مقالات > القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و تروریسم مذهبی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۱/۳۰ تعداد بازدید: 101

بررسی منابعی که به مطالعه سازمان القاعده پرداخته­ اند نشان می­دهد که هر کدام از منظر خاصی به این سازمان نگاه کرده و آن را از نقطه ­نظر خاص خود، مورد کندوکاو قرار داده­اند. در این میان، سه دسته از نظریات وجود دارند که بیشتر از بقیه مورد توجه قرار گرفته­ اند.



نویسنده: مهدی بخشی شیخ احمد

بررسی منابعی که به مطالعه سازمان القاعده پرداخته­ اند نشان می­دهد که هر کدام از منظر خاصی به این سازمان نگاه کرده و آن را از نقطه ­نظر خاص خود، مورد کندوکاو قرار داده­اند. در این میان، سه دسته از نظریات وجود دارند که بیشتر از بقیه مورد توجه قرار گرفته­اند: دسته اول براین باورند که ایدئولوژی القاعده و اعمالی که توسط این سازمان انجام می­گیرد، مصداقی از نظریه «برخورد تمدن­ها»ی هانتینگتون است. دسته دوم، نظریه­هایی می­باشد که این سازمان را پدیده­ای مدرن، قلمداد کرده و حتی در بعضی موارد، ایدئولوژی القاعده را بیشتر از آن که ریشه­دار در آموزه­های اسلامی بدانند، متأثر از اندیشه چپ اروپایی در نظر می­گیرند. دسته سوم نیز از بُعد مذهبی به سازمان، نگاه کرده و ایدئولوژی آن را تحت عنوان تروریسم مذهبی بررسی کرده­اند. پژوهش حاضر نیز همین دیدگاه اخیر را مورد تأکید قرار می­دهد.

برخورد تمدن­ها

ساموئل هانتینگتون در مقاله­ای که در سال 1993 و با عنوان «برخورد تمدن­ها» نوشت و بعدها به صورت کتاب در آمد، مدعی شده است که عامل اصلی درگیری در دنیای جدید پس از جنگ سرد نه ایدئولوژیکی و یا اقتصادی، بلکه فرهنگی[Cultural] خواهد بود. «دولت ملت­ها هم چنان قدرت­مندترین بازیگران صحنه جهانی باقی خواهند ماند، اما درگیری­های اصلی سیاست­های جهان، بین ملت­ها و گروه­های مختلف تمدنی رخ خواهد داد». به عبارت دیگر، برخورد تمدن­ها بر سیاست­های جهانی احاطه خواهد کرد و در این میان، دو تمدن، بازیگران اصلی این نبرد خواهند بود که طبق پیش­بینی هانتینگتون عبارتند از: اسلام و غرب.[1]

بنابه روایت وی بعد از معاهده صلح وستفالی، درگیری­های به وجود آمده در غرب بین پادشاهان و حکام تا انقلاب فرانسه ادامه پیدا کرده اما بعد از انقلاب فرانسه که کشورهای مختلف، اقدام به ملت­سازی کردند، درگیر­ی­ها عوض شده و به جنگ بین ایدئولوژی­ها تبدیل شد. این نبرد نیز تا پایان جنگ سرد ادامه پیدا کرد. از نظر هانتینگتون این سه درگیری در داخل تمدن غرب، اتفاق افتاده است و می­توان از آنها تحت عنوان «جنگ داخلی غربی»[Western civil war] یاد کرد. بعد از جنگ سرد، دوباره نوع درگیری­ها عوض می­شود؛ منتها این بار، درگیری بین غرب و تمدن­های غیرغربی و نیز بین خود تمدن­های غیر غربی رخ خواهد داد.[2]

هانتینگتون معتقد است که هفت تا هشت تمدن اصلی در جهان معاصر وجود دارد که عبارتند از: تمدن­های غربی، کنفوسیوسی، ژاپنی، هندی، اسلامی، امریکای لاتینی و شاید افریقایی. مهم­ترین اختلافات آینده بین خطوطی رخ خواهد داد که این تمدن­ها را از یک دیگر جدا می­کند. وی عوامل اصلی این اختلافات را در شش مورد خلاصه می­کند:[3]

عامل اول به تفاوت­های بنیادینی بر می­گردد که در بین تمدن­ها وجود دارد. این تفاوت­ها جنبه­های مختلفی از قبیل تاریخی، فرهنگی، زبانی، سنتی و مهم­تر از همه، مذهبی را شامل می­شود که در طول قرون متمادی به وجود آمده و به این سادگی­ها از بین نخواهد رفت. این تفاوت­ها بنیادی­تر از تفاوت­های موجود بین ایدئولوژی­های سیاسی و رژیم­های سیاسی می­باشد.

عامل دوم به کوچک­تر شدن جهان و افزایش تعامل بین مردمان تمدن­های مختلف، مربوط می­شود. در نتیجه چنین برخوردهایی، آگاهی تمدن­های مختلف از یک دیگر، بیشتر شده و مردم نیز به تفاوت­های موجود بین خود، بیشتر واقف می­شوند. این عامل، باعث می­شود تا مردم به بررسی تاریخ گذشته خود و علل عقب­ماندگی­شان نسبت به غرب بپردازند.

عامل سوم بروز درگیری بین تمدن­ها، پروژه­های مدرنیزاسیون[Modernization] اقتصادی و تغییرات اجتماعی می­باشد که در سراسر دنیا مردم را از هویت­های دیرینه محلی خود، جدا کرده است. در بسیاری از موارد، این فضای خالی ایجاد شده توسط مذهب، پر شده و به جنبه­های بنیادگرا[Fundamentalist] تبدیل می­شود.

عامل چهارم، عبارت است از این که رشد آگاهی­های تمدنی، توسط نقش دوگانه غرب، افزایش می­یابد. از یک سو غرب در نقطه اوج قرار گرفته است و می­خواهد دنیای غیرغربی را به دلخواه خود تغییر دهد و از طرف دیگر، ملت­های غیرغربی می­خواهند فرهنگ بومی خود را حفظ کنند. نتیجه چنین برخوردی، باعث شده تا مردم و نخبگان کشورهای غیرغربی به امریکازدایی و غرب­زدایی فرهنگ خود بپردازند.

عامل پنجم به نوع تفاوت­های موجود، مربوط می­شود؛ تفاوت­های فرهنگی، کمتر از تفاوت­های سیاسی و اقتصادی، قابل تغییر بوده و در نتیجه، مشکلات ناشی از آن نیز به راحتی حل­پذیر نمی­باشد.

ششمین و آخرین عامل نیز افزایش همکاری­های اقتصادی محلی می­باشد؛ این همکاری­ها ریشه در تمدن و فرهنگ منطقه دارد.

ساموئل هانتینگتون بعد از ذکر این دلایل به این نتیجه می­رسد که برخورد تمدن­ها در دو سطح رخ خواهد داد: در «سطح خرد»[Micro-level] بین گروه­های هم مرزی به وجود خواهد آمد که در داخل خطوط تمدن­ها قرار گرفته­اند و در اغلب موارد با استفاده از خشونت می­خواهند بر منطقه و یک دیگر تسلط پیدا کنند. در «سطح کلان»[Macro-level] نیز بین دولت­هایی از تمدن­های مختلف، رخ خواهد داد که برای تسلط بر مؤسسات بین­المللی و نیز افزایش توان نظامی و اقتصادی، با هم به رقابت و مبارزه خواهند پرداخت.[4]

در ادامه، خطوط درگیری­ها در مناطق مختلف جهان را مورد بررسی قرار داده و پیش­­بینی می­کند که کانون مرکزی درگیری در آینده نزدیک بین غرب و دولت­های متعدد اسلامی ـ کنفوسیوسی خواهد بود؛ چرا که به زعم هانتینگتون در نظم جدید جهانی، ارتباطات موجود بین تمدن­های اسلامی و کنفوسیوسی، چالش جدیدی را برای علایق، ارزش­ها و قدرت غرب به وجود آورده است.[5]

بعد از این که هانتینگتون، تئوری خود را ارائه کرد، بحث­های درباره تئوری وی به وجود آمد که در بیشتر موارد، نظریات وی را رد کردند. اما حملات 11 سپتامبر باعث شد که بحث، پیرامون تئوری وی دوباره بالا بگیرد. عده­ای نیز در تأیید تئوری «برخورد تمدن­ها» این حملات را گواهی بر وجود چنین برخوردی قلمداد کردند.

1. برخورد تمدن­ها و پیدایش القاعده

یورام وایترز[Yoram Schweitzer] و شائول شای[Shaul shay] معتقدند که اسلام رادیکال در چهار سطح، علیه فرهنگ­های خارجی در حال جنگ می­باشد. سطح اول نبرد اسلام رادیکال برای برانداختن رژیم­های سکولار کشورهای اسلامی و جای­گزینی آنها با رژیم­های اسلامی است. سطح دوم نبرد اقلیت­های مسلمان برای به دست آوردن استقلال و استقرار دولت اسلامی مستقل می­باشد. نبرد علیه اقلیت­های قومی ـ فرهنگی که خواهان خودمختاری و یا استقلال از کشورهای اسلامی می­باشند، سومین سطح است. چهارمین سطح نبرد علیه فرهنگ­های خارجی، نبرد علیه فرهنگ غربی است که با فرهنگ اسلامی برخورد داشته و مخالف یک دیگر می­باشند.[6]

این دو نویسنده با استفاده از تئوری برخورد تمدن­های هانتینگتون بر این باورند که نوعی از ترور اسلامی که القاعده به راه انداخته و «جنگ علیه ترور»[War against terror] که ایالات متحده بعد از حملات یازده سپتامبر اعلام کرده است، برخوردی فرهنگی بوده و در دو حوزه به وقوع پیوسته است: در حوزه اول بین فرهنگ محلی[Terror-cultur] و فرهنگ­های دولت محور[State-oriented] و در حوزه دوم نیز بین فرهنگ اسلامی و فرهنگ غربی رخ داده است.[7] به نظر آنها حتی اهدافی نیز که در 11 سپتامبر انتخاب شده بودند، نشان از چنین برخوردی دارند؛ برج­های دوقلو نشانه قدرت اقتصادی و پنتاگون نیز سمبل قدرت نظامی بود. «این حملات، نشان­دهنده برخورد ایالات متحده و مفهوم شهری آن با اسامه بن لادن و مفهوم بدوی وی می­باشد».[8]

2. نقد

بررسی تئوری برخورد تمدن­ها و نظریات گوناگون ارائه شده درباره آن نشان می­دهد که نمی­توان درگیری بین القاعده و غرب را در قالب این تئوری بررسی کرد. از نظر جفری هاینز،[Jeffrey Haynes] استاد دانشگاه متروپلیتن لندن، کسانی که حمله القاعده به برج­های دوقلوی تجارت جهانی را به مثابه شاهدی بر وجود برخورد تمدن­ها در نظر می­گیرند، سخت در اشتباهند. وی معتقد است که نقدهایی اساسی بر این گونه نظریات وارد است: اول، این که فرقه­های مختلفی در اسلام وجود دارند که تنها یکی از آنها دست به حمله زده است و بعضی از فرقه­های آن حتی بیش از مسیحیت با لیبرال ـ دموکراسی سازگاری دارند.[9] دوم این که حملات یازده سپتامبر از سوی هیچ دولت و یا گروه دولتی مورد حمایت قرار نگرفته و توسط سازمان تروریستی بین­المللی القاعده انجام گرفته است. سوم این که ایده برخورد تمدن­ها یا مذاهب مشکل آفرین است؛ چرا که در واقعیت امر، جداسازی کامل مرزهای تمدن­های مختلف، خیلی مشکل و حتی غیرممکن است. تصور هانتینگتون از «برخورد تمدن­ها»، مفهوم غیرقابل تمییز می­باشد. سرانجام این که، نظریه «برخورد تمدن­ها»، این موضوع را نادیده گرفته است که گروه­های تندرو انقلابی اسلام­گرا و تروریسم القاعده در وهله اول، دولت­های فاسد، غیرمشروع و ناکارآمد کشورهای خود را مورد حمله قرار داده­اند. از دهه 1970 و گسترش اسلام­گرایی در دنیای اسلام، بیشتر آنها به دنبال ساقط کردن دولت­های تحت حمایت غرب و به ویژه امریکا بوده­اند.[10]

فرانسیس رابینسون[Francis Rabinson] نیز در مقاله­ای با عنوان «اسلام و غرب: برخورد تمدن­ها؟»، با بر شمردن شرایطی که منجر به وضعیت کنونی دنیای اسلامی شده است، نظریه برخورد تمدن­های هانتینگتون را رد کرده و اعلام می­دارد که اگر برخوردی وجود داشته باشد، برخورد میان مؤمنین و خدا و کافران می­باشد. به نظر وی، اسامه بن لادن جزو سنت طولانی مدت مخالفت با غرب می­باشد که تنها تفاوتش با دیگران در این است که اعتقادات خود را عملی کرده است.[11]

دکتر لیز ودین[ Lisa Vedeen] استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو نیز نظریه «برخورد تمدن­ها» را رد کرده و سه نقد اساسی بر آن وارد می­کند: اول این که، این ایده، پروسه تاریخی به وجود آمدن مذهب رادیکال[Radical Religious] را که پدیده­ای تازه می­باشد، نادیده می­گیرد. دوم این که داستان برخورد تمدنها هیچ توجهی به جامعه مسلمانان و معنای واقعی اسلام و نقش سیاسی آن ندارد. سوم این که، ایده هانتینگتون، اتحاد و همبستگی[Solidarity and fluidity] موجود بین مسلمانان و غیرمسلمانان را که در طول تاریخ وجود داشته است، نادیده می­گیرد.[12]

به اعتقاد وی واژه بنیادگرایی که گاهی برای اطلاق به مذهب رادیکال به کار می­رود، ربطی به اسلام نداشته و ریشه در سنن کهن اسلامی ندارد. جنبش­های اسلام­گرایی معاصر، جزئی از پدیده­های جهانی می­باشند که به اواخر دهه 1970 بر می­گردند.[13] در واقع، اسلام­گرایی به دکترین ضد امپریالیستی[Anti-imperialist] تبدیل شده است که می­خواهد جامعه اسلامی را دوباره مستقر[Re-establishing] سازد.[14]

2. پدیده­ای مدرن

گروه دیگری از نظریاتی که پیرامون القاعده ارائه شده است آن را پدیده­ای مدرن و ریشه­های آن را در تحولات چند دهه اخیر ذکر می­کنند. جان گری[John Gray] استاد جیزس کالج آکسفورد، ضمن رد نظریه برخورد تمدن­ها، اعتقاد دارد که خشونت اسلام رادیکال، هیچ ربطی به نظریه «برخورد تمدن­ها» ندارد.[15] به نظر وی جوامع غربی بر این باور بودند که مدرنیته، شکل واحدی داشته و در هر مکانی، یکی بوده و خواهد بود. به همان اندازه که جوامع، بیشتر مدرن می­شوند، شباهت بیشتری نیز به یک دیگر پیدا خواهند کرد. در حین مدرن شدن، ارزش­های غربی را نیز اقتباس می­کنند؛ «از جمله ارزش­های روشن­گری را و همان طور که ما در مورد آنها فکر می­کنیم، آنها نیز در مورد ارزش­های غربی، نظر مشابهی خواهند داشت». جان گری، معتقد است که القاعده، که سازمانی مربوط به گذشته و قرون وسطی نیست، بلکه محصول جانبی[Byproduct] جهانی شدن[Globalization] می­باشد. در حالی که کارتل­های دارو و همکاری­های تجاری، بین­المللی شده است، جرایم سازمان یافته نیز بُعدی جهانی به خود گرفته­اند. «هر کسی که در مورد مدرن بودن ترور انقلابی شک کند، بی­تردید هیچ اطلاعی از تاریخ معاصر ندارد».[16]

در ادامه، جان گری به نظر اثبات­گرایان می­پردازد. از نظر آنها به همان اندازه­ای که جوامع بر پایه علم شکل می­گیرند، به همان اندازه نیز به یک­دیگر شباهت بیشتری پیدا می­کنند. آگاهی علمی، جهانی اخلاقی می­سازد که در آن، هدف هر جامعه­ای تولیدِ تا حد ممکن خواهد بود. در پی استفاده از تکنولوژی، قدرت بشر برای استفاده از منابع زیرزمینی و غلبه بر اشکال پیچیده طبیعت، بیشتر خواهد شد. فقر و جنگ از بین می­رود و از طریق قدرتی که توسط علم به وجود خواهد آمد، بشریت خواهد توانست که دنیای جدیدی بسازد. منتها همیشه در مورد طبیعت این دنیای جدید، اختلاف نظر وجود داشته است. برای مارکس و لنین، یک آنارشی بی­طبقه برابر[classless egalitarian anarchy] و برای فوکویاما[Fukuyama] و نئولیبرال­ها بازار آزاد جهانی خواهد بود. بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، این عقیده تسلط پیدا کرد که تنها سبک امریکایی کاپیتالیسم دموکراتیک[Democratic capitalism] به طور واقعی مدرن است و باید درهمه جای دنیا پخش شود. به اعتقاد آنها در نتیجه چنین عملی، تمدنی جهانی به وجود خواهد آمد و تاریخ به پایان خود خواهد رسید به نطر جان گری، این عقیده، بسیار خیالی[Fantastic] بوده و اشتباه می­باشد. همانند کمونیسم و نازیسم، اسلام رادیکال نیز مدرن می­باشد. اسلام رادیکال، ضد غرب بوده و بیشتر از سنت­های اسلامی، شکل ایدئولوژی غربی را به خود گرفته است. همانند مارکسیست­ها و نئولیبرال­ها، اسلام­گراهای رادیکال نیز تاریخ را مقدمه­ای بر دنیای جدید تصور می­کنند. بین دنیای جدیدی که توسط القاعده ترسیم می­شود و پروژه­های خیال­پردازانه مارکس، لنین، مائو و نئولیبرال­ها که اخیراً پایان تاریخ را اعلام کرده­اند، هیچ تفاوتی وجود ندارد. [17]

جان گری بر این باور است که در دنیای معاصر، سه جنبش مدرن وجود دارد که به غرب، حمله کرده و ارزش­ها آن را زیر سؤال برده­اند: اول، کمونیسم شوروی، دوم، ناسیونال سوسیالیسم و سوم، بنیادگرایی اسلامی و یا اسلام رادیکال.[18] وی دلایل مدرن بودن سازمان القاعده را در سه مورد ذکر می­کند: دلیل اول به درک درست شکننده بودن اقتصاد غرب از سوی القاعده مربوط می­شود. در صورتی که سازمان القاعده بر سعودی­ها پیروز شود و منابع نفتی را تحت تسلط خود در آورد، به راحتی می­تواند اقتصاد غرب را تهدید کند. دلیل دوم، استفاده القاعده از تبلیغات رسانه­ای می­باشد. حمله به برج­های دوقلوی سازمان تجارت جهانی از سوی القاعده، نشان می­دهد که این سازمان به درستی فهیمده است که در جنگ­های قرن بیست و یک، حرف اول را استراتژی استفاده از رسانه­ها می­زند. دلیل سوم مدرن بودن القاعده، ساختار سازمان است. ساختار القاعده، بیشتر به حزب­های انقلابی سده بیستم شباهت دارد تا کارتل­های قاچاق دارو؛ به همین دلیل نیز می­توان آن را یک سازمان «جهانی چند ملیتی»[A global multinational] نامید.[19]

 

متفکران و نویسندگان متعدد دیگری نیز سازمان القاعده را پدیده­ای مدرن دانسته، آن را نتیجه شکست مدرنیزاسیون در برآورده کردن تعهداتش می­دانند. مقاومت اسلام­گرایی معاصر بعد از گذشت دهه­ها از استقلال کشورهای اسلامی، شروع شده است. به عبارت دیگر، تغییر ساختار قدیمی جوامع توسط دولت­هایی که می­خواستند ارزش­های این جوامع را با شعارهایی از قبیل ناسیونالیسم، تغییر دهند، باعث شده تا مقاومت­های اسلامی بیشتر شود.[20] در واقع، همان طور که جیسون بورک[Jason Burke] نیز خاطر نشان کرده است، برداشت اعراب از «جهانی شدن»، «امپریالیسم نو» می­باشد و با چیزی که غرب از آن تلقی می­کند، متفاوت است و القاعده، یکی از هزاران جواب­هایی است که به این مسئله داده شده است.[21]

لی هریس[Lee Harris] نیز از جنبه دیگری سازمان القاعده را مورد بررسی قرار داده و به عبارتی آن را مدرن قلمداد می­کند. وی در مقاله­ای با عنوان «ایدئولوژی تخیلی القاعده»[Al-Qaeda\\\'s Fantasy Ideology] مدعی می­شود که اعتقادات و باورهای سازمان القاعده و اسلام رادیکال، تخیلی بوده و به دور از واقعیت است. به نظر هریس، این ضعف عمومی بشریت است که همیشه می­خواهد چیزهایی بیشتر از آن چه که برایش فراهم است به دست آورد و این فاصله یا فضای خالی را به وسیله دنیای تخیلی[Fantasy world] پر می­کند. اشخاصی که خیال­پردازی می­کنند، سایر مردم را هدف در نظر گرفته و به عوض این که آنها را سوژه[Subject] در نظر بگیرند، ابژه[Object] به حساب می­آورند. در دنیای تخیلی آنها، سایر مردم، نقشی را که آنها می­خواهند، ایفا می­کنند. خیال­پردازان همانند دن کیشوت[Don Guixote] تصور می­کنند که قدرت زیاد و خارق العاده­ای دارند. اگر شخص دیگری را به عنوان هدف فرض کنند، طبیعی است که شخص مورد نظر را مشکل­آفرین تصور کرده و سعی می­کنند تا چنان مشکلی را برطرف سازند.[22]

به نظر هریس، شکی در این نیست که بیشتر خیال­پردازان تاریخ، عقاید خود را تحت لوای مذهب و زیر پوشش آن اعلام کرده­اند. بعد از انقلاب فرانسه، تغییری در ایدئولوژی خیال­پردازانه روی داد و در آن ایدئولوژی­های سیاسی از شعائر مذهبی به عنوان منبعی برای نمادهای تخیلی خود استفاده می­کنند: در نتیجه، واقع­گرایی[Realism] گروه­های سیاسی از بین می­رود. نمونه­های زیادی از این خیال­پردازی­ها در تاریخ وجود دارد: خیال­پردازی ژاکوبین[Jacobin] در مورد احیای جمهوری روم، خیال­پردازی موسولینی[Mussolini] در مورد احیای امپراتوری روم و خیال­پردازی هیتلر[Hitler] برای بازگرداندن عظمت هزار ساله ژرمن­ها، از جمله این موارد می­باشد.[23]

لی هریس، ایدئولوژی تخیلی را ترکیبی از اندیشه­های ویلیام جیمز،[William James] ویلفر دو پاره تو[Vilfredo paredo] و ژرژ سورل[George Sorel] می­داند. به اعتقاد وی، حمله ایتالیای فاشیستی به اتیوپی به دلیل نیاز ایدئولوژی فاشیسم در پیروز نشان دادن خود بود. ایدئولوژی اسلام رادیکال نیز، در خیال­پردازی متفاوتی، امریکا را هدف قرار داده است. اهداف انتخاب شده در یازده سپتامبر از روی محاسبات نظامی نبوده است؛ بلکه از آن رو انتخاب شدند که نشان دهنده قدرت جهانی امریکا بودند. در واقع، از نظر هریس، اهداف انتخاب شده برای تغییر سیاست­گذاری ایالات متحده نبوده است، بلکه به منظور تحت تأثیرقرار دادن خود تروریست­ها بوده است. همان طور که حمله ایتالیا به اتیوپی به این دلیل بود که به ایتالیایی­ها ثابت کند که آنها فاتحان جنگ هستند، هدف حملات یازده سپتامبر نیز این است که به عرب­ها ثابت کند که اسلام رادیکال می­تواند پیروز شوند. به دیگر سخن، تروری که در این حادثه روی داد، محصول فرعی[By product] القاعده بود.[24]

والر نویل،[Waller R.Newel] استاد فلسفه و علوم سیاسی دانشگاه کارلتون اوتاوا نیز از بُعد دیگری به بررسی سازمان القاعده پرداخته است. به نظر وی شاخص­ترین اندیشمند تأثیرگذار بر روی گروه­های بنیادگرای اسلامی، فیلسوف آلمانی، مارتین هایدگر[Martin Heidegger] است. به اعتقاد هایدگر، تنها نازی­ها می­توانستند میراث گذشته آلمانی­ها را بازگردانند. نازیسم برای پیشبرد اهداف خود و از بین بردن قفس آهنین مدرنیته و بازگشت به گذشته باشکوه، تکنولوژی را به خدمت گرفت. این دیدگاه از انقلاب پست مدرنیستی[Postmodernist revolution] از سوی هایدگر به عقاید ژان پل سارتر و گروه­های چپ فرانسه به بعد از جنگ جهانی انتقال یافته و حتی برای دفاع از استالینیسم و انقلاب فرهنگی چین، گسترش یافت. عقاید سارتر نیز در کتاب انقلابی و پست مدرنیستی، نویسنده الجزایری فرانتس فانون[Frants Fanon] یعنی «مسکینان زمین»[The Wretched of the Earth] بازتاب یافت و از این جا نیز به دنیای رادیکال­های خاورمیانه وارد شد. به نظر نویل، بسیاری از اصول ایدئولوژی القاعده که به طور آشکاری در اعلامیه اسامه بن لادن برای جنگ علیه امریکا در سال 1996 آمده است،[25] ترکیبی است از این گونه عقاید.[26]

همانند هایدگر که می­خواست مردم آلمان به دوران میانه، زندگی روستایی و جمهوری خون و روح[Blood and Soil Collectivism] برگردند و مدرنیته را نابود کنند، و مثل Pol Plot که می­خواست مردم کامبوج به سالها ما قبل تاریخ[Year zero] برگردند، اسامه بن لادن نیز رویای بازگرداندن دنیای خود به عصر طلایی اسلام ـ قرن هفتم میلادی ـ را در سر می­پروراند. فانون، اعتقاد داشت که انقلاب هرگز نمی­تواند با مذاکره و یا اعمال اصلاح­طلبانه به اهداف خود برسد، اسامه بن لادن نیز ترور را در ذات خود، خوب و عملی درمانی تصور می­کند.[27]

حنیف جمیز الیور[Haneef James Oliver] اسامه بن لادن و سازمان القاعده را جزو پیروان سید قطب و نوعی از ایدئولوژی به نام قطبیسم قرار می­دهد. به نظر وی قطبیسم،[Qutbism] هیچ ریشه­ای در سنت اسلامی ندارد و بیشتر از آن که ریشه در قرآن داشته باشد، از فلسفه معاصر غربی و اندیشه متفکرانی از قبیل نیچه، کیرکگارد و هایدگر متأثر می­باشد. قطبیسم همانند همه ایدئولوژی­های بنیادگرا به طرز غیرقابل انکاری، مدرن می­باشد.[28] به نظر وی، پیروان قطب خوارج زمان هستند و همانند آنها، قرآن و سنت را به دلخواه و شیوه خاص خود تفسیر به رأی می­کنند.[29]

با توجه به نظریاتی که القاعده را پدیده­ای مدرن قلمداد می­کنند، به طور کلی همان طور که دکتر بشیریه نیز ذکر کرده­اند، بنیادگرایی مذهبی، شورشی بر مدرنیته و میراث روشن­گری غرب بوده است. بنیادگرایی ضد اصول مدرنیته بوده و در عوض از گرایش­های رمانتیک غیرعقلی، مطلق­انگاری ارزشی، جمع­گرایی، نخبه­گرایی، ترکیب مذهب و سیاست، انضباط اجتماعی، اقتدارگرایی، حصر فرهنگی و نظارت اخلاقی بر جامعه، حمایت کرده است. در واقع، بنیادگرایی پیش از پیدایش عصر مدرن، متصور نبود و از این رو به یک معنا حاصل مدرنیته و مدرنیسم است؛ هر چند به ضدیت با آن بلند شده است. از سوی دیگر، بنیادگرایی، گرایشی ابزاری به مدرنیته دارد؛ چرا که از نوسازی در حوزه­های اقتصادی حمایت می­کند، ولی در عین حال، بنیادهای ارزشی و فرهنگی آن را نفی می­کند. بدین سان، بنیادگرایی، سنت­گرایی عصر مدرن است. پس می­توان گفت که وجه مشترک همه جنبش­های بنیادگرا، ضدیت با ارزش­ها و اخلاقیات مدرنیته غربی و عصر روشن­گری، و ترس از وجوه فکری و فرهنگی جهان جدید بوده است.[30] به دیگر سخن، بنیادگرایان به دنبال این هستند که ساختارهای موجود را از میان بردارند و ساختار بدیلی را که از اصول مذهبی بر می­خیزد و قانون، سیاست، جامعه، اقتصاد و فرهنگ را در بر می­­گیرد، جانشین آن کنند. بدین سان، بنیادگرایی، بازسازی و به کارگیری دوباره سنت برای اهداف امروزی می­باشد.[31]

3. تروریسم مذهبی؛[32] افراطیون مسلمان خشونت­گرا[33]

به نظر اُلیور روی[Oliver Roy] مسلمانان در مواجه با پیشرفت و تهاجم تمدن غربی، سه نوع عکس العمل نشان داده­اند: گروهی، حسرت گذشته را خورده[The Nostalgia Argument] و معتقدند که این اسلام است که تمدن را برای غرب به ارمغان آورده است. گروه دوم، فرضیه بالا را رد کرده[Rejection of hypothesis] و بر این باورند که هیچ دلیلی برای برتر دانستن ارزش­های غربی وجود ندارد. گروه سوم نیز از اسلام دفاع کرده[The apologia for Islam] و عنوان می­کنند که هر چیزی را که انسان نیاز دارد در قرآن و سنت وجود دارد و اسلام، بهترین دین می­باشد. دو گروه اول، موضعی تدافعی داشته­اند، اما گروه سوم، حالت تهاجمی به خود گرفته است.[34] القاعده در این دسته جای می­گیرد.

القاعده را جزو شاخه کوچک و تندرویی از اجتماع سلفی­ها قلمداد می­کنند که استفاده از خشونت را برای بیرون راندن رهبرانی که پیرو اسلام نبوده و یا علیه آن فعالیت می­کنند، مجاز می­شمارند. از نظر ویکتورویکز و کالتنر[Wiltorwics and Kaltner] این گروه که به جهادی­ها[Jihadis] معروفند، سایر روش­ها را انکار نمی­کنند، اما بر ضرورت استفاده از خشونت، تأکید می­کنند. این دو نفر، سه گروه دیگر را نام می­برند که آنها را بر اساس تأکیدشان بر روی یکی از چهار روش تبلیغ در اسلام، تقسیم­بندی می­کنند. گروه اول بر دعوت[Propagation] صرف اکتفا می­کنند. اینها بر پاکدامنی شخصی، پیروی از حدیث و گسترش اسلام رایج تأکید می­کنند. برای این گروه، اعمال شخصی و فهم خالصانه اسلام در اولویت قرار دارد. گروه دوم بر این باورند که علما وظیفه دارند تا رهبران سیاسی حاکم را در مورد مشروعیت و حقانیت اسلام، نصیحت[Advice] کنند. از نظر گروه سوم نیز وظیفه هر مسلمانی و به ویژه علماست که به طور آشکاری علیه اعمال و سیاست­های عمومی غیراسلامی وارد عمل شوند. این روش می­تواند با استفاده از خطبه­های نماز جمعه، نامه­های سر گشاده، سخنرانی­های عمومی، افشاگری­ها و میتینگ­های عمومی علمی شود.[35]

روحان گواناراتنا[Rohan Guanaratna] نیز معتقد است که برای بررسی جایگاه القاعده در بین گروه­های اسلام­گرا باید چهار گروه موجود که هر یک ویژگی­های خود را دارند مورد بررسی قرار گیرند: اول، گروه­های اسلام­گرا انقلابی می­باشند که به دنبال مشروعیت بخشیدن به کارهای خشونت­آمیز خود هستند و از ایدئولوژی سید قطب استفاده می­کنند. جهاد اسلامی مصر، حماس و جهاد اسلامی فلسطین از جمله این گروه­ها هستند. گروه مسلح اسلامی الجزایر[The Armed Islamic Group Of Algeria] تا زمانی که شروع به قتل عام عمومی ننموده بود، یک گروه اسلامی انقلابی محسوب می­شد. گروه دوم، اسلام­گراهای ایدئولوژیک هستند که از گفتمان سیاسی خشونت­زای منسجم استفاده می­کنند. گروه اسلامی مصر و جبهه آزادیبخش اسلامی مورو[Moro Islamic Liberation Front] از جمله این گروه­ها به حساب می­آیند. سوم، گروههای آرمان­گرا می­باشند که به دنبال از بین بردن نظم موجود هستند. آنها در هرسطحی، از محلی گرفته تا جهانی عمل می­کنند و هرگز با دولت متحد نمی­شوند. این گروه­ها هیچ­گونه استراتژی سیاسی عقلانی ندارند و در دکترین آنها هیچگونه مذاکره، صلح و گفتگو جایی ندارد. گروه مبارزان اسلامی لیبی[Libian Islamic Fighting Group] در این دسته جای می­گیرد. القاعده نیز تا 11 سپتامبر، جزو این گروه محسوب می­شد. گروه­های اسلام­گرای نوید بخش[Apocalyptic] نیز چهارمین گروه موجود در بین اسلام­گراها هستند که از خشونت جمعی استفاده می­کنند. آنها اعتقاد راسخ دارند که از طرف خداوند برگزیده شده­اند. دو گروه را جزو این دسته قرار می­دهند، گروه اسلامی الجزایر[GIA] و القاعده.[36]

موجی از خشونت که توسط تروریسم مذهبی به راه افتاده است، نه تنها از نظر دامنه و اهداف انتخابی­اش، بلکه بخاطر ویژگی­های متمایز و مرگ­آورش، بی­سابقه است. همه کسانی که دست به تروریسم مذهبی می­زنند، معتقدند که اعمال آنها از طرف خداوند، مقدس شمرده می­شود. صرف نظر از تفاوت­هایی که افراط­گراهای مذهبی از نظر ریشه، دکترین، سازمان و عملکرد با هم دارند، همه آنها بدین خاطر، خشونت مقدس[Sacred Violence] را بکار می­گیرند که یا از جامعه خود دفاع کنند و یا این­که عقاید موعودباورانه[Messianic] و هزاره­گر[Millenarian] دارند.[37]

تقریباً یک چهارم گروه­های تروریستی که در سراسر جهان، فعال هستند، از علایق مذهبی برانگیخته شده­اند. در واقع، انگیزه آنها سیاسی می­باشد و مذهب، صرفاً برای مشروعیت بخشی اخلاقی برای به کارگیری نیروها و اعضا به کار می­رود. به عبارت دیگر، مردم برای دست زدن به اعمال خشونت­آمیز به مشروعیت­های اخلاقی نیاز دارند و مذهب، چنین نیازی را برآورده می­کند. گسترش این مشروعیت­ها باعث می­شود تا گروه­های افراطی، تهدیدات سیاسی را صبغه­ای مذهبی ببخشند.[38] همین امر، باعث شده است تا تمایز قائل شدن بین حوزه مذهب و سیاست در گروه­های تروریستی مذهبی مشکل باشد.[39] برای مثال در سال 1991 القاعده درصدد بود تا دولت عربستان سعودی را متقاعد کند که به جای استفاده از سربازان خارجی، از نیروهای کشورهای اسلامی برای بیرون کردن عراق از کویت استفاده کند؛ چرا که از نظر القاعده، حضور سربازان غیر مسلمان در سرزمین دو مکان مقدس، غیر مشروع و غیر قابل قبول می­باشد.[40]

در بسیاری از موارد، گروه­های تروریستی مذهبی از دیدگاه ایدئولوژی کلی­گرایانه برخوردارند؛ بدین معنی که دنیا را میدان نبرد میان خیر و شر[Good and evil] می­دانند. در همین راستا نیز از واژه­گانی کیهانی[Cosmic] و دیالکتیکی از قبیل مومنین درمقابل کافران، نظم علیه هرج و مرج و عدالت علیه بی­عدالتی استفاده می­کنند. در نتیجه، اکثر این گروه­ها از سمبل­های مذهبی برای جمع کردن مردم در اطراف خود استفاده می­کنند.[41] آنها خود را مستضعفینی معرفی می­کنند که برای احقاق حق خود علیه ستم­گران قیام کرده­اند و می­خواهند ملت خود را یا از دست حاکمان ظالم و یا از دست دشمنان خارجی نجات دهند. با این همه به دلیل این که بیشتر تروریست­های مذهبی تمایل دارند که شهروندان غیرنظامی را مورد هدف قرار دهند و هیچ توجهی به جنس و سن اهداف ندارند؛ در نتیجه از سوی قسمت اعظمی از هم کیشان خود طرد می­شوند.[42]

نوع جنگی نیز که تروریست­های مذهبی به راه انداخته­اند، ویژگی­های منحصر به فردی دارد. این جنگ­ها غیرعادی، غیرمتعارف و غیرمتمرکز شده­اند. این گروه­ها بر خلاف جنگ­های سابق، هم دولت­ها و هم ملت­ها را هدف قرار می­دهند. اعضای این گروه­ها هیچ یونیفورمی نمی­پوشند و اهدف خود را از میان مردم عادی انتخاب می­کنند. قوانین جنگی سابق نیز که دولت ـ ملت­ها را تحت پوشش قرار می­داد، نمی­تواند تروریست­ها و دولت­های حمایت کننده از آنها را تحت سیطره خود در آورد. با این همه، همان طور که ذکر شد مهم­ترین ویژگی این گروه­ها که باعث شده است تا آنها و نوع جنگی را که به راه انداخته­اند از موارد قبلی متمایز سازد، پایه­های ایدئولوژی آنها، یعنی مذهب می­باشد.[43]

عوامل متعددی در به وجود آمدن گروه­های تروریستی مذهبی، نقش دارند. یکی از عوامل عمده، ایجاد تغییرات در محیط اطراف چنین گروه­هایی می­باشد. حوزه­های مختلفی از قبیل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و روان شناختی آنها را تحت تأثیر قرار می­دهد. مروری بر پیدایش و گسترش گروه­های تروریستی مذهبی نشان می­دهد که تاکتیک­ها و تکنیک­های استفاده شده توسط آنها، واکنشی به تغییرات گسترده محلی، منطقه­ای و جهانی در طول چند دهه اخیر بوده است. تقریباً اکثر این گروه­ها در طول چند دهه گذشته و از میانه­های دهه 1960 به وجود آمده­اند.[44] برای مثال، با گسترش مدرنیته، دامنه سیطره غرب بر دنیای اسلام بیشتر شده و در نتیجه، فقر و بدبختی نیز بیشتر شده است. بسیاری از ایده­های مطرح در دنیای اسلام از پان ـ عربیسم[Pan-Arabism] گرفته تا سوسیالیسم، در پیشبرد و گسترش صنعت و افزایش آزادی­های سیاسی شکست خورده­اند.[45] در نتیجه، بسیاری از مسلمانان، مدرنیزاسیون را شکست خورده، قلمداد کرده و آن را مترادف غرب و عامل مشکلات خود تصور نموده­اند.[46]

یکی دیگر از عوامل به وجود آمدن گروه­های تروریستی مذهبی، عرفی شدن[Secularization] جوامع می­باشد. در همین راستا نیز اکثر گروه­های تروریستی، نام­های مذهبی برای خود انتخاب می­کنند. علاوه بر این ایدئولوگ­های روحانی و اعمال شخصی آنها نیز همانند نیروی گریز از مرکز[Centrifugal Force] در جلبِ حمایت، سازمان­دهی مکانیسم­ها و تعریف دوباره ابزار و روشها نقش غیرقابل انکاری ایفا می­کنند. مشروعیت­های الهیاتی[Theological Justification] برای عملیات­ها نیز از سوی آنها تأمین می­شود. این اشخاص، کنترل کاملی بر سیاست­ها و اعمال نظامی سازمان اعمال می­کنند.[47]

حوادث کلیدی نیز یکی دیگر از عواملی است که اکثر گروه­های تروریستی مذهبی به آن واکنش نشان می­دهند. حمله به بیت الله الحرام در سال 1979 که آغاز سال جدید قمری (1400) بود از جمله این موارد می­باشد. اشخاصی که در این حمله شرکت کردند بر این باور بودند که در

آغاز قرن جدید قمری، مهدی موعود برای اصلاح دین رسول خدا خواهد آمد.[48]

برای استفاده و حمایت از خشونت مذهبی باید «دشمنان تعریف شده­ای» وجود داشته باشند. مشخص کردن دشمن و تصمیم برای استفاده از خشونت علیه آنها به میزان و عمق بحرانی بستگی دارد که ایمان و جوامع گروه­های تروریستی را تهدید می­کند. در سطح داخلی، ممکن است که مخالفت­ها به سمت فساد و بی­عدالتی­های سیستم سیاسی و یا سایر جوامع مذهبی، هدایت شود. در سطح خارجی نیز ممکن است علیه نیروهای خارجی که در جامعه، حضور فرهنگی، اقتصادی و یا سیاسی دارند و تهدیدی علیه جامعه مذهبی چنین گروه­هایی محسوب می­شوند، تمرکز یابد. برای مثال، گرایش­های ضدغربی و ضداسرائیلی در میان تروریست­های مسلمان، ریشه در میراث تاریخی فشار سیاسی غرب بر این جوامع و در نتیجه، به حاشیه رانده شدن اجتماعی و اقتصادی این جوامع دارد. از طرف دیگر افزایش ایدئولوگ­های سکولار و غیرمشروع شدن نخبگان سیاسی و اقتصادی معاصر، به ویژه بعد از شکست اعراب از اسرائیل در سال 1967، نیز در به وجود آمدن چنین گرایش­هایی بی­تأثیرنبوده­اند.[49]

در حالی که شناسایی دشمن، به تاریخ چند دهه گذشته بستگی دارد، اما تعیین مسیر عملیات­های تروریستی توسط جنبشهای نظامی علیه دشمنان خارجی به تغییرات سیاسی و ایدئولوژیکی منطقه مربوط می­شود. انقلاب اسلامی ایران و اشغال افغانستان توسط اتحاد جماهیر شوروی در سال 1979 و مقاومت افغانی­ها، از جمله تغییراتی بودند که در تعیین مسیر آینده گروه­های تروریستی، تأثیرشگرفی داشته­اند. انقلاب ایران یک مدل انقلابی از اسلام فراهم کرد و باعث به وجود آمدن جنبش­های اسلامی در منطقه شد که موجودیت رژیم­های منطقه را با چالش جدی مواجه ساخت.[50] شکست شوروی­ها و اخراج آنها از افغانستان نیز باعث شد تا مجاهدین افغانی، فروپاشی شوروی را نیز در راستای شکست از افغان­ها تفسیر کنند. این امر باعث شد تا مجاهدین، خود را برای شکست ابرقدرت دیگری نیز آماده کنند.[51]

گروه­های مذهبی از «وسایل، روش­ها و زمان­هایی» استفاده می­کنند که بیشترین تأثیر را داشته باشد.[52] آنها در مقابل دشمنان ابرقدرت خود از عملیات­های انتحاری استفاده می­کنند. این عمل باعث می­شود که سایرین نیز راه آنها را ادامه دهند. حزب الله لبنان در سال 1983 علیه سربازان فرانسوی و امریکایی حاضر در لبنان از این وسیله استفاده کرد. نتایج به دست آمده به حدی غیرقابل انتظار بود که باعث شد تا حماس نیز برای تحت تأثیرقرار دادن فرایند صلح اسرائیل و فلسطین از آن استفاده کند.[53]

اهداف انتخابی از سوی گروه­های تروریستی مذهبی، سمبولیک می­باشد. این امر باعث می­شود تا از سویی، بیشترین تأثیرروان شناختی را بر روی دشمن بگذارد و از سوی دیگر نیز اعتبار گروه­های تروریستی را میان هوادارنشان بالا ببرد. بعضی از موارد نیز از جمله حمله به توریست­های خارجی، اهداف چند منظوره[Multi-pronged] انتخاب می­شوند. حمله به نهادهای مهم نیز از جمله اهدافی می­باشد که به عمد از سوی چنین گروه­هایی انتخاب می­شود تا عکس العمل دشمن را در پی داشته باشد. حمله به مسجدالاقصی در سال 1982 از سوی تندروهای یهودی از جمله این موارد می­باشد که از سوی متعصبین یهودی، طرح ریزی شده بود تا بین یهودیان و مسلمانان، جنگ به راه اندازد.[54]

زمانی نیز که از سوی گروه­های تروریستی مذهبی برای حمله انتخاب می­شود، حساب شده است. این زمان­ها طوری انتخاب می­شوند که یا با ایام مذهبی خودِ این گروه­ها تطابق داشته باشد و یا این که به تعطیلات مذهبی و ماه­های مقدس دشمنان­شان بی­حرمتی شود. برای مثال، حمله نژادپرستان سفیدپوست به ساختمان فدرال اُکلاهاماسیتی از سویی، مصادف بود با دومین سالگرد حمله اف.بی.آی[F.B.I] به شاخه این گروه در تگزاس و از طرف دیگر، برابر بود با دویست و بیستمین سالگرد شروع انقلاب امریکا.[55]

دیوید سی.راپاپورت،[David C.rapoprt] عضو دپارتمان علوم سیاسی دانشگاه کالیفرنیا، القاعده را تحت عنوان موج چهارم تروریسم مدرن، یعنی تروریسم مذهبی، مورد بررسی قرار داده است.[56] وی گروه­های تروریستی مدرن را به چهار گروه تقسیم کرده است که آنها را شبیه به یک چرخه[Cycle] در نظر می­گیرد، از نظر او هر کدام از این امواج بعد از به وجود آمدن و طی چرخه­ای ­نابود می­شوند.[57]

«اولین موج که به «موج آنارشیستی»[Anarchist Wave] معروف است، در دهه 1880 شروع شد و به مدت چهل سال، ادامه پیدا کرد. به دنبال آن در دهه 1920 «موج ضداستعماری»[Anti-Colonial Wave] شروع شد و عمدتاً در دهه 1960 از بین رفت. اواخر دهه 1960، «موج چپ جدید»[New left wave] متولد شد و تقریباً تا دهه 1990 به صورت لجام گسیخته­ای ادامه یافت و هنوز هم در بعضی از کشورها نظیر سریلانکا، اسپانیا، پرو و کلمبیا گروه­هایی از آن فعال می­باشند. چهارمین موج یا «موج مذهبی»[Religious wave] در سال 1979 شروع و حدود بیست الی بیست و پنج سال است که در جریان می­باشد».[58]

هر کدام از امواج، تکنیک­های خاص خود را دارند: موج اول با ترور، موج دوم به وسیله حمله به اهداف نظامی، موج سوم به هواپیماربایی و موج اخیر که در حال حاضر نیز ادامه دارد با عملیات انتحاری[Suicide bombing] از سایر امواج، قابل تفکیک هستند. علاوه بر این، زمینه­ساز شروع هر یک از امواج، معمولاً حوادثی سیاسی هستند که هم گروه­های موجود در هر یک از امواج را ترغیب می­کند و هم آمادگی جامعه را برای قبول خواست­های آنها افزایش می­دهد. به نظر راپاپورت در سال 1979 سه حادثه سیاسی مهم در جهان اسلام رخ داد که چرخش سیاسی شگرفی را بوجود آورده و در به وجود آمدن موج چهارم دخیل بوده­اند؛ انقلاب اسلامی ایران، اولین حادثه بود. این انقلاب نشان داد که مذهب، رنگ سیاسی به خود گرفته است. دومین حادثه، مقاومت افغانستان در مقابل شوروی­ها بود که چنان ابرقدرتی را مجبور به ترک افغانستان کرد. در واقع، این مقاومت، نشان­گر قدرت مذهب بود. اعتقاد به ظهور منجی در ابتدای قرن جدید هجری قمری که شروع آن سال 1979 بود، سومین حادثه می­باشد. براساس یک حدیث قدیمی، سال 1979 آغاز قرن جدیدی بود که در آن، نجات دهنده­ای آمده و خیزشی را برای اصلاح مسلمانان به وجود خواهد آورد. در اولین دقایق آغاز قرن جدید، مسلمانان سنی به مسجد اعظم مکه حمله کردند که در نتیجه آن حدود ده هزار نفر زخمی شدند.[59]

به اعتقاد راپاپورت، با وجود این که در امواج قبلی نیز مذهب، نقش مهمی داشته است، «اما تنها در موج چهارم است که نقش بسیار متفاوت و مهمی ایفا می­کند؛ چرا که در موج­های قبلی، هدف اصلی، ایجاد دولت مستقل سکولار بود و مذهب، هیچ نقشی در دنیای بین­المللی نداشت، ولی در موج جدید، مشروعیت­های دنیای تثبیت شده جدید را تأمین کرده و اصول اساسی آن را شکل می­دهد».[60] از نظر وی با وجود این که سایر جوامع مذهبی از قبیل مسیحی، یهودی، سیک­ها، و بودایی نیز تروریست­های خاص خود را به وجود آورده­اند، اما مهم­ترین مذهب در این موج، اسلام است.[61]

به نظر وی «ترور و گروگان­گیری که ویژگی عمومی موج سوم بود، در موج چهارم مورد تأکید قرار گرفته است، اما «عملیات انتحاری، بیشترین نوع حملات را تشکیل می­دهد». موفقیت­هایی که این موج در استفاده از عملیات شهادت­طلبانه به دست آورده است، باعث شد تا ببرهای تامیل[Tamil tigers] در سریلانکا نیز از آن استفاده کنند. علاوه بر این، گروه­های موج تروریسم مذهبی، بیشتر از سایر گروه­های قبلی به تأسیسات دولتی و نظامی که عمدتاً امریکایی نیز هستند، حمله کرده­اند. «موج چهارم، سازمانی را به وجود آورد که اهداف و نحوه یارگیری آن، در تاریخ تروریسم، منحصر به فرد است، این سازمان القاعده است که توسط اسامه بن لادن سعودی، هدایت شده و حمایت مالی می­شود. القاعده به دنبال ساختن دولتی واحد برای همه مسلمانان است؛ دولتی که یک بار وجود داشته و توسط شریعت، یعنی قوانین اسلامی اداره می­شده است».[62]

مارک سجویک[Mark Srdgwick] نیز القاعده را در قالب تئوری «تروریسم مذهبی» بررسی کرده است. به نظر وی القاعده بیشتر از آن که گروهی مذهبی باشد، گروهی تروریستی به حساب می­آید. وی با تفاوت قائل شدن بین اهداف نهایی[Ultimate aims] و اهداف قابل دسترس[Imediat aims] معتقد است با وجود این که هدف نهایی القاعده، ایجاد دولت و یا دولت­هایی بر اساس شریعت اسلامی می­باشد، اما اهداف قابل دسترسی القائده، همانند سایر گروه­های تروریستی مذهبی، بیشتر از آن که مذهبی باشد، سیاسی است.[63]

با توجه به مطالبی که ارائه شد می­توان دو خصوصیت کلی برای گروه­های تروریستی مذهبی ذکر کرد: اول این که دکترین آنها در پاسخ به تهدیدات سیاسی، شکل گرفته و حالتی افراط گونه، به خود می­گیرند؛ دوم، این که مشروعیت­های مذهبی ارائه شده توسط این گروه­ها به دلیل تحریک و جذب اعضا و مبارزه با مخالفان می­باشد.[64] مروری بر سیر تاریخی شکل­گیری دکترین القاعده نیز نشان می­دهد که این سازمان، جزو گروه­های تروریستی مذهبی می­باشد؛ از نوشته­های ابن تیمیه در قرن سیزده میلادی تا نوشته­های ابوالاعلی مودودی، سید قطب و در نهایت عبدالله اعظم، همگی به اسامه بن لادن رسیده است.[65]

علاوه بر عوامل عینی به وجود آمدن تروریسم مذهبی و به ویژه القاعده، عوامل دیگری نیز در بُعد اندیشه­ای در به وجود آمدن این سازمان، مؤثر بوده­اند. کریستوفر هنزل[Cheristopher Hinzel] سه دسته از اندیشه­ها را در به وجود آمدن القاعده، دخیل می­داند. دسته اول، شاخه­ای از مذهب وهابیت است که از طریق شخص بن لادن به سازمان القاعده رسیده است که هنزل آن را «سلفی ـ وهابی­های انقلابی»[Recolutionary salafist wahhabis] می­نامد. شاخه­ای دیگر از این مذهب در عربستان سعودی به دین رسمی تبدیل شده است. دسته دوم، اندیشه­های مودودی می­باشد که از یک طرف بر روی سید قطب تأثیرگذاشته است و از سوی دیگر، مستقیماً و از طریق مدارس اسلامی پاکستان بر روی مجاهدین افغانی و بالطبع اعضای القاعده، تأثیرگذاشته است. دسته سوم، اندیشه­های سید قطب می­باشد که از طریق ایمن الظواهری به القاعده رسیده است.[66]

مایکل دوران[Michal Doran]، استاد دانشگاه پریسون اعتقاد دارد که در بررسی ریشه­های ایدئولوژیکی القاعده، اولین نفری که بیشترین تأثیرگذاری را داشته است، ابن تیمیه می­باشد. با این حال، عقاید وی توسط خود القاعده به دنیای مدرن وارد نشده است، بلکه این سید قطب است که اندیشه­های او را در واژگانی تازه، وارد دنیای اسلامی امروزی کرده است.[67] جفری هاینز نیز ایدئولوژی القاعده را ترکیب اندیشه­های محمد عبدالوهاب و سید قطب می­داند.[68]

عبدالوهابِ مدّب[Abdelwahb meddeb]، بنیادگرایی را بیماری اسلام دانسته و معتقد است که برای بررسی ریشه حوادث یازده سپتامبر باید به سال 1979 برگشت در این سال از یک سو، انقلاب اسلامی اتفاق افتاد و از طرف دیگر، افغانستان توسط شوروی اشغال شد. این دو اتفاق، باعث شدند تا حرکت­های بنیادگرایی، گسترش یافته و ایدئولوژی خود را بسط دهند.[69] با این حال، وی نقش عوامل عینی در به وجود آمدن القاعده را ناچیز قلمداد کرده است و از آنها به عنوان کاتالیزور، یاد می­کند[70]. به نظر وی بعد از سرکوب بنیادگراهای مصری توسط رژیم ناصر، کشورهای اسلامی-عربی، درهای خود را بر روی تحصیل کرده­های الأزهر گشودند. در نتیجه بنیادگرایی، دو طرف دریای سرخ، یعنی پیروان سید قطب و وهابیون با هم تلاقی پیدا کردند. بعد از اشغال افغانستان توسط شوروی، وهابیون به پاکستان مهاجرت کردند که در نتیجه آن با افکار مودودی نیز آشنا شدند. مدّب معتقد است که دو نفر از کسانی که بیشترین تأثیر را در بوجود آمدن سازمان القاعده داشته­اند، مودودی و سید قطب هستند؛ تنها تفاوتی که این دو نفر را از هم­دیگر متمایز می­کند، نحوه اعلام جهاد و فراخوانی برای جنگ می­باشد. در حالی که مودودی در نوشته­هایش تنها به آن اشاره می­کند، ولی سید قطب به شدت بر جهاد و استفاده از زور برای رسیدن به هدف تأکید می­کند.[71]

جهاد، مفهوم دیگری است که به عنوان مشروعیت­دهنده خشونت استفاده می­شود. بنیادگراهای اسلامی از این واژه به عنوان وسیله­ای مؤثر علیه دشمنان خود و برای جنگ با آنها استفاده می­کنند. بعضی­ها نیز از آن به عنوان رکن ششم دین یاد می­کنند. در حالی که در گذشته، جهاد اکبر مبارزه با نفس بود، اما امروزه، آن را جنگی بیرونی علیه دشمنان جامعه و به عنوان نوعی استراتژی برای گسترش اسلام و استقرار نظام واقعی اسلامی براساس شریعت، قلمداد می­کنند.[72]

شخصی که اولین بار، واژه جهاد را جزو ارکان اصلی دین قرار داد، ابن تیمیه بود. به نظر وی جهاد بر حج، نماز و روزه برتری دارد و کسانی که در جهاد شرکت نکنند، کافر به حساب می­آیند.[73] در عصر حاضر نیز کسانی که به طور مبسوطی به این واژه پرداختند و آن را وارد ادبیات سیاسی کردند، ابو الاعلی مودودی و سید قطب می­باشند. مودودی، جهاد را به عنوان نبردی انقلابی برای اجرای دستورات خداوند بر روی زمین، تشریح می­کند. وی معتقد بود که همه مسلمانان وظیفه دارند تا برای ریشه­کنی ظلم و ستم از روی زمین، جهاد کند.[74]

با این حال، کسی که جهاد را وارد ادبیات گروه­های نظامی اسلام­گرا کرد، سید قطب بود. از نظر وی، مسلمانان واقعی، آنهایی هستند «که در راه اعتلا و برتری کلمه حق ـ نام خداـ به جهاد مشغول­اند».[75] قطب، جهاد تدافعی را قبول نداشته و معتقد است کسانی که جهاد در اسلام را تنها دفاعی می­دانند، شرق شناسانی[Orientalists] هستند که می­خواهند ماهیت اسلام را تغییر دهند.[76]

حمله شوروی به افغانستان در سال 1979 باعث شد تا علمای اسلامی، علیه شوروی اعلام جهاد کرده و آن را به عنوان حمله به دارالاسلام معرفی کنند.[77] در این میان، شخصی که نقش کلیدی داشت، عبدالله اعظم، تئوریسین اصلی القاعده بود. وی به نقل از ابن تیمیه، اولین وظیفه مسلمانان، بعد از ایمان را جهاد و دفاع از سرزمین­های اسلامی می­داند؛ بنابراین معتقد است جهاد، مهم­ترین وظیفه­ای است که در عصر حاضر به دست فراموشی سپرده شده است و علت اصلی وضعیت فلاکت بار مسلمانان، عمل نکردن به جهاد می­باشد.[78]

اندیشه­های اعظم از طریق اسامه بن لادن در سازمان القاعده تجسم یافت. به عبارت دیگر، تنها کسی که بیشترین نقش را در رادیکالیزه کردن جهاد داشته است، بن لادن می­باشد. او بر خلاف پیشینیان خود، کشتن غیرنظامیان، شهروندان عادی و حتی مسلمانان را جایز شمرده و به آن عمل کرد. بن لادن نیز هم نوا با ابن تیمیه، اولین وظیفه مسلمانان بعد از ایمان را جهاد می­داند. وی، جهاد را تهاجمی و برای تثبیت حاکمیت خداوند بر روی زمین دانسته و آن را جنگ مقدسی می­داند که مشروعیت دارد.[79]

 

نتیجه­گیری

همانطور که ذکر شد به طور کلی، سه دسته از نظریات در مورد علل شکل­گیری القاعده وجود دارد. دسته اول، این سازمان را در چهارچوب تئوری برخورد تمدن­های هانتینگتون عنوان کرده­اند. دسته دوم، نظریاتی بودند که شکل­گیری القاعده را بیشتر، نتیجه شکست مدرنیزاسیون دانسته­اند.

با توجه به نظریات مطرح شده در گروه سوم و نیز پژوهش حاضر، چهار متغیر در به وجود آمدن القاعده نقش داشته­اند که در قالب نمودار مدل تحلیلی زیر ارائه می­شود:

پی نوشت:

 

* کارشناسی ارشد اندیشه سیاسی در اسلام از دانشگاه علامه طباطبایی (ره).

1. Samuel P. Huntington, \"The Clash of Civilization?\", Foreign Policy, Vol. 72, No. 3 (Summer 1993, P 22-24) P 22; and: Samuel P. Huntington, The Clash of Civilization and The Remaking of World Order (New York: Simon and Schuster, 1996) P 20, 28-29.

2. Ibid, P 23.

3. Ibid, P 25-27.

4. Ibid, P 29.

5. Ibid, P 45-48.

6. Yoram Schweitzer and Shaul Shay, The Globalization of Terror; The Challenge of Al.Qaeda and the Response of the International Community (New Brunswick (USA) and London: Transaction Publishers, 2003) P 20.

7. Ibid, P 42.

8. Ibid, P 51-52.

9. Mark Sedgwick, \"Sects in the Islamic world\", available at: http://www.caliber.vcpress.net/doi/pdf/10,1525/nr.2000,3,2, 195.

10. Jeffrey Haynes, \"Understanding Contemporary Islamic Militancy: The Case of Al-Qaeda\", available at: http://www.sgir.org/conference2004; and Jeffrey Haynes, \" Al-Qaeda: Ideology and Action\", paper prepared for the ECPR Joint Sessions Of Workshops, Uppsala, April 2004, available at: http://www.essex.ac.uk/acpr/events/jo ... e/Uppsala/ws3/Hayness.pdf.

11. Francis Rabinson, \"Islam and The West: Clash of Civilization?\", available at: http://www.rsaa.org.uk/Rabinson.pdf

12. Lisa Wedeen, \"Beyond The Crusaders: Why Huntington, and Bin Laden, Are Wrong:, Middle East Policy, Vol.X, No. 1, P 54-61 (Summer 2003) P 54.

13. Ibid, P 55.

14. Ibid, P 56.

15. John Gray, Al Qaeda and What It Means to Be Modern (New York and London: The New Press: 2003)p 116-117.

16. Ibid, P 1-2.

17. Ibid, P 2-4.

18. Ibid, P 5.

19. Ibid, P 75-76.

طی گزارشی که سرویس کنگره ایالات متحده امریکا (CRS) در 23 می 2003 به کنگره ارائه داد، سازمان القاعده بعد از حملات امریکا به افغانستان و پایگاه­های القاعده هنوز هم توانایی حمله­ای بزرگ به اهداف غربی را دارد. طبق این گزارش به دلیل این که شخص بن­لادن قبل از تشکیل این سازمان در فعالیت­های تجاری بود، سازمان را طوری طراحی کرده است که با هر حمله­ای، توانایی بازسازی و بازیابی دوباره خود را داشته باشد. به نقل از:

Audrey Kurth, \"Al-Qaeda After Iraq Confict\", CRS Report for Congress, May 23,2003,Order Code: RS 21529, availableat:

http://www.rialardi.org/IRAQ/mil_al_qaeda_2004.pdf.

20. David Zeidan, \"The Islamic Fundamentalism View of Life as a Perenial Battle\", Middle East Review of International Affairs, No. 4, PP. 26-53 (December 2001) P. 26-27, also available at: Barry and Judith Rubin, Anti-American Terrorism and the Middle East (Oxford University Press, 2002) PP. 11-26; and: Richard H.Shults, \"It Is War! Fithing Post-11 September Global Terrorism Throught a Doctrine of Preemption\", Terrorism and Political Violence, Vol. 15, No. 1, PP. 1-30 (Spring 2003) P. 8; and: Jeffrey Haynes, \"Religion and Politics: What is The Impact of September 11?\", available at: http://www.law.emory.edu/ihr/allessay.html;and Bernard Lewis, The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror (New York: The modern library, 2003) P 118, 132.

21. Jason Burk, \"Al Qaeda Today and The Real Rootd of Terrorism\", Interview With Jason Burk, Terrorism Monitor, Vol. I, Issue 11, PP 1-4 (February, 2004) P 2.

22. Lee Herris, \"Al-Qaeda\\\'s Fantasy Ideology\", Policy Review Online, Augest-September 2002, No. 114, available at:

http://www.policyreview.org/AUG02/harris.html.

23. Ibid.

24. Ibed.

25. Bin Laden, \"Declaration of War Against Occupying The Land of The Tow Holy Places\" (26-8-1996) available at:

http://www.azzam.com/html/articlesdeclaration.html.

26. Waller R.Newell, \"Postmodern Jihad: What Osama Bin Laden Learned From The Left?\", The Weakly Standard (11-26-2001) available at:

http://www.freerepublic.com/focud/f_news/573060/Posts.

27. Ibed.

28. Haneef Jamis Oliver, The Wahhabi Myth, (2002) P 9-10, available at:

http://www.rtaf.mi.th/publications/Terrrorism/thewahhabimyth.pdf.

29. Ibid, P 6.

30. حسین بشیریه، تاریخ اندیشه­های لیبرالیسم و محافظه­کاری (تهران: نشر نی، 1380) ص 195ـ193.

31. Steve Bruce, Fundamentalism (Cambridge: Polity, 2000) P 40-41.

32 . این اصطلاح در ادبیات و رسانه­های غربی در اشاره به نوعی از تروریسم است که عاملان آن برای مشروعیت بخشیدن به اعمال خود از مذهب، سوءاستفاده می­کنند. در واقع، خشونت­طلبان در راستای متقاعد کردن پیروان خود و جنبه­ای اخلاقی بخشیدن به حملات خود از مذهب استفاده ابزاری می­کنند. نگاه کنید به: علیرضا طیب، تروریسم (تهران: نشر نی، 1382).

33 . اسلام­گرای رادیکال یا افراطی خشونت­گرا به کسی اطلاق می­شود که می­خواهد به منظور استقرار شریعت اسلامی، دولت موجود را با استفاده از خشونت و زور سرنگون کند. به نقل از:

Mohammad Ayoob, \"Political Islam: Image and Reality\", World Policy Journal. P1-14 (Full 2004); also available at:

http://www.worlpolicy.org/journals/articles/wpj04-3/Ayoob.pdf.

34. Oliver Roy, The Failour of Political Islam, Trans. By Carol Volk (London: I.B. Tauris, 1994) P 11.

35. Quinton Wiktorowics and John Kaltner \"Killing In The Name Of Islam: Al-Qaeda\\\'s Justification For September11\", Middle East Policy, Vol. X, No. 2, P 76-92 (Summer 2003) P 78.

36. Rohan Guanaratna, inside Al-Qaeda: Global Network of Terorr (New York: Columbia University Press, 2002) P 92-93.

37. Magnus Ranstrop, \"Terrorism In The Name Of Religion\", Journal of International Affairs, Vol. 50, No. 1, P 41-62 (Summer 1996) P 43; also available at: http://www.cianet.org/wps/ram01/.

38. M. A. Ashraf, \"True Islamic Teachings Campared to Al-Qaeda\\\'s Doctine\", The review of Religions, Vol. 99, No. 4, P 31-52 (April 2004) P 34.

39. Ibid, P. 37; and: Ranstrop, Op. Cit, P. 43.

40. برای بررسی بیشتر، رجوع شود به اعلامیه بن لادن در سال 1996؛

Bin Laden, Op.Cit.

41. Ranstrop, Op. Cit, P 49.

42. Ashraf, Op. Cit, P 36.

43. Shults, Op. Cit, P 6-7.

44. Ranstrop, Op. Cit, P 44-45.

45. Lewis, Op. Cit, P 118.

46. Ibid, P 132.

47. Ranstrop, Op. Cit, P 46.

48. Ibid, P 47.

49. Ibid, P 52-53.

50. Ibid, P 53-54.

51. Lewis, Op. Cit, P 161.

52. Ashraf, Op. Cit, P 36.

53. Ranstrop, Op. Cit, P 55.

54. Ibid, P 55-56.

55. Ibid, P 56.

56. David C.Rapaport, \"the Four Waves Of Rebel Terror and September 11\", Anthropoetics 8, No. 1, P 1-19 (Spring and Summer 2002) also available at: http//www.anthropoetics.ucla.edu/archive/apo801.pdf.

57 . امواج مورد نظر وی در وسط اقیانوس به وجود می­آیند و هرگز با ساحل برخورد نمی­ کنند. واژه چرخه را در مقاله زیر به کار برده است:

David C.Rapaport, \"Fear and Trembling: Terrorism in Three Religious Traditions\", American Political Science Review, No. 78 (1984) P 672.

58. Rapaport, \"the Four Waves Of Rebel Terror and September 11\", P 2.

59. Ibid, P 9.

60. Ibid, P 8.

61. Ibid, P 9.

البته لازم به ذکر است که این نظریات از منظر غربیان به موضوع، نگاه می­کنند و دیدگاه نگارنده نمی­باشد.

62. Ibid, P 10.

63. Mark Srdgwick, \"Al-Qaeda and The Nature of Religious Terrorism\", Terrorism and Political Violence, Vol. 16, No. 4, P 795-818, (Winter 2004) P 795-814.

64. Ashraf, Op. Cit, P 32.

65. Ibid, P 33.

66. Chirstopher Hanzel, \"The Origins of Al-Qaeda Ideology\", National Defense University of U.S.A, available at: http://www.ndu.edu/nwc/writing/ AY04/awarspapers/nominated%20 Paper-40- hanzel.pdf.

67. Michal Doran, \"The Pragmatic Fanaticisim of Al-Qaeda: An Anatomy of Extremisim in Middle Eastern Politics\", Political Science Quarterly, 6-22-2002, available at: http://www.lbauza.net/doran.htm.

68. Jeffrey Haynes, \"Understanding Contemporary Islamic Militancy: The Case of Al-Qaeda\", Op.Cit; and: \" Al-Qaeda: Ideology and Action\", Op. Cit.

69. Abdelwahb meddeb, The Malady of Islam, Trans, By Pierre Joris and Am Reid (New York: Basic Books, 2003) p 3.

70. Ibid, P 6-7.

71. Ibid, P 101-105.

72. Zeidan, Op. Cit, P 28-29.

73. Ibn Taymiyyah, \"The Religious and Moral Doctrine of Jihab\", available at: http://www.sullivan-county.com/z/tay.htm.

74. David Zeidan, \"The Islamic Fundamentalists View of Life az a Perenial Battle\", Middle East Review of International Affaires, No.4, P 26-53 (December 2001) P 42.

75. سید قطب، ما چه می­گوییم؟، ترجمه خسرو شاهی، چاپ بیست و دوم (تهران پ: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1372) ص 39.

76. Sayed Qutb, Milestones, Ch. 4, available at: http://www.youngmuslims.ca/online_lib ... books/milestones/hold.asp.

77 . gilles Kepel, Jihad: The Trail of political Islam, Trans. By Anthony Roberts (Massachusetts: Harvard University Press, 2002) P 138-139.

78. Abdullah Azzam, Defense of Muslim Lands, Ch. 4, available at:

http://www.inslamwatch.org/texts/azzamdefense/auk.html.

79. Bin laden, \"Declaration of War Against American Occupying The Land of The Tow Holy Places\", (26-8-1996) available at:

منبع: مجله علوم سیاسی، سال یازدهم، شماره 41، بهار 87، مهدی بخشی شیخ احمد

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

تحریف‌های ابن‌تیمیه از واقعه عاشورا

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش