مقالات > تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۱/۲۵ تعداد بازدید: 218

روش شناسی امامان شیعه علیهم السّلام در برخورد‌ با پدیده‌ی غلو‌نشان می دهد تعدیل در افراط گرایی و مبارزه با بدعت های نادرست ؛سسب می شود تا در دین،نـاخالصی‌ پدیـدار نگردد و الوهیت انسانی مطرح نشود و دربـاره‌ی جـامعه‌ی اسلامی بـه‌ شـرک در خـالقیت و ربوبیت‌ گرفتار‌ نگردند‌ و پاکـی و خالصی شریعت،همچنان‌ محفوظ و مصون بماند.



عابدین درویش پور [1]

 

چکیده:

پدیده غلوّ و افراط گرایی یـکی‌ از آسیب های جدی در ادیان و مذاهب در طـول تـاریخ است. حاصل این افراط  ارائه چهره ای تحریف شده و به دور از اعتدال از دین می باشد.عوامل این افراط گرایی را می توان: فهم آسیب دیده در دین ، عشق فراوان بدون همراهی عقلانیت ، جهل و نادانی ، استفاده ابزاری بعضی از منتسبین به دین دانست.

مسـلمين بــا وجــود اشــتراک در اسـلام ، هـم در گذشته و هم امـروز، بـا‌ دواعي سياسي و مذهبي، دچار شکاف  و حتي گرفتار نبردها و ستيزه هاي خونين بوده‌ انـد. بنـابراين ، نــاگزير بــراي‌ گـفتمـان‌ هـاي درون تمدني و بيرون تمدني، نيازمند تفسیر صحیح از دین وتعدیل انديشۀ افراطي  هـستيم .غلو و انديشۀ افراطي  همواره در تاريخ اسلام ازجمله مباحث پر چالش و مسئله دار‌ براي مسلمانان بوده اسـت  از آنجا که بحث غلو در زيرمجموعۀ مباحث شيعي‌ مطرح بود، ائمه (ع) همواره‌ به‌ شـدت با آن مبارزه ميکردند. آنـان در سـخنان و رفتارشان، غلو را مذموم ميدانستندائمه‌ معصومین ـ علیهم السلام با بکارگیری روشی مناسب  از جمله: تبیین شاخصه های دینداری  صحیح  ،به  بازشناسی‌ چهره‌ی غلات و اظهار‌ برائت‌ و نفرین و تکفیر آنان پرداختند این مقاله به روش مقابله ائمّه (علیهم السلام)  با این پدیده افراط گرایی می پردازد

کلید واژه :روش شناسی، ائمه اطهار (علیهم السلام)، غالیان

 

 

مقدمه

از اهداف مهم دین اسلام تکامل و سعادت‌ انـسان‌  براساس آموزه های قرآن وسنت نبوی (ص) است . این سعادت وکمال انسان، در گرو الهـی شدن انسان در حوزه‌ی‌ عمل است. و این امر در سایه وحی و رسـالت نبوی (ص) محقق می گردد؛امـا رسالت آسمانی و وحیانی در قالب‌ ارسال‌ وحی‌،دائمی نیست،از این رو تـفسیر وتـبیین معارف‌ دیـن، ومقابله با‌ تفاسیر‌ انحرافی،تحریفات و شبهه‌زایی‌ها همچنان به حکم‌نیاز ابدی به دیـن،ثـابت و جاوید و ابدی‌ است‌.بدین روی امـامت پس از‌ نـبوت‌، یک‌ ضـرورت دائمـی و ابـدی‌ است‌.امام مرجعی است برای‌ تـفسیر‌ مـکتب وبیان راه و مذهب،شاخصی است برای معرفت ناب؛که مردم به وجودش محتاج و نیازمندندامام علی (ع) در تعبیری از جایگاه  امام بیان می کند : الامـام کالکعبة یؤتی و لا یأتی»(شیخ مفید، 4141 هـ،672)؛امام‌ مانند‌ کعبه است باید به نـزدش بـروند‌،مردم‌ چنان‌که‌ وظیفه‌‌ دارند‌ بـه سـراغ کـعبه‌ بروند‌ وظیفه دارنـد بـه سراغ امام نیز بـروند و مـعارف خویش را از او بگیرند.

بنابراین دین جاودان اسلام ،تـعالیمی پایـان‌ناپذیر دارد کـه بـاید بـیان شـود تا  همواره پویایی و ماندگاری آن پابرجاگردد.این مسأله‌ وظیفه‌ی امامت را در همه‌ی دوره‌های‌ تاریخی روشن می‌کند.ائمه اطهار (علیهم السلام) که متولیان حقیقی اسلام بودند، سعی در حفظ اسلام داشتند و در این راستا می کوشیدند با انحراف های فکری و عقیدتی که در جامعه اسلامی پدید آمده و منجر به پدید آمدن نحله ها و فرقه های مذهبی گشته بودف مقابله کنند. مذهب تشیع در گذر زمان مراحلی از تحول‌ را گذرانده است.حـضور‌ غلات‌ در تاریخ تشیع  یکی از پدیده‌های پیچیده و قابل توجه این مذهب است کـه به آن جنبه اسرارآمیز داده اسـت.غلو و انديشۀ افراطي  همواره در تاريخ اسلام ازجمله مباحث پر چالش و مسئله دار‌ براي مسلمانان بوده اسـت  از آنجا که بحث غلو در زيرمجموعۀ مباحث شيعي‌ مطرح بود، ائمه (ع) همواره‌ به‌ شـدت با آن مبارزه ميکردند. آنـان در سـخنان و رفتارشان، غلو را مذموم ميدانستند. غالیان در کنار غلوّ درباره ائمه (ع)، بیشتر احکام شریعت را انکار می نمودند و با تفسیر های انحرافی درباره مفاهیم دینی، خود را از عمل به آن ها معاف می کردند. که این امر می توانست در زشت جلوه دادن چهره تشیّع، در میان مخالفان نقش بسزایی داشته باشد و باعث می شد که معاندان انحراف های آنان را به تمام شیعیان نسبت دهند. در به وجود آمدن پدیده غلوّ انگیزه هایی چون اختناق حاکمان، ریاست طلبی افراد سودجو و ضعف نفس بعضی از دوست داران اهل بیت دخیل بوده است.

ائمه اطهار (علیهم السلام) ابتدا به  روشنگری ونقد افکار غالیان می پرداختند، تا بلکه آنان را متوجه اشتباه و انحراف خودشان کنند؛ در روایاتی از امام سجاد (علیه السلام) آمده است که : ما را آن گونه که اسلام فرموده، دوست داشته باشید و بیشتر از حدمان ما را بالا نبرید»   (ابن سعد، بیروت، 1405 هـ.ق، ج5، ص214). و نیز فرموده است، ما را به نحو دوست داشتن اسلامی، دوست داشته باشید و نه دوست داشتن بت ها .( ابن منظور، دمشق، 1988م، ج17،ص242.) چنان که ابو خالد کابلی می گوید، که از امام سجاد (علیه السلام) شنیدم که فرمود: یهود ونصاری، عزیز و عیسی را آنقدر دوست داشتند تا آن چنان درباره آنان سخن گفتند، کسانی از شیعیان ما نیز ا آن اندازه در دوست داشتن ما افراط می کنند که همانند سخنان یهود و نصاری را درباره عزیز و عیسی درباره ما می گویند، نه آن ها از ما هستند و نه ما از آن ها(.شیخ طوسی، پیشین، ج1،ص336)

ائمه اطهار (علیهم السلام) در مرحله بعد سعی می نمودند از تأثیر گذاری غالیان بر روی شیعیان جلوگیری کنند. از این رو ساحت تشیّع را از انحراف های آنان مبرّی نموده و شیعیان را از آنان جدا می کردند و شیعه را طوری معرفی می نمودند که آنان خارج از تشیع به شمار آیند؛ چنان که امام باقر (علیه السلام) فرمود:

شیعیان ما اهل پرهیزکاری، تلاش، وفا، امانت داری، زهد، عبادت، به جا آورندگان پنجاه و یک رکعت نماز در شبانه روز، شب زنده داران و روز روزه داران هستند، زکات اموالشان را می دهند و به حج خانه خدا می روند و از هر حرامی دوری می نمایند.( صدوق، تهران، 1385،ص163). و نیز فرمود: شیعه ما کسی است که از ما پیروی کند و از آثار ما تبعیت نماید و به اعمال ما اقتدا کند. (بحارالانوار، ج67، ص154.) امام صادق (علیه السلام) در ضمن نامه ای به ابوالخطاب که از جمله رؤسای غالیان بود می فرماید:

شنیده ام که گفته ای زنا، خمر، نماز، روزه، فواحش، مردانی به این نام ها هستند. این گونه نیست که تومی گویی، ما اصل حق بوده و فروع حق طاعت خداست، دشمنان ما اصل شر، و فروع آن ها همان فواحش و زشتی هاست» (شیخ طوسی، قم، 1404 هـ.ق، ج2، ص577 رقم512. )در جای دیگر امام صادق (علیه السلام) خطاب به غالیان می فرماید:به درگاه باری تعالی توبه کنید که شما فاسق، کافر و مشرک هستید.  (همان)

هم چنین بنا به نقل شهرستانی، سدیر صیرفی خدمت امام صادق (علیه السلام) رسید و گفت: جانم به فدایت، شیعیان شما درباره شما اختلاف کرده اند. بعضی اظهار می کنند که در گوش شما سخن گفته می شود؛ بعضی می گویند به شما وحی می شود؛ بعضی می گویند به قلب شما الهام می شود؛ بعضی می گویند در خواب می بینید، بعضی می گویند با کتاب های پدران خویش فتوی می دهید. کدامیک را باید پذیرفت؟امام فرمود: آن چه را که گفته شده رها کن، ما حجت خداوند و امین او بر خلق هستیم، حرام و حلال ما از کتاب خداوند است.  (مجله تراثنا، شماره12،ص17و18)ائمه اطهار (علیهم السلام) شیعیان را از مجالست با غالیان برحذر می داشتند و آنان را تکفیر کرده و بر آن ها لعنت می فرستادند، چنان که امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

خدا لعنت کند کسی را که در مورد ما چیزی می گوید که خود ما درباره خودمان، آن گونه اعتقادی نداریم، خدا لعنت کند کسی را که ما را از عبودیت و بندگی خدایی که ما را آفریده و برگشت ما به سوی اوست و ... زایل کند (طوسی، پیشین، ص590 رقم542)

همچنین آمده است :خدا لعنت کند مفوضه را؛ زیرا آنان عصیان خدا را کوچک شمردند و به او کفر ورزیدند و مشکوک شدند و به خاطر فرار از انجام فرائض و ادای تکالیف، خود گمراه شدند و دیگران را نیز گمراه کردند» (مجلسی،ج44،ص270) امامان شیعه در برخی از متون به افشاگری  ولعن و نفرین  غلات و نیز جریان‌هایی که آنها به راه انداخته بودند پرداخته‌اند؛اما گویا این جریان‌ها تاثیرات عمیقی‌ بر فـرقه‌های شیعی چه در نظر و چه در‌ عمل‌ گذاشته بودند.

 

غلو در لغت واصطلاح

غلو‌، به معنای افراط وزیاد روی در چیزی از حدگذشتن،تجاوز و مبالغه اسـت.‌ ‌چـنان‌چه در مورد انسان‌ها به‌ کار‌ رود،به معنای زیاده‌روی در قدر منزلت آنان است  (تاج العـروس، ج 01،ص 962 و المـفردات،ص 773).از نظر لغوي‌ ، غلو‌ يعني‌ زياده روي و در‌ مقابل‌ تقصير است که هر‌ دو‌ باعث فـساد و تـباهي بشر مي شوند. به بياني ديگر، اعتدال و اقتصاد ميانه و حد وسط‌ اسـت‌ (طـبرسي ، ١٤١٥ق : ٣٩٥)، اما در لغت‌ ، معناي‌ غلو بيشتر‌ به‌ عـنوان‌ بـزرگنمايي اسـتفاده مي شود‌. مثلا انسان در دوران جواني ، در اوج نيرو قـرار دارد (ابـن منظور، ١٤٠٨ق ، ج ١٠: ١١٣‌)، غلو‌ به معناي آن است که انسان‌ چيزي‌ را‌ يا‌ کسي‌ را بيشتر از‌ حد‌ و اندازة خـود بـداند. غلو در اصطلاح ، انديشه هاي افـراطي گـروه هايي بـود کـه در طـيف خاصي‌ فعاليت‌ مي‌ کردند و آنها خـود را گـاه به شخصيتي‌ و گاه‌ به‌ گروهي‌ منتسب‌ مي‌ کردند و سپس دربارة آن بيش از حـد و انـدازة واقعي سخن مي گفتند. در تاريخ اسـلام اصطلاحا گروه هاي تـندرو چـه در زيادي و چه در نقصان را غالي‌ مي نـاميدند. در تـعريف غلو هر کسي بنا به مسلک فکري خود تعريفي را بيان داشته است . اعـتقاد بـه الوهيت امام علي (ع )، از مصاديق بـارز غـلو بـه شمار مي آيد‌ و مـتأسفانه‌ بـعدها شيعيان را غالي پنداشتند. در هـمين مـعناي اصطلاحي غلو، زبيدي در تاجالعروس مي نويسد: «اماميه فرقه اي از غاليان شيعه است » (زبيدي ، ١٩٩٤م ، ج (194 :8

پیشینه تاریخی غلو

افراط و تفریط در هر مساله عاملی جهت دور شدن از درک صحیح آن می شود . در ادیان نیز  همواره  افراطی غلوودر مفهوم یا حقایق دینی وجود داشته است  ،بنابر نقل قرآن کریم،گروهی از یهودیان‌،عزیر‌ را پسر خدا دانـستند و یا گروهی از‌ مسیحیان‌،مسیح‌ را پسر خدا دانستند (توبه‌،30) چنان‌که در آیاتی اهل کتاب را از افراط گرایی دینی برحذر داشته  وحضرت عیسی( ع)   فرستاده‌ی خدا‌ و کلمه‌ی‌ او‌ معرفی می کند ‌و بیان می کنددرباره  خداوند غیر حق مگویید (نساء،171‌)

پس از‌ ظهور اسلام و به ویژه   پس از رحلت نبی اکرم صلّی اللّه علیه و اله در میان مسلمانان،این افراط گرایی نیز وجود داشت ؛ فرقه‌های غالی پدید آمدند که نسبت به پیـامبر صـلّی اللّه عـلیه و اله و اولیای دین علیهم‌ السّلام‌ و به ویژه‌ امامان عـلیهم السـّلام و حتی شخصیت‌های دیگر،اعتقادات اغراق‌آمیزی پیدا کردند،به عنوان نمونه؛ عمر پس از فوت پيامبر(ص ) اعلام کرد‌ که‌ حضرت رحلت نکرده اند. از‌ همين‌ روي ابوبکر جلوي او را گرفت ، تـذکر داد و آيۀ ٣٠ سـورة زمر را برايش خواند:  تو مي مـيري و آنـان نـيز مـي مـيرند  (ابن کثير‌، بـي‌ تـا، ج ٥: ٢٤٢).

اين انديشۀ‌ خطرناک‌ توسط آن حضرت و جانشينان بر حقش نکوهش شد. امام علي (ع ) فرمودند: از غلو دربارة ما حـذر کـنيد (صـدوق ، بي تا: ٤١٦). حضرت حتي دستور سوزاندن عـده اي از غـاليان را‌ صـادر‌ کـردند (اشـعري ،١٣٦٢: ١٧)امـا اين تفکر نه تنها از ميان نرفت بلکه روز به روز گسترش يافت و به شکل هاي ديگر رخ نمود. با اين وجود، بسياري از دشمنان‌ تشيع‌ خواستند اين‌ تفکر مذموم را به شيعه ارتباط دهـند.روایات فراوانی‌ از‌ پیامبر صلّی اللّه علیه و اله‌ و ائمه‌ معصومین عـلیهم السـّلام در مـبارزه با غلو صادر شده است،که آنان از غالیان تبری جسته‌اند و آنـان را از خـود ندانسته و طردشان کرده‌اند.

قال‌ رسول‌ الله صلّی اللّه علیه‌ و اله‌ لا ترفعونی فوق حقی،فان الله تبارک و تعالی اتخذنی عـبدا قـبل ان یـتخذنی نبیا (مجلسی،3891،531).مرا بیش از آن چه هستم بالاتر مبرید،چرا که خدای تـعالی پیـش‌ از‌ آن‌که مرا پیامبر قرار دهد،بنده‌ای قرار داده است.علی علیه السّلام و همه‌ی امامان شیعه عـلیهم السـّلام هـمین‌ روش را در پیش گرفتند و به شدت با غالیان به ستیزه برخاستند‌. قال‌‌ امیر المؤمنین‌ علیه السـّلام اللهـم انی بری‌ء من الغلاة کبرائه عیسی بن مریم من النصاری اللهم‌ اخذ لهـم ابـدا‌ و لا تـنصر منهم احدا»(مجلسی،3891،662)؛علی علیه السّلام فرمود‌:بار‌ خدایا‌،من بیزارم از غلوکنندگان،چنان‌که عـیسی بـن مریم از نصاری(به همین‌ دلیل)بیزاری جست،خدایا خوارشان ‌‌ساخته‌ و یاریشان مفرما.

کشّی در رجـال خود، روایـاتی‌ را‌ آورده اسـت کـه براساس آن‌هـا، منشأ پیدایش‌ فرقه‌ی‌ غلات‌ را باید در افکار شخصی به نـام‌ عـبداللّه‌بن‌ سـبا جست‌وجو کرد. (اخـتیار‌ الرّجال، ش 170ـ 174.)هر چند وی را یهودی‌زاده‌ای می‌دانند (مـرآة الانـوار / 105)کـه در زمان عثمان‌ به‌ اسلام گرویده، امّا‌ بـرخی‌ هـم‌چون علاّمه عسکری وجود چنین شخصی را در تاریخ اسلام منتفی دانسته‌اند. (تاریخ شیعه  وفرقه های اسلام ص 152)

 

امـام صـادق عـلیه السّلام می‌فرماید: برحذر دارید و بـاشید بـر جـوان‌هایتان‌ از غلات که فاسدشان‌ نسازند‌،زیرا که غلات، بدترین خلق خدایند؛عظمت خدا را می‌کاهند و ادعای ربـوبیت بـرای بـندگان خدا دارند،قسم به خدا که غلات،بدترند از یهود و نصاری و مجوس و مـشرکان. (مجلسی،3891،562)

امـام رضا علیه السّلام‌،به شدت با غالیان برخورد نمودند.چنان‌که از یونس بن ظبیان‌ غالی؛ بیزاری جـستند و او را لعـن فرموده و او را همراز شیطان دانستند. (همان )

غالیان ساحت  ائمه اطهار (علیهم السلام)، به حد خدایی رساندند و یا واگذار شدن امر خلقت به آنان بود. این انحراف بیشتر در میان شیعیان طرح بود. (شهرستانی، بیروت، 1415،ج1،ص154.)غالیان در کنار غلوّ درباره ائمه (ع)، بیشتر احکام شریعت را انکار می نمودند و با تفسیر های انحرافی درباره مفاهیم دینی، خود را از عمل به آن ها معاف می کردند. که این امر می توانست در زشت جلوه دادن چهره تشیّع، در میان مخالفان نقش بسزایی داشته باشد و باعث می شد که معاندان انحراف های آنان را به تمام شیعیان نسبت دهند. در به وجود آمدن پدیده غلوّ انگیزه هایی چون اختناق حاکمان، ریاست طلبی افراد سودجو و ضعف نفس بعضی از دوست داران اهل بیت دخیل بوده است.

انگیزه های  پیدایش غالیان

در‌ خصوص  منشا پیدایی غلوّ در تشیع هر چند علل بسیاری برای آن‌ شمرده‌اند‌ (‌ صفری‌ فـروشانی، هـمان: صـ42 ـ 51؛) ولی به‌ نظر‌ می‌رسد این مـوضوع در سـه عـلت عمده و مهم قابل رهیابی است:

الف) کینه توزی و دشمنی با تشیع  ‌: خصومت  ودشمنی ،مخالفان تشیّع را به تکذیب و جعل اخباری‌ غلو‌آمیز‌ در مورد امامان(ع) وا داشت. دشمنان  شیعیان را بـه کفر و  غـلو مـتهم کرده، تا به این سبب امامان را از‌ چشم‌ مردم مـسلمان انـداخته، به انزوا بکشانند.‌ از شواهد تاریخی  معلوم‌ می‌شود‌ این اخبار غلو‌آمیز در مدّتی‌ طولانی‌ منتشر شده و در همه سطوح به گوش مـردم مـی‌رسیده بـه صورتی که‌ باعث‌ تعجب و تحیر دوستان امامان‌ می‌شده‌ است؛‌ مـانند جعل خبر‌ مبارزه‌ بدنی حضرت علی(ع)  با ابلیس‌ (مغازلی شافعی، 1403 ق: ص 300). یا مانند فرقه‌سازی به نام اصحاب بزرگوار امـامان‌ بـه‌ نـام زراریه، هشامیه، شیطانیه، جوالیقیه، مفضلیه،‌ یونسیه‌ (صفری فروشانی،‌ همان: ص 112 ـ 127). علت این امر آن بود که اصحاب امامان مانند‌ هشام‌‌بن‌ حکم، هشام‌‌بن سـالم، زرارة بـن‌اعین مـؤمن،‌ الطاق‌ و...‌ از‌ نظر‌ علمی و کلامی‌ چنان‌ قوی و سرآمد بودند که می‌توانستند به راحـتی بـا احـتجاج‌های برهانی که از پیشوایان خودآموخته بودند،‌ بسیاری‌ از‌ مخالفان را منکوب سازند؛ از این رو‌ معاندان،‌ فرقه‌هایی‌ به‌ نـام‌ ایـن‌ افـراد می‌ساختند و عقاید سخیفی چون تشبیه، تناسخ و حول را به آن منتسب می‌کردند تا این افراد را از لحـاظ فـکری و علمی از چشم‌ها بیندازند‌ و به صورت غیر مستقیم نیز به امامان که معلمان ایـن عـزیزان بـودند، خدشه وارد کند (حسنی رازی، 1213ش: ص 174 و 175(

  ب) ترویج اباحه‌گری: عده ای  برای  فرار از تکالیف الهی  در صدد راهـی بـرای مباح کردن گناهان و ترک واجبات و فراهم ساختن بساط عیش و عشرت توأم با تـوجیه شـرعی بر آمدند تا توده‌های ناآگاه مسلمان به آنان‌ ایمان‌ بیاورند؛ آن گاه به کمک همین عده  نا‌آگاه تـشکیلاتی پدیـد آورده، به اهداف خود که همان بسط اباحه‌گری بوده، دست یابند. (اشـعری قـمی،‌ 1261‌ شـ: ص51 و 52(

 ج) افراط در محبت :  محبت اگر جنبه عاطفی تنها باشد منجر به گمراهی وانحطاط می گردد.در این میان  افراطی تحت تاثیر  عشق سوزان خود اخباری جعل کـردند تـا عـشق پرالتهاب خویش را اشباع کنند. این گروه قصد سویی‌ نداشتند،‌ بلکه از روی اخلاص‌ و ارادتـ، فـضیلتی جعل می‌کردند؛ اما در ترویج و اشاعه غلو سهم چشمگیری داشتند؛ چنان‌که امام سجاد(ع) می‌فرماید:بعضی از شیعیان ما را بـه انـدازه‌ای دوست خواهند داشت که دربارة ما‌ آنچه‌ یهودیان درباره غدیر و مسیحیان در‌بـارة عـیسی‌بن‌مریم گفته‌اند، خواهند گفت؛ پس نه آنان از ما هـستند و نـه مـا از آنان هستیم. (مجلسی، همان. ج 25، ص 228 ح 44( حضرت علی(ع) فرمود:دو دسـته در مـورد من نابود می‌شوند و گناهی بر من نیست: دوست دارندة افراطی؛ ودیگری  کینه‌توز تفریطی (مـحمدی ری شهری، همان: ج 7. ص 279 ح 1459(  این عوامل را می توان در مولفه هایی همانند ؛ جهل وپیروی از هوای های نفسانی نیز جستجو کرد که با ساحت توحید وبندگی انسان شیعه وموحد همخوانی ندارد .

 

اعتقادات  غلات‌

قرائت های افراطی از محبت وعلاقه به پیشوایان دین و  جریان غالی‌گری در شیعه‌، سبب‌ ورود و نفوذ‌ برخی‌ از‌ عقاید و باورهای ناصواب در حوزه‌ی دین‌ و در‌ شأن امامان معصوم علیهم‌السلام شده است. عقایدی چـون الوهیّت و نبوّت غلات و ائمّه‌، علم‌ غیب مطلق و ذاتی امام، عقیده به‌ تفویض، تناسخ و تشبیه در‌ زمره‌ی‌ این اعتقادات قرار دارند.که هرکدام تحقیق مستقلی را می طلبد. امّا برای آماده کردن بستری مناسب جهت روشناسی مواجهه با افکار غلات اشاره مختصری  لازم و ضروری به نظر می‌رسد.

1. الوهیّت ائمّه علیهم‌السلام

اعتقاد به الوهیّت ائمّه علیهم‌السلام‌ ریشه‌ در جعل روایات دارد، که شـدیدا مـورد تـکذیب و انکار ائمّه علیهم‌السلام قرار گرفته‌اند.امامان علیهم‌السلام با اظهار‌ برائت‌ از بانیان این تـفکّرات  به روشنگری این فکر باطل نمودند .امام صادق علیه‌السلام خطاب به صالح‌بن سهل مـی‌فرماید:یـا صـالحُ! إنّا و اللّه‌ِ عبیدٌ مَخلوقونَ، لَنا رَبٌّ نَعبدُهُ‌ وَ‌ إنْ لَمْ نَعبدْهُ عـَذَّبَنا ( اختیار معرفة الرّجال / 218.)

ای صالح‌! به خدا سوگند که ما بنده و مخلوق خداییم. ما خداوندگاری داریم که عبادتش می‌کنیم. و هـرگاه از عـبادت وی سـرباز زنیم، مورد مؤاخذه و عذاب وی‌ قرار‌ خواهیم گرفت.همچنین حضرت رضا‌ علیه‌السلام‌ خـطاب بـه اسـحاق‌بن عبّاس‌ـ که به باورهای غلوآمیز پای‌بند گشته بودـ چنین می‌فرماید:

یا اسحاقُ! بَلَغَنی أ نـّکُم تـَقُولونَ: أنـّ النّاسَ عَبیدٌ لَنا... و أمّا أنا وَ ما قُلتُهُ قَطُّ وَ لا‌ سَمِعْتُهُ‌ مِنْ أحَدٍ مِنْ آبائی وَ لابـَلَغنی عـَنْ أحدٍ مِنهُم قالَهُ. لکنّا نقُولُ: النّاسُ عَبیدٌ لَنا فِی الطّاعَةِ، مُوالٍ لَنا فـِی الدّیـنِ، فـَلْیُبلغِ الشّاهِدُ الغائِبَ. (بحارالانوار 25‌ / 279‌)ای اسحاق! به من خبر رسیده‌ که‌ می‌گویید: مردم‌ بندگان ما هستند... ایـن در حـالی است که من، هرگز نه چنین سخنی را گفته‌ام و نه از‌ یکی از پدرانم شنیده‌ام و از هـیچ‌یک از آنـ‌ها چـنین مطلبی به‌ من‌ نرسیده‌ است. امّا آن‌چه ما می‌گوییم آن است که مردم بندگان ما در لزوم اطـاعت از مـا می‌باشند‌ و ‌‌نیز‌ دوستداران و ولایت پذیران ما در امر دین. پس باید که این سـخن را‌ حـاضران‌ بـه‌ گوش غایبان برسانند.مبارزه با این تفکر باطل  نقش تعیین‌کننده‌ای  در تقویت ایمان و توحید بندگی شیعیان دارد.

2.غلات و نسبت‌دادن نبوّت به ائمّه‌ی اطهار علیهم‌السلام

بـرخی از غـالیان با تمسک به الوهیت ائمّه ، برای خود نیز جایگاه ومنزلتی قایل شدندتا  با بهره گیری از امکانات دنیوی و رسـیدن بـه مطامع مادی ، خود را پیامبر و منصوب از طرف امامان علیهم‌السلام مـعرّفی کـنند. آنان ، امـوال مـردم را به تـاراج بـرده و ضـعفا و نابخردان را گمراه می‌کردند. حضرت امام حسن عسکری علیه‌السلام دربـاره‌ی بـرخی از این افراد چنین می فرماید :  مُسْتأْکلَینِ‌ یاکُلان‌ بـِنا النـّاس فتّانینِ مُوذیَیْنِ... یَزعَمُ ابنُ‌بابا أنّی بَعَثتُهُ نَبیّا   (اختیار معرفة الرّجال / 323)این دو حیله‌گر موذی با مطرح‌کردن نـام مـا، اموال مردم را به باطل مـی‌خورند  ابـن‌بابا بـه خیال خود تـصوّر مـی‌کند‌ که‌ من‌ او را به عـنوان پیـامبر‌ برانگیخته‌ام‌.گفتیم‌ که ضعف عقول و چیرگی جهل و نادانی، از جمله عوامل مؤثّر در شکل‌گیری پدیده‌ی غـلو و جـریان غالی‌گری بوده است.

جهل ونادانی این گروه از مقام امامت  و بـاور غلط، که معجزه می‌بایست‌ فقط‌ توسّط‌ پیـامبر و نـه شـخص دیـگر، صـورت پذیرد.سبب میشد که امام را پیامبر تلقی کنند . این تـفکّر و انـدیشه‌ی باطل‌ را امامان علیهم‌السلام تکذیب و ا انکار کرده‌اند. امام  صادق علیه‌السلام‌ بیان می دارد :أنـا أبرأُ مِمّا قالَ إنّا أنبیاءُ. ( بحارالانوار 25‌ / 291‌.): من از کـسی کـه مـا‌ را‌ پیـامبر بـداند، بـیزاری می‌جویم یا در جایی دیگر می فرماید : مَنْ قالَ بِأنّنا أنبیاءُ فَعَلیهِ لَعنةُ اللّه‌ِ. وَ مَنْ شَکَّ فِی ذلِکَ‌ فَعَلیهِ‌ لَعنَةُ‌ اللّه‌ِ.  (همان‌ / 296.):لعن و نفرین پروردگار بر کسی باد که ما را پیامبر بداند‌ و نیز‌ بـر‌ هر آن‌کس که در این گفتار شک کند.

3. علم غیب مطلق و ذاتی امام علیه‌السلام

از جمله باورهای باطل غلات، اعتقاد به‌ علم‌ غیب مطلق و ذاتی امام عـلیه‌السلام مـی‌باشد. امامان علیهم‌السلام صراحتا و به طور آشکار، با‌ چنین‌ طرز‌ تفکّری برخورد کرده‌اند؛ امّا از طرف دیگر، برای پنهان نماندن حقیقت، به تبیین موضوع‌ و شناساندن‌ مفهوم واقعی امامت و ویژگی‌ها و خصایص مـنحصر بـه فرد آن کوشیده‌اند، تا در این‌ مسیر‌ پرخطر‌، یار و مددرسان شیعیان خود باشند. حضرات معصومین علیهم‌السلام از سویی الوهیّت و ربوبیّت و علم غیب ذاتی‌ را‌ از خود نفی کـرده و خـود را بنده‌ی بی‌چون و چرای حضرت حـق شـناسانده‌اند‌ و از‌ سویی‌ دیگر، تلاش کرده‌اند که اوصاف و فضایل آنان مورد غفلت و تجاهل و احیانا انکار و تکذیب قرار نگیرد‌. در‌ این‌ مقام، برای نمونه، به چند مورد اشـاره‌ای گـذرا خواهیم داشت و سپس بـحث‌ خـود‌ را در بطلان عقاید غلات، پی می‌گیریم.از امیرمؤمنان علیه‌السلام منقول است که: لا تَرفَعُوا البِناءَ‌ فَوقَ‌ طاقَتِهِ، اجعَلونا مَخلوقین وَ قُولُوا فینا ما شِئتُم فَلَنْ تَبلُغوا ( بصائرالدّرجات‌ / 241‌؛ بحارالانوار 25 / 279‌؛ الخـرائج‌ ‌ ‌2 / 638)ساختمان را‌ بیش‌ از حدّ تحمّل آن بالا مبرید (که‌ باعث‌ ویـرانی‌ آن خـواهد شد.) ما را آفریده‌ی پروردگار‌ قرار‌ دهید، آن‌گاه درباره‌ی کمالات ما، آن‌چه می‌خواهید بگویید. و بدانید که به نهایت آن‌ نخواهید‌ رسید.

نیز از آن‌حضرت چنین‌ روایت‌ شده است‌: لا تتجاوَزوا‌ بِنا العُبودیَّةِ، ثـمَّ قـُولوا ما شـِئتُم‌ وَ‌ لَنْ تَبلغُوا( تـفسیر امام حسن‌ عسکری‌ علیه‌السلام / 50؛ خصال 2 / 614؛ مرآة الانوار / 111) ما را از مرحله‌ی عبودیّت فراتر ندانید؛ آن‌گاه آن‌چه می‌خواهید‌ در‌ فضل و مقام ما بگویید و البتّه به‌ کـنه عظمت ما نخواهید‌ رسید‌.حضرت صادق علیه‌السلام خطاب به‌ کامل‌ تـمّار فـرمود:یـا کاملُ! اجعَلُوا لَنا ربّا نَؤُوبُ إلیه وَ قُولُوا فینا ما‌ شِئتُم‌. وَ ما خَرَجَ إلیکُم مِنْ‌ عِلْمِنا إلاّ ألفِا غَیر مَعطوفةٍ: ای کامل‌! بـرای‌ مـا پروردگـاری قرار دهید که رجوع‌ به‌ سوی اوست‌؛ آن‌گاه‌ آن‌چه‌ می‌خواهید در فضل ما‌ بگویید. و (بدانید کـه) از علوم و فضایل ما به شما نرسیده است مگر به قدر حرف‌ الفی‌ کـه به حرفی دیگر مـعطوف نـگشته‌ باشد(‌ بـصائر الدّرجات / 507؛ بحارالانوار 25 / 283)

اینک‌ سخن‌ خود‌ را با ذکر‌ حدیثی‌ از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم پی می‌گیریم که خطاب به حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام چنین فرموده‌اند:

ای علی‌! اگر‌ ترس‌ آن نبود که با ذکر فضایل تو‌، مردم‌ هرآن‌چه‌ را‌ در‌ حـقّ‌ مسیح بر زبان راندند در شأن تو نیز باز گویند، امروز از بزرگی و مقامت، سخنی می‌گفتم که مردم با شنیدنش، خاک پای تو و نیز اضافه‌ی آب وضویت‌ را محض تبرّک و شفا برمی‌داشتند .( بحارالانوار 25 / 284.)جای شگفتی و بسی تـأسّف اسـت که عدّه‌ای از پژوهشگران به بهانه‌ی وجود تفکّرات غلوآمیز، دانسته و نادانسته در صدد نفی علم غیب امامان علیهم‌السلام و بسیاری از‌ فضایل‌ ایشان برآمده‌اند و آن‌ها را عقاید غلات پنداشته‌اند. به نظر می‌رسد که این قـبیل اشـخاص، خود در نقد چنین اندیشه‌هایی راه غلو و مبالغه را در پیش گرفته‌اند.بنظر می رسد ؛ که‌ آن دسته از روایات که علمِ غیب را از امام علیه‌السلام نفی می‌کند، نه علم غیب به طور مطلق، بلکه عـلم غـیب ذاتی‌ و بی‌واسطه‌ را از امام علیه‌السلام منتفی‌ دانسته‌ است. بر این گفته، آیات و روایات بی‌شماری صحّه می‌گذارد که در جای خود قابل طرح و پرسش و پاسخ خواهد بود.بـرای نمونه،روایت شده:قالَ أبُوعبداللّه علیه‌السلام : أیُّ إمامٍ‌ لایَعلَمُ‌ ما‌ یُصیبُهُ وَ إلی ما یصیرُ؟! فـَلیسَ ذلِکـَ بـِحُجَّةٍ للّه‌ِ عَلی خَلقهِ

.(2)امام صادق علیه‌السلام فرمودند: چه‌ امامی است که نـداند چـه بـه او می‌رسد و چه سرانجامی به انتظار اوست؟! چنین‌کسی‌ حجّت خدا بر خلقش‌ نمی‌باشد‌.(کافی 2 / 3)

لیکن باید دانـست کـه تـوجّه به فضای حاکم بر صدور روایت و شرایط خاصّ محیطی و نیز نیّات و مقاصد پرسش‌کنندگان و سـطوح فـکری ایشان در فهم روایات اثر دارد. به این حدیث دقّت کنید‌:

ابوبصیر می‌گوید: به ابـوعبداللّه (امـام صـادق) علیه‌السلام عرضه داشتم که غلات بر این باورند که شما از تعداد قطرات باران و عـدد سـتارگان و برگ‌های درختان و نیز حیوانات و موجودات دریا آگاهید. حضرت دستان‌ خود‌ را رو به آسمان بـلند کـرد و چـنین فرمود: پاک و منزّه است خدایی که کسی جز او بر این امور آگاه نیست .( اخـتیار مـعرفة الرّجال، ش 547.

)در حدیث مذکور، داشـتن عـلم غیب از امام علیه‌السلام‌ منتفی‌ اعلام شده است؛ امّا برای فهم مراد امـام از روایـت و بـه مصداق  حَدیثُنا صَعبٌ مُستصعب، (مـختصر‌ بـصائر الدّرجـات / 123 ؛ القطره 1 / 57؛ بحارالانوار 25 / 366) نباید تنها به آن اکتفا نمود؛ بلکه باید به مجموعه‌ی احادیث در ایـن بـاب‌ تـوجّه‌ شود که علم غیبِ ذاتی را از تمام بندگان‌ـ حتّی پیامبر و امامان معصوم عـلیهم‌السلام ـ نـفی کرده و آن را منحصر به خدای تعالی دانسته‌اند؛ ولی افاضه‌ی این علم را از‌ سوی‌ خدای‌ حکیم به برخی از بندگانش‌ کـه‌ خـود‌ می‌پسندد، روا دانسته‌اند؛ چنان که در آیه‌ی 26 و 27 سوره‌ی جنّ به صراحت بیان شده اسـت.اتّصال امام علیه‌السلام بـه عـلم غیب الاهی‌ـ البتّه از طریق‌ حضرت‌ باری‌تعالی‌ و به اذن اوـ غیرقابل انکار است؛ چنان کـه حـضرت عیسی علیه‌السلام‌ به‌ اذن الاهی، از امور غـیبی خبر می‌داد، و این صـریح آیـه‌ی 49 سوره‌ی آل‌عمران است. به بـیانی‌ دیـگر‌، آگاه‌گشتن‌ امام علیه‌السلام از این امور (هم‌چون تعداد قطرات باران و شمار ستارگان و.... که‌ بـه‌ عـقیده‌ی‌ نگارنده حتّی نام علم را نـیز نـمی‌توان بـر آن گذاشت، بلکه اطـّلاعاتی بـیش به‌ حساب‌ نمی‌آید‌) از گـذر الهـام پروردگار و به اذن الاهی کاملاً میسور و امکان‌پذیر است. البتّه وظیفه‌ی امام‌ علیه‌السلام‌ نه ذکر ایـن اعـداد و ارقام، بلکه هدایت بشر به سـرمنزل مـقصود و نیل بـه‌ کـمالات‌ مـی‌باشد‌.برای تکمیل بحث در مـورد علم غیب امام علیه‌السلام ، به یک روایت اشاره می‌کنیم‌. ابوذر‌ غفاری به نقل از حضرت امـیرالمؤمنین عـلیه‌السلام چنین می‌گوید:با آن‌حضرت از کنار‌ وادیـ‌ و آشـیانه‌ی‌ مـورچگانی عـبور مـی‌کردیم که کثرت و تـعداد آن مـورچگان مرا به شگفتی واداشت. در این حال‌، به‌ حمد و ثنای الاهی پرداخته و چنین عرضه داشتم: بزرگ اسـت خـداوندی کـه تعداد‌ این‌ مورچه‌ها‌ را در علم خویش محاسبه کـرده اسـت. امـام عـلیه‌السلام بـا شـنیدن سخنان من فرمود: «ای‌ اباذر‌! چنین‌ مگو، زیرا من از تعداد و شماره‌ی آن‌ها مطّلع هستم! پس بهتر آن‌ است‌ که بگویی: بزرگ و با جلال است خداوندگاری که این تـعداد مورچگان را آفریده است. ( مرآة الانوار / 45)

4.تناسخ

اعتقاد‌ به‌ تناسخ یکی دیگر از باورهای نادرست غلات می‌باشد. این اعتقاد بر این‌ پایه‌ استوار است که روح پس از خروج‌ از‌ یک‌ بدن، به بدن و پیکری دیگر منتقل مـی‌شود‌. امـامان‌ معصوم علیهم‌السلام قائلین به تناسخ را در موارد متعدّدی کافر معرّفی کرده‌اند (بحار‌ الانوار‌ 4 / 320).در‌ روایت‌ حضرت صادق علیه‌السلام ، این باورِ‌ غلطِ‌ غالیان، مفصّلاً‌ مورد‌ بحث‌ و کاوش قرار گرفته است که ما‌ را‌ از هر سـخن دیـگری بی‌نیاز می‌کند. به خاطر طولانی‌بودن روایت، مختصری از آن‌ را بیان می‌کنیم:معتقدان‌ به‌ تناسخ راه دین را پشت‌ سر‌ نهاده‌اند، گمراهی را بـر خـود پسندیده‌اند و نفس خویش را در زمین شـهوات بـه‌ چرا‌ واداشته‌اند.

ایشان قائل‌اند که آسمان‌ از‌ قدرت‌ الاهی خالی است‌ و این‌که‌ مدبّر این جهان نیز‌ به‌ شکل همین مخلوقات است. از اعتقادات آن‌ها این اسـت کـه نه بهشتی هست و نـه‌ جـهنّمی‌ و نه بعثی و نشوری! قیامت نزد اینان‌ همان‌ خروج روح‌ از‌ قالب‌ خود و ورود به قالب‌ دیگر است. اگر در قالب اوّل نیکوکار بوده به قالبی در بالاترین درجه‌ی دنیا از‌ نظر‌ فضیلت و نیکویی درآید و اگر در قـالب‌ ابـتدایی‌ خود‌، فردی‌ بدکار‌ بوده باشد مطابق‌ با‌ همان صفت به قالب حیوانی در دنیا، و یا جانوری قبیح المنظر درخواهد آمد. این جماعت قائل‌ به‌ نماز‌ و روزه و انجام فرایض نمی‌باشند. تمام شهوات دنـیا‌ بـرای‌ این‌ گـروه‌ مباح‌ است‌ و از آمیزش با خواهران و دختران خویش گرفته تا خاله و زنان شوهردار پروایی ندارند. هنگامی که از آنـ‌ها حجّت و برهان طلب شود، بر گفته‌ای که بر آن پافشاری‌ می‌ورزند اعـراض کـرده و مـی‌گریزند. کتب آسمانی هم‌چون تورات نیز عقیده آن‌ها را تکذیب کرده است. با این همه معتقدند که خدایشان نـیز ‌ ‌از قـالبی به قالب دیگر انتقال می‌یابد. (احتجاج 2 / 229.)

5.تشبیه‌

قائلین‌ به تشبیه، حضرت حق را به مـخلوقاتش شـبیه دانـسته‌اند؛ درحالی که آیات و روایات فراوانی این مدّعای دروغین را ردّ می‌کند. عدم معرفت صحیح نسبت به حـضرت باری‌تعالی، زمینه‌ی این‌ باور‌ نادرست را پدید آورده است. حضرت صادق علیه‌السلام در روایتی به ذکـر خصوصیّات این گروه پرداخـته کـه خلاصه‌ای از آن چنین است:کسی‌ که‌ می‌پندارد خداوند همانند دیگران صورت‌ و چهره‌ دارد، مشرک شده است و کسی که برای خدا اعضایی همانند اعضا و جوارح مخلوقات قائل شود، نسبت به او کفر ورزیده است. پس شـهادت او‌ را‌ قبول نکنید و ذبیحه‌ی او‌ را‌ مخورید. خداوند برتر است از آن‌چه تشبیه‌کنندگان او را به صفات آفریده‌هایش وصف کنند. کسی که می‌پندارد خداوند در چیزی است یا بر چیزی قرار داشته یا از‌ چیزی‌ به چیز دیـگر مـنتقل می‌شود یا چیزی از او خالی می‌ماند یا چیزی به وسیله‌ی او اشغال می‌شود، در حقیقت او را با صفات مخلوقاتش توصیف نموده است؛ در حالی‌ که‌ خداوند آفریننده‌ی‌ همه چیز است و با قیاس به مخلوقات نـمی‌توان او را وصـف کرده و به مردم شبیه دانست. هیچ‌ مکانی از او خالی نیست. در عین نزدیکی دور و در عین‌ دوری‌ نزدیک‌ است. این است خداوندی که پروردگار ماست و خدایی جز او نیست. پس کسی که او را با ‌‌این‌ صـفات اراده کـند و دوست بدارد، از موحّدان است. و کسی که او را با‌ غیر‌ این‌ صفات دوست داشته باشد، خداوند از او بیزار است و ما نیز از او بیزاری می‌جوییم‌ . (بحار الانوار 3 / 287‌ـ 288‌.)

6.تفویض

تفویض و واگذاری به این معنا کـه خـداوند پس از‌ خلقت اداره امور جهان  پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و امامان‌ عـلیهم‌السلام‌ ، کـار آفـرینش و تدبیر امور بندگان را به ایشان واگذاشته است و این امامان‌اند که بی‌دخالت خالق هستی، به رتق و فتق امور آفرینش مشغول‌اند.

لازمه این اعتقاد این است که کائنات از اراده و مشیّت و قدرت‌ پروردگار تهی گشته و در مقابل، اراده ی امـامان بر جهان  حاکم گردد. گرچه این باور غلط، ریشه در عقیده‌ی صحیح و صوابی دارد که در روایات مـختلف، تـوسّط اهـل‌ بیت‌ عصمت و طهارت علیهم‌السلام ، تبیین و تشریح شده است.

خداوند علّت حقیقی و اصلی خلقت کائنات می باشدو امامان و اولیاء الاهی، علّت اِعدادی افـاضه فـیض‌ بـه‌ کائنات خواهند بود.موضوع تفویض  با گستره‌ی خاصّ خود،   امور ذیل را اجمالاً تحت پوشش قرار مـی‌دهد: رزّاقـیّت‌، امامت‌ و تدبیر‌ کائنات، بیان علوم و احکام و معارف دینی، سیاست و تأدیب‌ و تربیت‌ اشخاص، اعـطا و بـخشش ثـروت‌های زمین و نیز ممنوعیّت از اعطای آن (انفال)،و نیز تفویض امور اخروی در نشئه‌ی آخرت و طرح‌ مباحثی چون شفاعت و جداسازی نیکان از مـجرمان.( مرآة الانوار / 112ـ 115.)

باور بـه این امر  که اهل بیت علیهم‌السلام اداره کننده  مطلق  هستی‌ و کائنات‌ می‌باشند و خداوند اداره‌ی امـور عـالم را به آن‌ها واگذار کرده‌، اعتقادی‌ است ناصواب  است .  درروایاتی  به این حقیقت‌ اشاره‌ شده‌ که ائمّه علیهم‌السلام را دخل و تصرّفی در طبیعت و کـائنات ندارند، مـگر به‌ اذن‌ و اجازه‌ی‌ خداوند. در حقیقت  امامان از خدا می‌خواهند و پروردگار خـواسته‌هایشان را اجـابت می‌کند تا‌ بزرگی‌ و شأن‌ و عظمت آن‌ها بر خلایق دانسته شود.(احـتجاج 1 / 592.)

در زیارت جامعه  آمده است:  به سبب شـماست کـه (خداوند) باران را‌ فرو‌ می‌فرستد و بـه سـبب شـما آسمان را از‌ این‌که‌ بـی‌رخصت‌ او بـر اهلش فرو ریزد بـاز مـی‌دارد‌. به‌ وسیله‌ی شماست که اندوه را می‌زداید و پریشانی‌ها را زایل می‌گرداند. ( مفاتیح الجنان، زیـارت جـامعه.)بنابراین‌ رسول‌ اکـرم صـلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و امـامان معصوم‌ علیهم‌السلام‌ از سویی واسطه‌ی افاضه‌ی فیض بـه کـائنات‌اند و از سـویی دیـگر، بـیان عـلوم و احکام و معارف‌ دین‌ و نیز سیاست امور و تأدیب و تربیت به‌ آن‌ها‌ واگذار شده‌ است‌.آنان‌اند‌ که بر اساس مصلحت‌ و به اقتضای شرایط و یا نگاه به سطح شعور و آگـاهی افراد، مطالبی را باز می‌گویند و از‌ ذکر‌ حقایقی سر باز می‌زنند.و در پایان، شفاعت از گنه‌کاران، به عنوان‌ اصل‌ و باوری‌ پایدار‌ و خدشه‌ناپذیر‌، به‌ ایشان تفویض شده و آنان‌اند که صلاحیّت جداسازی نیکان از مجرمان را خواهند داشت.( غرر الحکم و درر الکلم 1 / 279‌.)

روش امامان علیهم‌السلام در برخورد‌ با‌ پدیده‌ی‌ غـلو

ائمه اطهار (علیهم السلام) در ابتدای امر سعی در آگاهی بخشی اشتباه  افکار غالیان می پرداختند، تا بلکه آنان را متوجه انحراف خودشان کنند؛ در روایاتی از امام سجاد (علیه السلام) آمده است که  ما را آن گونه که اسلام فرموده، دوست داشته باشید و بیشتر از حدمان ما را بالا نبرید .   (ابن سعد، بیروت، 1405 هـ.ق، ج5، ص214). و نیز فرموده است،  ما را به نحو دوست داشتن اسلامی، دوست داشته باشید و نه دوست داشتن بت ها».( ابن منظور، دمشق، 1988م، ج17،ص242.) چنان که ابو خالد کابلی می گوید، که از امام سجاد (علیه السلام) شنیدم که فرمود: یهود ونصاری، عزیز و عیسی را آنقدر دوست داشتند تا آن چنان درباره آنان سخن گفتند، کسانی از شیعیان ما نیز ا آن اندازه در دوست داشتن ما افراط می کنند که همانند سخنان یهود و نصاری را درباره عزیز و عیسی درباره ما می گویند، نه آن ها از ما هستند و نه ما از آن ها(.شیخ طوسی، ، ج1،ص336)

امـامان معصوم علیهم‌السلام برای جلوگیری و بی‌اثرنمودن فتنه‌ی غلات، اجمالاً اقداماتی ذیل را مدّ نظر قرار داده‌اند. سعی‌ بر‌ آن‌ بوده است که غالیان تا حدّ امکان از عملکرد و کـرده‌ی ‌ ‌خـویش‌ پشیمان‌ شوند و راه صلاح و رستگاری را در پیش گیرند. اهل بیت عصمت و طهارت این وظیفه‌ی ارشـادی را‌ از‌ طـریق‌ مـناظره و گفتگو با غلات و طرح نظرات اصلاحی به انجام رسانده‌اند. برای نمونه‌، پاسخ‌ امام‌ رضا عـلیه‌السلام به مدّعیان الوهیّت امیرالمؤمنین علیه‌السلام شنیدنی است:

أ وَ لَیس کانَ عَلیٌّ آکِلاً‌ فِی‌ الآکـلینَ‌ وَ شاربا فِی الشّاربینَ وَ نـاکحا فـِی النّاکحینَ؟ وَ کانَ مَعَ ذلِکَ مُصَلِّیا خاضِعا بینَ‌ یَدیِ‌ اللّه‌ِ ذَلیلاً وَ إلَیهِ أوّاها مُنیبا. أَفَمَنْ کانَت هذِهِ صفتُهُ یَکونُ إلها؟  (همان)

آیا علی‌ علیه‌السلام‌ مانند‌ سایر مردم نمی‌خورد و نمی‌نوشید و نکاح نمی‌کرد؟ با این وجود در پیشگاه خـداوند، نمازگزار، خاضع و فروتن‌ بود‌ و به درگاه باری‌تعالی ناله و انابه می‌کرد. آیا کسی که این‌چنین صفاتی دارد می‌تواند‌ خدا‌ باشد؟هم‌چنین‌ می‌توان به گفت‌وگوی سدیر صیرفی با حضرت صادق علیه‌السلام اشاره کرد. حضرتش بـرای ابـهام‌زدایی و بازشناسی‌ چهره‌ی‌ واقعی امام و پرهیز از غلو و مبالغه‌گویی، در معرّفی خود چنین می‌گوید: ما‌ خزانه‌داران علم خداوندیم. ما مترجم و بازگوکننده‌ی امر خداییم. ما گروهی معصوم هستیم که خداوند تبارک و تعالی‌ به‌ اطاعت از ما فـرمان داده و از مـعصیت و نافرمانی ما نهی نموده است‌. ما‌ حجّت رسای خداوند بر تمام کسانی هستیم‌ که‌ در‌ زیر آسمان و بر روی زمین‌اند( احتجاج 2 / 493.)

پیشوایان معصوم در خاموش نمودن  فتنه‌ی آشوبگرانه‌ی غلات، علاوه بر  اتّخاذ شیوه‌ی ارشادی، روش های دیگری را بکار گرفته اند  :

 

1.بازشناسی‌ چهره‌ی غلات و منع شیعیان از مجالست‌ و شنیدن‌ سخنان آن‌ها

شناخت و آگاهی بخشی مومنان از اهداف مهم انبیام و امامن معصوم (علیهم السلام) می باشد.بازشناسی چهره ی واقعی غالیان عامل مهمی بود تا  از تأثیر گذاری غالیان بر روی شیعیان جلوگیری کنند. از این رو ساحت تشیّع را از انحراف های آنان مبرّی نموده و شیعیان را از آنان جدا می کردند و شیعه را طوری معرفی می نمودند که آنان خارج از تشیع به شمار آیند؛ چنان که امام باقر (علیه السلام) فرمود: شیعیان ما اهل پرهیزکاری، تلاش، وفا، امانت داری، زهد، عبادت، به جا آورندگان پنجاه و یک رکعت نماز در شبانه روز، شب زنده داران و روزه داران هستند، زکات اموالشان را می دهند و به حج خانه خدا می روند و از هر حرامی دوری می نمایند.( صدوق، تهران، 1385،ص163).

و نیز فرمود: شیعه ما کسی است که از ما پیروی کند و از آثار ما تبعیت نماید و به اعمال ما اقتدا کند. (بحارالانوار، ج67، ص154.) امام صادق (علیه السلام) در ضمن نامه ای به ابوالخطاب که از جمله رؤسای غالیان بود می فرماید: شنیده ام که گفته ای زنا، خمر، نماز، روزه، فواحش، مردانی به این نام ها هستند. این گونه نیست که تومی گویی، ما اصل حق بوده و فروع حق طاعت خداست، دشمنان ما اصل شر، و فروع آن ها همان فواحش و زشتی هاست (شیخ طوسی، قم، 1404 هـ.ق، ج2، ص577 رقم512. )

در جای دیگر امام صادق (علیه السلام) خطاب به غالیان می فرماید:به درگاه باری تعالی توبه کنید که شما فاسق، کافر و مشرک هستید».  (همان)هم چنین بنا به نقل شهرستانی، سدیر صیرفی خدمت امام صادق (علیه السلام) رسید و گفت: جانم به فدایت، شیعیان شما درباره شما اختلاف کرده اند. بعضی اظهار می کنند که در گوش شما سخن گفته می شود؛ بعضی می گویند به شما وحی می شود؛ بعضی می گویند به قلب شما الهام می شود؛ بعضی می گویند در خواب می بینید، بعضی می گویند با کتاب های پدران خویش فتوی می دهید. کدامیک را باید پذیرفت؟

امام فرمود: آن چه را که گفته شده رها کن، ما حجت خداوند و امین او بر خلق هستیم، حرام و حلال ما از کتاب خداوند است.  (مجله تراثنا، شماره12،ص17و18)

از مهم‌ترین اقدامات امامان علیهم‌السلام در مبارزه با جریان غالی‌گری‌، مـعرّفی‌ شـخصیت آنـ‌ها و منع شیعیان از مجالست‌ با آن‌ها بوده است‌. بـرای‌ نـمونه، حضرت رضا علیه‌السلام ضمن‌ برشمردن‌ غلات در زمره‌ی کافران، چنین می‌گوید:هر کس با آن‌ها مجالست نماید و یا‌ با‌ آنـ‌ها بـخورد و بـیاشامد و دوستی خالصانه‌ برقرار‌ کند‌ و یا با آن‌ها‌ ازدواج‌ کرده و از مـیان ایشان‌ برای‌ خود همسری برگزیند و یا به آن‌ها ایمنی بخشد و یا بر امانتی امینشان بشمارد و نیز‌ سخن‌ آنـ‌ها را درسـت بـداند و یا به‌ نیم‌گفتاری‌ آن‌ها را‌ کمک‌ و همیاری‌ کند، باید بداند که‌ از ولایـت خـداوند و رسول خدا و نیز از ولایت ما اهل بیت بیرون رفته است ( کافی 1 / 269)در‌ حدیثی‌ دیگرـ که به واقع شـاخصی اسـت‌ بـرای‌ سنجش‌ ایمان‌ـ‌ گوش‌ فرا دادن به‌ سخنان‌ شخصی غالی، برابر با خروج از صـراط مـستقیم و درافـتادن در مسیر کفر و الحاد معرّفی شده است‌( بحارالانوار 25 / 273)

2.اظهار‌ برائت‌ و لعن و نفرین غلات

ائمه اطهار (علیهم السلام) شیعیان را از مجالست با غالیان برحذر می داشتند و آنان را تکفیر کرده و بر آن ها لعنت می فرستادند، چنان که امام صادق (علیه السلام) می فرماید: خدا لعنت کند کسی را که در مورد ما چیزی می گوید که خود ما درباره خودمان، آن گونه اعتقادی نداریم، خدا لعنت کند کسی را که ما را از عبودیت و بندگی خدایی که ما را آفریده و برگشت ما به سوی اوست و ... زایل کند» (طوسی، پیشین، ص590 رقم542)

خدا لعنت کند مفوضه را؛ زیرا آنان عصیان خدا را کوچک شمردند و به او کفر ورزیدند و مشکوک شدند و به خاطر فرار از انجام فرائض و ادای تکالیف، خود گمراه شدند و دیگران را نیز گمراه کردند (مجلسی،ج44،ص270)

بر ابی الخطاب لعنت خدا و ملائکه و تمام مردم باد، من گواهی می دهم که او کافر، فاسق و مشرک است . (شیخ طوسی، پیشین، ص585 رقم524)اما ابوالخطاب، محمد بن ابی زینب اجدع، ملعون است، یاران او نیز ملعون هستند، با کسانی که سخنان آن ها را می گویند، مجالست نکنید؛ زیرا که من و پدرانم از آن ها بیزار هستیم( طوسی، تهران، 1384،،ص177. ) جوانانتان را از غالیان بر حذر دارید که آنان را فاسد نکنند؛ زیرا غالیان بدترین خلق خدا هستند، عظمت خدا را پایین می آورند و برای بندگان خدا ادّعای ربوبیت می کنند».( طوسی، الامالی، نجف،1415،ج2، ص264.)

امام صادق عـلیه‌السلام خـطاب‌ بـه‌ بشّار‌ شعیری‌ـ‌ که‌ از‌ غلات است‌ـ چنین می‌گوید:از نزد من بیرون بـرو کـه خداوند تو را لعنت کند. سوگند به خدا که هرگز‌ سقف خانه‌ای بر سـر مـن و تـو سایه نخواهد افکند( هـمان / 307)

نیز در حدیثی که سدیر صیرفی گزارشی از افکار غلات را به محضر حـضرت صـادق علیه‌السلام عرضه می‌دارد، امام علیه‌السلام چنین‌ می‌فرماید‌: ای سدیر! گوش و چشم و مو و پوسـت و گـوشت و خـونم از‌ این‌ گروه بیزار است. خداوند و پیامبرش‌ از‌ آن‌ها بیزار هستند و اینان بر دین من و دین پدرانـم نـمی‌باشند. بـه خدا سوگند در روز قیامت، خداوند میان من و ایشان را جمع نخواهد نمود‌، مگر‌ آنـ‌که بـر آنان غضبناک‌ است‌. ( هـمان / 307)

3.تکذیب عقاید و باورها

نوع  دیگری از اقدامات امامان در برخورد با فتنه‌ی غـلات،   تکذیب عقاید و باورهای ایشان بوده است. امامان در محکومیّت و تکذیب عقاید غالیان تـلاش‌های پیـگیری‌ داشته‌ و از هیچ کوششی فروگذار نکرده‌اند و از هر فـرصتی جـهت ابـهام‌زدایی و شناساندن چهره‌ی واقعی غلات بهره جسته‌اند. بـرای نـمونه، به مورد ذیل اشاره می‌کنیم:

حضرت صادق علیه‌السلام برای تکذیب و بی‌اعتباردانستن عقیده‌ی‌ کـفرآمیز‌ بـشّار شعیری‌ چنین می‌فرماید:به خـدا سـوگند که احـدی خـداوند را کـوچک نکرد همانند کوچک‌نمودن این فاسق! هـمانا او‌ شـیطان، پسر شیطان است. آمده تا اصحاب و شیعیان ما را گمراه‌ سازد‌. اینک‌، از او بـرحذر بـاشید و باید حاضران این سخن را به غـایبان برسانند. همانا من بـنده‌ی خـدا و فرزند ‌‌بنده‌ی‌ خدا و فرزند کـنیز اویـم، که اصلاب پدران و ارحام مادران مرا حمل نموده‌اند. به‌ یقین‌، خواهم‌ مُرد و سپس بـرانگیخته می‌شوم.( همان ).

آن‌گاه مـرا بـاز مـی‌دارند و از من‌ می‌پرسند. سـوگند بـه خداوند که حتما از آنـ‌چه ایـن دروغ‌گو درباره‌ی من و بر‌ زیان من ادّعا کرده‌ سؤال‌ می‌شوم! ای وای بر او! او را چه شده؟ خداوند او را بـترساند. هـمانا در حالی که در بسترش آسوده است، مـرا هـراسان کرده و خـواب را از مـن ربـوده! آیا می‌دانید چرا‌ ایـن را می‌گویم؟ این سخن را از این روی می‌گویم که در قبرم آسایش و آرام و قرار داشته باشم (بحارالانوار‌ 25 / 307)

4. تکفیر و تفسیق غلات

غالیان نـسبت بـه انجام فرایض دینی، اشخاصی لاابالی و غـیرمعتقد بـوده و از‌ ارتـکاب‌ مـعاصی و مـحارم نیز پرهیزی نـداشته‌اند. هـم‌چنین با طرح مسائل اغواگرایانه‌ای چون الوهیّت ائمّه، پا از دایره‌ی توحید و عقاید صحیح اسلامی بیرون گذاشته و به مـرز کـفر و شـرک داخل شده‌اند (پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه / 312. )بدین خاطر‌ است‌ که امـامان عـلیهم‌السلام در مـوقعیّت‌های مـختلف، بـه تـکفیر و تفسیق ایشان پرداخته و نقاب از چهره‌ی واقعی آنان به کنار زده‌اند( بـحارالانوار 25 / 273؛)

5.انذار و وعید غالیان

آگاهی دادن از عواقب سو گناه غلو  یکی دیگر از  راهکار های  بازدارنده، توسّط امـامان معصوم می باشد . حضرت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در کلام خود خطاب به امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام چنین می‌فرماید:ای‌ علی‌! حواریّون‌ عیسی را تصدیق و یهودیان وی‌ را‌ تکذیب‌ کردند. برخی نـیز در شـأن وی راه مبالغه و افراط و زیاده‌گویی را در پیش گرفتند. تو نیز هم‌چون مسیح خواهی بود که‌ شیعیان‌ تو‌ را تأیید خواهند کرد، رشک‌کنندگان در مقام والایت‌، جایگاه‌ بی‌بدیل تو را انکار کرده و آن را دروغ خواهند پنداشت و گروهی دیـگر نـیز به مبالغه‌گویی در شأن تو روی‌ خواهند‌ آورد‌. پس بدان که جایگاه غلوکنندگان در آتش خواهد بود( بحارالانوار‌ 25‌ / 264.)حضرت ثامن‌الحجج عـلیّ‌بن مـوسی‌الرّضا علیه‌السلام نیز در کلامی رسا چنین‌ فرموده‌اند‌: هر کس امیرالمؤمنین علیه‌السلام را از‌ حدّ‌ بندگی‌ بالاتر بـرد، از کـسانی است که مورد غـضب الاهـی قرار خواهد گرفت‌ و در‌ زمره‌ی‌ گمراهان داخل خواهد گشت. (هـمان‌ / 273)

 

6.دستور مبارزه و قتل غالیان

امامان علیهم‌السلام‌ با  ارشاد و تصحیح عقاید باطل غلات  و در نهایت با ، اظهار برائت و بیزاری، لعن و نفرین، پرهیز از مجالست با آن‌ها‌ ،حجت را بر آنان تمام نمودند، امّا هنگامی که تندروی‌های غلات غیرقابل تحمّل می‌شد‌ و نفوذ‌ اعتقادات باطل آن‌ها دیـن و دیـانت را تهدید مـی‌کرد حتّی‌ فرمان کشتن برخی از غلات و آسیب‌رسانی به آن‌ها را نیز صادر کـرده‌اند.فارس‌بن‌حاتم، از جمله‌ی‌ این‌ غلات است که امام حسن عسکری علیه‌السلام بـا مـشاهده‌ی بـدعت‌های فراوان از‌ وی‌، ریختن‌ خونش را مباح اعلام نمود و فرمود:هرکس که مرا از دست او راحت کند و وی‌ را‌ بکشد‌، مـن ‌ ‌بـهشت را برایش تضمین خواهم نمود( اختیار الرّجال / 325.)در برخی از روایات به‌ آسیب‌رساندن‌ به غلات اشاره شده اسـت. ابـومحمّد امـام حسن عسکری علیه‌السلام در نامه‌ای خطاب به برخی از‌ یاران‌ خود چنین می‌گوید:بر شما باد کـه از غلات دوری کنید. لعنت‌ خداوند‌ بر آن‌ها باد! اگر هر یک از‌ آن‌ها‌ را‌ یافتید، سـرش را با سنگ نشانه رویـد‌( کتاب اختیار معرفة الرّجال / 323.)

 

نتیجه گیری :

  روش شناسی امامان شیعه علیهم السّلام در برخورد‌ با پدیده‌ی غلو‌نشان می دهد تعدیل در افراط گرایی و مبارزه با بدعت های نادرست ؛سسب می شود تا در دین،نـاخالصی‌ پدیـدار نگردد و الوهیت انسانی مطرح نشود و دربـاره‌ی جـامعه‌ی اسلامی بـه‌ شـرک در خـالقیت و ربوبیت‌ گرفتار‌ نگردند‌ و پاکـی و خالصی شریعت،همچنان‌ محفوظ و مصون بماند.ائمه علیهم السّلام‌ در این روش،چند نکته‌ی بدیع و مهم را روشـن می سازد که:

 اولا: غلو در عقاید،ریشه‌ی نفسانی دارد؛واین افراط گرایی در دین،به فساد عقاید دیـنی مـنجر می گـردد.

ثانیا:جـامعه‌ی اسـلامی بـاید از افراطبی دلیل و مدرک  حـذر کند،تا از آشکار شدن فتنه‌های‌ معرفتی‌ و عقیدتی‌‌ جلوگیری گردد؛ضلالت‌های فراوان تاریخ‌،نتیجه‌ی‌ غلو و افکار باطل گمراه‌گر است؛

ثالثا: امامان شیعه‌ علیهم‌ السّلام، با تعدیل در افراط گرایی دینی وتعیین مرز بندگی وتوحید ؛خود را عبد خدا و بـنده‌ی خـاضع خدا می‌دانستند و شیعیان را به‌ همین‌ سیرت‌ و سنت دعوت می‌کردند،تا کژی و انحراف و اعوجاجی در مکتب و شریعت پدیدار نگردد.

 

 

 

 

 

منابع :

قرآن کریم

1.ابـن اثـير، عـزالدين علي ، (١٣٨٥ق ). الکامل في‌ التاريخ . بيروت : دار صادر.

2.ابن حوقل ، ابي القاسم ، (١٩٩٢م ). صوره الارض. بيروت : منشورات دار المکتبه الحياه .

3.ابن کـثير، ‌ ‌اسـماعيل بن عمر، (بي تا). البدايه و النهايه . بيروت : مکتبه المعارف .

4.ابن منظور، (١٤٠٨ق‌ ). لسـان‌ العـرب. تـعليق علي شيري ، چاپ اول ، بيروت : دار الاحياء التراث العربي .

5.اردبيلي ، محمدبن علي ، (١٤٠٣ق ). جامع الرواه و ازاحه الاشتباهات عن الطـرق و الاسناد. بيروت : دارالاضواء.

6.اشعري ، ابوالحسن علي بن اسماعيل ، (١٣٦٢‌). مقالات‌ الاسلاميين . مترجم محسن مـويدي ، تهران : اميرکبير.

7.اشعري ، ابـوالحسن عـلي بن اسماعيل ، (١٣٧٠). المقالات و الفرق . مترجم محمدجواد مشکور و يوسف فضايي ، تهران : عطايي .

8.اصفهاني ، محمدتقي ، (١٤١٤ق ). لوامع صاحب قراني. قم : اسماعيليان‌ .

9.بهبودي‌ ، محمدباقر، (١٣٦٢). معرفه الحديث و تاريخ نشره و تدوينه و ثقافته عند الشيعه الاماميه . تهران : عـلمي و فرهنگي .

10.حلي ، محمدبن ادريس ، (١٤١١ق ). السرائر. چاپ دوم ، قم : الاسلامي التابعه لجماعه المدرسين .

11.حيدر، اسد، (بي‌ تا‌). الامام‌ الصادق و المذاهب الاربعه . بيروت : دارالکتب‌ العربي‌ .

12.زبيدي‌ ، مرتضي ، (١٩٩٤م ). تاج العروس. محقق علي شيري ، بيروت : دار الفکر.

13.شـهرستاني ، ابـي الفتح محمد، (١٩٧٢م ). الملل و النحل . چاپ سوم ، بيروت : دار‌ المعرفه‌ .

14.صدوق‌ ، محمدبن علي ، (١٩٨٤م ). عيون اخبار الرضا. الطبعه الاولي‌ ، بيروت‌ : اعلمي للمطبوعات .

15.صدوق ، محمدبن علي ، (١٣٧٧). عيون اخبار الرضا. به اهتمام مهدي حسيني لاجوردي ، قـم : آل البيت

16. صفری‌ فـروشانی،نـعمت اللّه،غالیان،کاوشی در جریانها‌ و برآیندها‌ تا‌ پایان‌ سدهء‌ سوم‌،مشهد:بنیاد پژوهشهای‌ اسلامی،8731.

17.طبرسي ، فضل بن حسن ، (١٤١٥ ق. ١٩٨٤م ). مجمع البيان . چاپ اول ، بيروت : اعلمي للمطبوعات .

18.طبري ، محمدبن جرير، (١٣٥٨ق ). تـاريخ‌ الامـم‌ و الملوک‌ . مصر: الاستقامه .

19.طوسي ، ابوجعفر محمد، (١٣٨٢). اختيار معرفه الرجال المعروف برجال‌ الکشي‌. محقق محمدتقي فاضل ميبدي و

ابوالفضل موسويان ، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي .

20. طوسي ، ابوجعفر محمد، (١٤٠٤ق ). اختيار‌ معرفه‌ الرجال‌ المـعروف بـرجال الکـشي. قم : آل البيت ، مطبعه بعثت .

21.عـياشي ، مـحمدبن مـسعودبن عياش‌ سمرقندي‌ ، (بي‌ تا). تفسير عياشي. محقق سيدهاشم رسولي محلاتي ، تهران : مکتبه العلميه الاسلاميه .

22.فياض ، عبدالله ، (١٤٠٦‌ ق). تاريخ‌ الاماميه‌ و اسلافهم من الشـيعه مـنذ نـشاه التشيع حتي مطلع القرن الرابع الهجري. چاپ اول ، بـيروت‌ : الاعـلمي‌ .

23.کليني ، ابي جعفر محمدبن يعقوب ، (١٣٧٧). الکافي. مصحح علي اکبر غفاري ، تهران : دار‌ الکتب‌ الاسلاميه‌ .

24.مجلسي ، محمدباقر، (١٤٠٣ق ). بحار الانوار. چـاپ سوم ، بيروت : وفاء.

25. مشکور،محمد جواد.تاریخ شـیعه و فـرقه‌های اسلام تا قرن‌ چهارم،تهران:اشراقی،2731

26.معارف ، مجيد، (١٣٧٦). پژوهـشي در تـاريخ‌ حـديث‌ شيعه . چاپ دوم ، بي جا: ضريح .

27.معروف حسني ، هاشم ، (١٩٧٨ م). دراسات في‌ الحـديث‌ و المـحدثين‌ . الطبعه الثانيه ، بيروت : دار التعارف للمطبوعات .

28.مفيد، محمدبن محمد، (١٣٧١). الاعتقادات . محقق عصام عبدالسيد، تهران‌ : الموتمر‌ العالمي‌ لالفـيه شـيخ المـفيد.

29. مفيد، محمدبن محمد، (بي تا). الفصول المختاره من العيون‌ و المحاسن‌ . چاپ دوم ، نـجف : مـطبعه الحـيدريه

 



[1] . استادیار دانشگاه لرستان

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش