخی نکات را در پایان مقاله به شکل پی نوشت تذکر داده ایم.آیین«وهابی»،آیین گروهی از مسلمانان است که در پی احیای دین اسلام(1) توسط شخصی به نام محمد بن عبد الوهاب(م 1206 ق،1792 م)بنیان نهاده شده و تا امروز نیز در شبه جزیرهء عربستان به حیات خود ادامه داده است.

 

لفظ«وهابی»که بر این آیین اطلاق می شود،در آغاز از سوی مخالفان این نهضت-که آن را شکل جدیدی از اسلام تلقی می کردند-پدید آمد،اما بعدها قبول عام یافت.(2)به هر حال،بر اساس آموزشهای محمد بن عبد الوهاب،نهضت وهابی، مکتب اسلامی جدیدی نبوده،بلکه دعوت و فراخوانی است به اجرای احکام اسلامی.به همین سبب اغلب آیین وهابی را«دعوت به توحید»نامیده اند و وهابیان نیز خود را معتقدان به توحید(موحدون)می خوانند.

 

شرایط و پیشینهء تاریخی

نهضتهای احیاگر( tnamlaviver )ریشه های عمیقی در تجربهء اسلامی(3) دارند.قرآن و سنت یا اعمال ارزشگزارنه و هنجارین(4)پیامبر(ص)ضوابط و معیارهایی(5)فراهم می سازند که اعمال مسلمانان در هر عصری می تواند بر مبنای آنها ارزیابی شود و مورد داوری قرار گیرد.تفسیر دقیق این معیارها و اصول همواره مبنای اساسی دعووت به اصلاح بوده است.دعوت وهابی نیز یکی از مشهورترین این دعوتهای موسوم به«نهضتهای بنیادگرایانه»(6)است،بویژه اینکه آیین وهابی را می توان به عنوان ادامهء سنت گرایی اهل«سنت»که با مکتب فقهی «حنبلی»مبتنی بر آموزشهای احمد بن حنبل(در گذشته به سال 855)،آمیخته شده تلقی نمود.

 

آثار احمد بن تیمیه(1328 ه)که از عالمان حنبلی است،بیشترین تأثیر را بر عقاید وهابیان داشته است.شهرت او بیشتر به سبب مخالفت با بدعتهای عبادی و برخی مناسک رایجی بود که ریشه در کتاب و سنت نداشتند.آراء و نظرات ابن تیمیه موجب اختلاف و ستیزهء عالمان سرشناس با او شد،ولی مهارت او در جدل و مناظره باعث شهرت او گشت.محور آموزشهای ابن تیمیه«علم توحید»بود که بر سرشت فراگیر و منسجم پیام اسلامی تأکید می کرد.به نظر او،عقلانیت(7)، شهود عرفانی(8)و دستورهای شرعی(9)به عنوان بخشهایی از یک کل واحد به شمار می آیند.ابن تیمیه این عقیدهء صوفیان مسلمان را که«شریعت»و«طریقت»را از هم جدا می دانستند،رد می کرد.او همچنین تأکید می کرد که تفسیر مستقل دین(10) (اجتهاد)از سوی عالمان اسلامی،امری امکانپذیر و رواست؛اگرچه باید از قواعد و ضوابط درستی پیروی کند.او با اعمال عبادی و کارهایی مانند زیارت مزار بزرگان که آنها را«بدعت»(11)تلقی می کرد به شدت مخالف بود.نظر او در این مورد و موضوعات مشابه آن،مبنای بنیادگرایی های(12)بعدی اهل«سنت»قرار گرفت.

 

مکتب«حنبلی»پیروان زیادی در جهان اسلام به دست نیاورد،اما گروههایی از عالمان حنبلی بودند که در برخی مناطق تأثیرات محدودی بر جا گذاشتند.یکی از آن مناطق،منطقهء«نجد»در عربستان مرکزی بود که سنت حنبلی از طریق خانواده های سرشناس استادن حنبلی در آنجا استمرار یافته بود.با این همه شیوهء زندگی در نجد با روح بنیادگرایی سازگار نبود.بیشتر مردم به قدرت معنوی درختان و سنگها و صخره ها اعتقاد داشتند و آرامگاه مردان مقدس(13)(اولیاء)را مکانهای با قداستی(14)می پنداشتند.در چنان جامعه ای عناصر و باورهایی وجود داشتن که از نظر بنیاد گرایی اسلامی مظاهر شرک و جاهلیت به شمار می آیند.در قرن هجدهم در جهان اسلام،این وضعیت تنها منحصر به منطقهء نجد نبود.در حالی که اسلام امپراتوریهای بزرگ قرون پانزدهم و شانزدهم را تسخیر کرده بود، سازش و پیوند آن با آداب و رسوم دینی محلی و نیز برخی سازمانهای نظامی بی اثر و ناتوان در قرن هجدهم،مسلمانان غرب آفریقا و جنوب شرقی آسیا را وادار ساخت تا در مقام احیای اسلام برآیند.نهضت وهابی،درست در چنین شرایطی ظهور کرد.

 

تاریخ نهضت وهابی

تاریخ وهابیت را می توان به سه دوره تقسیم کرد که در هر دوره ای این نهضت(15)با تأسیس یک دولت و یک جامعهء متشکل از مؤمنان همراه بوده است؛ در حالی که«دعوت»همواره«وهابی»بوده است،اما«دولت»در هر مورد(از این سه مورد)بر اساس رهبری خانوادهء سعودی اداره می شده است.

 

عصر محمد بن عبد الوهاب

محمد بن عبد الوهاب به سال 1703 م در شهر«عیینه»واقع در عربستان مرکزی به دنیا آمد و در آنجا به تحصیل پرداخت و پس از آن به مسافرتهای بسیار رفت.به مرور،این باور در او پدید آمد که عقاید و اعمال مسلمانان نیاز به پاکسازی(16)دارد، و همین عقیده بود که بعدها رسالت(17)اصلی زندگی او را تشکیل داد.

 

او در آغاز رسالتش تنها از طریق موعظه به مخالفت با اعمال دینی رایج و نیز با اسلام شیعی در شهر بصره و شرق عربستان می پرداخت.در بازگشت به زادگاهش (عیینه)،به دعوت خویش ادامه داد و تا حدی حمایت حکمران آنجا را به دست آورد، اما اقدمات خشن او در پاکسازیز عقاید مردم،برخی مخالفتها را علیه وی برانگیخت به گونه ای که مجبور شد آن شهر را ترک کند.پس از آن پسر عبد الوهاب به«درعیه»که حکمران آن محمد بن سعود بود،رفت.این دو تن به سال 1744 پیمان اتحادی با هم بستند که بعدها اساس شکل گیری دولت سعودی و نهضت وهابی شد.حکمران و معلم،هر دومی کوشیدند تا نخستین دولت سعودی-وهابی را به وجود بیاورند.مرگ ابن سعود به سال 1765 و وفات پسر عبد الوهاب به سال 1792،هیچ یک موجب ایستایی در گسترش«دعوت»و«دولت»این دو نشد. رهبری سیاسی در دست خاندان سعود باقی ماند،در حالی که خانوادهء پسر عبد الوهاب-که بعدها خانوادهء شیخ یا«آل شیخ»خوانده شدند-همچنان نقش رهبری فکری خود را در تاریخ«دولت»و«نهضت»حفظ کردند.

 

تا آغاز قرن نوزدهم،جامعهء سعودی-وهابی،بسیاری از قسمتهای شبه جزیرهء عربستان و نیز شهرهای مقدس مکه و مدینه را در اختیار خود گرفت. این وضعیت و نیز حملات علیه سرزمینهای عثمانی در عراق و سوریه واکنشی به دنبال داشت،و آن اینکه سلطان عثمانی به استاندار مصر(محمد علی) دستور داد با استفاده از ارتش تازه نفس و مجهز خود بر وهابیان بتازد و آنان را تار و مار سازد.ارتش مصر به سال 1812 مدینه را گرفت و در سال 1818 پایتخت سعودی(درعیه)را به تسخیر درآورد.با این شکست،نخستین مرحله از تاریخ وهابیت به پایان رسید.

 

دومین دولت سعودی-وهابی

حضور ارتش مصر در عربستان مرکزی دیری نپایید و بار دیگر رهبران سعودی دولت خودو را با پایتخت جدیدی به نام«ریاض»تأسیس کردند.چهره های اصلی این تجدید حکومت نوهء محمد بن سعود،به نام ترکی(م 1834 هـ)و پسرش فیصل بودند.دولت جدید از دولت پیشین کوچکتر بود،ولی مأموریت دینی و سیاسی همان دولت را باز از سر گرفت.فعالیتها و رایزنی های بنیاد گرایانهء این دولت بخش مهمی از میراث وهابیت را در قرن نوزدهم به وجود آورد.

 

در ربع پایانی قرننوزدهم خانوادهء حاکم سعودی دچار تجزیه شد و در اثر ستیزه هایی که پس از مرگ فیصل رخ داد،سایر رؤسای قبایل عربستان شروع به تسخیر سرزمینهای سعودی کردند.تا اینکه به سال 1890 رهبران خانوادهء سعود مجبور به ترک عربستان شدند و عمر دومین دولت نیز به سر رسید.

 

تجدید حیات وهابیت در قرن بیستم

مرحلهء سوم تاریخ وهابیت را در سال 1902 آغاز شد،هنگامی که یک شاهزاده جوان سعودی دوباره ریاض را به سلطهء خود درآورد.این شخص،عبد العزیز بن عبد الرحمان بود.که اغلب ابن سعود(1953-1879)نامیده می شد.عبد العزیز بسیاری از سرزمینهای نخستین دولت سعودی را از طریق یک سلسله تحرکات سیاسی و نظامی باز پس گرفت.

 

گام نهایی در سال 1920 برداشته شد،هنگامی که در بین دیگر مناطق،مکه و مدینه دوباره تحت تصرف حکومت سعودی-وهابی درآمد.اگرچه در طول آن دهه هیچ گسترش جغرافیایی صورت نگرفت،اما دولت جدید وهابی به گسترش خود ادامه داد.

 

دولت جدید،بر پایهء رهبری سعودی و رسالت وهابی قرار داشت.عبد العزیز آگاهانه از آموزشهای وهابی پیروی می کرد و قانون اساسی رسمی این دولت،قرآن بود.خانوادهء شیخ و استادان دانشمند آن به عنوان مشاوران دولت و عوامل مشروعیت بخش به آن،نقش مهمی را بازی می کردند.در آغاز،آنان نقش مهمی در مدیریت جامعه داشتند،اما بعدها بیشتر فعالیتشان در آموزش سنتی مردم(18)و تفسیر شرعی مسایل(19)خلاصه می شد.یکی از عوامل اصلی نخستین موفقیتهای نظامی سعودی ها تشکیل«اخوان»(سازمانی متشکل از سربازانی از قبایل مختلف که مجاهدان دین به شمار می رفتند)بود.در سال 1929 در سیر پیشرفت دولت جدید بحرانی پدید آمد و آن عبارت بود از شورش.ناموفق اخوان علیه نتایج علمی سیاستهای تعصب آلود(20)عبد العزیز از آنجا که دعوت وهابی بادولت سعودی یکی شناخته می شود،سیاستهای دولتی در واقع معرف رسالت وهابی به شمار می آیند.از همین رو شیوهء سرسختانه و تعصب آمیز در سیاست،به صورت وجه مشخصهء نهضت وهابی در قرن بیستم درآمد.به هر حال،در طیف نهضتهای اصلاحگرانه اسلامی،دولت سعودی به جهت گیری بنیادگرایانهء خود ادامه داد.

 

از زمان تثبیت پادشاهی سعودی،پیام مسلط وهابیت به نحو چشمگیری رو به گسترش بوده است.به طور کلی،بنیادگرایی می کوشد تا نظم اجتماعی موجود را دگرگون سازد.بنیادگرایی وهابی یک شیوهء محافظه کارانه نیست.(21)به هر حال، موفقیت عبد العزیز و جانشینان او در ایجاد یک دولت نسبتا مترقی و مرفه(22) موجب پیدایش و تأیید سیاستی جزمی تر و محافظه کارانه تر شده است.تفسیر قرن بیستمی از رسالت پسر عبد الوهاب،در حالی که هنوز در دل سنت محمد بن عبد الوهاب است،اما در چارچوب یک دولت تجددگرا به کار خود ادامه می دهد.

 

عامل عمدهء این تحول را باید در تأثیر و نقش منابع نفتی عربستان جستجو کرد. بهره گیری از منابع نفتی از هنگام حیات عبد العزیز آغاز شد و عربستان سعودی تحت حکومت فرزندان و جانشینان او:سعود(دورهء سلطنت 1953-1964)و فیصل(دورهء حکومت 1964-1975)به صورت یکی از عمده ترین دولتهای صادر کنندهء نفت درآمد.

 

سیاست امروز عربستان اجرای دقیق دعوت سلفی(بنیاد گرایی)در داخل حکوکمتی متجدد و ثروتمند است.نمونهء کامل این سیاست،برنامهء ده ماده ای فیصل است که در سال 1962 اعلام شد،و در آن مانند سیاستهای بعدی جانشینان فیصل(خالد دورهء سلطنت 1975-1982 و فهد دورهء حکومت از 1982)بر این نکته که یک دولت متجدد می تواند بر اساس قرآن و سنت شکل بگیرد،تأکید بسیار شده است.

 

عقاید و آراء اصلی وهابیان

با وجود تحول وهابیت به صورت یک ایدئولوژی جزمی و متعصب،عقاید اصلی دعوت وهابی همچنان ثابت بر جا مانده است.مسألهء توحید یا وحدت خداوند، اندیشهء اصلی در تألیفات وهابیان است.این اندیشه،تصدیق سرشت جامع شعار «لا اله الا الله»است.معنای توحید این است که مسایل سیاسی و اقتصادی درست به اندازهء مسایل اعتقادی به خدا مربوطند.هر عمل یا اعتقادی که به چیزی جز خدا مرجعیت نهایی(23)ببخشد یا قدرت معنوی(24)به آن نسبت دهد،شرک(25)به شمار می آید.

 

در قرن هجدهم،اندیشهء توحید موجب مخالفت با پرستش اولیا(26)و دیگر رسوم رایج بین تودهء مردم شد.طی اقداماتی که در قرن نوزدهم به منظور تثبیت حکومت انجام گرفت،عقیدهء توحید و فیصل قرار گرفت.در بنیادگرایی تعصب آلود دولت سعودی در قرن بیستم،عقیده به توحید به عنوان مبنای اسلامی برنامه ریزیهای فراگیر(27)و نیز جهت گیری اسلامی در همهء سیاستها به کار گرفته شد.

 

دومین اعتقاد اساسی وهابیان اعتقاد به«اجتهاد»است،که مقصود از آن استدلال و بررسی مستقل و آگاهانه ای است که شخص تربیت یافته و آشنا به علوم اسلامی را امکان می دهد تا به تحلیل مستقیم کتاب و سنت بپردازد و عقاید خویش را بر پایهء آنها بنا نهد.(28)چنین تحلیل گری که اجتهاد را به کار می بندد،لازم نیست که حتما نتیجه گیریهای عالمان بزرگ سده های میانه را بپذیرد.در واقع پیروی کورکورانه از آراء چنین عالمانی می تواند شرک تلقی شود.البته تأکید وهابیان بر مسألهء اجتهاد تا به حدی نیست که موجب رد همهء تحقیقات اسلامی گذشته شود.به عکس،آنان خود را در چارچوب سنت«حنبلی»قرار داده اند،اما احساس کرده اند که هر زمان لازم باشد می توانند از این چارچوب نیز فراتر روند.

 

این انعطاف پذیری که به آن اشاره شد،در تفکر پسر عبد الوهاب راه را بر رد خشونت آمیز تصوف(عرفان)(29)باز کرده و او با خشونتی بیش از عموم حنبلیان به نفی عرفان پرداخته است.این مسأله همچنین به«شیخ»در ایجاد و گسترش سیاست اسلامی نخستین دولت سعودی-وهابی آزادی بیشتری داده است و در سالهای بعد نیز دست وهابیان را در همگامی و همسازی با تحولات عصر جدید باز گذاشته است.

 

برخی از عقاید وهابیان نیز مربوط به زندگی عملی و مسایلی همچون«بدعت»، بت پرستی(30)و شرکت و نادانی گناه آلود(31)(جاهلیت)می شود که از نظر ایشان همگی مردود است.برخلاف عقیدهء توحید و نظریهء اجتهاد که جنبهء اثباتی دارند، عقاید اخیر،جملگی دارای جنبهء سلبی می باشند.مخالفت با«بدعت»تنها به معنای رد هر گونه تحول نیست.با این همه،دعوت وهابی،کار خود را با فراخوان به ایجاد تحولات عمده در جامعه آغاز کرد.

 

وهابیان با بدعتهایی مخالفند که در کتاب و سنت توجیهی برای آنها وجود ندارد.بدین ترتیب بسیاری از اعمال عبادی گذشته به عنوان«بدعت»مردود شمرده شدند.در عین حال،به کار بستن«اجتهاد»می تواند توجیه گر تحولاتی که درون مرزهای اسلامی رخ می دهد باشد.

 

بت پرستی و جاهلیت موجب نقض عقیدهء توحید بوده و نشانگر بی ایمانی و کفر (به تصویر صفحه مراجعه شود) عاملان به آن می باشند.در بدو پیدایش دعوت وهابی،مخالفت با بت پرستی و جاهلیت روی مسایلی همچون پرستش اولیاء،تقدیس(32)درختان و سنگها و نفی و ترک دستورهای صریح قرآنی متمرکز می شد.در قرن بیستم،این مسأله شامل می شود.در تاریخ اسلام،به دورهء پیش از ظهور حضرت محمد(ص)«عصر جاهلیت»گفته می شود،اما در تفکر بنیادگرایی(سلف گرایی)جدید،مفهوم جاهلیت توسعه یافته و به هر گونه انکار عالمانه و عامدانهء هدایتهای کتاب و سنت اطلاق می شود.چنین سخنی در واقع لازمهء تکفیر همهء مسلمانان بوده و در حکم دعوت آنان به جنگ و مبارزه علیه سنت وهابیگری است.ذ

 

اهمیت و تأثیر کلی وهابیت

پایه ریزی دولت سعودی-وهابی در شبه جزیرهء عربستان مهم ترین دستاورد و تبلور نهضت وهابی است.از قرن نوزدهم تاکنون،وهابیت با ایجاد جامعه ای مبتنی بر قرآن و سنت روح بنیادگرایی را در دل جهان اسلام به نمایش گذاشته است.به هر تقدیر،اهمیت و تأثیر این نهضت،بسیار فراتر از مرزهای دولت سعودی است. وهابیان با سختگیری و خشونتی که در مورد رسالت احیاگرانهء خویش به کار می برند نمونهء خوبی از آنچه که تحقق آن امکانپذیر است فراهم ساخته اند.اجرای دعوت احیاگری 33)در قرن هجدهم به توسعهء روح بنیادگرایی کمک شایانی نمود.برخی مسلمانان از آموزشهای وهابیان تأثیر پذیرفتند،در حالی که پاره ای از مسلمانان از اقدامات عملی آنان مورد تأثیر قرار داد.آوازهء وهابیت چنان در همه جا پیچید که تقریبا هر نهضتی که به دنبال اصلاح و احیای دقیق و بنیادی بود،«نهضتی وهابی»خوانده می شد.

 

آیین وهابی،شناخته شده ترین نمونهء یک نهضت اسلامی است که به شناخت دقیق«توحید»خداوند با همهء نتایج و پیامدهای اجتماعی و اخلاقی اش دعوت می کند و دمدافع بازسازی جامعه بر اساس تفسیر مستقل و صحیح اصول و مبانی دین اسلام می باشد.این پیام الهامبخش نهضتهایی شد که هدفشان باز اندیشی و جهاد مقدس برای احیای اسلام گذشته بود.پس از انقلابی شیعی و بنیادگرایانهء ایران(34) به سال 1979(1357)نهضت وهابی با روش استوارتر و متعصبانه تری که دارد، به نهضت احیاگرانهء معتدل تر و محافظه کارتری تبدیل شده است.وهابیان هم به عنوان پیروان یک نهضت خاص که در شبه جزیرهء عربستان پدید آمد و هم به عنوان پیروان نهضتهای«وهابی گونه»(35)نقش مهمی در تاریخ جدید جهان اسلام داشته و دارند.

 

پی نوشت:

(1)- این نکتهء مهم و تأمل برانیگزی است که در نوشته های معاصر محققان غری،همواره از وهابیت به عنوان یک نهضت احیاگری( tnemlaviveR )نام برده می شود و شک نیست که این عنوان چه وجهه و اعتباری برای این کیش خشن و بدعت آلود به همراه می آورد.

(2)- وهابیان ترجیح می دهند خود را «محمدیه»بنامند،زیرا نام بنیانگذاران این فرقه محمد است و عبد الوهاب نام پدر اوست،نه خود او و درست نیست که فرقه ای را به نام پدر بنیانگذاران آن فرقه بنامند، بلکه باید به نام خود بنیانگذار باشد.پیروان پسر عبد الوهاب،رسالت خود را احیای دوبارهء مسألهء توحید می دانند و در واقع بحث توحید و ادعای تطهیر و تخلیص آن را می توان ادعای اصلی و اندیشهء کانونی آیین وهابیت دانست.از این رو وهابیت خود را موحدان راستین و اهل توحید دانسته و نام آیین خود را «دعوت به توحید»می خوانند.

(3)- . ecneirpxEcimalsI

لازم به توضیح است که در دین شناسی جدید یا«رشتهء تاریخ تطبیقی ادیان»که یکی از جوان ترین رشته های علوم انسانی در غرب است،به جای واژهء دین از تعبیر«تجربهء دینی»استفاده می کنند و مثلا می گویند:تجربهء مسیحی،تجربهء یهودی،تجربهء هندویی،تجربهء زرتشتی و مانند اینها.به کار گیری این تعبیر دلایلی دارد که در کتابهای مبسوط و تخصصی رشتهء تاریخ ادیان توضیح داده شده است.به کتاب «علم و دین»نوشتهء ایان باربور،ترجمهء بهاء الدین خرمشاهی،از انتشارات مرکزد نشر دانشگاهی مراجعه شود. (4) secitcarpevitamroN

(5) sdradnats

(6) stnemevoMtsilatnemadnuE

(7) ytilanoitaR

(8) noitutnIcitsyM

(9)-  noitpircsreplageL

(10)-  noitatrepretnItnednepednI

(11)-  noitavonnI

(12)-  msilatnemadnuF

توضیحی در مورد واژ(«بنیادگرایی»ضروری به نظر می رسد.بنیادگرایی به معنای حفظ اصول و مبانی مکتبی نیست چه این امری پسندیده و غیر قابل ملامت است،بلکه به معنای پافشاری تعصب آلودد بر حفظ جزمهای اولیهء دین یا مکتب و مخالفت با هر گونه تحول و نوگرایی است،و به این معنا مترادف با راست دینی یا ارتدوکسی( yxodohtro )می باشد به این معناست که بوقهای استعماری و تبلیغات جهانخواران،نظام اسلامی ما را مبتنی بر بنیادگرایی می نامند.

(13)-  nemyloH

(14)-  sseniloH

(15)- نکتهء شایان توجهی که در این مقاله وجود دارد این است که نویسندهء آن همه جا از وهابیت به عنوان یک نهضت،حرکت،دعوت احیاگرانه و اصلاح گرانه نام می برد و هیچ گاه به عنوان یک فرقه ( tces )یا مذهب جدید از آن یاد نمی کند.روشن است که این تعبیرات چه ظاهر مترقی و امروزی و روشنفکر پسندانه ای به آیین وهابی می بخشد.

(16)-  noitacifirup

(17)-  noissiM

نویسنده همه جا از دعوت بنیانگذار وهابیت به عنوان«رسالت»و«مأموریت»یاد می کند و در سراسر مقاله می کوشد تا آیین وهابی را به عنوان یک«پیام»و«رسالت»مهم و مثبت دینی درذهن خوانندگان بنشاند.

(18)-  noitacudElanoitidarT

(19)-  noitatrepretnIlageL

(20)-  msitamgarp

(21)-  evitavresnoC

بنیادگرایی در عرف امروز دین شناسان و محافل سیاسی غرب به همان معنایی است که در بالا یاد شد و دقیقا معادل محافظه کاری به معنای دینی آن است،ولی نویسندهء مقاله می کوشد در عین اذعان به بنیادگرا بودن آیین وهابی آن را همساز با تحولات جدید نشان دهد و این چیزی است که درست مخالف روح بنیادگرایی،و مستلزم نفس آن است.این تناقضی آشکار در سخن نویسنده است و دفاع و توجیهی است که از نظر منطقی موجه نیست.

(22)-  etatssiorepsorP

230)-  ytirohruaetanitlU

(24)-  rewoplautiripS

(25)-  msiehtyloP

(26)-  pihsrowtniaS

این یکی از بدعتها و انحرافات آیین وهابی است که یادکرد بزرگان دین را پرستش آنان می خواند و آن را عملی شرک آمیز معرفی می کند،در حالی که حتی عوام مردم هم بزرگان و اولیاءة را بنده و آفریدهء خدا می دانند و هیچ گونه استقلال در هستی یا تأثیر برای آنان قایل نیستند؛و این کجا با توحید قرآنی ناسازگار است؟این بدعت وهابیان است که مخالف عقل سلیم و عواطف انسانی است،و گرنه تجلیل از مردگان،از روی عاطفه یا به سبب یک عمر خدمت و فداکاری در راه خدا و دین،عین توحید و عمل به وظایف بندگی و اطاعت و بزرگداشت خداوند است.

(27)-  gninnalPevisnehrepmoC

(28)- در مورد مسألهء اجتهاد،در واقع وهابیان،برخلاف برادران اهل سنت قایل به گشودگی و فتح باب اجتهاد می باشند،اما اجتهاد برای آنان با اجتهاد مصطلح در فقه شیعه تفاوتهایی دارد.رجوع شود به: «وهابی ها»تألیف سید محسن امین،ترجمهء سید ابراهیم سید علوی،صص 135-175.

(29)-  msifuS ) msicitsyM (

توجه به این نکته مهم است که نویسنده در متن مقاله،تصوف و عرفان را هم ارز گرفته است و از نظر وهابیان محکوم یک حکم دانسته است،ولی از دیدگاه ما این نیز یکی دیگر از اشتباهات و حتی انحرافات وهابیان است که صوفیگری را با عرفان پاک شرعی یکی می گیرند و هر دو را به یک چوب می رانند.خانقاه نشینی و دنیاداری به نام دین،ربطی به عبودیت و پیمودن صراط قرب حق و ریاضتهای شرعی ندارد.تصوف یک بدعت است و دستهای نهان استعمار همواره در پشت آن کارگر و صحنه گردان بوده است،اما عرفان،به معنای سیرهء عملی معصومان(ع)که سراسر زهدورزی و معنویت گرایی است و سر مویی از شریعت فاصله نمی گیرد،بلکه لب و باطن آن است،مقوله دیگری است که با صوفیگری فرسنگها فاصله دارد و نباید این دو را با هم آمیخت.

(30)-  yrtalodI

(31)-  ecnarongIlufniS

(32)-  noitareneV

(3«)-  laweneR

(34)-  noitulovertsilatnemadnufiihsehT

اگرچه اکثریت قاطع مردم ایران شیعه هستند و به این امر نیز افتخار می کنند،اما انقلاب ایران تنها یک انقلاب شیعی به معنای فرقه ای و محدود این واژه نبوده،بلکه احیای آموزشهای اسلامی را می خواست و منافع عامهء مسلمین را در سراسر جهان مورد حمایت قرار می داد.امروز نیز سیاست خارجی نظام ما بر همین پایه استوار است.

(35)- " epyt-ibahhaW

نویسندهء مقاله در اینجا می خواهد به نحوی بسیار زیرکانه انقلاب اسلامی ایران را متأثر از دعوت وهابی دانسته و حتی آن را نیز از زمرهء سلفی و«نهضتی وهابی گونه»معرفی نماید،در حالی که باید به ایشان گفت:«تو این حدیث زقیاس دگرحله ها مدان!»البته مقایسهء علمی بین نهضتها و انقلابها امری نکوهیده نیست،ولی نظر به محتوا و پیام و رهبری انقلاب اسلامی ایران،مقایسه آن با دعوت وهابی،از بن خطا و بیراهه رفتن است!

منبع: مجله کیهان فرهنگی، دی 1372، شماره 105

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

تحریف‌های ابن‌تیمیه از واقعه عاشورا

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش