مقالات > روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۱/۲۵ تعداد بازدید: 131

دعوت‌ پيامبر(ص) به وحدت و فراتر از آن محبت رمز پيروزي و سرافرازي مسلمين در صدر اسلام‌، در جامعه بود. آن حضرت بعنوان" رسول مهربانی" با ارایه روش دین مدارانه ؛سبب گردید که مردم از تفرقه و تنش هـاي سـياسي، اجتماعي و فکري پرهيز کنند. اين موارد از مهم‌ ترين‌ اصول و دستاوردهاي پيامبر (ص) بوده است.



چکیده

وحدت امت اسلامی یکی از موضوعات مهم جامعه اسلامی است رسول‌خدا(ص) توانست با محوریت رسالت توحیدی  از جامعه مسلمانان آن روز ، امت واحدی بسازد . آن حضرت  که اسوة کامل زندگی است ،بهترین الگوی قراءت دینداری و  تحقق وحدت اسلامی است. امروزه نیز با دوری از اراط گرایی دینی و  با تمسک به اصـل اسـلام و سیرة پیامبر(ص) که مورد توافق‌ همة‌ مسلمین است، می‌توان بار دیگر اقتدار و عزت مسلمین را در جهان تـکرار کـرد و سرزمین‌های اسلامی نیز از فشار ایادی کفر و شرک آزاد شوند.

 

 

کلمات کلیدی

وحدت,  قرایت , رسول‌خدا(ص), جامعة مسلمین

 

 

مقدمه:

 جامعه جاهلی صدر اسلام  خرافه‌پرستی،شرک و بت‌پرستی،رسوم مرتبط باجوامع بسته و قوم‌پرستی‌ و روابـط‌ درون‌ گـروهی ناکارآمد و خرده‌فرهنگ‌های منحرفی که زمینه‌های تـأخر و پسـ‌افتادگی فرهنگی‌ را‌ در حجاز و فراحجازبه وجود آورده بود. در این عصر پیامبر گرامی(ص)که آشنای  به معضلات قومی وقبیله ای،با‌ سلاح‌ و ابزاری کارآمد چـون وحـی الهـی با سرفصل تزکیه و تعلیم به نبوت مبعوث کردید.آن حضرت که ظرف خداوند متعال رسول رحمت ومهربانی شهرت گرفت با رویکرد تغییرمناسبات اجتماعی ودعوت به وحدت کلمه ؛ توانست  در کمتر از‌ نیم‌ قرن سراسر جهان را تحت پوشش خـود قرار دهد و نهضت‌های مـختلف فـرهنگی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد. شیوة مدیریتی وی، یکی از ارکان اصلی پیروزی و گسترش‌ آن است.پیامبرخدا، حضرت محمد(ص)، با الهام از آیات وحی توانستند مدینة فاضله‌ای را در دوران حضور خویش شکل دهـند که بهترین الگو برای جهان اسلام می‌باشد.

یکی از منابع شناخت‌ دین‌ اسلام، سیرة پیامبر اکرم(ص) می‌باشد. سخنان و رفتارهای پیامبر(ص) برای هر شخصی بهترین راه هدایت و روشنگری و پیروی از اقدام‌های عملی و رفتاری حضرت، وظـیفة شـرعی همگان است:

لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ‌ اللهِ‌ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللهَ وَ الْيَوْمَ الآخِرَ وَ ذَكَرَ اللهَ كَثِيراً(؛(احزاب: 21) هر آينه برای شما در خصلت‏ها و روش‏ پيامبرخدا نمونه و سرمشق نيكو و پسـنديده‏اى اسـت، براى‌ كسى‌ كه به خدا و روز بازپسين اميد مى‏دارد و خداى را بسيار ياد مى‏كند.

یکی از موضوعات مهم در سیرة پیامبر(ص) ایجاد وحدت در جامعه است. شاید با قاطعیت بتوان گفت‌ در‌ حوزة‌ مسائل اجتماعی اسلام، هـیچ مـوضوعی‌ به‌ اندازة‌ وحدت امت مورد توجه جدی و تأکید قرار نگرفته است. دستورات صریح خدای متعال مثل (وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ(؛ (آل عمران‌: 103‌) به‌ ریسمان الهی چنگ بزنید و متفرق نـشوید. و تـوصیه‌های مـکرر‌ پیامبراکرم‌(ص) بر حفظ اتحاد و پرهـیز از تـفرقه و دودسـتگی که در منابع متعدد حدیثی و روایی هم‌چون کافی، تحف‌العقول، کنزالعمال و نهج‌الفصاحه جمع‌آوری‌ شده‌، جایگاه‌ والا و منحصر به فرد وحدت را در آیین اسلام مشخص‌ مـی‌سازد. بـرای مـثال در حدیثی از رسول‌خدا(ص) آمده است: «عَلَيْكُمْ بِالْجَمَاعَةِ فَإِنَّ يَدَ اللهـِ عـَلَى الْفُسْطَاط؛ به جماعت‌ (يكپارچگى‌) روى‌ آريد، همانا دست خدا با جماعات است». (سیدرضی، 1422، ص34)

بی تردید در عصر حاضر  تمامى دشمنان‌ براى‌ نابودى اسلام هم‌پيمان گشته و تمامى امكانات سياسي و اقتصادى خود را در سـقوط اسـلام‌ از‌ صـحنة‌ بين‌الملل به‌كار گرفته‌اند. بنابراين در چنين عصرى بيش از هر عصر ديگر، مسلمانان بـه‌ وحـدت‌ نـیاز دارند و شايد بيش از هر زمانى جامعة اسلامى به همكارى و مساعدت يكديگر‌ نيازمند‌ است‌. سـیرة پیـامبر(ص) بـه عنوان اصل مشترک میان مسلمانان می‌تواند الگو و سرمشق مسلمانان در این زمینه‌ قرار‌ بگیرد. از ایـن روسیره و اقدامات پیامبر‌(ص) در‌ ایجاد‌ وحدت جامعه مسلمین در تعدیل افراط و تفریط راهگشا خواهد بود.

مـراد از وحـدت امت اسلامي اين است كه مسلمانان در‌ كنار‌ حفظ‌ مذاهب خودشان بر محور مشتركات ديني مثل تـوحيد، قـرآن، پيامبر اعظم(ص)، سنت‌ و سيرة‌ نبوي در برابر خطراتي كه اصل اسلام و جامعة مسلمانان را تهديد مـي‌كند، هـمبستگي و هـمدلي داشته باشند‌ و از‌ اختلافات گوناگون مذهبي، سياسي، نژادي، زباني و... كه موجب وهن و سستي امت اسلامي‌ مي‌شود‌، دوري كنـند. بـررسی این موضوع در جامعة‌ نبوی‌ باعث‌ می‌شود تا راهکارهای مناسب و شیوه‌های ایجاد وحـدت‌ بـا‌ مـحوریت رهبری پیامبر(ص) استخراج، و در جامعه به کار بسته شود.

 

احادیث  پیامبر(ص) در‌ ایجاد‌ وحـدت مسلمانان

پیامبراکرم(ص)، از بعثت‌ تا‌ رحلت‌ هـمواره‌ در‌ تعالیم خویش، در‌ جهت‌ نـفی تـفرقه و اختلاف، و تحکیم پایه‌های وحدت، هـمبستگی، اخـوت و همدلی میان مسلمین تأکید کرده است. سیرة‌ پیامبر‌(ص) در‌ رابطه‌ با وحدت مسلمین بـا بـنای یک جامعة‌ اسلامی‌ و نظام‌ سـیاسی‌ جـدید‌ بـه‌ نام «امت» پایـه‌ریزی شـد، آن هم در میان اعراب بـادیه کـه به نفاق و دورویی معروف بودند. اما اسلام و پیامبر(ص)، قبایل عرب را تحت لوای خود گرد آوردهـ‌ و بـه دل‌ها‌یشان الفت بخشیدند. تعصب‌های جاهلیت را از مـیان بـردند و کینه‌های ریـشه گـرفته در روزگـاران قدیم در میان آن‌ها مـحو شد. در سخنان گهربار پیامبر(ص) نمونه‌های شایان ذکری در بحث‌ وحدت‌ یافت می‌شود که به تبیین گـزیده‌ا‌ی از آنـ‌ها می‌پردازیم.

حضرت رسول‌اکرم(ص) با اشاره بـه ریـشه و مـنشأ واحـد انـسان‌ها، ملاک و معیار را تـقوا خـوانده و فرمود:  ای مردم! خدای شما یکی‌ است‌، پدر همة شما یکی است (حضرت) آدم از خاک به وجود آمده؛ بـرترین و گـرامی‌ترین شـما نزد خدا، با تقواترین شماست. هیچ بـرتری بـرای‌ عـرب‌ بـر عـجم نـیست؛ بلکه برتریت‌ به‌ میزان تقواست . (حرانی، 1404، ص34) پیامبراسلام(ص) در بیان این‌که اسلام خاص عرب و نژاد خاصی نیست و رسالتش عمومی و جهانی است، امت اسلامی را فراتر از‌ مرزهای‌ ملی و نژادی می‌دانست و بـدین‌ وسیله‌ اتحاد و همبستگی را میان مردم ایجاد می‌نمود. پیامبر(ص) با این سخنان به مردم می‌فهماند که اصالت انسان‌ها به تقوا و ایمان است نه به نسب؛ پس مهم نیست از چه قبیله‌ای‌ و نژادی‌ هـستند. حـضرت در این سخن خویش در واقع ملاک وحدت و انسجام را یادآوری می‌کنند که تقوا بهترین ملاک و معیار است. ایشان به خوبی می‌دانستند که در جامعة آن روز مدینه‌ اتحاد‌ و انسجام شکل‌ نمی‌گیرد، مگر با تـقوای الهـی که مسلمین ملزم به رعایت آن شوند. با رعایت تقوا مهاجرین و انصار‌ خود را برادر یکدیگر دانسته و به چیزی غیر از آن نمی‌اندیشیدند‌ تا‌ بنیان‌ جامعة اسـلامی را مـتزلزل نمایند.

وحدت‌، امري است كه تـنها بـه وسيلة ايمان مبتني بر آگاهي عميق‌ و ‌‌تزكية‌ نفس و رها شدن از تعلقات هواهاي نفساني ممكن مي‌گردد. كساني كه هنوز گرفتار‌ عصبيت‌ و دل‌بستگي‌ به حسب و نسب و امـتيازهاي دنـيوي و مرزبندي‌هاي شيطاني و تحت تـأثير مـنافقان و دشمنان دين هستند، چگونه مي‌توانند‌ در خط توحيد و اعتقادات مشترك با مؤمنان قرار گيرند و به صلح و مودت و اخوتي‌ كه لازمة ايمان است‌ و حق‌ تعالي به آن مي‌خواند، دست يابند؟ چگونه مي‌توانند جامعه‌اي مبتني بر ايثـار و الفـت و وحدت و جامعه‌اي كه در پي اجراي تعاليم شريعت و ارزش‌هاي متعالي اسلام است، به وجود آورند؟ تنها در پرتو ايمان و اعتقاد‌ راستين به خدا و تعاليم وحي است كه وحدت و هم‌دلي به وجود مي‌آيد.

در حدیثی از پیامبر(ص) آمده اسـت: «ثـَلاثٌ لایُغِلُّ عـَلَیهِنَّ قَلبُ مُسلِم: إخلاصُ العَمَلِ‌للهِ وَالنَّصیحَةُ لأَئمَةِ المُسلِمینَ وَاللَّزُومُ لِجَماعَتِهِم، فَإنَّ‌ دَعَوتَهُم‌ مُحیطةٌ مِن وَرائِهِم، ألمُسلِمُونَ إخوَةٌ...؛ سـه خصلت است كه دل هيچ فرد مسلمانى با آن خيانت نكند: خالص نمودن عـمل بـراى خـدا، خيرخواهى پيشوايان مسلمين و همراه بودن با جماعت مسلمين‌؛‏ زيرا‌ دعوت مسلمين، افراد پشت سرشان را هم شامل مى‏شود. مـسلمين ‌ ‌هـمه برادرند...».(کلینی، 1362، ج 1، ص 403)

آثار تفرقه  و اختلاف

از دیدگاه رسول‌اکرم(ص) تفرقه و نفاق دو اثر دارد؛ یکی آن دسته از نتایج که‌ شامل‌ حـال فـرد مـی‌شود و دیگری نتایج و آثار اجتماعی است که دامنگیر همة افراد جامعه می‌شود. روایات ذیل به هـر دو دسته می‌پردازد. این روایات را می‌توان تحت عناوین زیر آورد‌:

1. مرگ‌ جاهلیت‌ و خارج شدن از پیـکرة مسلمانان‌

 مَن‌ فارَقَ‌ الجـَماعة مـات مَیتةً جاهِلیَّةً؛ هر کس از گروه مسلمانان جدا شود بر مرگ جاهلیت بمیرد». (پاینده، 1382، ح 2855) پیامبر(ص) جدا شدن‌ از‌ جماعت‌ مسلمین را مساوی جاهلیت می‌داند؛ یعنی تفرقه باعث‌ می‌شود‌ که جامعة مقتدر اسلامی به دوران تـشتت و پراکندگی جاهلیت برگردد. بنابراین سفارش می‌کند که همواره با جماعت باشید تا‌ از‌ این‌ آسیب مصون بمانید. در سخنی دیگر نیز فرمود: «مَن فارَقَ‌ الجَماعَةَ شِبرأً خَلَعَ اللهُ رِبقَةَ الإسلامِ مِن عُنُقِه؛ هـر کـس یک وجب از جامعة مسلمین دور شود خداوند‌ رشتة‌ مسلمانی‌ را از گردن او باز می‌کند».(کلینی، 1362، ج 1، ص404) این دوری‌ باعث‌ بیرون آمدن از حوزة اسلام و دیانت است. اتحاد و اجتماع مسلمانان به قدری مهم است که پیـامبر‌ اکـرم‌(ص) خروج‌ از اجتماع مسلمانان را به مثابه خروج از اسلام قلمداد می‌نماید.

2. پیروزی‌ اهل‌ باطل‌

پیامبر اکرم(ص) پیامدهای اختلاف در جامعة اسلامی را چنین بیان می‌کند: «مَا اخَتَلَفَ أُمَّةٌ‌ بَعدَ‌ نَبیِّها‌ إلاّ ظَهَرَ أهلُ بـاطِلها عـَلی أهلِ حـَقّها؛ هیچ امتی پس از پیامبر اختلاف نکردند‌، مگر‌ آن‌که گروه باطل بر گروه حق چیره شد». (متقی هندی، 1401، ج1، ص 183)

3. هلاکت‌ امت‌

در‌ حدیث دیگر آمده است: «لاتَختَلِفُوا فَإنَّ مَن کان قـَبلَکُم اخـَتَلفُوا فـَهَلَکُوا؛ اختلاف نکنید (در‌ میانتان‌ تفرقه نـباشد)، آنـان کـه قبل از شما بودند، اختلاف کردند و هلاک شدند». (متقی‌ هندی‌، 1401‌، ج1، ص 177)

4. عذاب بودن تفرقه

پیامبر(ص) نتیجة وحدت و جدایی را چنین تبیین نموده است: «الجـَماعَةُ رَحـمَةٌ‌ والفـُرقَةُ‌ عَذَابٌ؛ با جماعت بودن رحمت و تفرقه، عذاب اسـت». (پایـنده، 1382، ح1323)

امام‌ علی‌(ع) نیز‌ جدایی و تفرقه را این‌چنین بیان کرده است: «ايّاكُمْ وَ التَّلَوُّنَ فى دينِ اللّه‏ِ فَاِنَّ جَماعَةً‌ فيما‌ تَـكْرَهونَ‌ مـِنَ الْحـَقِّ خـَيْرٌ مِنْ فُرْقَةٍ فيما تُحِبّونَ مِنَ الْباطِلِ وَ اِنَّ اللّه‏َ‌ سُبْحانَهُ‌ لَمـْ يُعْطِ اَحَداً بِفُرْقَةٍ خَيْراً مِمَّنْ مَضى وَ لا مِمَّنْ بَقىَ؛ از چند رنگى و اختلاف در‌ دين‌ خدا بپرهيزيد؛ زيرا يكپارچگى در آن‌چه حق اسـت ولى شـما آن را‌ نـاخوش‌ مى‌‏داريد، از پراكندگى در آن‌چه باطل است‌ اما‌ خوشايند‌ شما مى‌‏باشد، بهتر اسـت. خـداى سبحان به‌ هيچ‌ يك از گذشتگان و باقى‌ماندگان بر اثر تفرقه و جدايى، خير و خوبى عطا نكرده است‌». (سیدرضی‌، 1414، خـطبه 176)

جـامعة مـؤمنین‌ مانند‌ پیکره‌ای واحد‌ است‌ و تمام‌ افراد آن در ارتباطی وحدت‌بخش با‌ یکدیگر‌ پایدار مـی‌مانند و روح عـشق و ایـمان مذهبی در تار و پود آن جریان دارد‌: «مَثَلُ‌ المُؤمنینَ فِی تَوَادَّهم وَتَراحُمِهِم وَتَعَاطُفِهِم کَمَثلُ‌ جَسَدٍٍ واحدٍ إذَا اشتَکی‌ مـِنهُ‌ عـُضوٌ تـَدَاعَی لَهُ سَائِرُ الاَعضَاءِ‌ بَالسَّهَرِ‌ وَالحُمَّی؛ مؤمنان در مهربانى و دوستى يكديگر چون اعضاى يك پيکرند كه وقتى عـضوى‌ بـه‌درد‌ آيد، اعضاى ديگر آرام نگيرند‌». (متقی‌ هندی‌، 1401، ج 1، ص 149) لذا‌ پيامبر‌(ص) در سخنی دیگر فرمود‌: «يَدُ‌ اللّهِ عَلَى الجَماعَةِ و الشـَّيطانُ مـَعَ مـَن خالَفَ الجَماعَةَ يَركُضُ؛ دست خدا بر سر جماعت‌ است‌ و شيطان با كسى همراه اسـت كهـ‌ با‌ جماعت ناسازگارى‌ كند‌». (متقی‌ هندی، 1401، ج 1، ص 206)

پیشرفت‌ جامعه به واسطة اقتدار و پایداری انـسان‌هاست. جـامعه‌ای کـه در آن انسان‌ها از شاخصة اقتدار تهی‌ بوده‌ و ضعف و سستی بر آن حکم‌فرما باشد‌، نه‌ تنها‌ روی‌ تکامل‌ را بـه خـود‌ نمی‌بیند‌؛ بلکه به سوی انحطاط و زبونی نیز به پیش خواهد رفت‌. شـاخصة اقـتدار نـیز با اتحاد و همدلی‌ مردم‌ شکل‌ می‌گیرد؛ بنابراین می‌توان گفت پیشرفت در پرتو‌ اقتدار‌ و اقتدار‌ در‌ پرتو‌ اتـحاد‌ نـصیب جـامعه می‌شود.

 

شیوه  شناسی پیامبر(ص) در ایجاد وحدت جامعه مسلمین

رهبری دینی از موقعیت ممتازی در جـامعة اسـلامی برخوردار است. این مقام و موقعیت برجسته، به رهبری امکان‌ می‌دهد که در جهت تحقق بخشیدن به وحـدت مـسلمانان نقش عمد‌ه‌ای ایفا کند. یکی از پایه‌های مهم وحدت اسلامی، جایگاه رهبر اسـت. حـضرت محمد(ص)به عنوان رهبر جامعة مسلمین در‌ مـدینه‌، نـقش خـویش را به خوبی ایفا کرد و توانست در مدت حـضور خـویش مسلمین را به سوی برادری و برابری سوق دهند. ایشان براي برپایي وحدت امت اسـلامي راهـبردهاي گوناگوني داشته‌ است‌ كه اين مسئله در سـيرة آن حـضرت به خـوبي تـجلّي يافـته است كه اينك به اختصار به بـيان بـرخي آن‌ها پرداخته مي‌شود:

1.ایـجاد عقد برادری

از نخستین اقدامات رسول‌خدا(ص) در مدینه، پیمان برادری بود که در پناه آن دوستی و همدلی بیشتری به وجود آید. چون پيامبر(ص) به مدينه آمد‌، ميان برخى از مهاجران و انصار عقد برادرى بست. اين پيمـان بـرادرى ميان نود نفر بسته شد كه چهل و پنج تن از مهاجران و چهل و پنج تن از انصار بودند. (ابن‌سعد، 1410، ج1، ص184‌)پیامبر‌(ص) فرمود: تآخوا في الله أخوين أخوين؛ در راه خدا، دو نفر دو نفر با هم برادری کنید.

 بـه ایـن ترتیب میان انصار و مهاجرین پیمان برادری منعقد شد. البته، این عقد‌ برادری‌ فقط بین انصار و مهاجرین نبود؛ چرا که هدف ایجاد دوستی و از هـم پاشـاندن نظام غلط جاهلی قبیلگی بـود. (ابـن‌هشام، [بی‌تا]، ج ‏1، ص 505) این پیمان برادری همگانی تنها بر اساس نفی‌ انگیزه‌های‌ قومی و قبیله‌ای و بر محور حق و همکاری اجتماعی شکل گرفت، چه این‌که: (انَّمَا المُؤمنُونَ إِخـوَةٌ فـَأَصلِحُوا بَینَ أَخوَیکُم وأتَّقُوا الله لَعـلَّکُم تـُرحَمُون(؛ (حجرات: 10) به حقيقت مؤمنان همه برادر يكديگرند‌ پس‌ هميشه‌ بين برادران ايمانى خود صلح‌ دهيد‌ و خداترس‌ و پرهيزكار باشيد، باشد كه مورد لطف و رحمت الهى گرديد.

این تصمیم آگاهانه، کارآمدترین ابزار تـحقق الفـت فراگیر در جامعة آن زمان‌ بود‌ که‌ نشان از نهایت کوشش پیامبر اکرم(ص) برای پیدایش‌ یک‌ جامعه بر محور ایمان به خدا داشت. جامعة مطلوب پیامبر اکرم(ص)، جامعه‌ای است که تمامی اعضای آن بـر مـحور‌ بینش‌ تـوحیدی‌، پیوند برادری با یکدیگر دارند و مکلف هستند آن را استوار‌ نگه دارند و پایه‌های اجتماعی را محکم کنند.

کلام راستین خـداوند پیرامون مسئله برادری نیز بس گویاست: (وَأعتَصِمُوا بِحَبلِ‌ الله‌ جَمیعاً‌ ولاتـَفرَّقُوا وأذکـُروا نـِعمةَ الله عَلیکُم إذ کُنتُم أعداءَ فَألّفَ بینَ قُلوبِکُم‌ فَأصبَحتُم‌ بِنعمتِه إخوَاناً... (؛ (آل عمران: 103) و همگى به رشتة (دين) خدا چنگ زده و به راهـ‌هاى ‌ ‌مـتفرق نرويد‌، و به‌ ياد‌ آريد اين نعمت بزرگ خدا را كه شما با هم دشمن بوديد‌، خدا‌ در‌ دل‌هاى شـما الفـت و مـهربانى انداخت و به لطف و نعمت خدا همه برادر دينى يكديگر شديد‌... .

جامعة‌ آرمانی‌ پیامبر اکرم(ص) کـه در آن روح اخوت و برادری موج می‌زند، جامعه‌ای است که در‌ شدت‌ بر کفر و رحمت به ایـمان، حول یک محور، وحـدت مـی‌یابند؛ یعنی: (مُحمَّدٌ رَسولُ‌ الله‌ و ألَّذینَ‌ مَعَهُ أشِّداءُ عَلی ألکُّفارِِ رُحَماءُ بَینَهُم(؛ (فتح: 29) محمد(ص) فرستاده خداست و ياران و همراهانش بر‌ كافران‌ بسيار قويدل و سخت و با يكديگر بسيار مشفق و مهربانند.

 

 

2. پیمان‌نامة صلح ودوستی

این پیـمان‌نامه‌ توسط‌ پیامبر‌(ص) تنظیم شده و خوشبختانه متن آن در تاریخ حفظ شده است. (ابن‌‌هشام، [بی‌تا]، ج1، ص501) این پیمان‌نامه‌، اولین‌ قراردادی است که میان پیامبر اکرم(ص) و طوایف و قبایل موجود یثرب بسته شد‌. این‌ تدبیر‌ بهترین مـقوله بـرای به وجود آوردن وحدت ملی و همبستگی دینی بود؛ چرا که وحدت میان‌ قبایل‌ درگیر‌، حقوق اجتماعی یهودیان و نیزمهاجران مسلمانان را تضمین می‏کرد و از سوی دیگر‌، این‌ پیمان‌ها مقدمات تشکیل یک وحدت سـیاسی و حـکومتی را فراهم می‏آورد.

به عنوان نمونه در مفاد قرارداد‌ میان‌ مسلمین به روشنی قید شده است که مسلمین امت واحده‏ای، جدای از‌ مردم‌ دیگر هستند: «اِنَّهُمْ اُمَّةٌ واحِدَةٌ مِنْ دُونِ‌ النّاسِ‌» (ابـن‌هشام‌، [بـی‌تا]، ج1، ص501) و ارتباطی میان مسلمانان و کافران نیست‌ و نباید‌ میان مسلم و مسلم دوری باشد. اگر چه روح حاکم بر این پیمان‌ها همانا‌ به‌ کارگیری ابزار وحدت اسلامی در‌ جهت‌ راهبرد ارزشی‌ پیامبر‌ اکرم‌(ص) در جامعة اسـلامی اسـت

بنابراین می توان  نتیجه گرفت که کوشش برای ایـجاد حـساسیت مـشترک دینی و ملی، یکی‌ از‌ شاخص‏ترین راه‏حل‏های پیامبر اکرم(ص) در جهت تحقق وحدت اسلامی شمرده می‏شود. با تـوجه بـه مفاد پيمان‌نامه به دست مي‌آيد كه پيامبر(ص) براي ايجاد‌ احساسات‌ مشترك ملي و دينـي تـلاش فـراوان‌ نموده‌ و به شهادت تاريخ موفقيت‌هاي قابل توجهي نيز به دست آورده است كه يكي از راهكارهاي اساسي در جهت تـحقق وحـدت امـت اسلامي در آن‌ عصر‌ و زمان مطرح بوده است‌ و امروزه‌ نيز تحريك احساسات مـشترك مـلي و ديني نقش بسزايی در بسيج عمومي توده‌ها و ايجاد همبستگي و همدلي دارد.

3. تشکیل جبهه ای واحد درمقابل  کفر

از جمله اقدامات پیامبر(ص) در ایـجاد هـمدلی و همبستگی، ساماندهی نیروهای جنگی‌ بود‌. مسئلة پرچم در میان قبایل اعراب اهمیت فـراوانی داشـت و هر قبیله برای خویش پرچم و رایت خـاصی داشـت. در جـنگ‌هایی که پیامبر(ص) با مشرکین و یهودیان داشت، ایـن‌که چـه کسی پرچم را‌ به‌ دست گیرد‌ از مسائل مهم جامعه بود. پیامبر(ص) با یک رفـتار هـوشمندانه دو پرچم برای جنگ‌ها انتخاب کـرد. لازمـ‌ به ذکـر اسـت کـه پیامبر(ص) ابتدا دو پرچم اوس و خزرج را‌ انتخاب‌ کـردند‌ و سـپس با گذشت مدت زمانی آن را به یک پرچم تبدیل نمود. در جنگ بدر پرچـم بـزرگ ‌‌از‌ آن رسول‌خدا(ص) بود و پرچم مهاجران را مصعب‌بن‌عمير داشـت، پرچم خزرجيان با حـباب‌بن‌منذر، و پرچـم‌ اوس‌ با‌ سعدبن‌معاذ بود؛ (واقـدی، 1409ق، ج1، ص58) یـعنی در اولین جنگ چهار پرچم به همراه سپاه مسلمانان‌ بود، اما در جنگ احد دو پرچـم بـود: یکی برای مهاجرین و دیگری بـرای‌ انـصار. (طـبری، 1387ق، ج2، ص516‌)

بنابراین‌، رسول‌خدا(ص) بـه هـنگام جنگ‌ها ضرورت ایجاد وحـدت را بـیشتر درک می‌کرد و تلاش بیشتری برای وحدت نیروهای خویش انجام می‌داد. نتیجة این تلاش‌ها را در فتح مـکه مـی‌بینیم که سپاه اسلام با‌ یک پرچـم وارد مـکة مکرمه شـد و هـمه تـحت لوای پرچم اسلام بودند. (طـبری، 1387ق، ج3، ص43)

 

هـ . گذشت ومدارا  

از دیگر اقدامات پیامبر(ص) برای ایجاد وحدت می‌توان به گذشت و مدارایی کـه‌ در‌ قـبال بعضی رفتارها نشان می‌داد، اشاره کـرد. از جـمله ایـن رفـتارها مـی‌توان به رفتارهای مـنافقین و در رأس آنـ‌ها به عبدالله‌بن‌ابی اشاره کرد. در غزوة بنی‌المصطلق در جریان نزاع دو نفر‌ از‌ مهاجر و انصار و سخنانی که عبدالله‌بن‌ابی در این رابـطه زد، بـاعث خـشم مسلمین و از جمله پسر عبدالله‌بن‌ابی شد و خواستار قـتل عـبدالله شـدند، امـا پیـامبر(ص) بـرای حفظ وحدت امت اسلامی آنان‌ را‌ از این کار برحذر داشت و همگی را به دوستی و برادری دعوت نمود. به دستور رسول‌خدا(ص) لشکریان آن روز را تا شب و شب را تا به صبح راه رفتند و صـبح‌ آن‌ روز‌ نيز تا هنگامى كه آفتاب‌ بالا‌ آمد‌ هم‌چنان به‌راه ادامه دادند و چون هوا گرم شد، پیامبر(ص) دستور داد فرود آيند. لشگريان نيز كه حدود يك شبانه روز راه‌ رفته‌ بودند‌، از شدت خستگی به مـحض اينـ‌كه فرود آمدند‌ به‌ خواب رفتند. رسول‌خدا(ص) بدان جهت دست به چنین عملی زد تا گفته‏هاى عبدالله‌بن‌أبى را از ياد آن‌ها ببرد و سخنان‌ او‌ مورد‌ بحث و گفت‌وگو واقع نشود و اختلاف و كينه براى مهاجرین و انصار ايجـاد‌ نـكند. (ابن‌هشام، [بی‌تا]، ج2، ص290)

پیامبراکرم(ص) با تحمل و چشم‌پوشی و گذشت از امور تفرقه‌انگیز، وحدت جامعة اسلامی را بنیان نهاد‌ و با‌ این‌ رفتار خویش عزت و اقتدار برای جامعة مـسلمین ارمـغان آورد. حضرت محمد‌(ص) به‌ راستی عـامل بـه آیات قرآن بود و همگان را به وحدت و دوستی، دعوت و اقدام‌های ناروا را به‌ شدت‌ نکوهش‌ می‌کرد. در منابع آمده است که شاس‌بن‌قيس يكى از سالخوردگان يهود كه‌ در‌ كفر‌ خـويش پايدار و كينـه و عداوت سختى از مسلمين در دل داشـت، روزى عـبورش به جمعى‌ از‌ مسلمانان‌ كه از هر دو تيرة اوس و خزرج تشكيل يافته بود افتاد كه دور هم‌ نشسته‌ و مشغول گفت‌وگو هستند. اين الفت و دوستى از دو دستة مخالفى كه در زمان‌ جاهليت‌ دشمن‌ خونخوار همديگر بودند بر طبع حسود و دوبه‌همزن او سـخت نـاگوار آمده با خود گفت‌: به‌ خدا اگر اينان با همديگر متفق شوند ما نمى‏توانيم در اين سرزمين زندگى‌ كنيم‌.

 

 

از‌ اين رو به يكى از جوانان يهود كه همراه او بود دستور داد تا به‌ نزد‌ آنان برود و در مجلس ايشـان بـنشيند و از جنگ بـعاث و ساير جنگ‌هایى كه‌ در‌ ميان‌ اوس و خزرج اتفاق افتاده، سخن به ميان آورد و آن روزها را به ياد آنان بيندازد‌ و برخى‌ از‌ اشعار و حـماسه‏هایى كه دربارة آن جنگ‌ها گفته شده، براى آن‌ها بخواند و به‌ هر‌ ترتيبى شـده آنـان را بـه جنگ با يكديگر تحريك كند. جوان مزبور به دستور شاس‌بن‌قيس عمل‌، و كارى‌ كرد كه اوس و خزرج‏ به سخن آمده و به ياد آن زمـان ‌ ‌افـتاده‌ و هر‌ يك سخنى گفتند و به يكديگر تفاخر ورزيده‌ و به‌ روى‌ هم ايستادند. در اين ميان دو تن‌ از‌ طـرفين بـه نـام‌هاى اوس‌بن‌قيظى ـ از اوس ـ و جباربن‌صخرا ـ از خزرج ـ سر تعصب آمده به‌ هم‌ پرخاش كردند، پس يكى از‌ آن‌ها‌ گفت: اگر‌ مايل‌ بـاشيد‌ آن روز را تجديد كنيم؟! اين سخن‌ هر‌ دو طرف را بر سر تعصب آورده گفتند: ما حاضريم، وعدة ما‌ بـا‌ شما در بيرون شهر در «ظـاهره‌». افـراد مزبور به دو‌ دسته‌ تقسيم شده و هر كدام به‌ سوى‌ قبيلة خود و به سراغ اسلحة جنگ رفتند و طولى نكشيد كه در ميعادگاه حاضر‌ شدند‌. اين خبر كه به گوش‌ رسول‌خدا‌(ص) رسيد‌، جمعى از مهاجرين‌ را‌ برداشته و به نزد ايشـان‌ آمد‌ و در برابر آن‌ها ايستاده فرمود:

 اى گروه مسلمانان خدا را در نظر بياوريد! آيا‌ دوباره‌ به ياد دوران جاهليت افتاده‏ايد؟ در صورتى‌ كه‌ من در‌ ميان‌ شما‌ هستم، و پس از آن‌كه‌ خداوند شما را به اسلام راهنمایى فرمود و به آن گراميتان داشت، و به وسـيلة آن عـادات‌ جاهليت‌ را از شما دور نمود، و از‌ كفر‌ نجاتتان‌ داد‌، و ميان‌ شما اتحاد و اتفاق‌ ايجاد‌، و دل‌هاى شما را با هم مهربان كرد؟» (ابن‌هشام، [بی‌تا]، ج1، ص555)

بنابراین، پیامبر اکرم(ص) با هر درگیری و دشمنی‌ که‌ یادآور‌ دوران جاهلیت بود، به شـدت مـبارزه می‌کرد‌ و جامعه‌ را‌ به‌ سوی‌ دوستی‌ و برادری فرا می‌خواند.

به این ترتیب رسول‌خدا(ص) برای جامعة اسلامی، بنیان‌های فکری وحدت و اخوت و اتحاد را متقن و مستحکم ساخت و گرایش‌های نژادی را از موانع بزرگ به هـم‌پیوستگی‌ و صـلابت جهان اسلام معرفی، و راه رسیدن به اتحاد اسلامی را ترک همة قیود، وابستگی‌ها و تعصب‌ورزی‌ها نسبت به نژاد و ملیت‌های گوناگون و ذوب شدن در اسلام عنوان کرد.

 

نتیجه

دعوت‌ پيامبر(ص) به وحدت و فراتر از آن  محبت  رمز پيروزي و سرافرازي مسلمين در صدر اسلام‌ ، در جامعه بود . آن حضرت بعنوان" رسول مهربانی" با ارایه روش دین مدارانه ؛سبب گردید  که مردم از تفرقه و تنش هـاي سـياسي، اجتماعي و فکري پرهيز کنند. اين موارد از مهم‌ ترين‌ اصول و دستاوردهاي پيامبر (ص) بوده است . به طور کلي نقش پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله در پايه گذاري وحدت امت اسلامي شامل سه  ‌ محور‌ بنيادين است . نـخست تـلاش در‌ وضعيت‌ جامعه دینی  آن زمان و به کارگيري عوامل مشترک بین افراد وقبایل  جهت زمينه سازيهاي لازم .

دوم برنامه ريزيهاي فرهنگي در مسير ترسيم دورنماي امت واحد براي مسلمانان‌ و ايجاد‌ فضاي رشد فکري و ارتقاي‌ فهم‌ مـردم نـسبت به مسئوليت هاي خود و در نهايت به کار بستن راه حل هايي که پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله از آنها به عنوان ابزار تحقق وحدت بهره ميگرفت‌ .

سوم ‌ : بنيان هاي اخلاقي و همبستگي اجتماعي را‌ اساس سيره خـود قـرار داده بـودند. علاوه بر دعوت به وحـدت ، الفـت اجتماعي، گذشت و سعه صدر، مباني‌ و محورهاي‌ مشترک‌ بين مسلمان را نيز مشخص ميکردند و با تکيه بر آن ، اختلافات فکري و سلايق مـختلف مـذهبيشان را بـه ‌‌رسميت‌ ميشناختند.در نتیجه  رسول خدا (ص) در ارائه راهکارهاي علمي و عملي و بيان شـيوه هاي‌ به‌ دست‌ آوردن وحدت جامعه اسلامی از چيزي فروگذار نکردند

مـسلمانان نیز  بـا تـأسی به سیرة پیامبر(ص) آموختند که اختلاف‌ها به جسم امت آسیب می‌رساند‌ و بـه‌ مـرور زمـان‌ امت اسلامی را نابود می‌کند. وظیفة مسلمین این است که با مراجعه به سنت نـبوی، وحـدت و هـم‌بستگی‌ را میان خویش افزایش دهند و از تفرقه و دوری بپرهیزند. مسلمین باید‌ با‌ مطالعة‌ سیرة پیامبر(ص) و راهکارهای حـضرت در ایـجاد وحدت و برادری، بار دیگر امت واحدة اسلامی را بازسازی و به ابلاغ ‌‌دین‌ اسلام بـه جـهانیان مـبادرت نمایند. در روزگاري که شيطان‌ها بذر نفاق و اختلاف و تفرقه‌ مي‌پاشند‌ تا‌ در سرزمين مقدس اسلام، درخـت عـداوت و کينه بپرورانند، تمسک به سیرة وحدت‌بخش و انسجام‌آفرين رسول‌خدا‌(ص) نقشه‌هاي‌ شوم و توطئه‌هاي آنان را نـقش بـر آب خـواهد نمود.

امروزه مسلمانان باید با‌ تحمل و مدارای بیشتر یکدیگر‌ و چشم‌پوشی‌ از رفتار و گفتارهای مغرضین، سیرة رسـول‌خدا(ص) را سـرمشق خویش قرار داده و به سوی وحدت و هم‌بستگی پیش روند. مسلمین باید بیدار بـاشند؛ زیـرا دشـمنان اسلام از هر راهی برای ضربه زدن به‌ مسلمین و اسلام استفاده می‌کنند و تنها راه مبارزه با هدف و بـرنامه‌های آنـان، وحـدت است.

 

فهرست منابع:

قرآن کـریم.

ابـن‌اثیر، عزالدین، الکامل‌ فی‌ التاریخ، دارصادر، بیروت، 1385ق.

ابـن‌سعد، مـحمدبن‌سعد، طـبقات الکبری، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1410ق.

ابن‌هشام، عبدالملک‌بن‌هشام، سـیرة النـبویه، دارالمعرفه، بیروت، بی‌تا.

پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، دنیای دانش، تهران، 1382.

حرانی، حسن‌بن‌ عـلی‌ (ابـن‌شعبه)، تحف العقول عن آل الرسول، دفـتر انـتشارات اسلامی (وابـسته بـه جـامعة مدرسین حوزة علمیة قم)، قم، 1404ق.

حـسینیان مـقدم، حسین، مناسبات مهاجرین و انصار در عصر نبوی، پژوهشگاه حوزه‌ و دانشگاه‌، قم‌، 1377.

دانش، اسـماعیل، راهـ‌کارهای وحدت‌ اسلامی‌ در‌ سیره پیامبر اعظم(ص)، مـجمع جهانی تقریب مذاهب اسـلامی، تـهران، 1386.

سیدرضی، مجازات النبویه، دارالحدیث، قـم، 1422ق.

کـلینی، محمدبن‌یعقوب، اصول کافی‌، اسلامیه‌، تهران‌، 1362.

طبری، محمدبن‌جریر، تاریخ الرسل و الامم و الملوک‌، دارالتراث‌، بـیروت، 1387ق.

مـتقی هندی، علی، کنزالعمال فی سـنن الاقـوال و الافـعال، چاپ پنجم: مـؤسسة الرسـاله، بیروت، 1401ق.

واقدی‌، محمدبن‌عمر‌، المـغازی‌، مـؤسسة الاعلمی، بیروت، 1409 ق.

 

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام