مقالات > سلفیه درباری

سلفیه درباری

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۱/۴ تعداد بازدید: 103

علمای وهابیت درباری در طول سالیان دراز در کنار حکام آل ­سعود و سایر سردمداران مستبد به دفاع از آنان و شرعی سازی اقدامات مجرمانه شان مشغول بوده ­اند و بر همین اساس بیشترین ضربه ­ها را بر پیکره جوامع اسلامی فرود آورده­ و جایگاه دین و دستور های نجات بخش اسلام عزیز را در حد ابزاری در دست این حکومت­ها تنزل داده ­اند.



نويسنده : احمد ربیعی فر

علمای وهابیت درباری در طول سالیان دراز در کنار حکام آل ­سعود و سایر سردمداران مستبد به دفاع از آنان و شرعی سازی اقدامات مجرمانه شان مشغول بوده ­اند و بر همین اساس بیشترین ضربه ­ها را بر پیکره جوامع اسلامی فرود آورده­ و جایگاه دین و دستور های نجات بخش اسلام عزیز را در حد ابزاری در دست این حکومت­ها تنزل داده­اند. از این رو، مسلمانان باید برای شناخت این افراد و تفکرات و حیله­های آنان تلاش کنند و پرده از واقعیت وجودی این طیف بردارند. در این نوشتار سعی شده است که علاوه بر آشنایی با تفکرات این جریان منحرف، تا حدی به نقد این تفکرات پرداخته شود و تناقضات موجود در این جریان فکری برای مخاطبان گرامی روشن گردد.

ظهور وهابیت درباری

یکی از عمده ترین گرایش های وهابیت که فعالیت و تأثیرگذاری بیشتری در جوامع اسلامی داشته است، وهابیت درباری است؛ به طوری که غالب گرایش های آن از این جریان منشعب شده ­اند؛ مانند وهابیت تکفیری و نوسلفیان.

 

 وهابیت درباری از روز نخست، وجود خویش را مدیون حکّام آل­ سعود بودند؛ زیرا زمانی که محمد بن عبدالوهاب، مؤسس این فرقه، از شهر عیینه رانده شد، به دلیل داشتن تفکراتی افراطی و تکفیر مسلمانانی که زائر حرم شریف نبوی(ص) بودند، حتی در میان نزدیکان خود نیز جایگاهی نداشت. او پس از آنکه به شهر درعیه وارد شد با حاکم آن دیار مذاکره کرد در نتیجه محمد بن سعود از او خواست که امام مردم باشد تا بر گرد او جمع شوند و اسلام را بنا به تعریف او بشناسند و به او و فرزندانش رجوع کنند. در مقابل محمد بن عبدالوهاب نیز به او وعده داد که اگر او را یاری کند، فتوحات و غنایم بسیاری نصیب او شود که همین­ اتفاق نیز افتاد و محمد بن سعود با محمد بن عبدالوهاب بیعت کرد و پس از مدت کوتاهی با حکم محمد بن عبدالوهاب و مشرک خواندن مسلمین به شهرها و روستاهای جزیرة العرب حمله کرد و به غارت اموال مردم آن دیار پرداخت، تا جایی­که شهر درعیه پر از ثروت و غنایم شد.[1] پس می­توان پیمان محمد بن عبدالوهاب با محمد بن سعود را نقطه آغاز فعالیت و ظهور علمای وهابیت درباری دانست. برهمین اساس قدرت و ضعف علمای درباری همیشه وابسته به قدرت گرفتن و ضعف حکومت آل سعود بوده است و در سه دوره حکومت آل سعود، وهابیت درباری نیز در کنار این خاندان به پوشاندن لباس مشروعیت بر پیکر اعمال این خاندان و ترویج تفکرات محمد بن عبدالوهاب پرداخته است.

 

علمای وهابی درباری و مخالفت­ها

در دهه ­های اخیر بعضی از علمای وهابی به مخالفت با درباری بودن عالمان برخاستند و عملکرد دولت آل ­سعود را مورد انتقاد قرار دادند و همین امر باعث شد که وهابیت درباری تحت عنوان یک گرایش خاص به مقابله با این علما بپردازد. این امر که از زمان محمد امان جامی(1349 ـ 1416ق) ـ یکی از علمای درباری وهابیت ـ آغاز گردید و باعث شد تا وهابیت درباری به عنوان یک جریان خاص وهابی تشخص یابد و طرف داران این طیف در زمان محمد امان جامی با نام «جامیّه» معرفی ­شوند.

 

وی که یک وهابی درباری تمام عیار بود، در جریانات مختلف در مقابل معارضان حکومت به مقابله پرداخت و حمایت از حاکمان سعودی را نصب العین خویش قرار داد.

 

در این میان محمد سرور زین العابدین که از منتقدان حکومت و درباری شدن علما بود، به مقابله با تفکر جامی پرداخت. از این رو، جامی در برابر او ایستاد و نام سروریه را بر طرف داران و همفکران او نهاد و در مقابل، نام جامیه بر جریان علمای درباری افراطی نهاده شد.[2]

 

 شیخ احمد بن یحیی نجمی که از جماعت جامیه است، درباره سروریه می نویسد:

 

اینان قوم یا حزبی هستند که چیزی از سنّت و چیزی از بدعت را جمع کرده­ اند، به حاکمان اشکال می­گیرند و حرف­هایی در مورد آنان می زنند که به فتنه و خطر می­انجامد و از زبان حالشان برمی­آید که حاکمان را تکفیر می­کنند. البته در مقال، به این امر تصریح نمی­کنند. همچنین به جهاد علیه آنان فرا می خوانند، به سبّ و شتم علمای سعودی می پردازند و آنان را متهم به خیانت به دین می­کنند.[3]

 

در حال حاضر یکی از شاگردان محمد امان جامی، به نام ربیع بن هادی مدخلی، رهبری جریان جامیه را بر عهده دارد که از علمای بزرگ عربستان در علم حدیث به شمار می­آید. وی کتب بسیاری را در رد علما و متفکرینِ مسلمان منتقدِ حاکمان، نوشته است و بیشترین کتاب ها و مقالات خود را در ردّ سید قطب نگاشته و شدیداً به او و جماعت اخوان المسلمین حمله کرده است.

 

ربیع المدخلی[4] و دیگر علمای درباری را می­توان نمادی بارز از علمای درباری سلفیه تقلیدی دانست. با مطالعه افکار و عقایدش، پی می بریم که او همه شاخصه­های سلفیه تقلیدی همچون درباری بودن، ارتجاع، منحصر کردن اسلام در پوسته­ای از عبادات ظاهری، تفرقه افکنی بین مسلمانان و همسویی با صهیونیست و. .. را در خود جمع کرده است.

 

نقد تفکرات وهابیت درباری

سلفیه درباری را از جهات مختلف می توان نقد کرد که هر یک از این جهات را بررسی و نقد می کنیم:

 

1. محدود کردن توحید

توحید و مفهوم آن را می­توان ریشه و اصل عمده اختلافات بین سلفیه درباری و سایر مناهج فکری اسلامی دانست که سلفیه معتدل نیز جزء این مناهج به­شمار می آید. بیشتر دانشمندان اسلامی توحید را دارای جهات مختلفی می­دانند، از جمله توحید ذات، توحید صفات، توحید افعال، توحید عبادت و...؛ اما منهج سلفیه درباری که بر پایه تفکرات محمد بن عبدالوهاب استوار است، توحید را فقط در عبادت منحصر می­کند و در تعریف عبادت افراط می کند و دایره عبادت را وسیع می­داند.

 

محمد بن عبدالوهاب توحید را تنها به معنای توحید در عبادت تفسیر می کند[5] و معتقد است غزوات پیامبر9در مقابل کفار تنها بدین منظور بود که آنان فقط خدا را عبادت کنند و تنها برای او نذر کنند و نزد او استغاثه کنند و تمام انواع عبادت را فقط برای خدا انجام دهند.[6]

 

مفهوم توحید یکی از مهم ترین نقاط اختلاف میان ربیع مدخلی با دیگر اندیشمندان اهل سنّت مانند سید قطب به­ حساب می­ آید که می­توان آن را یکی از ریشه­های اختلاف منهج سلفیه تقلیدی با متفکران سلفیه معتدل و بیداری اسلامی دانست. از این رو، ربیع مدخلی با حمله به نگرش سید قطب به جمله «لا إله الا الله»، سید قطب را در این دیدگاه تابع نظریات ابوالاعلی مودودی می­داند[7] و نظریات ایشان را نیز برگرفته از فلسفه غرب و ضد اسلامی به­شمار می­آورد. وی ابتدا به بیان دیدگاه سید قطب در کتاب العدالة الاجتماعیة می پردازد. سید قطب در این کتاب می­نویسد:

 

یقیناً هیچ کس نمی­تواند ادعا کند که متدین به دین است، مگر بعد از اینکه شهادت دهد به لا إله الا الله، به این معنا که حاکمیتی جز حاکمیت خدا نیست و حاکمیت خداوند در قضا و قدرش جاری است؛ همچنان که در شرع و امر او نیز این حاکمیت جریان دارد.[8]

 

اشکال ربیع مدخلی بر سید قطب، این است­ که او نباید توحید را به معنای توحید در حاکمیت بداند، بلکه «لا إله إلا الله» یعنی «لا معبود الا الله»، و توحید در عبادت، معنایِ حقیقیِ خاص این جمله است.[9]

 

مودودی و سید قطب تنها جامعه­ای را جامعه اسلامی می شمرند که احکام و شریعت الهی در آن اجرا شود. از این رو، اگر در جامعه­ای، احکام اسلامی اجرا نشود و حاکم، طبق نظر خودش برخلاف شریعت الهی حکومت کند، این جامعه را نمی­توان جامعه اسلامی دانست، بلکه نام جامعه جاهلی را بر آن می نهند، حتی اگر مردم آن جامعه ادعای اسلام داشته باشند و نماز و عبادات را به­جای آورند؛ چون آنها حاکمیتی غیر از حاکمیت خدا را پذیرفته­اند.[10]

ربیع مدخلی با اشاره به این استدلال سید قطب، دو اشکال را بر او وارد می­داند: اول اینکه بنابر این استدلال، سید قطب تمام جوامع مسلمین را تکفیر می کند و آنها را مشرک می­داند. اشکال دوم این است که چرا سید قطب در این موضع و در سایر کتب خویش، هیچ حرفی از شرک در عبادت نزده است؟ چرا زیارت قبور، غلّو در اهل بیت:، اشک ریختن برای ایشان، ساختن ضریح برای آنان و زیارت قبورشان را شرک نخوانده و توجهی به آن نکرده است؟[11]

 

هر انسان منصفی که با تفکرات و تاریخ وهابیت اندکی آشناست، به­ خوبی می­داند که اشکال اول ربیع، قبل از سید قطب، به شخص ربیع و همفکران وهابی او وارد است؛ زیرا محمد بن­عبدالوهاب نخستین شخصی بود که تمام جوامع و ملل مسلمان را صراحتاً کافر و مشرک خواند و حتی با کمک محمد بن­ سعود به کشتار مسلمین و غارت اموال آنان در جزیرة العرب پرداخت؛[12] در صورتی که سید قطب و همفکران او به بهانه کفر و شرک دست به کشتار مسلمین نزدند.

 

به اشکال دوم نیز فائز ابراهیم محمد این­گونه پاسخ داده است:

 

عقیده سید قطب در مورد توحید، بر محور حاکمیت الهی استوار است و همین امر باعث شده است تا عده­ای خیال کنند سید قطب در ابراز عقیده خود در مقوله توحید اشتباه کرده و فقط یک جنبه را در نظر گرفته است؛ در صورتی که سید قطب نسبت به نیاز زمانش به این درک رسیده بود که پرداختن به جنبه حاکمیت الهی، مقتضای زمان اوست، البته با در نظر داشتن سایر جنبه های توحید. به ­عنوان مثال، ابن تیمیه به دلیل ظهور فرقه های انحرافی در زمانش، بیشتر بر محور توحید صفات اصرار داشت. از همین رو، بعضی از شاگردانش خیال کردند که توحید فقط به معنای توحید در صفات است. همچنین محمد بن­ عبدالوهاب به دلیل تفکراتش که زیارت قبور را عبادت به حساب می آورد، به توحید عبادی بیشتر پرداخت و از این رو، شاگردانش خیال کردند که شرک فقط در زیارت قبور خلاصه می شود و توحید را در جنبه عبادی محدود کردند؛ در صورتی که جنبه حاکمیت الهی را نادیده گرفتند.

 

سید قطب توحید را محور حاکمیت شریعت خدا قرار داد؛ چون در زمان او حکام کشور های اسلامی براساس شریعت خدا حکومت نمی کردند؛ همچنان که هم اکنون این وضعیت در اغلب کشورهای اسلامی برقرار است.[13]

 

وهابیت تقلیدی بر اساس همین عقیده در توحید، مسئله زیارت قبور را شرک دانسته و به مبارزه با آن پرداخته است و هر جا که قبری از بزرگان دین و اولیای خدا را یافتند، آن را تخریب کردند. این عملکرد وهابیت و تعصّب شدید آنها در مسئله قبور، به جایی رسید که عده­ای، وهابیان را «القبوریة» نامیدند.

 

ربیع مدخلی با اتخاذ این موضع در مقابل سید قطب، به خوبی نشان می­دهد که او و سلفیه تقلیدی به ­گونه­ای در جنبه عبادی توحید جمود یافته­ اند که حتی با خواندن کتاب­های سید قطب نیز متوجه جنبه حاکمیت الهی در توحید نمی شوند، بلکه سید قطب را محکوم می­کنند که چرا دست از تکفیر شیعیان و زائران حرم نبوی برداشته و مشغول مبارزه با فساد حکام کشورهای اسلامی شده است.

 

دیدگاه سلفیه تقلیدی در برابر توحید، مستلزم این مطلب است که خداوند متعال در امور دنیوی دخالتی نداشته باشد و حکومت را به عهده انسان­ها نهاده باشد. از این رو، ربیع مدخلی به وضوح به این عقیده اذعان می کند و می­نویسد:

 

بنا به روایت تأبیر نخل که پیامبر(ص)فرمودند: «أنتم أعلم بدنیاکم»، اگر مسلمین در امورِ دنیویِ مباح نیازی به تنظیم داشته باشند، می­توانند بدون توجه به امر خدا و رسولش عمل کنند.[14]

 

2. ترجیح دادن صحابه بر أهل بیت پیامبر(ص)

 

وهابیت تقلیدی در تمام کتب خود بیان فضایل اصحاب را بر أهل ­بیت: مقدم می­دارند، البته با توجه به اینکه مفهومِ «اصحاب» را عمدتاً بر سه خلیفه اول منطبق می­کنند. این در حالی است که سفارش های مکرر پیامبر(ص)در مورد محبت اهل بیت: و تبعیت از آنان بر هیچ مسلمان عالم و منصفی پوشیده نیست؛ چنان­که در حدیث ثقلین، پیامبر اسلام9 اهل بیت: را در کنار قرآن قرار داده و تنها راه نجات و سعادتِ امت خویش را تبعیت از قرآن و اهل ­بیت: با قیدِ معیّت اعلام می کند، اما در کتب وهابیت نه ­تنها جایی برای تکریم مقامِ أهل بیت: وجود ندارد، بلکه از قاتلین و ظالمین به ایشان حمایت و تجلیل می­شود؛ چنان­که البانی حتی نفرین پیامبر(ص)در حق معاویه را با توجیهی غیر علمی به ­عنوان دعا در حق او قلمداد می کند. او ذیل این روایت که پیامبر(ص)معاویه را نفرین کردند و فرمودند: «لاأشبع الله بطنه»، می گوید:

 

ظاهر این است که ایشان این دعا را قصد نکرده ­اند، بلکه بر حسب عادت عرب در آوردن این اصطلاحات، این جمله را به ­کار برده ­اند.

 

او حتی برای حمایت از معاویه، مقام پیامبر(ص)را تنزل می دهد؛ تا حدی که ایشان بر غضب خود تسلط نداشته و گاهی نادانسته مرتکب اشتباه و سبّ و لعنِ مسلمین می­شده­اند.

 

وی برای توجیه این روایت، دست به دامان روایتی جعلی می­شود که در آن روایت، زمانی­که عایشه به پیامبر (ص) شکایت می­کند که چرا از روی خشم دو شخصِ مسلمان را مورد سبّ و لعن خویش قرار داد، ایشان فرمودند:

 

أوَما علمت ماشرطتُ علیه ربّی؟ قلت: اللّهم إنّما أنا بشر فأی المسلمین لعَنتُه أو سبَبتُه فاجعله له زکاةً و أجراً؛ من با خدایم شرط کرده­ام و گفته­ام: پروردگارا، من نیز بشر هستم (و گاهی شخصی را ندانسته سبّ و لعن می کنم)، پس هر آن کس را که سبّ یا لعن کردم، این سبّ و لعن را زکات و اجری برای آن شخص قرار بده![15]

 

این روایت بر مبنای رجال اهل سنّت، از دو جهت دارای ضعف سندی و از جهاتی دارای دلالتی ضعیف است:

 

    ۱. در سند این روایت جریر بن­عبدالحمید قرار دارد که به نقل ابن حجر محکوم به تدلیس است[16] و محدّثین روایتی را که شخص مدلّس، به صورت معنعن آورده باشد، ضعیف می­دانند، مگر آنکه او به صورت سماع یا تحدیث روایت کرده باشد، که در این روایت چنین نیست.

    ۲. از طرفی دیگر سلیمان بن مهران اعمش نیز در سند این روایت حضور دارد که کرابیسی و نسائی و دارقطنی، او را مدلّس شناخته و تضعیف کرده اند.[17]

 

اما از لحاظ دلالی، به وضوح آشکار است که این روایت کاملاً متناقض با آیات قرآنِ کریم است و هیچ عقل سلیمی چنین روایتی را نمی­پذیرد؛ زیرا خداوند متعال می فرماید: (وَمَا ینطِقُ عَنِ الْهَوَی)؛[18] او (پیامبر9) از روی هوا و هوس سخن نمی­گوید. به­ علاوه، اگر به این روایت معتقد شویم، دیگر در هیچ موردی نمی­توان به سخنان پیامبر(ص)تمسک کرد؛ زیرا بر طبق این روایت، ایشان نیز بشر بوده ­اند و ـ نعوذ بالله ـ در گفتار خویش دچار خطا و اشتباه می شدند.

 

شیعیان و مسلمانان راستین هیچ­گاه چنین احادیثی را نمی پذیرند؛ زیرا برای هر انسان منصفی کاملاً روشن است که وهابیت برای پاک کردن پرونده سیاه بزرگان خود که بارها و بارها مورد لعن و نفرین پیامبر قرار گرفته­اند، این حدیث را جعل کرده­اند تا با فرار به جلو، تمام این روایات را مناقب بزرگانِ خود به ­حساب بیاورند.

 

ربیع مدخلی در مقدمه کتاب نظرة سید قطب إلی أصحاب رسول الله(ص) به­طور خلاصه عقیده خود را در مورد اصحاب این­گونه بیان می­کند:

 

 نری أنّ حبّهم و ولاءهم أصلٌ عظیم من أصول دین الله، و أنّ بغضهم و الطعن فی دینهم و عدالتهم کفر؛ کما قرّر ذلک علماء الإسلام؛ لأنّ الطعنَ فی دینهم و عدالتهم طعنٌ فی من بلغنا دیننا قرآنـًا و سنّة.

 

در پایان مقدمه این کتاب می­نویسد:

 

 اللهم إنی أتقرّبُ إلیک بحبّ أصحاب محمد(ص)و الغیرة الإسلامیة لهم، و أتقرّبُ إلیک بالبراءة ممّن یطعنُ فیهم، و اغفر لی التقصیر فی حقّک و حقّهم، و وفِّق المسلمین للقیام بحقوقک و حقوقهم. إنّک سمیعٌ بصیر و علی کلِّ شیءٍ قدیر. [19]

 

در واقع، می­توان اثبات کرد که با این عبارت، ربیع مدخلی از صحابه برائت جسته و به طعن آنان پرداخته است؛ زیرا در منابع رواییِ وهابیت طعنِ برخی صحابه به یکدیگر نقل شده است؛ این در حالی است که در این عبارت، ربیع از کسانی که به صحابه طعن بزنند، اظهار برائت کرده است.

 

نکته مهم­تر این است که ـ همان طور که در آینده خواهد آمد ـ یکی از کسانی که ربیع ارادت خاصی به او دارد و از وی حمایت فراوانی می­کند، معاویة بن ابی سفیان است که ربیع، او را نیز از صحابه واجب الاحترام و واجب الاتباع می داند؛ در حالی که طبق کتب روایی اهل سنّت، معاویه علاوه بر اینکه امیرالمؤمنین علی (ع) را سبّ می کرد، دیگران را نیز امر می کرد تا آن حضرت را سبّ کنند.[20] بنابرین اولین شخصی که ربیع، با این عبارت، از وی برائت جسته است، معاویه است.

 

ثانیاً، این نحوه دعا و توسل، در هیچ­یک از روایات و سیره صحابه وجود نداشته است. از این رو، بر مبنای وهابیت نیز این­گونه دعا، بدعت و حرام است.

 

اعتقاد ربیع به اصحاب پیامبر(ص) و بیان فضایل آنها، به مراتب بالاتر از اهل بیت: است؛ تا جایی­ که او مدح اهل بیت:، به ویژه امام أمیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)  را رد می کند و کسی را که مرتکب این کار شود، رافضی می­خواند. این در حالی­ است که خداوند متعال اجر رسالت را مودّت و محبّتِ أهل بیت: قرار داده است و مسلمین را به مودّت و محبت آنان امر کرده است.[21]

 

ربیع، در سه فصل از کتاب نظرة سید قطب إلی أصحاب رسول الله(ص) سید قطب را محکوم به غلوّ درباره امام امیرالمؤمنین(ع)  می کند و در رأس این سه فصل، اصطلاح «غلوّه فی علی» را به­کار می­برد. او در همین کتاب حتی رجحان أمیرالمؤمنین(ع)  بر معاویه را قبول نمی کند و به همین دلیل به سید قطب حمله می کند و او را رافضی می خواند؛ زیرا سید قطب در کتاب کتب و شخصیات نوشته است:

 

پیروزی معاویه و عمرو عاص در مقابل أمیرالمؤمنین(ع)  به­این دلیل نبود که آنان از لحاظ سیاسی اعلم از آن حضرت بودند، بلکه از آن جهت توانستند به پیروزی ظاهری دست یابند که معاویه و عمرو خود را در استفاده از هرگونه سلاح و حیله­ای آزاد می­دیدند، اما أمیرالمؤمنین(ع) در بهره گیری ابزار مبارزه، مقید به دین و اخلاق بود و زمانی که معاویه و همکارش متوسل به دروغ و فریب و نفاق و رشوه می­شدند، امیرالمؤمنین(ع)  خود را از این ابزار دور نگاه می داشت و تن به این پستی نمی­داد.[22]

 

همین عقیده سید قطب که مبتنی بر حقایق تاریخ است، ربیع را به غضب می ­آورد؛ تا جایی­که در ذیل این عبارات سید قطب می نویسد: هرکس که حتی به یکی از اصحاب انتقاد کند، رافضی است.[23]

 

افراط ربیع در مورد اصحاب به جایی می­رسد که در فتوایی، سب کنندة صحابه را بدون اقامه حجت، تکفیر می­کند. در همین زمینه نزاعی بین او و ابوالحسن سلیمانی در گرفت که این نزاع در کتاب الدفاع عن أهل الاتباع این گونه آمده است:

 

 نظر سلیمانی این است که اگر کسی سبّ صحابه کند و به کفرشان تصریح کند، قرآن را رد کرده است؛ پس باید علیه او حجت اقامه شود و اگر توبه نکرد، تکفیر می شود.

 

ربیع در مقام اشکال بر سلیمانی می­گوید:

 

بنا به قول ابن تیمیه، کفر این شخص بالاضطرار ثابت است و دیگر نیازی به اقامه حجت ندارد؛ زیرا او به وضوح، قرآن را تکذیب کرده است؛ چون خداوند در قرآن فرموده: (رَّضِی اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ).[24] پس کسی که صحابه را سب یا تکفیر کند، بدون نیاز به اقامه حجت و بلکه بالضروره، تکفیر می شود.

 

سلیمانی نیز در جواب ربیع می ­نویسد:

 

ابن تیمیه در این مورد تصریح به کفر شخص معیّن بدون اقامه حجت نکرده است، بلکه در مقام حکم عمومی بوده و فرق است نزد علما بین حکم عام و حکم بر واحد معین، و این مسئله را ابن تیمیه در مواضعی از کتبش بیان داشته است که تکفیر شخص معین، به استیفای شروط و انتفای موانع نیاز دارد، بلکه این مسئله را حتی در مورد شیعه نیز که مورد بحث در اینجا هستند، بیان کرده است؛ چنان­که ابن تیمیه در مجموع الفتاوی می­نویسد: شخص معین را نمی­توان تکفیر کرد، مگر اینکه حجت بر او اقامه شود؛ مانند کسی که وجوب نماز را رد کند و شرب خمر و زنا را حلال بشمارد.[25]

 

چنان­که بیان شد، ربیع مدخلی حب اصحاب را اصل مهمی از اصول دین می­داند. او شیعیان را رافضی می خواند و به این دلیل که شیعیان، ائمه: را معصوم از هر عیب و گناهی می­دانند، آنان را متهم به غلو می­ کند، در حالی که خود، اصحاب را معصوم از هر نقص و خطایی می­داند و انتقاد از عملکرد اشتباه بعضی صحابه را انتقاد به اصل دین می شمرد.[26]

 

در همین جهت، یکی از مهم­ترین اشکالات ربیع به سید قطب که باعث شده سید را محکوم کند و کتب او را کتب ضاله بداند،[27] انتقادات سید قطب به روش اداره حکومت در زمان خلیفه سوم، عثمان ­بن­ عفان، است.

 

ربیع از انتقادات سید قطب به خلیفه سوم با عنوان مطاعن یاد می کند و این انتقادات را این­گونه بر می شمارد:

 

    ۱. ما اعتقاد داریم که خلافت علی(ع)  ادامه خلافت دو خلیفه اول است! و دوره عثمان، شکافی در میان این دو مقطع است.

    ۲. از بخت بد بود که عثمان در زمان کهولت سنش عهده­دار خلافت شد و از این رو، در مقابل فریب بنی ­امیه ضعیف بود و نتوانست با قدرت کافی حکومت اسلامی را اداره کند.

    ۳. عثمان خلافت را ابزاری در دست خویش دید که به­سبب آن آزاد است تا در بیت المال مسلمین تصرف کند و به بذل و بخشش از آن بپردازد و همچنین نزدیکان خود را که از بنی امیه بودند، به قدرت برساند و با اینکه رسول خدا(ص) برخی از آنها را رانده بود، او آنان را دوباره بر مسند قدرت و بردوش مسلمانان سوار کرد.

    ۴. عثمان در روز ازدواج دخترش دویست هزار درهم از بیت المال را به دامادش حارث ­بن حکم بخشید و زمانی که خازن بیت المال مسلمین با چشمان گریان به نزد عثمان آمد و به کار او اعتراض کرد، خلیفه او را از منصبش عزل کرد و به او گفت: «ألق بالمفاتیح یابن أرقم! فإنّا سنجد غیرک».

    ۵. عثمان ولایات و مناصب حکومتی را به نزدیکان خویش سپرد و از جمله آنان معاویه بود که عثمان در بخشیدن مناصب به او زیاده روی کرد؛ تا جایی که بذر ادعای خلافت در مقابل علی(ع)  را در وجود معاویه پرورش داد.

    ۶. سید قطب، عثمان را به انحراف از روح اسلام متهم می­کند و می­گوید: اصحاب، این انحراف از روح اسلام را در زمان عثمان می­دیدند. البته دشوار است که ما روح اسلام را در وجود عثمان نفی کنیم، اما نمی­توان او را از این خطا مبرا بدانیم که او پیرمردی بود که پوسته زشتی از بنی­امیه اطراف او را فرا گرفته بود.

    ۷. سید قطب انقلابی را که علیه حکومت عثمان شکل گرفت، مدح می­کند.

    ۸. وی عثمان را به مقدمه سازی برای دولت اموی متهم می­کند.[28]

 

البته ربیع مدخلی در نقل این عبارات از سید قطب، مرتکب مبالغه شده و بعضی از عبارات را جا به جا کرده و یا تعویض کرده است. برای مثال، در مطلب ششم، عبارت سید قطب این گونه است: «و لقد کان الصحابة یرون هذه التصرفات الخطیرة العواقب»، اما ربیع با ایجاد تحریف، آن را این­گونه نقل می­کند: «ولقد کان الصحابة یرون هذا الإنحراف عن روح الإسلام».

 

ربیع المدخلی تمام انتقاداتی را که سید قطب به شیوه حکومت عثمان وارد می­کند، با این جمله رد می­کند که: اینها تهمت­هایی ظالمانه است که در حق خلیفه سوم مسلمین روا داشته شده است؛ در حالی که او از صحابه­ای است که خدا و رسولش در قرآن و سنّت از آنان به نیکی یاد کرده­ و آنان را بهترین امتی دانسته است که از بین مردم انتخاب شده اند.

 

این سخنِ ربیع در حالی است که انتقادات سید قطب با واقعیت­های تاریخی منطبق است و تهمت به­حساب نمی­آید و از طرفی دیگر، این ادعای مدح عثمان در قرآن، ادعایی کذب است؛ زیرا عثمان در هیچ آیه­ای مدح نشده است، بلکه آیات، کلی است و قاعدتاً کسانی که مانند منافقان از راه مستقیم منحرف گشتند، از صحابه استثنا شده­اند و اگر در آیاتی امّت یا صحابه مدح شده اند، به این معنا نیست که هیچ کس از آنان استثناء نشده است. سیاقِ این آیات مانند این است که گفته شود مردم فلان شهر انسان­های خوب و شریفی اند. مسلّماً این بدان معنا نیست که در میان آنان هیچ انسان بدی وجود ندارد.

 

او به نقل از أبوزرعة الرازی می­نویسد:

 

هر کس که به یکی از صحابه انتقاد کند، پس بدان که او زندیق است و می خواهد در شخصیت اصحاب که شاهدان ما بر کتاب و سنّت هستند، تشکیک کند تا دیگر راهی به کتاب و سنت نداشته باشیم.[29]

 

ظاهراً وهابیت حدیث ثقلین و آیه تطهیر را ندیده­اند؛ از این رو، جایگاه عصمت اهل بیت: را به صحابه داده و آنان را معصوم دانسته اند؛ چنان­که ربیع از زبان ابوالحسن اشعری می­نویسد:

 

 و کلّ الصحابة أئمة مأمونون غیر متّهمین فی الدین، و قد أثنی الله و رسوله علی جمیعهم، و تعبّدنا بتوقیرهم و تعظیمهم و موالاتهم، و التبری من کلّ من ینتقص أحداً منهم، رضی الله عن جمیعهم. [30]

 

نکته حائز اهمیت در قبال این فتاوا و عقاید وهابیت، این است که بنابر این فتوا، هرکس به یکی از اصحاب انتقاد کند یا طعن زند، زندیق است و کتاب­هایش، کتب ضاله به­شمار می­آیند، از این رو، آشکار می­شود که شیخ الاسلامِ وهابیان (ابن تیمیه) نیز ـ که تمام علمای وهابیت جیره­خوار تفکرات او هستند ـ بنابر فتوای خودشان زندیق است وکتب او هم کتب ضاله اند؛ زیرا ابن تیمیه به ­مراتب، شدیدتر از سید قطب به طعن اصحاب و خلفای راشدین پرداخته است و حتی آنان را متهم به حب دنیا کرده است که «رأس کل خطیئة» محسوب می­شود. عسقلانی به نقل از ابن تیمیه می نویسد:

 

علی در هفده مورد دچار اشتباه شد و با نصّ قرآن مخالفت کرد که یکی از آنها درباره عدّه زن شوهر مرده است، که طولانی ترین زمان را تعیین کرد. البته برخی ابن تیمیه را منافق می­دانند، به­دلیل این قولش که گفته است: علی­ بن­ ابی طالب به هر جهتی که رو می­آورد، دچار خذلان و سرافکندگی می­شد. او بارها برای به دست آوردن خلافت، تلاش کرد، ولی کسی او را یاری نکرد. جنگ های او برای دیانت خواهی نبود، بلکه برای ریاست طلبی بود. او ریاست و مقام را دوست می­داشت و عثمان مال و ثروت را دوست می­داشت.[31]

 

این عبارات به وضوح نشان می دهد براساس حقد و کینه به اصحاب و برای تخریب چهره اصحاب پیامبر(ص)نگاشته شده است، بنابراین باید بر مبنای وهابیت، به زندیق بودن استاد اعظمِ وهابیان حکم شود.

 

ابونعیم اصبهانی و ربیع مدخلی، از احمد بن­ حنبل نقل می­کنند:

 

اگر کسی را دیدی که یکی از اصحاب رسول خدا(ص)را به بدی یاد می­کرد، او را متهم بدان بر اسلام. و هرکس که احدی از اصحاب را دارای نقص بداند، یا به­ دلیل اشتباهی که از او سرزده، بغض آن صحابی را در دل داشته باشد یا بدی­های او را ذکر کند، بدعت­گذار است، مگر اینکه برای تمام اصحاب طلب رحمت کند و قلبش در برابر آنان تسلیم باشد. [32]

 

سؤال مهم اینجاست که چرا عالمان وهابی به جای نگارش کتاب­های متعدد در ردّ علمای شیعه و اهل سنّت، ابتدا به نگارش کتاب در ردّ امامشان ابن تیمیه نپرداخته­اند؟ چرا که ابن تیمیه بارها به طعن و تنقیص اصحاب و اهل بیت: پرداخته است، تا جایی که به نفی خصایص امیرالمومنین(ع)پرداخته و حتی در اسلام و جهاد ایشان مناقشه کرده است.[33]

 

از این رو، طبق فتوایی که ربیع از احمد بن حنبل نقل کرده است، باید به اسلام شیخ الاسلامِ وهابیت شک کرد و کتاب­های او را ضاله بدانیم.

 

سؤال دیگری که در این موضع مطرح می­شود، این است که چرا ربیع مدخلی و همفکرانش در این مسئله بر خلاف ابن تیمیه فتوا داده­ و کسی را که قائل به کفر بعضی از اصحاب شود، بالضروره تکفیر کرده اند؛ در صورتی­که ابن تیمیه در این باب می­نویسد:

 

کسی که بنابر اعتقادی اشتباه در مورد بعضی از صحابه، معتقد به کفر آنان شود یا گمان کند که بعضی از صحابه فاسق هستند و بغض آنان را در دل داشته باشد، منافق نیست، بلکه انسانی جاهل و ظالم به ­شمار می­ آید.[34]

 

بنابراین استاد اعظم وهابیان (ابن تیمیه) نه تنها منتقدین به صحابه را زندیق نمی نامد، بلکه حتی اگر کسی قائل به کفر آنان شود، به عقیده او کافر نیست و حتی صفت منافق را هم بر او منطبق نمی داند، بلکه چنین فردی را تنها انسانی جاهل و ظالم محسوب می­کند البته اگر ابن­تیمیه در این دوره می­زیست و عقاید مسلمانان آزاده­ای همچون سید قطب را مخالف سیاست­های اربابان صهیونیستیِ وهابیت می دید، او نیز همچون شاگردانش، دست بر شمشیرِ تکفیر و تفسیق می­برد و فرزندان اسلام را قربانی مطامع غرب و حکامِ خودخوانده کشورهای اسلامی می­کرد.

 

دیدگاه ربیع درباره اصحاب که تمام آنان را از اشتباه مصون می­داند و اشتباهاتشان را توجیه می­کند، دیدگاهی افراطی است که می­توان آن را ریشه فتاوای ناعادلانه وهابیت در مورد حاکمان اسلامی دانست که هر گونه انتقادی را در برابر حکام کشورهای اسلامی حرام و اطاعت از آنان را واجب می دانند و قیام در برابر ظلمشان را خروج از دین به­حساب می­آورند؛ هرچند انسان­های فاجر و گناهکاری باشند. در مقابل، صبر بر ظلم آنان را از واجبات می­دانند؛ هرچند در اجرای قوانین بر طبق احکام اسلامی عمل نکنند.[35]

 

در همین زمینه و برای مصونیت بخشیدن به حاکمان خودخوانده کشورهای اسلامی یکی از اشکالاتی که ربیع مدخلی در کتب خود به سید قطب وارد می کند، در مورد موضع سید در برابر ابوذر غفاری; است. سید قطب در این باره می­نویسد:

 

فساد مالی حکومت عثمان باعث شد که ابوذر به مبارزه با این مفسدین مالی برخیزد و در مقابل معاویه و بنی امیه بایستد و به بذل و بخشش های عثمان از بیت المال انتقاد کند.

 

زمانی که ابوذر اطلاع یافت عثمان یک پنجم خراج افریقا را به مروان­ بن­حکم بخشیده و به حارث ­بن­حکم دویست هزار درهم و به زید بن­ثابت صد هزار درهم بخشیده، نتوانست در برابر این عملکرد طاقت بیاورد. پس میان مردم رفت و خطبه خواند و گفت اعمالی در این حکومت صورت گرفته­است که به خدا قسم نه در کتاب خداست و نه در سنّت پیامبرش.

 

معاویه و مروان در برابر روشنگری­های ابوذر طاقت نیاوردند، نزد عثمان رفتند و او را راضی کردند تا ابوذر را به ربذه تبعید کند.[36]

 

ربیع مدخلی با اشاره به این نوشتار سید قطب، دو اشکال عمده بر او وارد می­کند: اول اینکه سید قطب از اصحاب بزرگ پیامبر(ص)به­عنوان مترفین یاد کرده است[37] و ثانیاً او در این نوشتار دروغ­ها و افترائاتی را که شیعیان در حق ابوذر روا داشته­اند، نقل می­کند.[38]

 

این در حالی است که تاریخ صدر اسلام بر کسی پوشیده نیست، حتی شمس الدین ذهبی نیز به ­رغم اینکه سعی کرده­ است تبعید ابوذر به ربذه را خواست خود او قلمداد کند، نتوانسته مبارزه ابوذر با دستگاه عثمان و اطرافیانش به­ ویژه معاویه را نفی کند؛ چنان­که ذهبی در کتابش نقل می­کند:

 

از آنجا که پیامبر(ص)به ابوذر فرموده بودند که بعد از ایشان به مبارزه مسلحانه در برابر حاکمان نپردازد، او نیز به فرمان ایشان گردن نهاد و دست بر شمشیر نبرد، اما روشنگری­های ابوذر در شام به ­جایی رسید که معاویه در نامه­اش به عثمان می­نویسد: «إنّه قد أفسد الشام»، و زمانی که عثمان او را به نزد خویش فراخواند و از او دعوت کرد که نزد عثمان بماند، ابوذر در جوابش گفت: لا حاجة لی فی دنیاکم ائذن لی حتّی أخرج إلی الربذة. [39]

 

    ۱. ایجاد بدبینی علیه شیعیان

 

یکی از مهم­ترین و اساسی­ترین سیاست­هایی که وهابیت در جهت اهدافِ خود با آن به مبارزه برخاسته­اند، سیاست تقریب بین مذاهب اسلامی و اتحاد ملل مسلمان است که با نگاهی به عقاید وهابیت درباری در مورد تشیع، این مسئله به خوبی آشکار می­شود:

 

با مطالعه کتب وهابیان و رصدِ عملکرد آنان پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، آشکار می شود یکی از اهداف اصلیِ وهابیت که در جهت اجرای سیاست­های صهیونیسم جهانی است، ایجاد اختلاف میان مسلمانان است. آنان پس از پیروزی انقلاب اسلامی بیشترین فعالیت را برای ایجاد شکاف و دشمنی بین شیعیان و سایر مسلمین داشته­اند تا از نفوذ تفکر انقلاب و مقاومت در میان توده مسلمانان جلوگیری شود، اما خداوند می فرماید:(یرِیدُونَ لِیطْفِؤُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کرِهَ الْکافِرُونَ)[40] (وَیحِقُّ اللّهُ الْحَقَّ بِکلِمَاتِهِ وَلَوْ کرِهَ الْمُجْرِمُونَ).[41]

 

ربیع مدخلی در کتب خود می کوشد که نقاط افتراق میان شیعه و سنی را برجسته کند و به نقل مباحث و اقوالی بپردازد که شکاف بین مذاهب را مضاعف سازد. او در همین زمینه می­نویسد:

 

سیاست تقریب بین مذاهب بلایی است که مسلمان به آن دچار شده­اند و منشأ این سیاست شیعیان هستند که می­خواهند بدین وسیله باقی مسلمانان را داخل در شیعیان کنند. این درحالی است که شیعیان، صحابه و همچنین سایر مسلمانان را تکفیر می­کنند و هیچ شکی در کفر اهل سنّت ندارند و اهل سنّت را بدتر از یهود و نصارا می­دانند. پس چگونه با آنها برادری کنیم و بگوییم آنها برادران ما هستند؟! این تفکر (برادری با شیعیان) در اذهان بعضی از نویسندگان و سیاسیون رسوخ کرده است که منشأ آن رافضی­ها هستند.[42]

 

او روایاتی را که در باب نواصب آمده است، با تحریف در مورد اهل سنّت نقل می کند و فرقه ناصبی را که هم­اکنون وجود خارجی ندارد و به­طور کلی نابود شده است، به سنّی ترجمه می­کند و می­نویسد:

 

زمانی­که کتاب­های معتبر و اقوال فقهایمان را مطالعه می­کنیم، در می یابیم که یگانه دشمن شیعه، اهل سنّت هستند و به همین دلیل به آنان عامه می­گویند و نام نواصب را بر آنان نهاده­اند و این اعتقادِ تمام شیعیان است؛ چون فقهای ما، اهل سنّت را با کافر و مشرک و خوک هم­ردیف و آنان را از اعیان نجس ­می­دانند.[43]

 

فعن داود بن فرقد قال: قلت لأبی عبد الله7: ما تقول فی قتل النَّاصب؟ فقال: حلال الدم.[44]

 

این در حالی است که در روایات و فقه شیعه، اهل سنّت غیر از نواصب اند و این اصطلاح بر کسانی اطلاق می­شود که بغض اهل بیت: را در دل داشته و به دشمنی با آنان می­پردازند.

 

البته از کتب سلفیه تقلیدی، به خوبی عیان است که این طیف تا قبل از انقلاب اسلامی ایران، شیعه را نیز مانند سایر مذاهب اسلامی دارای عقاید کفرآمیز می دانستند و فقط در حد اختلاف افکنی بین مذاهب اسلامی به آن می­پرداختند، اما بعد از انقلاب اسلامی ایران، انقلاب با شعار ایجاد وحدت بین ملت­های مسلمان برای مبارزه با صهیونیست، به صدور این تفکر به کشورهای اسلامی پرداخت، که نمونه بارز آن، نامیدن جمعه آخر ماه رمضان به­ روز قدس، تشکیل هسته­های مقاومت اسلامی متحد شیعه و سنی مانند حزب الله و حماس و... است. از این رو، صهیونیست و دست نشاندگانش در کشورهای اسلامی به هراس افتادند و ابزاری را که دو قرن، به اختلاف افکنی بین مسلمین پرداخته بود، بار دیگر فعال کردند و فعالیت وهابیت را در مسیر ضربه زدن به تفکر انقلابی شیعه و بیداری اسلامی افزایش دادند. وهابیت نیز به شدت به سیاه­نمایی چهره تشیع پرداخته و به متفکران سنی مذهبی که تفکراتی انقلابی و ضد استعماری داشتند، حمله کرد.

 

به­ عنوان حسن ختام این نوشتار، جملاتی را از دکتر عصام العماد که خود شاگرد ربیع المدخلی بوده است، می­آوریم که این کلام خود شاهدی زنده بر خیانت­های وهابیت است:

 

بنده قبل از شیعه شدنم نزد فردی به نام «المدخلی» درس می خواندم که نزد این شیخ قریب صد کتاب در لعن و رد بزرگان اسلام اعم از سید محمد قطب، شیخ محمد غزالی، آیت الله خویی، شیخ محمد عبده و. .. وجود داشت. این در حالی است که ما در میان کتب وهابیون کتابی در رد مارکسیست، بودائیسم، بهائیت و تفکرات اسراییلی و آمریکایی نمی بینیم. تمام نوشته های آنان فقط و فقط علیه مسلمانان است.

 

وی تأکید کرد: فتوای وهابیون ناشی از تأثیرات عناصر اسراییلی در میان آنان است و باید توجه داشت که این فتوایی است که از قصر سعودی صادر شده است؛ زیرا تمام علما و مفتی های عربستان، کارگزار حکومت هستند. این فتوا در جهت منافع اسرائیل و برای متوقف کردن حرکت حزب الله لبنان و حماس و اخوان المسلمین و... صادر شده است.[45]

 

چنین تفکری با این پرونده سیاه درباره ایجاد تفرقه بین مسلمین، صدمه زدن به دین اسلام و یاری دشمنان اسلام، آیا می­تواند ادعای پرچم­داری تفکر اصیل اسلامی را داشته باشد؟

 

 پی نوشت:

[1] . ر.ک: عنوان المجد، ج1، ص42 .

[2] . السعودیة سیرة دولة و مجتمع، ص 177.

[3] . الفتاوی الجلیة عن المناهج الدعویة، ص 53.

[4] . ربيع بن هادی بن محمد عمير مدخلی، از قبیله مداخله در اواخر سال 1351ق در روستای جرادیه که در غرب شهر صامطه در عربستان سعودی واقع شده است، به دنیا آمد. او از هشت سالگی به تحصیل علم پرداخت. در سال 1381ق هم‌زمان با افتتاح دانشگاه اسلامی در مدینه منوره در آن دانشگاه به ¬مدت چهار سال در کلاس اساتیدی همچون عبدالعزیز بن باز، محمد ناصرالدین البانی، محمد امین شنقیطی و ... شرکت کرد. سپس وارد سطوح عالیه شد و در سال 1400ق با مدرک دکترا در رشته حدیث از دانشگاه ملک عبدالعزیز در مکه فارغ التحصیل شد و پس از آن تاکنون در همان دانشگاه به تدریس در رشته حدیث مشغول بوده است.

[5] . شرح کتاب التوحید، ص 47.

[6] . مجموع مؤلفات الشیخ محمد بن عبدالوهاب، ج1، ص 51.

[7] . أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب وفکره، ص63.

[8] . العدالة الإجتماعیة، ص 182.

[9] . أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب وفکره، ص64.

[10] . پیامبر وفرعون، ص52.

[11] . أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب و فکره، ص 75.

[12] . آئین وهابیت، ص 28 ؛ نقد و بررسی اندیشه وهابیت در مسئله توحید و لوازم آن، ص 21.

[13] . سید قطب و بیداری اسلامی، ص 99.

[14] . الحد الفاصل بین الحق والباطل، ص 58.

[15] . سلسلة الأحادیث الصحیحة، ج1، ص 165.

[16] . تهذیب التهذیب، ج2، ص 66.

[17] . طبقات المدلّسین، ص 33.

[18] . سوره نجم، آیه 3.

[19] . نظرة سيد قطب إلى أصحاب رسول الله9، ص 2.

[20] . صحیح مسلم، ج8، ص 143، ح 2404.

[21] . سوره شوری، آیه 23.

[22] . کتب وشخصیات، ص 242 .

[23] . نظرة سید قطب الی اصحاب رسول الله 9، ص27.

[24] . سوره توبه، آیه 100.

[25] . الدفاع عن أهل الاتباع ، ج1، ص 75.

[26] . نظرة سيد قطب إلى أصحاب رسول الله9، ص 2.

[27] . أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب و فکره، ص 10.

[28] . همان، ص 32.

[29] . أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب و فکره، ص 59.

[30] . همان، ص 60.

[31] . الدرر الکامنة، ج1، ص 181.

[32] . کتاب الإمامة و الردّ علی الرافضة، ص7 ؛ أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب و فکره، ص 60.

[33] . أخطاء ابن‌تیمیة في حق رسول الله واهل‌بیته:، ص 87.

[34] . ر.ک: منهاج السنة النبویة، ج7، ص 149.

[35] . الشیخ الألبانی ومنهجه في تقریر مسائل الإعتقاد، ص 632-635.

[36] . العدالة الاجتماعیة، ص 174.

[37] . نظرة سيد قطب إلى أصحاب رسول الله9، ص 20.

[38] . أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب و فکره، ص 47.

[39] . تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر و الأعلام، ج3، ص 558.

[40] . سوره صف، آیه 8.

[41] . سوره یونس، آیه 82.

[42] . مکانة الصحابة في الإسلام، ص 41.

[43] . مناقشة ما دار في قناة المستقلة من الحوار حول السلفية الذي أجراه الهاشمي (و بيان شيء من حال الروافض)، الحلقة الأولى، ص 5.

[44] . همان، ص 9.

[45] . نامه جامعه، «وهابیت؛ مشکل اتحاد و انسجام: افشای ماهیت وهابیت در گفتگو با دکتر عصام العماد» ش 33، ص 12، خرداد 1386.

 

منابع

* قرآن کریم.1. أخطاء ابن تیمیة فی حق رسول الله  (ص) وأهل بیته:: محمود السید صبیح، بی جا، بی تا.2. أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب و فکره: ربیع المدخلی، «http://www.rabee.net/show_des.aspx?pid=1&id=1&gid»3. پیامبر وفرعون: ژِیل کپل، تهران: انتشارات کیهان، 1382ش.4. تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام: محمد بن احمد عثمان ذهبی، قاهره:المکتبة التوفیقیة، بی تا.5. تهذیب التهذیب: ابن حجر، بیروت: دارالفکر، چاپ اول، 1404ق.6. الحد الفاصل بین الحق و الباطل: ربیع المدخلی، «http://www.rabee.net/show_des.aspx?pid=1&id=2&gid».7. الدرر الکامنة فی أعیان المائة الثامنة: شهاب الدین عسقلانی، هند: مجلس دائرة المعارف العثمانیة، 1392ق.8. الدفاع عن أهل الإتباع: ابو الحسن مصطفی بن اسماعیل سلیمانی، دارالانصار، 1426ق.9. سایت باشگاه اندیشه، «افشای ماهیت وهابیت»: عصام العماد، 25/11/1385 http://www.bashgah.net/fa/content/show/36023.10. السعودیة سیرة دولة و مجتمع: عبدالعزیز الخضر، بیروت: شبکة العربیة، 2011م.11. سلسلة الأحادیث الصحیحة: محمد ناصر الدین البانی، ریاض: مکتبة المعارف، 1415ق.12. سید قطب وبیداری اسلامی: فائز ابراهیم محمد، تهران: نشراحسان، 1383ش.13. شرح کتاب التوحید: محمد بن عبدالوهاب، شارح: عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، مصر: دارالمودة، 1430ق.14. الشیخ البانی و منهجه فی تقریر مسائل الإعتقاد: أبی عبدالرحمن محمد بن سرور شعبان، مصر: دارالفاروق، 2009م.15. صحیح مسلم: مسلم بن حجاج نیشابوری، شارح: یحیی بن شرف نووی دمشقی، تحقیق: محمد صدقی، بیروت: دارالفکر، 1430ق.16. طبقات المدلّسین: ابن حجر، تحقیق: عاصم بن عبدالله قزینی، اردن: مکتبة المنار، چاپ اول، بی تا.17. العدالة الإجتماعیة: سید قطب، مصر: دار الشروق، چاپ دوم، 1993م. 18. عنوان المجد فی تاریخ النجد: عثمان بن عبدالله بن بشر، ریاض: دارة الملک عبدالعزیز، 1402ق.19. الفتاوی الجلیة عن المناهج الدعویة: احمد بن یحیی نجمی، مکتبة الفرقان، چاپ دوم، 1421ق.20. کتاب الإمامة و الردّ علی الرافضة: أبی نعیم الإصبهانی، مدینه: مکتبة العلوم و الحکم، چاپ چهارم، 1425ق.21. کتب وشخصیات: سید قطب، بیروت: دار الشروق، 1403ق.22. مجموع مؤلفات الشیخ محمد بن عبدالوهاب: محمد بن عبدالوهاب، بیروت: ملیار للاستثمار، 2010م.23. مکانة الصحابة فی الاسلام: ربیع المدخلی، الجزایر: دار المیراث النبوی، 1431ق.24. منهاج السنة النبویة: ابن تیمیه، تحقیق: محمد رشاد سالم، جامعة امام محمد بن سعود، بی جا، بی تا.25. نامه جامعه، «وهابیت؛ مشکل اتحاد و انسجام: افشای ماهیت وهابیت در گفتگو با دکتر عصام العماد»، ش33، ص 12، خرداد 1386.26. نقد و بررسی اندیشه وهابیت در مسئله توحید و لوازم آن: خادم حسین حبیبی، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی;، 1389ش.

منبع : مجله سراج منیر، سال اول، شماره 4، زمستان1390

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام