مقالات > تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۱/۲۵ تعداد بازدید: 112

روش شناسی امامان شیعه علیهم السّلام در برخورد‌ با پدیده‌ی غلو‌نشان می دهد تعدیل در افراط گرایی و مبارزه با بدعت های نادرست ؛سسب می شود تا در دین،نـاخالصی‌ پدیـدار نگردد و الوهیت انسانی مطرح نشود و دربـاره‌ی جـامعه‌ی اسلامی بـه‌ شـرک در خـالقیت و ربوبیت‌ گرفتار‌ نگردند‌ و پاکـی و خالصی شریعت،همچنان‌ محفوظ و مصون بماند.



عابدین درویش پور [1]

 

چکیده:

پدیده غلوّ و افراط گرایی یـکی‌ از آسیب های جدی در ادیان و مذاهب در طـول تـاریخ است. حاصل این افراط  ارائه چهره ای تحریف شده و به دور از اعتدال از دین می باشد.عوامل این افراط گرایی را می توان: فهم آسیب دیده در دین ، عشق فراوان بدون همراهی عقلانیت ، جهل و نادانی ، استفاده ابزاری بعضی از منتسبین به دین دانست.

مسـلمين بــا وجــود اشــتراک در اسـلام ، هـم در گذشته و هم امـروز، بـا‌ دواعي سياسي و مذهبي، دچار شکاف  و حتي گرفتار نبردها و ستيزه هاي خونين بوده‌ انـد. بنـابراين ، نــاگزير بــراي‌ گـفتمـان‌ هـاي درون تمدني و بيرون تمدني، نيازمند تفسیر صحیح از دین وتعدیل انديشۀ افراطي  هـستيم .غلو و انديشۀ افراطي  همواره در تاريخ اسلام ازجمله مباحث پر چالش و مسئله دار‌ براي مسلمانان بوده اسـت  از آنجا که بحث غلو در زيرمجموعۀ مباحث شيعي‌ مطرح بود، ائمه (ع) همواره‌ به‌ شـدت با آن مبارزه ميکردند. آنـان در سـخنان و رفتارشان، غلو را مذموم ميدانستندائمه‌ معصومین ـ علیهم السلام با بکارگیری روشی مناسب  از جمله: تبیین شاخصه های دینداری  صحیح  ،به  بازشناسی‌ چهره‌ی غلات و اظهار‌ برائت‌ و نفرین و تکفیر آنان پرداختند این مقاله به روش مقابله ائمّه (علیهم السلام)  با این پدیده افراط گرایی می پردازد

کلید واژه :روش شناسی، ائمه اطهار (علیهم السلام)، غالیان

 

 

مقدمه

از اهداف مهم دین اسلام تکامل و سعادت‌ انـسان‌  براساس آموزه های قرآن وسنت نبوی (ص) است . این سعادت وکمال انسان، در گرو الهـی شدن انسان در حوزه‌ی‌ عمل است. و این امر در سایه وحی و رسـالت نبوی (ص) محقق می گردد؛امـا رسالت آسمانی و وحیانی در قالب‌ ارسال‌ وحی‌،دائمی نیست،از این رو تـفسیر وتـبیین معارف‌ دیـن، ومقابله با‌ تفاسیر‌ انحرافی،تحریفات و شبهه‌زایی‌ها همچنان به حکم‌نیاز ابدی به دیـن،ثـابت و جاوید و ابدی‌ است‌.بدین روی امـامت پس از‌ نـبوت‌، یک‌ ضـرورت دائمـی و ابـدی‌ است‌.امام مرجعی است برای‌ تـفسیر‌ مـکتب وبیان راه و مذهب،شاخصی است برای معرفت ناب؛که مردم به وجودش محتاج و نیازمندندامام علی (ع) در تعبیری از جایگاه  امام بیان می کند : الامـام کالکعبة یؤتی و لا یأتی»(شیخ مفید، 4141 هـ،672)؛امام‌ مانند‌ کعبه است باید به نـزدش بـروند‌،مردم‌ چنان‌که‌ وظیفه‌‌ دارند‌ بـه سـراغ کـعبه‌ بروند‌ وظیفه دارنـد بـه سراغ امام نیز بـروند و مـعارف خویش را از او بگیرند.

بنابراین دین جاودان اسلام ،تـعالیمی پایـان‌ناپذیر دارد کـه بـاید بـیان شـود تا  همواره پویایی و ماندگاری آن پابرجاگردد.این مسأله‌ وظیفه‌ی امامت را در همه‌ی دوره‌های‌ تاریخی روشن می‌کند.ائمه اطهار (علیهم السلام) که متولیان حقیقی اسلام بودند، سعی در حفظ اسلام داشتند و در این راستا می کوشیدند با انحراف های فکری و عقیدتی که در جامعه اسلامی پدید آمده و منجر به پدید آمدن نحله ها و فرقه های مذهبی گشته بودف مقابله کنند. مذهب تشیع در گذر زمان مراحلی از تحول‌ را گذرانده است.حـضور‌ غلات‌ در تاریخ تشیع  یکی از پدیده‌های پیچیده و قابل توجه این مذهب است کـه به آن جنبه اسرارآمیز داده اسـت.غلو و انديشۀ افراطي  همواره در تاريخ اسلام ازجمله مباحث پر چالش و مسئله دار‌ براي مسلمانان بوده اسـت  از آنجا که بحث غلو در زيرمجموعۀ مباحث شيعي‌ مطرح بود، ائمه (ع) همواره‌ به‌ شـدت با آن مبارزه ميکردند. آنـان در سـخنان و رفتارشان، غلو را مذموم ميدانستند. غالیان در کنار غلوّ درباره ائمه (ع)، بیشتر احکام شریعت را انکار می نمودند و با تفسیر های انحرافی درباره مفاهیم دینی، خود را از عمل به آن ها معاف می کردند. که این امر می توانست در زشت جلوه دادن چهره تشیّع، در میان مخالفان نقش بسزایی داشته باشد و باعث می شد که معاندان انحراف های آنان را به تمام شیعیان نسبت دهند. در به وجود آمدن پدیده غلوّ انگیزه هایی چون اختناق حاکمان، ریاست طلبی افراد سودجو و ضعف نفس بعضی از دوست داران اهل بیت دخیل بوده است.

ائمه اطهار (علیهم السلام) ابتدا به  روشنگری ونقد افکار غالیان می پرداختند، تا بلکه آنان را متوجه اشتباه و انحراف خودشان کنند؛ در روایاتی از امام سجاد (علیه السلام) آمده است که : ما را آن گونه که اسلام فرموده، دوست داشته باشید و بیشتر از حدمان ما را بالا نبرید»   (ابن سعد، بیروت، 1405 هـ.ق، ج5، ص214). و نیز فرموده است، ما را به نحو دوست داشتن اسلامی، دوست داشته باشید و نه دوست داشتن بت ها .( ابن منظور، دمشق، 1988م، ج17،ص242.) چنان که ابو خالد کابلی می گوید، که از امام سجاد (علیه السلام) شنیدم که فرمود: یهود ونصاری، عزیز و عیسی را آنقدر دوست داشتند تا آن چنان درباره آنان سخن گفتند، کسانی از شیعیان ما نیز ا آن اندازه در دوست داشتن ما افراط می کنند که همانند سخنان یهود و نصاری را درباره عزیز و عیسی درباره ما می گویند، نه آن ها از ما هستند و نه ما از آن ها(.شیخ طوسی، پیشین، ج1،ص336)

ائمه اطهار (علیهم السلام) در مرحله بعد سعی می نمودند از تأثیر گذاری غالیان بر روی شیعیان جلوگیری کنند. از این رو ساحت تشیّع را از انحراف های آنان مبرّی نموده و شیعیان را از آنان جدا می کردند و شیعه را طوری معرفی می نمودند که آنان خارج از تشیع به شمار آیند؛ چنان که امام باقر (علیه السلام) فرمود:

شیعیان ما اهل پرهیزکاری، تلاش، وفا، امانت داری، زهد، عبادت، به جا آورندگان پنجاه و یک رکعت نماز در شبانه روز، شب زنده داران و روز روزه داران هستند، زکات اموالشان را می دهند و به حج خانه خدا می روند و از هر حرامی دوری می نمایند.( صدوق، تهران، 1385،ص163). و نیز فرمود: شیعه ما کسی است که از ما پیروی کند و از آثار ما تبعیت نماید و به اعمال ما اقتدا کند. (بحارالانوار، ج67، ص154.) امام صادق (علیه السلام) در ضمن نامه ای به ابوالخطاب که از جمله رؤسای غالیان بود می فرماید:

شنیده ام که گفته ای زنا، خمر، نماز، روزه، فواحش، مردانی به این نام ها هستند. این گونه نیست که تومی گویی، ما اصل حق بوده و فروع حق طاعت خداست، دشمنان ما اصل شر، و فروع آن ها همان فواحش و زشتی هاست» (شیخ طوسی، قم، 1404 هـ.ق، ج2، ص577 رقم512. )در جای دیگر امام صادق (علیه السلام) خطاب به غالیان می فرماید:به درگاه باری تعالی توبه کنید که شما فاسق، کافر و مشرک هستید.  (همان)

هم چنین بنا به نقل شهرستانی، سدیر صیرفی خدمت امام صادق (علیه السلام) رسید و گفت: جانم به فدایت، شیعیان شما درباره شما اختلاف کرده اند. بعضی اظهار می کنند که در گوش شما سخن گفته می شود؛ بعضی می گویند به شما وحی می شود؛ بعضی می گویند به قلب شما الهام می شود؛ بعضی می گویند در خواب می بینید، بعضی می گویند با کتاب های پدران خویش فتوی می دهید. کدامیک را باید پذیرفت؟امام فرمود: آن چه را که گفته شده رها کن، ما حجت خداوند و امین او بر خلق هستیم، حرام و حلال ما از کتاب خداوند است.  (مجله تراثنا، شماره12،ص17و18)ائمه اطهار (علیهم السلام) شیعیان را از مجالست با غالیان برحذر می داشتند و آنان را تکفیر کرده و بر آن ها لعنت می فرستادند، چنان که امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

خدا لعنت کند کسی را که در مورد ما چیزی می گوید که خود ما درباره خودمان، آن گونه اعتقادی نداریم، خدا لعنت کند کسی را که ما را از عبودیت و بندگی خدایی که ما را آفریده و برگشت ما به سوی اوست و ... زایل کند (طوسی، پیشین، ص590 رقم542)

همچنین آمده است :خدا لعنت کند مفوضه را؛ زیرا آنان عصیان خدا را کوچک شمردند و به او کفر ورزیدند و مشکوک شدند و به خاطر فرار از انجام فرائض و ادای تکالیف، خود گمراه شدند و دیگران را نیز گمراه کردند» (مجلسی،ج44،ص270) امامان شیعه در برخی از متون به افشاگری  ولعن و نفرین  غلات و نیز جریان‌هایی که آنها به راه انداخته بودند پرداخته‌اند؛اما گویا این جریان‌ها تاثیرات عمیقی‌ بر فـرقه‌های شیعی چه در نظر و چه در‌ عمل‌ گذاشته بودند.

 

غلو در لغت واصطلاح

غلو‌، به معنای افراط وزیاد روی در چیزی از حدگذشتن،تجاوز و مبالغه اسـت.‌ ‌چـنان‌چه در مورد انسان‌ها به‌ کار‌ رود،به معنای زیاده‌روی در قدر منزلت آنان است  (تاج العـروس، ج 01،ص 962 و المـفردات،ص 773).از نظر لغوي‌ ، غلو‌ يعني‌ زياده روي و در‌ مقابل‌ تقصير است که هر‌ دو‌ باعث فـساد و تـباهي بشر مي شوند. به بياني ديگر، اعتدال و اقتصاد ميانه و حد وسط‌ اسـت‌ (طـبرسي ، ١٤١٥ق : ٣٩٥)، اما در لغت‌ ، معناي‌ غلو بيشتر‌ به‌ عـنوان‌ بـزرگنمايي اسـتفاده مي شود‌. مثلا انسان در دوران جواني ، در اوج نيرو قـرار دارد (ابـن منظور، ١٤٠٨ق ، ج ١٠: ١١٣‌)، غلو‌ به معناي آن است که انسان‌ چيزي‌ را‌ يا‌ کسي‌ را بيشتر از‌ حد‌ و اندازة خـود بـداند. غلو در اصطلاح ، انديشه هاي افـراطي گـروه هايي بـود کـه در طـيف خاصي‌ فعاليت‌ مي‌ کردند و آنها خـود را گـاه به شخصيتي‌ و گاه‌ به‌ گروهي‌ منتسب‌ مي‌ کردند و سپس دربارة آن بيش از حـد و انـدازة واقعي سخن مي گفتند. در تاريخ اسـلام اصطلاحا گروه هاي تـندرو چـه در زيادي و چه در نقصان را غالي‌ مي نـاميدند. در تـعريف غلو هر کسي بنا به مسلک فکري خود تعريفي را بيان داشته است . اعـتقاد بـه الوهيت امام علي (ع )، از مصاديق بـارز غـلو بـه شمار مي آيد‌ و مـتأسفانه‌ بـعدها شيعيان را غالي پنداشتند. در هـمين مـعناي اصطلاحي غلو، زبيدي در تاجالعروس مي نويسد: «اماميه فرقه اي از غاليان شيعه است » (زبيدي ، ١٩٩٤م ، ج (194 :8

پیشینه تاریخی غلو

افراط و تفریط در هر مساله عاملی جهت دور شدن از درک صحیح آن می شود . در ادیان نیز  همواره  افراطی غلوودر مفهوم یا حقایق دینی وجود داشته است  ،بنابر نقل قرآن کریم،گروهی از یهودیان‌،عزیر‌ را پسر خدا دانـستند و یا گروهی از‌ مسیحیان‌،مسیح‌ را پسر خدا دانستند (توبه‌،30) چنان‌که در آیاتی اهل کتاب را از افراط گرایی دینی برحذر داشته  وحضرت عیسی( ع)   فرستاده‌ی خدا‌ و کلمه‌ی‌ او‌ معرفی می کند ‌و بیان می کنددرباره  خداوند غیر حق مگویید (نساء،171‌)

پس از‌ ظهور اسلام و به ویژه   پس از رحلت نبی اکرم صلّی اللّه علیه و اله در میان مسلمانان،این افراط گرایی نیز وجود داشت ؛ فرقه‌های غالی پدید آمدند که نسبت به پیـامبر صـلّی اللّه عـلیه و اله و اولیای دین علیهم‌ السّلام‌ و به ویژه‌ امامان عـلیهم السـّلام و حتی شخصیت‌های دیگر،اعتقادات اغراق‌آمیزی پیدا کردند،به عنوان نمونه؛ عمر پس از فوت پيامبر(ص ) اعلام کرد‌ که‌ حضرت رحلت نکرده اند. از‌ همين‌ روي ابوبکر جلوي او را گرفت ، تـذکر داد و آيۀ ٣٠ سـورة زمر را برايش خواند:  تو مي مـيري و آنـان نـيز مـي مـيرند  (ابن کثير‌، بـي‌ تـا، ج ٥: ٢٤٢).

اين انديشۀ‌ خطرناک‌ توسط آن حضرت و جانشينان بر حقش نکوهش شد. امام علي (ع ) فرمودند: از غلو دربارة ما حـذر کـنيد (صـدوق ، بي تا: ٤١٦). حضرت حتي دستور سوزاندن عـده اي از غـاليان را‌ صـادر‌ کـردند (اشـعري ،١٣٦٢: ١٧)امـا اين تفکر نه تنها از ميان نرفت بلکه روز به روز گسترش يافت و به شکل هاي ديگر رخ نمود. با اين وجود، بسياري از دشمنان‌ تشيع‌ خواستند اين‌ تفکر مذموم را به شيعه ارتباط دهـند.روایات فراوانی‌ از‌ پیامبر صلّی اللّه علیه و اله‌ و ائمه‌ معصومین عـلیهم السـّلام در مـبارزه با غلو صادر شده است،که آنان از غالیان تبری جسته‌اند و آنـان را از خـود ندانسته و طردشان کرده‌اند.

قال‌ رسول‌ الله صلّی اللّه علیه‌ و اله‌ لا ترفعونی فوق حقی،فان الله تبارک و تعالی اتخذنی عـبدا قـبل ان یـتخذنی نبیا (مجلسی،3891،531).مرا بیش از آن چه هستم بالاتر مبرید،چرا که خدای تـعالی پیـش‌ از‌ آن‌که مرا پیامبر قرار دهد،بنده‌ای قرار داده است.علی علیه السّلام و همه‌ی امامان شیعه عـلیهم السـّلام هـمین‌ روش را در پیش گرفتند و به شدت با غالیان به ستیزه برخاستند‌. قال‌‌ امیر المؤمنین‌ علیه السـّلام اللهـم انی بری‌ء من الغلاة کبرائه عیسی بن مریم من النصاری اللهم‌ اخذ لهـم ابـدا‌ و لا تـنصر منهم احدا»(مجلسی،3891،662)؛علی علیه السّلام فرمود‌:بار‌ خدایا‌،من بیزارم از غلوکنندگان،چنان‌که عـیسی بـن مریم از نصاری(به همین‌ دلیل)بیزاری جست،خدایا خوارشان ‌‌ساخته‌ و یاریشان مفرما.

کشّی در رجـال خود، روایـاتی‌ را‌ آورده اسـت کـه براساس آن‌هـا، منشأ پیدایش‌ فرقه‌ی‌ غلات‌ را باید در افکار شخصی به نـام‌ عـبداللّه‌بن‌ سـبا جست‌وجو کرد. (اخـتیار‌ الرّجال، ش 170ـ 174.)هر چند وی را یهودی‌زاده‌ای می‌دانند (مـرآة الانـوار / 105)کـه در زمان عثمان‌ به‌ اسلام گرویده، امّا‌ بـرخی‌ هـم‌چون علاّمه عسکری وجود چنین شخصی را در تاریخ اسلام منتفی دانسته‌اند. (تاریخ شیعه  وفرقه های اسلام ص 152)

 

امـام صـادق عـلیه السّلام می‌فرماید: برحذر دارید و بـاشید بـر جـوان‌هایتان‌ از غلات که فاسدشان‌ نسازند‌،زیرا که غلات، بدترین خلق خدایند؛عظمت خدا را می‌کاهند و ادعای ربـوبیت بـرای بـندگان خدا دارند،قسم به خدا که غلات،بدترند از یهود و نصاری و مجوس و مـشرکان. (مجلسی،3891،562)

امـام رضا علیه السّلام‌،به شدت با غالیان برخورد نمودند.چنان‌که از یونس بن ظبیان‌ غالی؛ بیزاری جـستند و او را لعـن فرموده و او را همراز شیطان دانستند. (همان )

غالیان ساحت  ائمه اطهار (علیهم السلام)، به حد خدایی رساندند و یا واگذار شدن امر خلقت به آنان بود. این انحراف بیشتر در میان شیعیان طرح بود. (شهرستانی، بیروت، 1415،ج1،ص154.)غالیان در کنار غلوّ درباره ائمه (ع)، بیشتر احکام شریعت را انکار می نمودند و با تفسیر های انحرافی درباره مفاهیم دینی، خود را از عمل به آن ها معاف می کردند. که این امر می توانست در زشت جلوه دادن چهره تشیّع، در میان مخالفان نقش بسزایی داشته باشد و باعث می شد که معاندان انحراف های آنان را به تمام شیعیان نسبت دهند. در به وجود آمدن پدیده غلوّ انگیزه هایی چون اختناق حاکمان، ریاست طلبی افراد سودجو و ضعف نفس بعضی از دوست داران اهل بیت دخیل بوده است.

انگیزه های  پیدایش غالیان

در‌ خصوص  منشا پیدایی غلوّ در تشیع هر چند علل بسیاری برای آن‌ شمرده‌اند‌ (‌ صفری‌ فـروشانی، هـمان: صـ42 ـ 51؛) ولی به‌ نظر‌ می‌رسد این مـوضوع در سـه عـلت عمده و مهم قابل رهیابی است:

الف) کینه توزی و دشمنی با تشیع  ‌: خصومت  ودشمنی ،مخالفان تشیّع را به تکذیب و جعل اخباری‌ غلو‌آمیز‌ در مورد امامان(ع) وا داشت. دشمنان  شیعیان را بـه کفر و  غـلو مـتهم کرده، تا به این سبب امامان را از‌ چشم‌ مردم مـسلمان انـداخته، به انزوا بکشانند.‌ از شواهد تاریخی  معلوم‌ می‌شود‌ این اخبار غلو‌آمیز در مدّتی‌ طولانی‌ منتشر شده و در همه سطوح به گوش مـردم مـی‌رسیده بـه صورتی که‌ باعث‌ تعجب و تحیر دوستان امامان‌ می‌شده‌ است؛‌ مـانند جعل خبر‌ مبارزه‌ بدنی حضرت علی(ع)  با ابلیس‌ (مغازلی شافعی، 1403 ق: ص 300). یا مانند فرقه‌سازی به نام اصحاب بزرگوار امـامان‌ بـه‌ نـام زراریه، هشامیه، شیطانیه، جوالیقیه، مفضلیه،‌ یونسیه‌ (صفری فروشانی،‌ همان: ص 112 ـ 127). علت این امر آن بود که اصحاب امامان مانند‌ هشام‌‌بن‌ حکم، هشام‌‌بن سـالم، زرارة بـن‌اعین مـؤمن،‌ الطاق‌ و...‌ از‌ نظر‌ علمی و کلامی‌ چنان‌ قوی و سرآمد بودند که می‌توانستند به راحـتی بـا احـتجاج‌های برهانی که از پیشوایان خودآموخته بودند،‌ بسیاری‌ از‌ مخالفان را منکوب سازند؛ از این رو‌ معاندان،‌ فرقه‌هایی‌ به‌ نـام‌ ایـن‌ افـراد می‌ساختند و عقاید سخیفی چون تشبیه، تناسخ و حول را به آن منتسب می‌کردند تا این افراد را از لحـاظ فـکری و علمی از چشم‌ها بیندازند‌ و به صورت غیر مستقیم نیز به امامان که معلمان ایـن عـزیزان بـودند، خدشه وارد کند (حسنی رازی، 1213ش: ص 174 و 175(

  ب) ترویج اباحه‌گری: عده ای  برای  فرار از تکالیف الهی  در صدد راهـی بـرای مباح کردن گناهان و ترک واجبات و فراهم ساختن بساط عیش و عشرت توأم با تـوجیه شـرعی بر آمدند تا توده‌های ناآگاه مسلمان به آنان‌ ایمان‌ بیاورند؛ آن گاه به کمک همین عده  نا‌آگاه تـشکیلاتی پدیـد آورده، به اهداف خود که همان بسط اباحه‌گری بوده، دست یابند. (اشـعری قـمی،‌ 1261‌ شـ: ص51 و 52(

 ج) افراط در محبت :  محبت اگر جنبه عاطفی تنها باشد منجر به گمراهی وانحطاط می گردد.در این میان  افراطی تحت تاثیر  عشق سوزان خود اخباری جعل کـردند تـا عـشق پرالتهاب خویش را اشباع کنند. این گروه قصد سویی‌ نداشتند،‌ بلکه از روی اخلاص‌ و ارادتـ، فـضیلتی جعل می‌کردند؛ اما در ترویج و اشاعه غلو سهم چشمگیری داشتند؛ چنان‌که امام سجاد(ع) می‌فرماید:بعضی از شیعیان ما را بـه انـدازه‌ای دوست خواهند داشت که دربارة ما‌ آنچه‌ یهودیان درباره غدیر و مسیحیان در‌بـارة عـیسی‌بن‌مریم گفته‌اند، خواهند گفت؛ پس نه آنان از ما هـستند و نـه مـا از آنان هستیم. (مجلسی، همان. ج 25، ص 228 ح 44( حضرت علی(ع) فرمود:دو دسـته در مـورد من نابود می‌شوند و گناهی بر من نیست: دوست دارندة افراطی؛ ودیگری  کینه‌توز تفریطی (مـحمدی ری شهری، همان: ج 7. ص 279 ح 1459(  این عوامل را می توان در مولفه هایی همانند ؛ جهل وپیروی از هوای های نفسانی نیز جستجو کرد که با ساحت توحید وبندگی انسان شیعه وموحد همخوانی ندارد .

 

اعتقادات  غلات‌

قرائت های افراطی از محبت وعلاقه به پیشوایان دین و  جریان غالی‌گری در شیعه‌، سبب‌ ورود و نفوذ‌ برخی‌ از‌ عقاید و باورهای ناصواب در حوزه‌ی دین‌ و در‌ شأن امامان معصوم علیهم‌السلام شده است. عقایدی چـون الوهیّت و نبوّت غلات و ائمّه‌، علم‌ غیب مطلق و ذاتی امام، عقیده به‌ تفویض، تناسخ و تشبیه در‌ زمره‌ی‌ این اعتقادات قرار دارند.که هرکدام تحقیق مستقلی را می طلبد. امّا برای آماده کردن بستری مناسب جهت روشناسی مواجهه با افکار غلات اشاره مختصری  لازم و ضروری به نظر می‌رسد.

1. الوهیّت ائمّه علیهم‌السلام

اعتقاد به الوهیّت ائمّه علیهم‌السلام‌ ریشه‌ در جعل روایات دارد، که شـدیدا مـورد تـکذیب و انکار ائمّه علیهم‌السلام قرار گرفته‌اند.امامان علیهم‌السلام با اظهار‌ برائت‌ از بانیان این تـفکّرات  به روشنگری این فکر باطل نمودند .امام صادق علیه‌السلام خطاب به صالح‌بن سهل مـی‌فرماید:یـا صـالحُ! إنّا و اللّه‌ِ عبیدٌ مَخلوقونَ، لَنا رَبٌّ نَعبدُهُ‌ وَ‌ إنْ لَمْ نَعبدْهُ عـَذَّبَنا ( اختیار معرفة الرّجال / 218.)

ای صالح‌! به خدا سوگند که ما بنده و مخلوق خداییم. ما خداوندگاری داریم که عبادتش می‌کنیم. و هـرگاه از عـبادت وی سـرباز زنیم، مورد مؤاخذه و عذاب وی‌ قرار‌ خواهیم گرفت.همچنین حضرت رضا‌ علیه‌السلام‌ خـطاب بـه اسـحاق‌بن عبّاس‌ـ که به باورهای غلوآمیز پای‌بند گشته بودـ چنین می‌فرماید:

یا اسحاقُ! بَلَغَنی أ نـّکُم تـَقُولونَ: أنـّ النّاسَ عَبیدٌ لَنا... و أمّا أنا وَ ما قُلتُهُ قَطُّ وَ لا‌ سَمِعْتُهُ‌ مِنْ أحَدٍ مِنْ آبائی وَ لابـَلَغنی عـَنْ أحدٍ مِنهُم قالَهُ. لکنّا نقُولُ: النّاسُ عَبیدٌ لَنا فِی الطّاعَةِ، مُوالٍ لَنا فـِی الدّیـنِ، فـَلْیُبلغِ الشّاهِدُ الغائِبَ. (بحارالانوار 25‌ / 279‌)ای اسحاق! به من خبر رسیده‌ که‌ می‌گویید: مردم‌ بندگان ما هستند... ایـن در حـالی است که من، هرگز نه چنین سخنی را گفته‌ام و نه از‌ یکی از پدرانم شنیده‌ام و از هـیچ‌یک از آنـ‌ها چـنین مطلبی به‌ من‌ نرسیده‌ است. امّا آن‌چه ما می‌گوییم آن است که مردم بندگان ما در لزوم اطـاعت از مـا می‌باشند‌ و ‌‌نیز‌ دوستداران و ولایت پذیران ما در امر دین. پس باید که این سـخن را‌ حـاضران‌ بـه‌ گوش غایبان برسانند.مبارزه با این تفکر باطل  نقش تعیین‌کننده‌ای  در تقویت ایمان و توحید بندگی شیعیان دارد.

2.غلات و نسبت‌دادن نبوّت به ائمّه‌ی اطهار علیهم‌السلام

بـرخی از غـالیان با تمسک به الوهیت ائمّه ، برای خود نیز جایگاه ومنزلتی قایل شدندتا  با بهره گیری از امکانات دنیوی و رسـیدن بـه مطامع مادی ، خود را پیامبر و منصوب از طرف امامان علیهم‌السلام مـعرّفی کـنند. آنان ، امـوال مـردم را به تـاراج بـرده و ضـعفا و نابخردان را گمراه می‌کردند. حضرت امام حسن عسکری علیه‌السلام دربـاره‌ی بـرخی از این افراد چنین می فرماید :  مُسْتأْکلَینِ‌ یاکُلان‌ بـِنا النـّاس فتّانینِ مُوذیَیْنِ... یَزعَمُ ابنُ‌بابا أنّی بَعَثتُهُ نَبیّا   (اختیار معرفة الرّجال / 323)این دو حیله‌گر موذی با مطرح‌کردن نـام مـا، اموال مردم را به باطل مـی‌خورند  ابـن‌بابا بـه خیال خود تـصوّر مـی‌کند‌ که‌ من‌ او را به عـنوان پیـامبر‌ برانگیخته‌ام‌.گفتیم‌ که ضعف عقول و چیرگی جهل و نادانی، از جمله عوامل مؤثّر در شکل‌گیری پدیده‌ی غـلو و جـریان غالی‌گری بوده است.

جهل ونادانی این گروه از مقام امامت  و بـاور غلط، که معجزه می‌بایست‌ فقط‌ توسّط‌ پیـامبر و نـه شـخص دیـگر، صـورت پذیرد.سبب میشد که امام را پیامبر تلقی کنند . این تـفکّر و انـدیشه‌ی باطل‌ را امامان علیهم‌السلام تکذیب و ا انکار کرده‌اند. امام  صادق علیه‌السلام‌ بیان می دارد :أنـا أبرأُ مِمّا قالَ إنّا أنبیاءُ. ( بحارالانوار 25‌ / 291‌.): من از کـسی کـه مـا‌ را‌ پیـامبر بـداند، بـیزاری می‌جویم یا در جایی دیگر می فرماید : مَنْ قالَ بِأنّنا أنبیاءُ فَعَلیهِ لَعنةُ اللّه‌ِ. وَ مَنْ شَکَّ فِی ذلِکَ‌ فَعَلیهِ‌ لَعنَةُ‌ اللّه‌ِ.  (همان‌ / 296.):لعن و نفرین پروردگار بر کسی باد که ما را پیامبر بداند‌ و نیز‌ بـر‌ هر آن‌کس که در این گفتار شک کند.

3. علم غیب مطلق و ذاتی امام علیه‌السلام

از جمله باورهای باطل غلات، اعتقاد به‌ علم‌ غیب مطلق و ذاتی امام عـلیه‌السلام مـی‌باشد. امامان علیهم‌السلام صراحتا و به طور آشکار، با‌ چنین‌ طرز‌ تفکّری برخورد کرده‌اند؛ امّا از طرف دیگر، برای پنهان نماندن حقیقت، به تبیین موضوع‌ و شناساندن‌ مفهوم واقعی امامت و ویژگی‌ها و خصایص مـنحصر بـه فرد آن کوشیده‌اند، تا در این‌ مسیر‌ پرخطر‌، یار و مددرسان شیعیان خود باشند. حضرات معصومین علیهم‌السلام از سویی الوهیّت و ربوبیّت و علم غیب ذاتی‌ را‌ از خود نفی کـرده و خـود را بنده‌ی بی‌چون و چرای حضرت حـق شـناسانده‌اند‌ و از‌ سویی‌ دیگر، تلاش کرده‌اند که اوصاف و فضایل آنان مورد غفلت و تجاهل و احیانا انکار و تکذیب قرار نگیرد‌. در‌ این‌ مقام، برای نمونه، به چند مورد اشـاره‌ای گـذرا خواهیم داشت و سپس بـحث‌ خـود‌ را در بطلان عقاید غلات، پی می‌گیریم.از امیرمؤمنان علیه‌السلام منقول است که: لا تَرفَعُوا البِناءَ‌ فَوقَ‌ طاقَتِهِ، اجعَلونا مَخلوقین وَ قُولُوا فینا ما شِئتُم فَلَنْ تَبلُغوا ( بصائرالدّرجات‌ / 241‌؛ بحارالانوار 25 / 279‌؛ الخـرائج‌ ‌ ‌2 / 638)ساختمان را‌ بیش‌ از حدّ تحمّل آن بالا مبرید (که‌ باعث‌ ویـرانی‌ آن خـواهد شد.) ما را آفریده‌ی پروردگار‌ قرار‌ دهید، آن‌گاه درباره‌ی کمالات ما، آن‌چه می‌خواهید بگویید. و بدانید که به نهایت آن‌ نخواهید‌ رسید.

نیز از آن‌حضرت چنین‌ روایت‌ شده است‌: لا تتجاوَزوا‌ بِنا العُبودیَّةِ، ثـمَّ قـُولوا ما شـِئتُم‌ وَ‌ لَنْ تَبلغُوا( تـفسیر امام حسن‌ عسکری‌ علیه‌السلام / 50؛ خصال 2 / 614؛ مرآة الانوار / 111) ما را از مرحله‌ی عبودیّت فراتر ندانید؛ آن‌گاه آن‌چه می‌خواهید‌ در‌ فضل و مقام ما بگویید و البتّه به‌ کـنه عظمت ما نخواهید‌ رسید‌.حضرت صادق علیه‌السلام خطاب به‌ کامل‌ تـمّار فـرمود:یـا کاملُ! اجعَلُوا لَنا ربّا نَؤُوبُ إلیه وَ قُولُوا فینا ما‌ شِئتُم‌. وَ ما خَرَجَ إلیکُم مِنْ‌ عِلْمِنا إلاّ ألفِا غَیر مَعطوفةٍ: ای کامل‌! بـرای‌ مـا پروردگـاری قرار دهید که رجوع‌ به‌ سوی اوست‌؛ آن‌گاه‌ آن‌چه‌ می‌خواهید در فضل ما‌ بگویید. و (بدانید کـه) از علوم و فضایل ما به شما نرسیده است مگر به قدر حرف‌ الفی‌ کـه به حرفی دیگر مـعطوف نـگشته‌ باشد(‌ بـصائر الدّرجات / 507؛ بحارالانوار 25 / 283)

اینک‌ سخن‌ خود‌ را با ذکر‌ حدیثی‌ از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم پی می‌گیریم که خطاب به حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام چنین فرموده‌اند:

ای علی‌! اگر‌ ترس‌ آن نبود که با ذکر فضایل تو‌، مردم‌ هرآن‌چه‌ را‌ در‌ حـقّ‌ مسیح بر زبان راندند در شأن تو نیز باز گویند، امروز از بزرگی و مقامت، سخنی می‌گفتم که مردم با شنیدنش، خاک پای تو و نیز اضافه‌ی آب وضویت‌ را محض تبرّک و شفا برمی‌داشتند .( بحارالانوار 25 / 284.)جای شگفتی و بسی تـأسّف اسـت که عدّه‌ای از پژوهشگران به بهانه‌ی وجود تفکّرات غلوآمیز، دانسته و نادانسته در صدد نفی علم غیب امامان علیهم‌السلام و بسیاری از‌ فضایل‌ ایشان برآمده‌اند و آن‌ها را عقاید غلات پنداشته‌اند. به نظر می‌رسد که این قـبیل اشـخاص، خود در نقد چنین اندیشه‌هایی راه غلو و مبالغه را در پیش گرفته‌اند.بنظر می رسد ؛ که‌ آن دسته از روایات که علمِ غیب را از امام علیه‌السلام نفی می‌کند، نه علم غیب به طور مطلق، بلکه عـلم غـیب ذاتی‌ و بی‌واسطه‌ را از امام علیه‌السلام منتفی‌ دانسته‌ است. بر این گفته، آیات و روایات بی‌شماری صحّه می‌گذارد که در جای خود قابل طرح و پرسش و پاسخ خواهد بود.بـرای نمونه،روایت شده:قالَ أبُوعبداللّه علیه‌السلام : أیُّ إمامٍ‌ لایَعلَمُ‌ ما‌ یُصیبُهُ وَ إلی ما یصیرُ؟! فـَلیسَ ذلِکـَ بـِحُجَّةٍ للّه‌ِ عَلی خَلقهِ

.(2)امام صادق علیه‌السلام فرمودند: چه‌ امامی است که نـداند چـه بـه او می‌رسد و چه سرانجامی به انتظار اوست؟! چنین‌کسی‌ حجّت خدا بر خلقش‌ نمی‌باشد‌.(کافی 2 / 3)

لیکن باید دانـست کـه تـوجّه به فضای حاکم بر صدور روایت و شرایط خاصّ محیطی و نیز نیّات و مقاصد پرسش‌کنندگان و سـطوح فـکری ایشان در فهم روایات اثر دارد. به این حدیث دقّت کنید‌:

ابوبصیر می‌گوید: به ابـوعبداللّه (امـام صـادق) علیه‌السلام عرضه داشتم که غلات بر این باورند که شما از تعداد قطرات باران و عـدد سـتارگان و برگ‌های درختان و نیز حیوانات و موجودات دریا آگاهید. حضرت دستان‌ خود‌ را رو به آسمان بـلند کـرد و چـنین فرمود: پاک و منزّه است خدایی که کسی جز او بر این امور آگاه نیست .( اخـتیار مـعرفة الرّجال، ش 547.

)در حدیث مذکور، داشـتن عـلم غیب از امام علیه‌السلام‌ منتفی‌ اعلام شده است؛ امّا برای فهم مراد امـام از روایـت و بـه مصداق  حَدیثُنا صَعبٌ مُستصعب، (مـختصر‌ بـصائر الدّرجـات / 123 ؛ القطره 1 / 57؛ بحارالانوار 25 / 366) نباید تنها به آن اکتفا نمود؛ بلکه باید به مجموعه‌ی احادیث در ایـن بـاب‌ تـوجّه‌ شود که علم غیبِ ذاتی را از تمام بندگان‌ـ حتّی پیامبر و امامان معصوم عـلیهم‌السلام ـ نـفی کرده و آن را منحصر به خدای تعالی دانسته‌اند؛ ولی افاضه‌ی این علم را از‌ سوی‌ خدای‌ حکیم به برخی از بندگانش‌ کـه‌ خـود‌ می‌پسندد، روا دانسته‌اند؛ چنان که در آیه‌ی 26 و 27 سوره‌ی جنّ به صراحت بیان شده اسـت.اتّصال امام علیه‌السلام بـه عـلم غیب الاهی‌ـ البتّه از طریق‌ حضرت‌ باری‌تعالی‌ و به اذن اوـ غیرقابل انکار است؛ چنان کـه حـضرت عیسی علیه‌السلام‌ به‌ اذن الاهی، از امور غـیبی خبر می‌داد، و این صـریح آیـه‌ی 49 سوره‌ی آل‌عمران است. به بـیانی‌ دیـگر‌، آگاه‌گشتن‌ امام علیه‌السلام از این امور (هم‌چون تعداد قطرات باران و شمار ستارگان و.... که‌ بـه‌ عـقیده‌ی‌ نگارنده حتّی نام علم را نـیز نـمی‌توان بـر آن گذاشت، بلکه اطـّلاعاتی بـیش به‌ حساب‌ نمی‌آید‌) از گـذر الهـام پروردگار و به اذن الاهی کاملاً میسور و امکان‌پذیر است. البتّه وظیفه‌ی امام‌ علیه‌السلام‌ نه ذکر ایـن اعـداد و ارقام، بلکه هدایت بشر به سـرمنزل مـقصود و نیل بـه‌ کـمالات‌ مـی‌باشد‌.برای تکمیل بحث در مـورد علم غیب امام علیه‌السلام ، به یک روایت اشاره می‌کنیم‌. ابوذر‌ غفاری به نقل از حضرت امـیرالمؤمنین عـلیه‌السلام چنین می‌گوید:با آن‌حضرت از کنار‌ وادیـ‌ و آشـیانه‌ی‌ مـورچگانی عـبور مـی‌کردیم که کثرت و تـعداد آن مـورچگان مرا به شگفتی واداشت. در این حال‌، به‌ حمد و ثنای الاهی پرداخته و چنین عرضه داشتم: بزرگ اسـت خـداوندی کـه تعداد‌ این‌ مورچه‌ها‌ را در علم خویش محاسبه کـرده اسـت. امـام عـلیه‌السلام بـا شـنیدن سخنان من فرمود: «ای‌ اباذر‌! چنین‌ مگو، زیرا من از تعداد و شماره‌ی آن‌ها مطّلع هستم! پس بهتر آن‌ است‌ که بگویی: بزرگ و با جلال است خداوندگاری که این تـعداد مورچگان را آفریده است. ( مرآة الانوار / 45)

4.تناسخ

اعتقاد‌ به‌ تناسخ یکی دیگر از باورهای نادرست غلات می‌باشد. این اعتقاد بر این‌ پایه‌ استوار است که روح پس از خروج‌ از‌ یک‌ بدن، به بدن و پیکری دیگر منتقل مـی‌شود‌. امـامان‌ معصوم علیهم‌السلام قائلین به تناسخ را در موارد متعدّدی کافر معرّفی کرده‌اند (بحار‌ الانوار‌ 4 / 320).در‌ روایت‌ حضرت صادق علیه‌السلام ، این باورِ‌ غلطِ‌ غالیان، مفصّلاً‌ مورد‌ بحث‌ و کاوش قرار گرفته است که ما‌ را‌ از هر سـخن دیـگری بی‌نیاز می‌کند. به خاطر طولانی‌بودن روایت، مختصری از آن‌ را بیان می‌کنیم:معتقدان‌ به‌ تناسخ راه دین را پشت‌ سر‌ نهاده‌اند، گمراهی را بـر خـود پسندیده‌اند و نفس خویش را در زمین شـهوات بـه‌ چرا‌ واداشته‌اند.

ایشان قائل‌اند که آسمان‌ از‌ قدرت‌ الاهی خالی است‌ و این‌که‌ مدبّر این جهان نیز‌ به‌ شکل همین مخلوقات است. از اعتقادات آن‌ها این اسـت کـه نه بهشتی هست و نـه‌ جـهنّمی‌ و نه بعثی و نشوری! قیامت نزد اینان‌ همان‌ خروج روح‌ از‌ قالب‌ خود و ورود به قالب‌ دیگر است. اگر در قالب اوّل نیکوکار بوده به قالبی در بالاترین درجه‌ی دنیا از‌ نظر‌ فضیلت و نیکویی درآید و اگر در قـالب‌ ابـتدایی‌ خود‌، فردی‌ بدکار‌ بوده باشد مطابق‌ با‌ همان صفت به قالب حیوانی در دنیا، و یا جانوری قبیح المنظر درخواهد آمد. این جماعت قائل‌ به‌ نماز‌ و روزه و انجام فرایض نمی‌باشند. تمام شهوات دنـیا‌ بـرای‌ این‌ گـروه‌ مباح‌ است‌ و از آمیزش با خواهران و دختران خویش گرفته تا خاله و زنان شوهردار پروایی ندارند. هنگامی که از آنـ‌ها حجّت و برهان طلب شود، بر گفته‌ای که بر آن پافشاری‌ می‌ورزند اعـراض کـرده و مـی‌گریزند. کتب آسمانی هم‌چون تورات نیز عقیده آن‌ها را تکذیب کرده است. با این همه معتقدند که خدایشان نـیز ‌ ‌از قـالبی به قالب دیگر انتقال می‌یابد. (احتجاج 2 / 229.)

5.تشبیه‌

قائلین‌ به تشبیه، حضرت حق را به مـخلوقاتش شـبیه دانـسته‌اند؛ درحالی که آیات و روایات فراوانی این مدّعای دروغین را ردّ می‌کند. عدم معرفت صحیح نسبت به حـضرت باری‌تعالی، زمینه‌ی این‌ باور‌ نادرست را پدید آورده است. حضرت صادق علیه‌السلام در روایتی به ذکـر خصوصیّات این گروه پرداخـته کـه خلاصه‌ای از آن چنین است:کسی‌ که‌ می‌پندارد خداوند همانند دیگران صورت‌ و چهره‌ دارد، مشرک شده است و کسی که برای خدا اعضایی همانند اعضا و جوارح مخلوقات قائل شود، نسبت به او کفر ورزیده است. پس شـهادت او‌ را‌ قبول نکنید و ذبیحه‌ی او‌ را‌ مخورید. خداوند برتر است از آن‌چه تشبیه‌کنندگان او را به صفات آفریده‌هایش وصف کنند. کسی که می‌پندارد خداوند در چیزی است یا بر چیزی قرار داشته یا از‌ چیزی‌ به چیز دیـگر مـنتقل می‌شود یا چیزی از او خالی می‌ماند یا چیزی به وسیله‌ی او اشغال می‌شود، در حقیقت او را با صفات مخلوقاتش توصیف نموده است؛ در حالی‌ که‌ خداوند آفریننده‌ی‌ همه چیز است و با قیاس به مخلوقات نـمی‌توان او را وصـف کرده و به مردم شبیه دانست. هیچ‌ مکانی از او خالی نیست. در عین نزدیکی دور و در عین‌ دوری‌ نزدیک‌ است. این است خداوندی که پروردگار ماست و خدایی جز او نیست. پس کسی که او را با ‌‌این‌ صـفات اراده کـند و دوست بدارد، از موحّدان است. و کسی که او را با‌ غیر‌ این‌ صفات دوست داشته باشد، خداوند از او بیزار است و ما نیز از او بیزاری می‌جوییم‌ . (بحار الانوار 3 / 287‌ـ 288‌.)

6.تفویض

تفویض و واگذاری به این معنا کـه خـداوند پس از‌ خلقت اداره امور جهان  پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و امامان‌ عـلیهم‌السلام‌ ، کـار آفـرینش و تدبیر امور بندگان را به ایشان واگذاشته است و این امامان‌اند که بی‌دخالت خالق هستی، به رتق و فتق امور آفرینش مشغول‌اند.

لازمه این اعتقاد این است که کائنات از اراده و مشیّت و قدرت‌ پروردگار تهی گشته و در مقابل، اراده ی امـامان بر جهان  حاکم گردد. گرچه این باور غلط، ریشه در عقیده‌ی صحیح و صوابی دارد که در روایات مـختلف، تـوسّط اهـل‌ بیت‌ عصمت و طهارت علیهم‌السلام ، تبیین و تشریح شده است.

خداوند علّت حقیقی و اصلی خلقت کائنات می باشدو امامان و اولیاء الاهی، علّت اِعدادی افـاضه فـیض‌ بـه‌ کائنات خواهند بود.موضوع تفویض  با گستره‌ی خاصّ خود،   امور ذیل را اجمالاً تحت پوشش قرار مـی‌دهد: رزّاقـیّت‌، امامت‌ و تدبیر‌ کائنات، بیان علوم و احکام و معارف دینی، سیاست و تأدیب‌ و تربیت‌ اشخاص، اعـطا و بـخشش ثـروت‌های زمین و نیز ممنوعیّت از اعطای آن (انفال)،و نیز تفویض امور اخروی در نشئه‌ی آخرت و طرح‌ مباحثی چون شفاعت و جداسازی نیکان از مـجرمان.( مرآة الانوار / 112ـ 115.)

باور بـه این امر  که اهل بیت علیهم‌السلام اداره کننده  مطلق  هستی‌ و کائنات‌ می‌باشند و خداوند اداره‌ی امـور عـالم را به آن‌ها واگذار کرده‌، اعتقادی‌ است ناصواب  است .  درروایاتی  به این حقیقت‌ اشاره‌ شده‌ که ائمّه علیهم‌السلام را دخل و تصرّفی در طبیعت و کـائنات ندارند، مـگر به‌ اذن‌ و اجازه‌ی‌ خداوند. در حقیقت  امامان از خدا می‌خواهند و پروردگار خـواسته‌هایشان را اجـابت می‌کند تا‌ بزرگی‌ و شأن‌ و عظمت آن‌ها بر خلایق دانسته شود.(احـتجاج 1 / 592.)

در زیارت جامعه  آمده است:  به سبب شـماست کـه (خداوند) باران را‌ فرو‌ می‌فرستد و بـه سـبب شـما آسمان را از‌ این‌که‌ بـی‌رخصت‌ او بـر اهلش فرو ریزد بـاز مـی‌دارد‌. به‌ وسیله‌ی شماست که اندوه را می‌زداید و پریشانی‌ها را زایل می‌گرداند. ( مفاتیح الجنان، زیـارت جـامعه.)بنابراین‌ رسول‌ اکـرم صـلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و امـامان معصوم‌ علیهم‌السلام‌ از سویی واسطه‌ی افاضه‌ی فیض بـه کـائنات‌اند و از سـویی دیـگر، بـیان عـلوم و احکام و معارف‌ دین‌ و نیز سیاست امور و تأدیب و تربیت به‌ آن‌ها‌ واگذار شده‌ است‌.آنان‌اند‌ که بر اساس مصلحت‌ و به اقتضای شرایط و یا نگاه به سطح شعور و آگـاهی افراد، مطالبی را باز می‌گویند و از‌ ذکر‌ حقایقی سر باز می‌زنند.و در پایان، شفاعت از گنه‌کاران، به عنوان‌ اصل‌ و باوری‌ پایدار‌ و خدشه‌ناپذیر‌، به‌ ایشان تفویض شده و آنان‌اند که صلاحیّت جداسازی نیکان از مجرمان را خواهند داشت.( غرر الحکم و درر الکلم 1 / 279‌.)

روش امامان علیهم‌السلام در برخورد‌ با‌ پدیده‌ی‌ غـلو

ائمه اطهار (علیهم السلام) در ابتدای امر سعی در آگاهی بخشی اشتباه  افکار غالیان می پرداختند، تا بلکه آنان را متوجه انحراف خودشان کنند؛ در روایاتی از امام سجاد (علیه السلام) آمده است که  ما را آن گونه که اسلام فرموده، دوست داشته باشید و بیشتر از حدمان ما را بالا نبرید .   (ابن سعد، بیروت، 1405 هـ.ق، ج5، ص214). و نیز فرموده است،  ما را به نحو دوست داشتن اسلامی، دوست داشته باشید و نه دوست داشتن بت ها».( ابن منظور، دمشق، 1988م، ج17،ص242.) چنان که ابو خالد کابلی می گوید، که از امام سجاد (علیه السلام) شنیدم که فرمود: یهود ونصاری، عزیز و عیسی را آنقدر دوست داشتند تا آن چنان درباره آنان سخن گفتند، کسانی از شیعیان ما نیز ا آن اندازه در دوست داشتن ما افراط می کنند که همانند سخنان یهود و نصاری را درباره عزیز و عیسی درباره ما می گویند، نه آن ها از ما هستند و نه ما از آن ها(.شیخ طوسی، ، ج1،ص336)

امـامان معصوم علیهم‌السلام برای جلوگیری و بی‌اثرنمودن فتنه‌ی غلات، اجمالاً اقداماتی ذیل را مدّ نظر قرار داده‌اند. سعی‌ بر‌ آن‌ بوده است که غالیان تا حدّ امکان از عملکرد و کـرده‌ی ‌ ‌خـویش‌ پشیمان‌ شوند و راه صلاح و رستگاری را در پیش گیرند. اهل بیت عصمت و طهارت این وظیفه‌ی ارشـادی را‌ از‌ طـریق‌ مـناظره و گفتگو با غلات و طرح نظرات اصلاحی به انجام رسانده‌اند. برای نمونه‌، پاسخ‌ امام‌ رضا عـلیه‌السلام به مدّعیان الوهیّت امیرالمؤمنین علیه‌السلام شنیدنی است:

أ وَ لَیس کانَ عَلیٌّ آکِلاً‌ فِی‌ الآکـلینَ‌ وَ شاربا فِی الشّاربینَ وَ نـاکحا فـِی النّاکحینَ؟ وَ کانَ مَعَ ذلِکَ مُصَلِّیا خاضِعا بینَ‌ یَدیِ‌ اللّه‌ِ ذَلیلاً وَ إلَیهِ أوّاها مُنیبا. أَفَمَنْ کانَت هذِهِ صفتُهُ یَکونُ إلها؟  (همان)

آیا علی‌ علیه‌السلام‌ مانند‌ سایر مردم نمی‌خورد و نمی‌نوشید و نکاح نمی‌کرد؟ با این وجود در پیشگاه خـداوند، نمازگزار، خاضع و فروتن‌ بود‌ و به درگاه باری‌تعالی ناله و انابه می‌کرد. آیا کسی که این‌چنین صفاتی دارد می‌تواند‌ خدا‌ باشد؟هم‌چنین‌ می‌توان به گفت‌وگوی سدیر صیرفی با حضرت صادق علیه‌السلام اشاره کرد. حضرتش بـرای ابـهام‌زدایی و بازشناسی‌ چهره‌ی‌ واقعی امام و پرهیز از غلو و مبالغه‌گویی، در معرّفی خود چنین می‌گوید: ما‌ خزانه‌داران علم خداوندیم. ما مترجم و بازگوکننده‌ی امر خداییم. ما گروهی معصوم هستیم که خداوند تبارک و تعالی‌ به‌ اطاعت از ما فـرمان داده و از مـعصیت و نافرمانی ما نهی نموده است‌. ما‌ حجّت رسای خداوند بر تمام کسانی هستیم‌ که‌ در‌ زیر آسمان و بر روی زمین‌اند( احتجاج 2 / 493.)

پیشوایان معصوم در خاموش نمودن  فتنه‌ی آشوبگرانه‌ی غلات، علاوه بر  اتّخاذ شیوه‌ی ارشادی، روش های دیگری را بکار گرفته اند  :

 

1.بازشناسی‌ چهره‌ی غلات و منع شیعیان از مجالست‌ و شنیدن‌ سخنان آن‌ها

شناخت و آگاهی بخشی مومنان از اهداف مهم انبیام و امامن معصوم (علیهم السلام) می باشد.بازشناسی چهره ی واقعی غالیان عامل مهمی بود تا  از تأثیر گذاری غالیان بر روی شیعیان جلوگیری کنند. از این رو ساحت تشیّع را از انحراف های آنان مبرّی نموده و شیعیان را از آنان جدا می کردند و شیعه را طوری معرفی می نمودند که آنان خارج از تشیع به شمار آیند؛ چنان که امام باقر (علیه السلام) فرمود: شیعیان ما اهل پرهیزکاری، تلاش، وفا، امانت داری، زهد، عبادت، به جا آورندگان پنجاه و یک رکعت نماز در شبانه روز، شب زنده داران و روزه داران هستند، زکات اموالشان را می دهند و به حج خانه خدا می روند و از هر حرامی دوری می نمایند.( صدوق، تهران، 1385،ص163).

و نیز فرمود: شیعه ما کسی است که از ما پیروی کند و از آثار ما تبعیت نماید و به اعمال ما اقتدا کند. (بحارالانوار، ج67، ص154.) امام صادق (علیه السلام) در ضمن نامه ای به ابوالخطاب که از جمله رؤسای غالیان بود می فرماید: شنیده ام که گفته ای زنا، خمر، نماز، روزه، فواحش، مردانی به این نام ها هستند. این گونه نیست که تومی گویی، ما اصل حق بوده و فروع حق طاعت خداست، دشمنان ما اصل شر، و فروع آن ها همان فواحش و زشتی هاست (شیخ طوسی، قم، 1404 هـ.ق، ج2، ص577 رقم512. )

در جای دیگر امام صادق (علیه السلام) خطاب به غالیان می فرماید:به درگاه باری تعالی توبه کنید که شما فاسق، کافر و مشرک هستید».  (همان)هم چنین بنا به نقل شهرستانی، سدیر صیرفی خدمت امام صادق (علیه السلام) رسید و گفت: جانم به فدایت، شیعیان شما درباره شما اختلاف کرده اند. بعضی اظهار می کنند که در گوش شما سخن گفته می شود؛ بعضی می گویند به شما وحی می شود؛ بعضی می گویند به قلب شما الهام می شود؛ بعضی می گویند در خواب می بینید، بعضی می گویند با کتاب های پدران خویش فتوی می دهید. کدامیک را باید پذیرفت؟

امام فرمود: آن چه را که گفته شده رها کن، ما حجت خداوند و امین او بر خلق هستیم، حرام و حلال ما از کتاب خداوند است.  (مجله تراثنا، شماره12،ص17و18)

از مهم‌ترین اقدامات امامان علیهم‌السلام در مبارزه با جریان غالی‌گری‌، مـعرّفی‌ شـخصیت آنـ‌ها و منع شیعیان از مجالست‌ با آن‌ها بوده است‌. بـرای‌ نـمونه، حضرت رضا علیه‌السلام ضمن‌ برشمردن‌ غلات در زمره‌ی کافران، چنین می‌گوید:هر کس با آن‌ها مجالست نماید و یا‌ با‌ آنـ‌ها بـخورد و بـیاشامد و دوستی خالصانه‌ برقرار‌ کند‌ و یا با آن‌ها‌ ازدواج‌ کرده و از مـیان ایشان‌ برای‌ خود همسری برگزیند و یا به آن‌ها ایمنی بخشد و یا بر امانتی امینشان بشمارد و نیز‌ سخن‌ آنـ‌ها را درسـت بـداند و یا به‌ نیم‌گفتاری‌ آن‌ها را‌ کمک‌ و همیاری‌ کند، باید بداند که‌ از ولایـت خـداوند و رسول خدا و نیز از ولایت ما اهل بیت بیرون رفته است ( کافی 1 / 269)در‌ حدیثی‌ دیگرـ که به واقع شـاخصی اسـت‌ بـرای‌ سنجش‌ ایمان‌ـ‌ گوش‌ فرا دادن به‌ سخنان‌ شخصی غالی، برابر با خروج از صـراط مـستقیم و درافـتادن در مسیر کفر و الحاد معرّفی شده است‌( بحارالانوار 25 / 273)

2.اظهار‌ برائت‌ و لعن و نفرین غلات

ائمه اطهار (علیهم السلام) شیعیان را از مجالست با غالیان برحذر می داشتند و آنان را تکفیر کرده و بر آن ها لعنت می فرستادند، چنان که امام صادق (علیه السلام) می فرماید: خدا لعنت کند کسی را که در مورد ما چیزی می گوید که خود ما درباره خودمان، آن گونه اعتقادی نداریم، خدا لعنت کند کسی را که ما را از عبودیت و بندگی خدایی که ما را آفریده و برگشت ما به سوی اوست و ... زایل کند» (طوسی، پیشین، ص590 رقم542)

خدا لعنت کند مفوضه را؛ زیرا آنان عصیان خدا را کوچک شمردند و به او کفر ورزیدند و مشکوک شدند و به خاطر فرار از انجام فرائض و ادای تکالیف، خود گمراه شدند و دیگران را نیز گمراه کردند (مجلسی،ج44،ص270)

بر ابی الخطاب لعنت خدا و ملائکه و تمام مردم باد، من گواهی می دهم که او کافر، فاسق و مشرک است . (شیخ طوسی، پیشین، ص585 رقم524)اما ابوالخطاب، محمد بن ابی زینب اجدع، ملعون است، یاران او نیز ملعون هستند، با کسانی که سخنان آن ها را می گویند، مجالست نکنید؛ زیرا که من و پدرانم از آن ها بیزار هستیم( طوسی، تهران، 1384،،ص177. ) جوانانتان را از غالیان بر حذر دارید که آنان را فاسد نکنند؛ زیرا غالیان بدترین خلق خدا هستند، عظمت خدا را پایین می آورند و برای بندگان خدا ادّعای ربوبیت می کنند».( طوسی، الامالی، نجف،1415،ج2، ص264.)

امام صادق عـلیه‌السلام خـطاب‌ بـه‌ بشّار‌ شعیری‌ـ‌ که‌ از‌ غلات است‌ـ چنین می‌گوید:از نزد من بیرون بـرو کـه خداوند تو را لعنت کند. سوگند به خدا که هرگز‌ سقف خانه‌ای بر سـر مـن و تـو سایه نخواهد افکند( هـمان / 307)

نیز در حدیثی که سدیر صیرفی گزارشی از افکار غلات را به محضر حـضرت صـادق علیه‌السلام عرضه می‌دارد، امام علیه‌السلام چنین‌ می‌فرماید‌: ای سدیر! گوش و چشم و مو و پوسـت و گـوشت و خـونم از‌ این‌ گروه بیزار است. خداوند و پیامبرش‌ از‌ آن‌ها بیزار هستند و اینان بر دین من و دین پدرانـم نـمی‌باشند. بـه خدا سوگند در روز قیامت، خداوند میان من و ایشان را جمع نخواهد نمود‌، مگر‌ آنـ‌که بـر آنان غضبناک‌ است‌. ( هـمان / 307)

3.تکذیب عقاید و باورها

نوع  دیگری از اقدامات امامان در برخورد با فتنه‌ی غـلات،   تکذیب عقاید و باورهای ایشان بوده است. امامان در محکومیّت و تکذیب عقاید غالیان تـلاش‌های پیـگیری‌ داشته‌ و از هیچ کوششی فروگذار نکرده‌اند و از هر فـرصتی جـهت ابـهام‌زدایی و شناساندن چهره‌ی واقعی غلات بهره جسته‌اند. بـرای نـمونه، به مورد ذیل اشاره می‌کنیم:

حضرت صادق علیه‌السلام برای تکذیب و بی‌اعتباردانستن عقیده‌ی‌ کـفرآمیز‌ بـشّار شعیری‌ چنین می‌فرماید:به خـدا سـوگند که احـدی خـداوند را کـوچک نکرد همانند کوچک‌نمودن این فاسق! هـمانا او‌ شـیطان، پسر شیطان است. آمده تا اصحاب و شیعیان ما را گمراه‌ سازد‌. اینک‌، از او بـرحذر بـاشید و باید حاضران این سخن را به غـایبان برسانند. همانا من بـنده‌ی خـدا و فرزند ‌‌بنده‌ی‌ خدا و فرزند کـنیز اویـم، که اصلاب پدران و ارحام مادران مرا حمل نموده‌اند. به‌ یقین‌، خواهم‌ مُرد و سپس بـرانگیخته می‌شوم.( همان ).

آن‌گاه مـرا بـاز مـی‌دارند و از من‌ می‌پرسند. سـوگند بـه خداوند که حتما از آنـ‌چه ایـن دروغ‌گو درباره‌ی من و بر‌ زیان من ادّعا کرده‌ سؤال‌ می‌شوم! ای وای بر او! او را چه شده؟ خداوند او را بـترساند. هـمانا در حالی که در بسترش آسوده است، مـرا هـراسان کرده و خـواب را از مـن ربـوده! آیا می‌دانید چرا‌ ایـن را می‌گویم؟ این سخن را از این روی می‌گویم که در قبرم آسایش و آرام و قرار داشته باشم (بحارالانوار‌ 25 / 307)

4. تکفیر و تفسیق غلات

غالیان نـسبت بـه انجام فرایض دینی، اشخاصی لاابالی و غـیرمعتقد بـوده و از‌ ارتـکاب‌ مـعاصی و مـحارم نیز پرهیزی نـداشته‌اند. هـم‌چنین با طرح مسائل اغواگرایانه‌ای چون الوهیّت ائمّه، پا از دایره‌ی توحید و عقاید صحیح اسلامی بیرون گذاشته و به مـرز کـفر و شـرک داخل شده‌اند (پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه / 312. )بدین خاطر‌ است‌ که امـامان عـلیهم‌السلام در مـوقعیّت‌های مـختلف، بـه تـکفیر و تفسیق ایشان پرداخته و نقاب از چهره‌ی واقعی آنان به کنار زده‌اند( بـحارالانوار 25 / 273؛)

5.انذار و وعید غالیان

آگاهی دادن از عواقب سو گناه غلو  یکی دیگر از  راهکار های  بازدارنده، توسّط امـامان معصوم می باشد . حضرت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در کلام خود خطاب به امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام چنین می‌فرماید:ای‌ علی‌! حواریّون‌ عیسی را تصدیق و یهودیان وی‌ را‌ تکذیب‌ کردند. برخی نـیز در شـأن وی راه مبالغه و افراط و زیاده‌گویی را در پیش گرفتند. تو نیز هم‌چون مسیح خواهی بود که‌ شیعیان‌ تو‌ را تأیید خواهند کرد، رشک‌کنندگان در مقام والایت‌، جایگاه‌ بی‌بدیل تو را انکار کرده و آن را دروغ خواهند پنداشت و گروهی دیـگر نـیز به مبالغه‌گویی در شأن تو روی‌ خواهند‌ آورد‌. پس بدان که جایگاه غلوکنندگان در آتش خواهد بود( بحارالانوار‌ 25‌ / 264.)حضرت ثامن‌الحجج عـلیّ‌بن مـوسی‌الرّضا علیه‌السلام نیز در کلامی رسا چنین‌ فرموده‌اند‌: هر کس امیرالمؤمنین علیه‌السلام را از‌ حدّ‌ بندگی‌ بالاتر بـرد، از کـسانی است که مورد غـضب الاهـی قرار خواهد گرفت‌ و در‌ زمره‌ی‌ گمراهان داخل خواهد گشت. (هـمان‌ / 273)

 

6.دستور مبارزه و قتل غالیان

امامان علیهم‌السلام‌ با  ارشاد و تصحیح عقاید باطل غلات  و در نهایت با ، اظهار برائت و بیزاری، لعن و نفرین، پرهیز از مجالست با آن‌ها‌ ،حجت را بر آنان تمام نمودند، امّا هنگامی که تندروی‌های غلات غیرقابل تحمّل می‌شد‌ و نفوذ‌ اعتقادات باطل آن‌ها دیـن و دیـانت را تهدید مـی‌کرد حتّی‌ فرمان کشتن برخی از غلات و آسیب‌رسانی به آن‌ها را نیز صادر کـرده‌اند.فارس‌بن‌حاتم، از جمله‌ی‌ این‌ غلات است که امام حسن عسکری علیه‌السلام بـا مـشاهده‌ی بـدعت‌های فراوان از‌ وی‌، ریختن‌ خونش را مباح اعلام نمود و فرمود:هرکس که مرا از دست او راحت کند و وی‌ را‌ بکشد‌، مـن ‌ ‌بـهشت را برایش تضمین خواهم نمود( اختیار الرّجال / 325.)در برخی از روایات به‌ آسیب‌رساندن‌ به غلات اشاره شده اسـت. ابـومحمّد امـام حسن عسکری علیه‌السلام در نامه‌ای خطاب به برخی از‌ یاران‌ خود چنین می‌گوید:بر شما باد کـه از غلات دوری کنید. لعنت‌ خداوند‌ بر آن‌ها باد! اگر هر یک از‌ آن‌ها‌ را‌ یافتید، سـرش را با سنگ نشانه رویـد‌( کتاب اختیار معرفة الرّجال / 323.)

 

نتیجه گیری :

  روش شناسی امامان شیعه علیهم السّلام در برخورد‌ با پدیده‌ی غلو‌نشان می دهد تعدیل در افراط گرایی و مبارزه با بدعت های نادرست ؛سسب می شود تا در دین،نـاخالصی‌ پدیـدار نگردد و الوهیت انسانی مطرح نشود و دربـاره‌ی جـامعه‌ی اسلامی بـه‌ شـرک در خـالقیت و ربوبیت‌ گرفتار‌ نگردند‌ و پاکـی و خالصی شریعت،همچنان‌ محفوظ و مصون بماند.ائمه علیهم السّلام‌ در این روش،چند نکته‌ی بدیع و مهم را روشـن می سازد که:

 اولا: غلو در عقاید،ریشه‌ی نفسانی دارد؛واین افراط گرایی در دین،به فساد عقاید دیـنی مـنجر می گـردد.

ثانیا:جـامعه‌ی اسـلامی بـاید از افراطبی دلیل و مدرک  حـذر کند،تا از آشکار شدن فتنه‌های‌ معرفتی‌ و عقیدتی‌‌ جلوگیری گردد؛ضلالت‌های فراوان تاریخ‌،نتیجه‌ی‌ غلو و افکار باطل گمراه‌گر است؛

ثالثا: امامان شیعه‌ علیهم‌ السّلام، با تعدیل در افراط گرایی دینی وتعیین مرز بندگی وتوحید ؛خود را عبد خدا و بـنده‌ی خـاضع خدا می‌دانستند و شیعیان را به‌ همین‌ سیرت‌ و سنت دعوت می‌کردند،تا کژی و انحراف و اعوجاجی در مکتب و شریعت پدیدار نگردد.

 

 

 

 

 

منابع :

قرآن کریم

1.ابـن اثـير، عـزالدين علي ، (١٣٨٥ق ). الکامل في‌ التاريخ . بيروت : دار صادر.

2.ابن حوقل ، ابي القاسم ، (١٩٩٢م ). صوره الارض. بيروت : منشورات دار المکتبه الحياه .

3.ابن کـثير، ‌ ‌اسـماعيل بن عمر، (بي تا). البدايه و النهايه . بيروت : مکتبه المعارف .

4.ابن منظور، (١٤٠٨ق‌ ). لسـان‌ العـرب. تـعليق علي شيري ، چاپ اول ، بيروت : دار الاحياء التراث العربي .

5.اردبيلي ، محمدبن علي ، (١٤٠٣ق ). جامع الرواه و ازاحه الاشتباهات عن الطـرق و الاسناد. بيروت : دارالاضواء.

6.اشعري ، ابوالحسن علي بن اسماعيل ، (١٣٦٢‌). مقالات‌ الاسلاميين . مترجم محسن مـويدي ، تهران : اميرکبير.

7.اشعري ، ابـوالحسن عـلي بن اسماعيل ، (١٣٧٠). المقالات و الفرق . مترجم محمدجواد مشکور و يوسف فضايي ، تهران : عطايي .

8.اصفهاني ، محمدتقي ، (١٤١٤ق ). لوامع صاحب قراني. قم : اسماعيليان‌ .

9.بهبودي‌ ، محمدباقر، (١٣٦٢). معرفه الحديث و تاريخ نشره و تدوينه و ثقافته عند الشيعه الاماميه . تهران : عـلمي و فرهنگي .

10.حلي ، محمدبن ادريس ، (١٤١١ق ). السرائر. چاپ دوم ، قم : الاسلامي التابعه لجماعه المدرسين .

11.حيدر، اسد، (بي‌ تا‌). الامام‌ الصادق و المذاهب الاربعه . بيروت : دارالکتب‌ العربي‌ .

12.زبيدي‌ ، مرتضي ، (١٩٩٤م ). تاج العروس. محقق علي شيري ، بيروت : دار الفکر.

13.شـهرستاني ، ابـي الفتح محمد، (١٩٧٢م ). الملل و النحل . چاپ سوم ، بيروت : دار‌ المعرفه‌ .

14.صدوق‌ ، محمدبن علي ، (١٩٨٤م ). عيون اخبار الرضا. الطبعه الاولي‌ ، بيروت‌ : اعلمي للمطبوعات .

15.صدوق ، محمدبن علي ، (١٣٧٧). عيون اخبار الرضا. به اهتمام مهدي حسيني لاجوردي ، قـم : آل البيت

16. صفری‌ فـروشانی،نـعمت اللّه،غالیان،کاوشی در جریانها‌ و برآیندها‌ تا‌ پایان‌ سدهء‌ سوم‌،مشهد:بنیاد پژوهشهای‌ اسلامی،8731.

17.طبرسي ، فضل بن حسن ، (١٤١٥ ق. ١٩٨٤م ). مجمع البيان . چاپ اول ، بيروت : اعلمي للمطبوعات .

18.طبري ، محمدبن جرير، (١٣٥٨ق ). تـاريخ‌ الامـم‌ و الملوک‌ . مصر: الاستقامه .

19.طوسي ، ابوجعفر محمد، (١٣٨٢). اختيار معرفه الرجال المعروف برجال‌ الکشي‌. محقق محمدتقي فاضل ميبدي و

ابوالفضل موسويان ، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي .

20. طوسي ، ابوجعفر محمد، (١٤٠٤ق ). اختيار‌ معرفه‌ الرجال‌ المـعروف بـرجال الکـشي. قم : آل البيت ، مطبعه بعثت .

21.عـياشي ، مـحمدبن مـسعودبن عياش‌ سمرقندي‌ ، (بي‌ تا). تفسير عياشي. محقق سيدهاشم رسولي محلاتي ، تهران : مکتبه العلميه الاسلاميه .

22.فياض ، عبدالله ، (١٤٠٦‌ ق). تاريخ‌ الاماميه‌ و اسلافهم من الشـيعه مـنذ نـشاه التشيع حتي مطلع القرن الرابع الهجري. چاپ اول ، بـيروت‌ : الاعـلمي‌ .

23.کليني ، ابي جعفر محمدبن يعقوب ، (١٣٧٧). الکافي. مصحح علي اکبر غفاري ، تهران : دار‌ الکتب‌ الاسلاميه‌ .

24.مجلسي ، محمدباقر، (١٤٠٣ق ). بحار الانوار. چـاپ سوم ، بيروت : وفاء.

25. مشکور،محمد جواد.تاریخ شـیعه و فـرقه‌های اسلام تا قرن‌ چهارم،تهران:اشراقی،2731

26.معارف ، مجيد، (١٣٧٦). پژوهـشي در تـاريخ‌ حـديث‌ شيعه . چاپ دوم ، بي جا: ضريح .

27.معروف حسني ، هاشم ، (١٩٧٨ م). دراسات في‌ الحـديث‌ و المـحدثين‌ . الطبعه الثانيه ، بيروت : دار التعارف للمطبوعات .

28.مفيد، محمدبن محمد، (١٣٧١). الاعتقادات . محقق عصام عبدالسيد، تهران‌ : الموتمر‌ العالمي‌ لالفـيه شـيخ المـفيد.

29. مفيد، محمدبن محمد، (بي تا). الفصول المختاره من العيون‌ و المحاسن‌ . چاپ دوم ، نـجف : مـطبعه الحـيدريه

 



[1] . استادیار دانشگاه لرستان

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام