مقالات > سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۱/۲۸ تعداد بازدید: 149

تحرکات افراط‌گرایان مسلح در سوریه و عراق به شدت تحت‌الشعاع تکاپوهای داعش قرار گرفته و داعش به کنشگر محوری تروریست‌ها در سوریه و عراق و حتی در بخش‌های دیگری از جهان بدل شده است



 ائتلاف  امریکا علیه داعش در نبرد با این گروه کارنامه‌ای  ناکام از خود به جای گذاشته و حملات هوایی روسیه به داعش و البته سایر گروه‌های  تروریستی فعال در سوریه که از 8 مهرماه 1394 آغاز شده به محور تحرکات بین‌المللی  علیه این گروه تبدیل شده است، ولی کماکان خلافت داعش به حیات خود ادامه می‌دهد و  رویدادهایی نظیر سقوط هواپیمای مسافربری روسیه در سینا و وقایع تروریستی پاریس که  داعش مسئولیت آن‌ها را بر عهده گرفت، وجه دیگری از تکاپوهای داعش را نیز آشکار  ساخته است. واقعیت این است که چشم‌انداز موفقیت‌آمیز اقدامات فعلی منطقه‌ای و بین‌المللی  علیه این گروه تکفیری در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. تلاش برای یافتن پاسخ به  پرسش‌هایی درباره‌ی ماهیت و مشروعیت خلافت ادعایی داعش، آبشخور و شالوده‌های فکری  آن، تفاوت‌های آن با جریان‌های پیشینی و یا رقیب، استراتژی و اهداف آن، سازوکار آن  به‌مثابه یک تشکیلات مدعی حاکمیت، ریشه‌ها و مولفه‌های درون‌زا و برونزای شکل‌گیری  و تداوم حیات آن و... زمینه لازم برای گفتگو باحجت‌الاسلام و المسلمین دکتر داود  فیرحی، عضو هیأت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران را فراهم کرد.

 

  از 20 خردادماه 1393 به این‌سو، تحرکات  افراط‌گرایان مسلح در سوریه و عراق به شدت تحت‌الشعاع تکاپوهای داعش قرار گرفته و  داعش به کنشگر محوری تروریست‌ها در سوریه و عراق و حتی در بخش‌های دیگری از جهان  بدل شده است و شاهدیم که داعش رویکردها و سیاست‌های متفاوتی را از جریان‌هایی نظیر  القاعده به نمایش می‌گذارد و در عین حال که دست به اقدامات تروریستی در سطح بین  المللی می‌زند، علاوه بر آن مدعی قلمرو است و شواهد ناشی از اراده و عمل معطوف به  دولت‌سازی آن نیز آشکار شده است. خواهشمندم نگرش و ارزیابی‌تان نسبت به داعش را  تبیین فرمایید.

 

 

 

 بسم‌الله الرحمن الرحیم. وقتی که ما به داعش  نگاه می‌کنیم اولین کاری که می‌کنیم این است که ببینیم داعش اساسا از لحاظ تاریخی  و از منظر دیدگاه‌هایش در کجا قرار می‌گیرد؟ اگر داعش را امتداد جریان سلفی محسوب  کنیم، می‌توانیم آن‌را نسل چهارم سلفیه به حساب آوریم، که نسل اول آن خودش را در  ادبیات نظایر ابن تیمیه نشان می‌دهد، نسل دوم وهابی‌ها هستند، نسل سوم را در  چارچوب جریاناتی نظیر القاعده مشاهده نمودیم و نسل چهارم آن جریان‌های تکفیری نظیر  داعش هستند. جریان‌های تکفیری یک ویژگی مشترک با بقیه‌ی سلفی‌ها دارند و آن این  است که برای تاسیس زندگی روزمره‌شان به سلف و به نص، یعنی به سنت و قرآن برمی‌گردند.  بر این اساس آن‌ها معتقدند که به‌جای مراجعه به دیدگاه‌های مکاتب مختلف فقهی یا  نظر مفتیان در خصوص استنباط احکام، مستقیم به نص مراجعه شود. این کاری است که آن‌ها  انجام می‌دهند و با جریان‌های سلفی پیشین یکی است. یعنی گرایش‌های ضد مکتبی دارند.  اما تفاوت جریان‌های تکفیری با نظایر القاعده این است تکفیری‌ها بر خلاف امثال  القاعده ابتدائا و بیشتر در پی درگیری با مسلمان‌ها هستند و اگر هم با غربی‌ها  درگیر می‌شوند آن‌ها را «دشمن بعید» می‌دانند، آن‌ها اصطلاحاتی دارند: «العدو  القریب» و «العدو البعید»، به معنای «دشمن نزدیک» و «دشمن دور». تکفیری‌ها بیشترین  دشمنی‌شان با شیعه و سنی‌های سنتی است. آن‌ها ریشه در داخل عراق و مناطق غربی آن  دارند و تشیع را یک نوع دین بدلی تلقی می‌کنند و هر کسی را که اندیشه‌های شیعی  داشته باشد، تکفیر می‌کنند. آن‌ها علاوه بر این‌که با شیعه مخالف هستند با اهل سنت  سنتی هم به دو دلیل مخالف هستند. ادعایشان این است آن‌ها کسانی هستند که به حکومت  ظالمان نظیر حکومت عربستان و یا کشورهای غربی تن می‌دهند و سلطه‌ی آن‌ها را می‌پذیرند  یا این‌که بیش‌تر دنبال دموکراتیزه کردن اسلام هستند و از مسایلی نظیر رأی و علم  جدید و نظایر این‌ها صحبت می‌کنند. بنابراین آن‌ها هم شیعه و هم اکثریت اهل سنت را  تکفیر می‌کنند. این ویژگی شاخصه‌ی گروه یا نسل چهارم سلفیه است. این‌ها در ادبیات  خودشان به برخی روایات استناد می‌کنند، روایاتی که در مواردی غیرداعشی‌ها هم بدان  استناد می‌کنند. روایاتی نظیر این‌که «کسی‌که به خاطر دینش از جغرافیایی به  جغرافیای دیگر مهاجرت کند، و لو آن جغرافیا به اندازه به یک وجب هم باشد خداوند  بهشت را برای او تضمین می‌کند» (من فر بدینه من ارض الی ارض وان کان شبرا من الارض  استوجب الجنة)[1]  لذا در نگرش آن‌ها کسی‌که مهاجرت یا فرار کند از بلدی که بلدِ مسلمانی نیست یا  مدعی مسلمانی هستند ولی در واقع کافرند، به منطقه‌ای که حتی اندازه‌ی یک وجب هم  باشد، خداوند برایش بهشت را واجب می‌کند، خب، طبق این نظریه اگر یک جایی در دنیا  پیدا شود که برای این‌ها در آن‌جا جای پایی وجود داشته باشد، آن‌گاه مهاجرت بر ایشان  واجب می‌شود.

 

 یعنی آن‌ها به دنبال  سرزمینی برای تشکیل یک خلافت بوده‌اند؟

در نظریه‌های تکفیری‌ها دو جور خلافت داریم،  یکی خلافت سرزمینی است که مرزهایش در جغرافیا است و فرض‌شان بر این است که از هر  جایی که توانستند خودشان را بدان‌جا برسانند. بعد از جنگ‌های امریکا و عراق، این  قسمت در غرب در عراق و در مناطقی نظیر موصل پیدا شد. یعنی یک فضای خالی پدید آمد  که این‌ها به منزله‌ی گروه‌هایی که مترصد چنین فرصتی بودند توانستند از خلأ دولت  استفاده کنند و بر آنجا تسلط یابند. دومین مرز خلافت ایشان خلافتی است که مرزهای  آن‌ در ذهن‌ها است و در جغرافیا نیست. یعنی هر کسی که به هر دلیلی نمی‌تواند به آن  جغرافیا مهاجرت کند حداقل می‌تواند در ذهن خودش از جامعه‌اش فاصله بگیرد و تبدیل  شود به سربازان با واسطه‌ی خلیفه. آن‌وقت این‌ها برای این‌که هویت‌شان را اثبات  کنند و اعلام کنند که ما به رغم این‌که دوریم، اما مفید هستیم، تبدیل می‌شوند به  عناصری در خدمت استراتژی انتحار و ترور داعش. این‌ها دست به عملیات‌هایی می‌زنند  که خودمدیریتی است و اصطلاحا به آن «خود امارتی» می‌گویند که بدین معناست که هر  فردی در هر کجایی برای خودش یک امارت مستقل منتها در ذهنش است. این خلافت مجازی در  واقع خلافتی است که به لحاظ استراتژیک می‌تواند به حفاظت از مرزهای جغرافیایی  خلافت سرزمینی کمک کند، یعنی با جنگیدن با دشمن دور، آن‌گاه که این دشمن دور در  قالب ائتلاف‌های بین‌المللی قصد تخریب آن یک وجب خاک را داشته باشد، به کمک خلافت  سرزمینی می‌آید. توجه به این موارد به ما کمک می‌کند که این جنبش یا حرکت را  بفهمیم. در واقع این حرکت نیروهایی دارد که تا بتوانند به سرزمین می‌آیند اگر هم  نتوانستند از دور و در درون آن شبکه‌ی مجازی که این رویدادها در حال شکل گرفتن است،  خود را به گردان‌ها یا افراد خلیفه تبدیل می‌کنند. این پدیده یک ویژگی مهم خلافت  مجازی است که ما بدان اشاره کردیم. اخیرا برتراند بدیع (Bertrand Badie) کتابی به  فرانسه تحت عنوان «ایام تحقیر؛ آسیب‌شناسی روابط بین‌الملل» (le temps des humiliés. pathologie des relations  internationales) منتشر کرده  است. وی بحثی دارد تحت عنوان «استراتژی تحقیرشدگان» مبنی بر این‌که آن‌هایی که  مدتی در دنیا تحقیر شده‌اند چگونه دارند علیه عالم می‌ستیزند. این کتاب به عربی  تحت عنوان «مذلولین» به معنی «ذلیل‌شدگان» ترجمه و منتشر شده است. تصویر روی جلد  کتاب هم تصویر فردی است که جهان بر پشت او سنگینی می‌کند. خب این افراد که در  منطقه‌ی خودشان احساس تنهایی و انزوا می‌کنند از آمادگی زیادی برای پیوستن به  جریانی نظیر داعش و گرفتن انتقام‌شان برخوردارند و هر جا که انتقام‌شان را بگیرند  کمکی هم به خلافت کرده‌اند. این‌ها تنها بخشی از کار خلافت داعش است. خلافت داعش  یک سری کارهای دیگر هم انجام می‌دهد. به‌عنوان مثال توضیح می‌دهد که چه طوری باید  تحقیرکنندگان را تحقیر نمود. یعنی آن‌هایی که روزی این‌ها را تحقیر نموده‌اند را  چه جوری می‌توان تحقیر کرد و شروع به ارائه‌ی ایده‌های خودش می‌کند. داعش شروع به  سکه زدن کرده است. سکه‌های یک دیناری و پنج دیناری طلا ضرب کرده است. سکه‌های پنج  دیناری داعش تقریبا 26 گرم است. بهای این سکه چندین برابر دلار است و هدف داعش از  ضرب این سکه تظاهر به نوعی تفوق پولی است. البته این‌که داعش تا کی می‌تواند سکه‌ی  طلا بزند پرسش مهمی است.

 

داعش برای این‌که بتواند نیروهایش را حفظ کند در حال طراحی و اجرای یک نظام بیمه‌ی  جهانی است که هر جا هر کسی از نیروهایش آسیب دید بتواند با آن بیمه به او کمک کند.  در کتاب «عالم داعش» یا همان جهان داعش که در اواخر 2014 چاپ شده بود 12 وزارتخانه‌ی  داعش معرفی می‌شوند. به نظر می‌رسد داعش در حال کوشش برای تحقق چند هدف است. یکی  این‌که جغرافیای خودش را حفظ کند و پیروان و زیرمجموعه‌ و نیروهای خودش را نگه  دارد و دیگر این‌که کوشش می‌کند که به دنیای قبل از پیمان وستفالی برگردد و مرزهای  ملی را به کلی نفی می‌کند. گزارش‌هایی در مورد نیروهای داعش منتشر شده که جالب  هستند، وقتی نگاه می‌کنیم به جنگجویان خارجی که خودشان را ذیل داعش قرار داده‌اند،  مشاهده می‌کنیم که از بسیاری از مناطق دنیا در ترکیب نیروهای داعش حضور دارند.  مثلا از فرانسه 700 نفر، انگلستان 760 نفر، روسیه 2400 نفر، اردن 2000 نفر،  عربستان سعودی 2500 نفر، ترکیه 2100 نفر، مصر 600 نفر، لیبی 600 نفر، مراکش 1200  نفر و همین‌طوری بوسنی و مقدونیه... داعش هم به لحاظ جنگجویانش و هم ایدئولوژی  آرمانی که دارد و یک خلافت جهانی را دنبال می‌کند به شدت ضد دولت‌های ملی است و ما  این‌ها را می‌توانیم در ادبیات داعش ببینیم و بگوییم که داعش دارد چه می‌کند.

 

اگر به استراتژی داعش نگاه کنیم مشاهده می‌کنیم که اولین هدفش تصرف اطرافش است که هم شامل  مناطق شیعه‌ و هم اهل سنت است، در اولویت بعدی داعش به غرب نگاه می‌کند،که این بر  خلاف رویکرد القاعده است که تمرکز و توجهش معطوف به هدف قرار دادن غرب بود و خب  این تحول بزرگی است. القاعده به دنبال مرز نبود، حتی وقتی در افغانستان به تاسیس  حکومت پرداخت نامش را ولایت افغانستان نهاد، یعنی به طریقی و تا حدودی مرزهای ملی  را پذیرفته بود، اما داعش این‌گونه نیست. این‌ها از چیزی جهانی صحبت می‌کنند.  ویژگی دیگری که این‌ها دارند و شاید هم بشود گفت که خیلی مهم است این است که  توانسته‌اند خشونت را بیش‌تر علنی کنند. یعنی توانسته‌اند خشونت را به مدیا و یا  شبکه‌ها گره بزنند. آن‌طور که به نظر می‌آید استدلال‌شان این است که خب، خشونت هست  لذا هر چه قدر ما آن‌را علنی کنیم شاید اثرش بیشتر باشد.

 

 دولت‌سازی فرآیند پیچیده‌ای است که هم  احتیاج به جغرافیا، هم جمعیت، هم سرمایه و هم البته اندیشه و ایدئولوژی دارد. بر  اساس ویدئویی که منتشر شد ابوبکر بغدادی حدود سه هفته پس از تصرف موصل در نخستین  جمعه ماه مبارک رمضان در 13 تیرماه 1393 در مسجد جامع النوری موصل تاسیس خلافت را  اعلام و خودش را خلیفه ابراهیم خواند. اقدامی که واکنش‌های زیادی را برانگیخت که  بخشی عمده‌ای از آن مربوط به انتقادات بسیاری از چهره‌های شاخص حامی گروه‌های  افراط‌گرا به ویژه القاعده نظیر ابومحمد المقدسی، ابوقتاده الفلسطینی و هانی  السباعی و... بود که خلافت ابوبکر بغدادی را مردود دانسته و مشروعیت خلافت مدعایی  وی را با گزاره‌های مبتنی بر فقه اهل سنت زیرسئوال بردند. از این منظر جنابعالی  موضوع مشروعیت خلافت داعش را چگونه ارزیابی می‌فرمایید؟

 

  ببینید، در بحث مشروعیت  دولت داعش نباید نگاه بیرونی بدان بیافکنیم. بالاخره این‌ها به این فکر می‌کنند که  باید یک جایی را داشته باشند و هر کس که توانست خلافتی را راه بیاندازد برای‌شان  مهم است. در ادبیات اهل سنت و بخشی از ادبیات اسلامی مفهومی را داریم به نام  «اقدام» یا «سبقت» که می‌گوید هر کس که توانست کاری را به انجام برساند می‌توانیم  به او مشروعیت هم بدهیم. تفکر سنّی از این جهت مشکلی ندارد. در ادبیات کلاسیک  خلافت، کسانی‌که داخل کشور نمی‌توانستند کاری از پیش ببرند، یک اردوی جنگی به راه  می‌انداختند و منطقه‌ای را تصرف می‌کردند و تبدیل به امیر آن‌جا می‌شدند. کل خلافت  عثمانی چه جور تاسیس شد؟ نیروهای جهادی به سمت قبرس و مناطقی از این دست رفتند،  سنگرها و استحکامات نظامی آن‌ها در آن دوران هنوز هم در بخش ترک‌نشین قبرس وجود  دارد و از همان نقاط عزیمت توانستند به تدریج بخش‌هایی از جهان غیرمسلمان را تصرف  کنند و به دیگران بگویند که ما در مرز جنگ هستیم و باید شما به ما کمک کنید. دیگران  هم ناگزیر به آن‌ها کمک کردند و عثمانی‌ها مداوم قوی‌تر شده و توسعه‌ی بیشتری  یافتند. یعنی استراتژی مقابله با اردوهای مسیحی، مسلمانان را تشویق کرد که به شکل‌گیری  خلافت عثمانی یاری برسانند، در حالی‌که عثمانی‌ها یک امارت مجاهدین و حاشیه‌ای از  کشور بود. حالا همین منطق را بر خلافت مورد ادعای داعش تطبیق دهید. فرض کنید که  همه جهان کافرند چه آن‌هایی که مسلمان نیستند و چه آن‌هایی که بر اساس نظریه‌ی  تکفیرِ مورد استفاده توسط داعش ظاهرشان مسلمان است اما در باطن مسلمان نیستند. خب  در یک چنین جهانی که فرض بر این است که عمده‌ی ملت عراق کافرند و دولت سوریه هم که  تکفیر می‌شود، در این کشورها آن‌ها هر کجایی را که پیدا کنند شبیه یک امارت می‌شود  و شروع می‌کنند به گسترش دادن قلمرو و ارتقای قدرت خود، به نظر می‌رسد این‌ها مدعی  هستند که دیگران باید به ما کمک هم بکنند، یعنی مسأله تنها بر سر مشروعیت نیست  بلکه فرض‌شان بر این است که ما داریم سنن اسلامی را احیا می‌کنیم و لذا وظیفه‌ی  دیگران است که به ما کمک مالی و جانی کنند و اگر کمک نکنند احتمالا خودشان نامشروع  هستند و در زمره‌ی دشمنان قرار می‌گیرند.

 

ظاهر امر حاکی از آن است که داعش از فناوری‌ها  به صورت گسترده بهره می‌گیرد. در تبلیغات داعش در مورد خدمات پزشکی‌ شاهد  بیمارستان‌های مجهز هستیم، در عکاسی و فیلمبرداری بسیار حرفه‌ای عمل می‌کنند، بهره‌برداری  گسترده‌شان از فناوری‌ اطلاعات و ارتباطات و به ویژه شبکه‌های اجتماعی نیز بر  همگان روشن است. به نظر می‌رسد که داعش هیچ مسأله‌ای با فناوری‌های محصول جهان  مدرن ندارد و اتفاقا آن‌ها را ابزار خوبی در خدمت تحقق اهداف و حصول منافع خود می‌بیند.  آیا آن‌ها تناقضی در میان این نوع بهره‌برداری از محصولات جهان مدرن و از سوی دیگر  ستیزه‌جویی با محصولات فکری این جهان نمی‌بینند؟

 

نه! این دست تناقض‌ها از قدیم بوده است.  مثلا در بحث‌های مربوط به جنبش خلافت در هند، همین پدیده به چشم می‌خورد. آن‌ها  نیز با تکنولوژی مشکلی نداشتند، بلکه با علوم انسانی مشکل داشتند. این‌ها خیلی خوب  دارند از تکنولوژی استفاده می‌کنند. اولین سلاح‌های داعش هم تجهیزات به‌جا مانده  از ارتش صدام پس از فروپاشی حکومت وی بود. علتش هم این بود که ارتش عراق به خاطر  گرایش‌های ضد شیعی که در گذشته داشت، کلیه‌ی سلاح‌های مدرنش را در مناطق سنی‌نشین‌اش  انبار کرده بود، وقتی که حکومت دست شیعیان افتاد، آن بخش‌های عراق خودش را از  حاکمیت مرکزی مجزا کرد و بخش بزرگی از نیروهای بعثی و بسیاری از قبایل که شمارشان  خیلی زیاد بود و در ایام استیلای وضعیت جنگی در عراق زندگی‌شان با جنگ می‌گذشت،  توانستند بر سلاح‌ها و تکنولوژی‌های مدرن به جا مانده از ارتش عراق مسلط شوند. بخش  بزرگی از ارتش بریده‌ی بعث اکنون در خدمت داعش هستند بنابراین داعش اولین و بزرگ‌ترین  محموله‌ی سلاح‌های خویش را از مناطق سنی‌نشین الانبار و موصل و دیگر مناطق بدست  آورد و این هم نه با عملیات جنگی بلکه از طریق واگذاری این سلاح‌ها بدان‌ها صورت  گرفت. از منظر تکنولوژی باید توجه داشت که بخش بزرگی از مخابرات ارتش عراق در دست  داعش است. این تکنولوژی‌ها و تجهیزاتی که در دست داعش است بدان اندازه است که داعش  می‌داند که در مناطق سنی‌نشین چه افرادی باید سرشان بریده شود. یعنی سمپات‌های  دولت مرکزی از قدیم تا به امروز را به راحتی شناسایی می‌کنند. وقتی داعش می‌رود و  سر فردی را می‌برد و فیلمش را هم می‌گیرد. این‌ها اطلاعاتی دارند که نیروهای غریبه  اساسا نمی‌توانند داشته باشند. نیروهای غریبه‌ای که شناختی هم از منطقه ندارند.

 

با این اوصاف به نظر می‌رسد  که اگر ما داعش را به مثابه یک پدیده بنگریم که طبعا مولفه‌های برون‌زا و درون‌زا  در شکل‌گیری آن موثرند، جنابعالی مولفه‌های درون‌زا را بسیار پررنگ می‌بینید، این  ارزیابی درست است؟

 

ظاهرا این‌طور است. درست  است که بحث‌های بیرونی همیشه کمک می‌کند اما من فکر می‌کنم که بالاخره بیماری از  درون جامعه است و باید از این منظر به آن توجه کنیم. این‌که چه اتفاقی رخ داد که  دولت عراق سست شد و بخش سنی‌نشین‌اش علیه آن قیام کرد و خودش را به رقه و مناطقی  از سوریه متصل کرد؟ شما هیچ جنبش داخلی را نمی‌بینید که دست خارجی در آن نباشد.  مسأله این نیست. مسأله این است که این جنبش چگونه دارد از درون بازتولید می‌شود؟  یک چنین جنبشی با چنین عمق و ویرانی خاصی، این نمی‌تواند دستوری باشد.

 

تناقض‌های زیادی در داعش  دیده می‌شود. جنابعالی به «دشمن دور» و «دشمن نزدیک» اشاره فرمودید، رژیم اسرائیل  در نزدیکی داعش حضور دارد اما شاهدیم که داعش کاری با آن‌ها ندارد.

 

 اسرائیل هم از لحاظ  ایدئولوژیک دشمن بعید است، دشمن نزدیکِ داعش منِ شیعه و اوی اهل سنتِ سنتی است. به  لحاظ ایدئولوژیک داعش باید با شیعیان یا سنی‌های سنتی یا نوگرایان سنی تسویه حساب  کند و بعد به دشمن دور برسد. یعنی کل مسیحی و یهودی برایش دشمن دور است.

 

حتی در صورتی‌که آن‌ها  از لحاظ جغرافیایی در جوار او قرار گرفته باشند؟

 

مسأله اصلا جغرافیا  نیست. مسأله بحث نزدیکی به لحاظ ایدئولوژیک است. یعنی آن‌هایی که داخل اسلام هستند  و به تعبیر آن‌ها یعنی داعش مسلمان واقعی نیستند، این‌ها می‌شوند دشمن نزدیک، چون  استدلالی که این‌ها دارند در واقع علت‌العلل ضعف جهان اسلام این افراد یا گروه‌ها‌  و جماعاتی هستند که مسلمانند اما مسلمان نیستند. نظریه تکفیر همین است دیگر. این‌ها  می‌شوند دشمن نزدیک.

 

آن‌جا که مسأله‌ی پدید  آمدن جریاناتی نظیر داعش به مولفه‌هایی نظیر تحقیر مرتبط می‌شود، ما مصادیق تحقیر  را در رفتار غربی‌ها در قبال جوامع مسلمان در یک کلیت چه در خود جامعه‌ی غرب و چه  در جغرافیای دست‌کم برخی جوامع اسلامی جستجو و مشاهده می‌کنیم. در این میان اگر  مولفه‌ی تحقیر از اهمیت بالایی در شکل‌گیری این جریان برخوردار است چگونه منابع  تحقیر به نوعی مصون می‌مانند؟

 

  این‌ها معتقدند که این  مسلمان‌ها ابزار تحقیر هستند. استدلالی که در پسِ ذهن خیلی از این جریان‌های  تکفیری نهفته است این است که می‌گویند غرب مسلمانان را تحقیر کرد. اما اگر مسلمان‌ها  از مرگ نمی‌هراسیدند و علیه تحقیرکنندگان خویش مبارزه می‌کردند آیا باز هم غربی‌ها  ایشان را تحقیر می‌کردند؟ آن‌گاه این پرسش را طرح می‌کنند که چه کسانی هستند که  این مسلمان‌ها را خام کرده‌اند که مبارزه نمی‌کنند؟ پاسخ‌شان روشنفکران و نواندیشان  مسلمان هستند، تشیع است، اهل سنتی هستند که استبداد و استعمار را پذیرفته‌اند. این‌ها  کل جریان سلفیه‌ی جامی را نیز نفی می‌کنند.

 

 داعش نگاه آخرالزمانی هم  دارد؟

 نگاه آخرالزمانی نه از  جنس شیعه، ولی بله، یک نگاه آخرالزمانی دارند به ویژه از این جهت که بر این باورند  که این ویرانی‌ها به یک گشایشی ختم خواهد شد.

 

 یعنی در این خوی و  اقدامات ویرانگری که از خود به نمایش می‌گذارند نوعی عمد و اراده معطوف به رقم  زدنِ آخرالزمان را نیز دنبال می‌کنند؟

 

بله. این‌ها می‌گویند  این ویرانی‌ها قهری انتقال است. می‌گویند که بالاخره یک زایمان بزرگ درد بزرگ هم  دارد. خب قطعا این استدلال‌ها درست نیستند. اما برای فهم پدیده‌ی داعش باید دید که  این‌ها چگونه فکر می‌کنند. برای نمونه این‌که یک جنگجوی داعش با چه استدلالی دست  به انتحار می‌زند؟ در پس این یک انرژی بسیار قوی نهفته است.

 

جالب این است که عمده‌ی  رهبران این‌ها شناخته شده نیستند و حتی شواهدی مبنی بر وجود دسترسی به ابوبکر  بغدادی هم دیده نمی‌شود. گویا یک جامعه‌ دارد توسط رهبرانی که ناپیدا و خارج از  دسترس هستند مدیریت می‌شود.

 

 در این جامعه هر کس که  دشمنِ دشمنِ آن‌ها باشد تبدیل به دوست می‌شود. من خودم این‌طوری فکر می‌کنم که این  عملیات‌هایی که در فرانسه یا جاهای دیگر انجام می‌گیرد این‌طور نیست که قبلا با  خلیفه هماهنگ شده باشد. مثلا تهدید می‌کنند که فرانسوی‌ها علیه ما اقدام می‌کنند  یا دارند به ما حمله می‌کنند و مواردی از این دست، و می‌گویند که ما اگر بتوانیم،  کاری در آن‌جا انجام می‌دهیم. خب، بخش مجازی می‌گوید من که هستم، من این کار را  انجام می‌دهم. در واقع یک هماهنگی کلاسیک صورت نگرفته و احتمالا اگر صورت می‌گرفت  تبعا باید بخش‌های اطلاعاتی کشورها دسترسی‌هایی به این برنامه‌ها و طراحی‌ها پیدا  می‌کردند. به نظر می‌رسد که یک انقلاب در ذهن یک جوان روی می‌دهد، به جستجو می‌پردازد  و سلاحی پیدا می‌کند و یا در اینترنت و شبکه‌های اجتماعی داده‌های ضروری در مورد  طریقه تهیه و یا ساخت مواد منفجره را می‌یابد و به منزله‌ی یکی از اعضای خلافت  مجازی دست به اقدام می‌زند.

 

 در بررسی جریان‌های  افراط‌گرای سلفی شاهدیم که هر یک از آن‌ها شماری از مفتی‌های احتمالا شاخص را در  جایگاه حامی یا ایدئولوگ دارند، آیا داعش نیز چهره‌های از این دست را دارد که خارج  از قلمرو خلافت خودخوانده‌ به حمایت از آن برخیزند؟ یا احتمالا پدرخوانده‌های  ایدئولوژیک از این دست دارد؟

 

 بله، دارند. اما خیلی  شناخته شده نیستند. البته داعش احتیاج به علمایی که فتوا بدهند ندارد. من در  سمیناری در روسیه شرکت کردم. یکی از کسانی که در آن سمینار شرکت داشت مفتی سنّی  سوریه بود. ایشان معتقد بود که داعش بر دو امپراتوری تکیه کرده است. یکی امپراتوری  فتوا و دیگری امپراتوری رسانه. اشاره بسیار مهمی بود. در واقع به نظر ایشان داعش  در حال بهره‌برداری از انبوهی از فتاوا است.

 

 فتاوایی که گویا الزاما توسط  ابوبکر بغدادی نیز صادر نمی‌شوند.

 

 نه. شوراهای فتوا در این  سو و آن سو در حال فعالیت هستند و جوان‌هایی که بالاخره در محل‌ها به عنوان شیوخ  شناخته می‌شوند، مشغول صادر کردن فتوا هستند. آن‌ها بر خلاف نظر شیعه برای فتوا  دادن قائل به نهاد مرجعیت و مسیری مشخص نیستند. یک فرد در این محل و دیگری در محل  دیگر فتوا می‌دهد. داعش انبوهی از فتاوا را صادر می‌کند و بدین‌گونه امپراتوری  فتوا را ایجاد کرده است.

 

  به نظر می‌رسد که داعش  از قابلیت‌ها و ظرفیت‌های موجود در مناطق تصرف شده به ویژه از علمای موجود به صورت  گسترده بهره می‌گیرد و به جذب آن‌ها پرداخته است. گویا داعشی شدن خیلی دشوار نیست.

 

 همین‌طور است. داعشی شدن  کار خیلی دشواری نیست. فرد یکی دو اقدام رادیکال انجام می‌دهد و داعشی می‌شود. بر  اساس استدلال این‌ها باید فرد شهامت جنگیدن داشته باشد و از این در وارد می‌شوند.  دنیای داعش برای خیلی‌ها جاذبه دارد، برای کسانی‌که از دنیای مدرن سرخورده شده‌اند،  برای کسانی‌که در منطقه‌شان تنها هستند، برای کسانی‌که احساس هویت نمی‌کنند، برای  کسانی‌که هیجان را دوست دارند. داعش راه‌های برون‌رفت از این شرایط و البته  امکانات آن‌را در اختیار این جوان‌ها قرار می‌دهد. مرزهای اخلاقی قدیم را در هم می‌نوردد،  نظیر استفاده از برده‌های جنسی. تا حد زیادی نشانه‌های بهره‌گیری از برده‌های جنسی  در داخل خلافت داعش به چشم می‌خورد. ولی این‌که کمّ و کیف آن چگونه است، اطلاعات  زیادی در این باره نداریم. اما ظاهرا یک سری هیجانات و جاذبه‌ها در قلمرو داعش  وجود دارد. برای مثال هیجان خشونت برای شماری از جوان‌ها بسیار جذاب است.

 

 چشم‌انداز دولت‌سازی  داعش را چگونه می‌بینید؟

چشم‌انداز دولت‌سازی  داعش را از دو جهت باید دید: یکی از این جهت که خودِ داعش چه می‌خواهد؟ به نظر می‌آید  که داعش به دنبال تثبیت و توسعه‌ی مرزهایش است و ناچار است که دولت‌سازی کند. دیگر  این‌که آیا نظام بین‌الملل آن‌قدر ناتوان است که در برابر این انفجار صورت گرفته  در قالب داعش تسلیم شود؟ اگر نظام بین‌الملل ضعیف باشد و نتواند برخورد محکمی با  جریانی از نوع داعش بکند، توجه داشته باشید که منظور ضعف از منظر تکنولوژیک نیست،  بلکه منظور این است که ممکن است سیاست‌ها به نوعی تداخل و یا تهافت بکنند که امکان  تصمیم‌گیری در منطقه نباشد، حال چه به کارگزاران منطقه و چه به کارگزاران بین‌الملل  اجازه‌ی اخذ تصمیمات محکم ندهند، به همان اندازه که اقدامات بین‌المللی سست باشد،  داعش خواهد توانست که پیش برود. نمونه‌هایش را هم در تاریخ داریم که مشابه آن چیزی  است که در مورد داعش شاهدیم. قبلا ما یک انفجار جمعیتی در یونان داشتیم که در قالب  حمله اسکندر بروز یافت، یک انفجار جمعیتی در شبه جزیره عربستان در ایام پس از  پیامبر (ص) در زمان ابوبکر و سپس در دوره عمر شاهد بودیم، یک انفجار جمعیتی در  مغولستان داشتیم که در قالب تهاجم چنگیز ظاهر شد، خب مجموعه‌ای یک انرژی و هیجانی  پیدا می‌کنند، این هیجان باعث می‌شود منسجم و موفق شوند و در نتیجه به خودشان  اعتماد می‌کنند، در رقبا ترس ایجاد می‌کنند و بعد وقتی در رقبا واهمه ایجاد کردند،  هر یک از رقبا می‌گوید که کارم تمام است، بنابراین این نوع جریانات میل به گسترش  دارند. اما اگر نظام بین‌الملل بتواند به هوش بیاید و یا دولت‌های منطقه اختلافات  لحظه‌ای، مقطعی یا موردی‌شان را بتوانند کنار بگذارند و تصمیمات روشنی درباره‌ی  این جریان بگیرند، شاید بتوانند جمعش کنند. البته نه به آن معنا که بتوانند کلا  داعش را از بین ببرند، بلکه بدین معنا که آن‌را از آن انرژی ویرانگر و تهاجمی تهی  سازند.

 

چیزی شبیه شرایط طالبان پس از حملات نیروهای ائتلاف که  دست‌کم برای مدتی در افغانستان به حاشیه رفت.

 بله، هم‌چون چیزی. به گونه‌ای  که به حاشیه بروند و تکاپوهایشان به حملات ایذایی گاه و بیگاه محدود شود. چنین  آینده‌ای را در صورت فراهم آمدن شرایط فوق‌الذکر می‌توان انتظار داشت.

  به باور برخی از  تحلیلگران شاخص، عمده‌ی افراط‌گرایان سلفی حاضر در میان جریان‌های تروریستی در  سوریه و عراق در سال‌های اخیر از جریان سلفیه سُروری بوده‌اند، آیا این امر در  مورد داعش نیز تطبیق می‌کند؟

 

 یک سری از این‌ها سُروری‌ها  هستند اما شمار زیادی از آن‌ها نیز سُروری نیستند. مثلا جماعت انصارالاسلام عراق سروری  نیستند، آن‌ها سنی‌های رادیکال‌شده‌ی سلفی هستند.

 

 آیا ابوبکر بغدادی از سلفیه سروری نیست؟

 خود ابوبکر بغدادی معلوم  نیست سُروری باشد. در مجموعه کُدهایی که تا الان از وی دیده شده تاکنون کُدی به  زین‌العابدین سُروری نداده است.

 

بازگردیم به پرسش اول،  در مجموع می‌توان ادعا کرد که داعش با رویکردها و سیاست‌هایی که دنبال نموده در  صحنه رقابت با سایر گروه‌های تروریستی شبه نظامی فعال در جبهه سوریه و عراق و یا  حتی سطح جهانی به کنشگر اصلی بدل شده و جریان‌هایی نظیر جبهه النصره و یا به تعبیر  کنونی جیش الفتح و در سطح کلان، القاعده را به حاشیه رانده است؟

به نظرم همین‌طور است.  داعش دیگران را به حاشیه رانده است.

تاریخ گفت‌وگو: دوشنبه 23  آذرماه 1394

گفت‌وگوکننده: سیدمهدی حسینی تقی‌آباد

منبع: همشهری دیپلماتیک، نشریه  سیاسی ـ تحلیلی، دوره جدید، شماره 89، زمستان 1394، ص 75ـ70.

پی نوشت:

 [1]  بحارالانوار، بیروت، دار  احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1403، ج 19، ص 31; مجموعه ورام، ج 1، ص 36

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش