مقالات > ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۱/۳ تعداد بازدید: 51

طالبان گروهی از شبه نظامیان تناقض نما هستند که در افغانستان اعلام موجودیت کردند. آنچه طالبان را به عنوان یک جریان تناقض نما مطرح می سازد، تحجر و سخت گیری های مذهبی آنان از یک سو و حمایت و نقش کشورهای امریکا، انگلیس و پاکستان در تشکیل و تجهیز آنان از سوی دیگر می باشد.



نويسنده: سید عبد القیوم سجادی

طالبان گروهی از شبه نظامیان تناقض نما هستند که در افغانستان اعلام موجودیت کردند. آنچه طالبان را به عنوان یک جریان تناقض نما مطرح می سازد، تحجر و سخت گیری های مذهبی آنان از یک سو و حمایت و نقش کشورهای امریکا، انگلیس و پاکستان در تشکیل و تجهیز آنان از سوی دیگر می باشد. درک و فهم ماهیت این گروه به عنوان پدیده ای سیاسی ـ مذهبی مستلزم مطالعه و بررسی آرا و افکار دینی ـ سیاسی این گروه و تشکیلات و سازماندهی آنان است که در مقاله حاضر مورد بررسی قرار می گیرد.

در تابستان 1373 برای اولین بار گروهی از نظامیان موسوم به «طالبان» اعلام موجودیت کردند. این اعلام موجودیت که با نجات کاروان تجارتی پاکستان - که از شهر مرزی کوتیه به سوی آسیای میانه در حرکت بود ـ همراه بود، توجه جهانیان را به خود معطوف ساخت. پس از آن شبه نظامیان طالبان با تصرف شهر اسپین بولوگ به عنوان یک قدرت نظامی در کنار سایر احزاب و گروه های جهادی افغانستان مطرح شدند و تصرف شهر قندهار که بعدها به عنوان مرکز این گروه انتخاب شد، شهرت و آوازه ی جهانی به این گروه بخشید. طالبان با شعار برقراری امنیت و مبارزه با فساد وارد عرصه ی سیاسی ـ نظامی افغانستان شد. مردم خسته از جنگ افغانستان که در آتش ناامنی و جنگ های داخلی می سوختند، به امید برقراری امنیت نسبت به این گروه ابراز تمایل نمودند و بدین ترتیب گروه طالبان در بیشتر مناطق ـ شهرهای بزرگی؛ نظیر قندهار، غزنی، هرات، ارزگان، بلخ، پکتا و پکتیکا، نیمروز و هلمند ـ بدون جنگ و تحمل خسارت رقیبان را از صحنه خارج و جریان امور را بدست گرفتند.

در سال 1375 طالبان با تصرف کابل و بیرون راندن نیروهای دولت آقای ربانی از این شهر تا مرحله ی حاکمیت رسمی در افغانستان خود را مطرح نمود و سقوط شهر مزار شریف (مرکز و هویت بلخ) در سال 1376 به معنای تسلط همه جانبه ی نظامیان طالبان در افغانستان مورد ارزیابی قرار گرفت. ازاین پس نیروی مخالف موسوم به «جبهه ی متحد» به فرماندهی احمدشاه مسعود تنها بخشی اندک از مناطق شمال افغانستان را در تصرف و اداره ی خویش داشتند. اما وزش نسیم جنگ در افغانستان هم چنان ادامه یافت و طالبان علی رغم این که قریب نود درصد از خاک افغانستان را تحت سلطه ی خویش داشت، هیچ گاه نتوانست خودرا به عنوان یک دولت رسمی در سطح بین المللی بشناساند. این امر ـ صرف نظر از برخی مسایل داخلی ـ معلول افکار، اندیشه ها و عمل کردی خشن و غیر منعطف این گروه می باشد. طالبان چندین بار به دلیل نقض قوانین بین المللی (از جمله به شهادت رساندن دیپلمات ها و خبرنگار جمهوری اسلامی ایران، کوچ های اجباری اقوام غیر پشتون، قتل های دسته جمعی، تحقیر و محرومیت زنان و...) مورد اعتراضات شدید بین المللی قرار گرفت. اندیشه های سیاسی ـ دینی و عمل کرد خشن طالبان موجب گردید که علی رغم سلطه ی نظامی گسترده ی این گروه، از شناخته شدن در سطح بین الملل محروم گردد. هر چند در میان نیروهای طالبان برخی از چهره های سرشناس و مهم، نظیر ملا ربانی (رییس شورای اداری کابل) و دیگران، همواره در تلاش بودند تا با تعدیل برخی از باورها و افکار طالبان و هدایت رفتار سیاسی این گروه در چارچوب مقررات و قوانین بین المللی، زمینه های پذیرش این گروه را در نزد افکار عمومی جهان فراهم آورند، اما عصبیت فکری ـ مذهبی و اندیشه ی سخت گیرانه ی دینی آنان را از ظرفیت تعدیل و اصلاح درونی محروم می ساخت. بنابراین تلاش های تعدیل گرایانه ی طیف نسبتا معتدل و روشن این جریان عملاً با ناکامی روبرو می شد.

درک و فهم ماهیت این گروه به عنوان پدیده ای سیاسی ـ مذهبی مستلزم مطالعه و بررسی آرا و افکار دینی ـ سیاسی این گروه و تشکیلات و سازماندهی آنان است که در این مختصر مورد بررسی قرار می گیرد.

 

آنچه طالبان را به عنوان یک جریان تناقض نما مطرح می سازد، تحجر و سخت گیری های مذهبی آنان از یک سو و حمایت و نقش کشورهای امریکا، انگلیس و پاکستان در تشکیل و تجهیز آنان از سوی دیگر می باشد. هر چند تحولات کنونی بیانگر ضدیت و جهت گیری متعارض امریکا و انگلیس با این پدیده می باشد، اما دولت مردان لندن و کاخ سفید نمی توانند سیاست های حمایتی گذشته ی خویش را از این گروه کتمان کنند. برای امریکا طالبان، به دلیل تعارض های مذهبی با جمهوری اسلامی ایران مناسب ترین جریان حکومت کننده در افغانستان می باشد، اما به دلیل وجهه ی بین المللی این گروه، امریکا هیچ گاه نخواست و یا نتوانست بصورت رسمی موضع حمایتی خویش را اعلام نماید. درحالی که کماندوهای امریکایی اینک در کوه های افغانستان سرگردان هستند و دولت انگلیس خواهان پایان یافتن حاکمیت طالبان می باشد، اعتراف خانم بی نظیر بوتو نخست وزیر سابق دولت پاکستان مبنی بر نقش امریکا، انگلیس و پاکستان در تشکیل و حمایت از گروه طالبان هم چنان در اذهان باقی است.1

 

سازمان و تشکیلات

با توجه به تلقی سنتی ای که طالبان از اسلام و شریعت دارند، از یک تشکیلات منظم و سازماندهی شده ی مدرن محروم می باشند. آنان حتی فاقد آئین نامه های داخلی هستند. بنابراین تشکیلات طالبان حتی در بُعد حکومتی آن شبه تشکیلاتی است که به نظر آنان چندان اهمیت ندارد. جنبش طالبان دارای گرایش شدید «سانترالیسم» یا مرکزگرایی است. «ملا عمر» به عنوان امیرالمؤمنین از اختیارات نامحدودی برخوردار می باشد. درعین حال این جنبش در حد ضرورت و نیاز به ایجاد تشکیلات سیاسی اقدام نموده است.

1ـ رهبری جنبش

در رأس این جنبش ملا عمر قرار دارد که به عنوان امیرالمؤمنین شناخته می شود. «ملا عمر مجاهد» که حدود چهل و پنج سال عمر دارد، در ولایت (استان) ارزگان افغانستان به دنیا آمده است. وی در عصر جهاد در یکی از احزاب جهادی (حزب حرکت انقلاب اسلامی مولوی محمد نبی محمدی) مشغول فعالیت بود. در جنگ با روس ها مجروح گردید و یک چشم خود را از دست داد. پس از فتح کابل توسط مجاهدین (در سال 1371) ملا عمر تصمیم گرفت درس های علوم دینی خود را در منطقه ی کوچک «سنگ سار» در ولایت قندهار تکمیل نماید. به گفته ی خود او، وی مبارزه ی خود را با فساد و ناامنی از همین منطقه در سال 1373 (1994) آغاز نمود و جنبش طالبان را پایه گذاری کرد. در سنبله (شهریور) (1374) در اجتماع حدود 1500 تن از طلاب علوم دینی ملا محمد عمر به عنوان امیرالمؤمنین انتخاب و همگان با او بیعت کردند. از این پس دستورات او به عنوان امر شرعی لازم الاجرا تلقی شد و هیچ کس حق مخالفت با او را نداشت.

از زمان انتخاب او به عنوان امیرالمؤمنین گروه طالبان برای حفظ وقار و هیبت ملاعمر، او را از نظرها پنهان کرده و مانع حضور او در مجامع و اجتماعات عمومی گردید.

او تنها در ملاقات های خصوصی و در مجامع دوستانه حضور می یابد و تا کنون هیچ گونه مصاحبه و تصویری از او در اختیار رسانه ها قرار نگرفته است. وی همراه با خانواده اش در یک منزل محقر در قندهار زندگی می کند و برای گردش درشهر از یک ماشین عادی استفاده می کند و چندان به مسایل حراستی به عنوان یک حاکم واقعی اهمیت نمی دهد.2 ملا عمر هنوز تحصیلات علوم دینی خود را تکمیل نکرده است، بنابراین از توانایی محدودی در زمینه ی مسایل سیاسی و تشکیلاتی برخوردار می باشد. توان سخنرانی و خطابی او با مردم را ضعیف توصیف نموده اند. هر چند او دارای اختیارات نامحدود است، اما عده ای از طلاب در کارها با او مشورت وکمک می کنند. البته به نظر طالبان نظرات مشورتی دیگران فقط جنبه ی تعلیمی دارد و نه الزامی.3

2ـ مجلس موقت

بر اساس دستور ملاعمر، پس از تصرف کابل یک مجلس شش نفره برای اداره ی کابل (در تاریخ 12/6/1375) پایه گذاری گردید. این مجلس به صورت مستقیم زیر نظر شخص ملاعمر به فعالیت می پردازد. اعضای این مجلس را چهره های نسبتا مطرح طالبان تشکیل می دهند:

1ـ ملا محمد ربانی: رییس مجلس که سِمَت معاونت ملاعمر را نیز بر عهده دارد، قبلاً جانشین یکی از فرماندهان حزب اسلامی «یونس خالص» بود. ربانی از توانمندی اداری خوبی برخوردار می باشد، به همین دلیل هر ولایتی را که طالبان فتح می کردند، تحت سرپرستی او اداره می گردید. امور اجرایی و ریاست مجلس حاکم را او به عهده دارد.

2ـ ملا محمد حسن: نایب رییس مجلس و یکی از فرماندهان جهادی قندهار.

3ـ ملا محمد غوث: از اعضای سابق حزب اسلامی یونس خالص و متولد قندهار است، او در ابتدا اداره ی امور خارجی طالبان را به عهده داشت. از او به عنوان حلقه ی اتصال طالبان و پاکستان یاد می شود.

4ـ ملا عبدالرزاق: سرپرست وزارت دفاع بود که فرماندهی طالبان در جنگ کابل، سروبی و شمال را به عهده داشت.او در این جنگ ها یک مرتبه مجروح شد و بعدها توسط نیروهای ژنرال ملک در جنگ شمال افغانستان (29/5/1997) دستگیر شد.

5ـ ملا محمد فاضل: او مسئولیت امنیت کابل را به عهده داشت و بعدها به عنوان نخست وزیر انجام وظیفه می کرد.

6ـ مولوی سید غیاث الدین: او از ملیت ازبک است که به عنوان وزیر تعلیم و تربیت انجام وظیفه می کرد.

3ـ مجلس شورای عالی

مجلس شورای عالی به عنوان بالاترین مرجع تصمیم گیری جنبش طالبان، از کلیه ی اعضا و رهبران معروف این گروه تشکیل شده است. در این زمینه یکی از نزدیکان ملاعمر چنین توضیح می دهد: «برای این مجلس اعضای معینی وجود ندارد، بلکه هر کس که امیرالمؤمنین با او بنشیند یا مشورت نماید یا در مسأله و موضوعی بحث و مناظره کند، عضو این مجلس محسوب می گردد.» وی می گوید: «قرار فیصله ای که رهبران طالبان نموده این است که مجلس نباید دارای اعضای معین باشد». اما بعدها گفته شد که این مجلس دارای حدودا سی نفر عضو می باشد و اعضای آن به عنوان کادر اجرایی طالبان محسوب می شوند.

علاوه بر افرادی که به عنوان شورای اداری کابل قبلاً ذکر شد، افراد زیر در این مجلس عضویت داشتند: ملا محمد حسن رحمانی والی قندهار و شخص نزدیک به ملا عمر، ملا احمد اللّه معروف به مولوی نانی که به عنوان حاکم هرات از سوی ملا عمر تعیین شد و از مجروحان جنگی دوره ی جهاد افغانستان است، ملا سید محمد حقانی که در حدود 28 سال دارد و سرپرست اداره ی تبلیغات طالبان در قندهار و از سخنگویان رسمی آنان می باشد، ملایار محمد که حدودا سی ساله است و از فرماندهان سابق حزب اتحاد اسلامی استاد سیاف (والی غزنی) می باشد، ملا امیر خان متقی حدودا سی ساله و از اعضای سابق حزب حرکت انقلاب اسلامی مولوی محمد نبی محمدی می باشد. او به عنوان مسئول اداره ی اطلاعات و فرهنگ طالبان محسوب می شود و از سخنگویان رسمی طالبان در کابل است، ملا وکیل احمد متوکل پسر عالم معروف قندهار «شیخ محدث عبدالغفار» که در زمان حاکمیت کمونیست ها شهید شد. وی از مشاوران نزدیک ملاعمر و از افراد آگاه به تحولات جهانی است.4

نکته ی قابل توجه آن است که بیشتر افراد برجسته و متصدیان امور سیاسی گروه طالبان از اهالی قندهار و اطراف آن می باشند و تمامی مراکز مهم و پست های کلیدی در اختیار آنان می باشد. براساس برخی برآوردها حدود 90 درصد از پست های مهم و اجرایی کشور در اختیار اینان قرار دارد.5

4ـ مجلس وزرا

اعضای این مجلس را هیأت وزیران تشکیل می دهند. این مجلس برای اداره ی امور و رسیدگی به مسایل سیاسی و کشوری دارای جلسات هفتگی است. اکثر افراد این مجلس فاقد تجربه، اما دارای باور و اخلاص دینی عمیق و عمل گرایی جدی هستند. جوان ترین عناصر آن را افرادی با سنّ بیست و پنج الی سی سال تشکیل می دهند. تغییر و گردش مداوم اداری از ویژگی های رایج جنبش طالبان است، براین اساس اعضای این مجلس به صورت مداوم در حال تغییر و تبدیل می باشند. همه ی این تغییرات به دستور شخص ملاعمر رهبر این گروه انجام می گیرد. اعضای این مجلس در تابستان 1376 (اگوست 1997) از افراد زیر تشکیل می گردید: ملانورالدین ترابی مسئول وزارت عدلیه، ملاعبداللّه مسئول وزارت دفاع، ملا محمد حسن مسئول وزارت خارجه، ملا خیراللّه خیرخواه مسئول وزارت داخله، ملاامیرخان متقی مسئول تبلیغات و فرهنگ، ملا سید عنایت الدین مسئول تعلم و تربیت، ملا احمداللّه لغمانی مسئول تعلیمات و آموزش عالی، ملا داداللّه مسئول ارتباطات، ملا محمد عیسی مسئول آب و برق، ملا محمد نسیم آخوندزاده مسئول زراعت، ملا حافظ محب اللّه مسئول امور تجارت، ملا احمداللّه زاهد مسئول امور صنعت (صنایع) و ملا عباس مسئول امور صحت عامه و بهداشت.

5ـ دارالفتوای مرکزی

 جنبش طالبان برای صدور فتاوای شرعی و پشتوانه ی دینی خود مجلسی را متشکل از تعدادی از علما و طلاب دینی به عنوان دارالفتوای مرکزی تشکیل داد. ریاست این مجلس را «نور محمد ثاقب» به عهده دارد که از سوی ملا عمر منصوب شده است. مرکز این دارالفتوا شهر قندهار است و یکی از افراد پرنفوذ آن موسوی عبدالعلی دیوبندی است که از دارالعلوم دیوبند هند فارغ التحصیل گردیده است.

6ـ مجالس شورا در ولایات

ملا عمر به والیان و حاکمان ولایات اختیاراتی داده است که براساس آن می توانند برای تشکیل شورای ولایات اقدام نمایند. این شورا در مسایل اداری و حکومتی به تصمیم گیری می پردازند.

7ـ شورای نظامی

شورای نظامی جنبش طالبان از مهم ترین فرماندهان نظامی و جنگ جویان معروف آن تشکیل می گردد. چهره های معروف این شورا عبارتند از: ملاعبداللّه وزیر دفاع، مولوی جلال الدین حقانی، حاجی محمد نعیم کوچی، ملا عبدالسلام راکتی.

 

 مواضع و افکار سیاسی ـ دینی طالبان

جنبش طالبان به لحاظ بافت تشکیلاتی عمدتا از پشتون های افغانستان تشکیل شده است، اما شعار اسلام گرایی و تطبیق شریعت از سوی آنان هر نوع گرایش نژادی و قومی را مورد انکار قرار می دهد. مواضع و افکار سیاسی و دینی طالبان اگر چه از محرومیت تعالیم و آموزش های دینی آنان در مدارس علمی سرچشمه می گیرد، اما دراین میان این جنبش به دلیل خصلت سنت گرایی شدیدی که در خود دارد، از آداب و رسوم محلی نیز تا اندازه ی زیادی متاثر بوده است. این نکته به ویژه زمانی اهمیت می یابد که زندگی قبیله ای و روستایی آنان را مورد توجه قرار دهیم. حتی برخی از سران این جنبش مراکز تعلیمی و حوزوی خارج از افغانستان را ندیده اند و عده ی زیادی از آنان ـ اکثریت قریب به اتفاق ـ در مدارس علمی ای که در مناطق مرزی افغانستان یا کمپ های مهاجرین در پاکستان تشکیل گردیده بود، به تحصیل پرداخته اند. بنابراین جنبش طالبان از مایه های فکری و تئوریک قوی در زمینه ی اندیشه ی سیاسی اسلام، حکومت دینی و دیگر مسایل مربوط به حکومت دینی بی بهره هستند. با این همه شعار تطبیق احکام دینی در رأس برنامه ها و افکار سیاسی آنان قرار دارد؛ رادیو کابل به «رادیو شریعت» تغییر نام می یابد و تنها ارگان انتشاراتی این جنبش به نام «شریعت» منتشر می گردد. «حزب المومن» عنوان یکی دیگر از انتشارات این گروه است که در پاکستان منتشر می گردد. این ها همه بیانگر ایده ی اسلام خواهی و شعار تطبیق شریعت آنان می باشد. در زمینه ی فقدان یک تئوری منسجم در میان این گروه یکی از پژوهشگران غربی چنین می نویسد: «استنباط من این است که گروه طالبان در حالی که مجموعه ی عقاید روشنی دارند، فاقد ایدئولوگ و نظریه پردازی هستند که بتواند چارچوب مدونی را برای هدایت جنبش و تعیین خط مشی آینده ی آن ارایه نماید». ازاین رو به نظر می رسد چیزی به نام ایدئولوژی برای این گروه وجود نداشته باشد. آنچه وجود دارد، عقیده ی متعصبانه ای است که ظاهرا درمیان مردم نفوذ زیادی پیدا کرده است.6

بنابراین آنچه به عنوان افکار و اندیشه های دینی ـ سیاسی جنبش طالبان مطرح می گردد، فاقد مبانی تئوریک و نظام مندی است. ازاین رو می توان گفت که منظور از این اندیشه ها مجموعه ی باورها و معتقدات صوری و غیر مدونی است که از رهگذر برداشت صوری و سطحی انگارانه ی طالبان و نیز سنن و آداب قبیله ای جامعه ی افغانستان شکل گرفته است. دراین جا به صورت اختصار به عمده ترین محورهای اندیشه ی سیاسی ـ دینی طالبان در دو عنوان جداگانه اشاره می شود:

1ـ اندیشه ی دینی طالبان

با توجه به آنچه گذشت نمی توان یک توصیف منظم و سامان یافته از اندیشه ی دینی طالبان ارایه داد، اما در مجموع می توان مهم ترین محورهای مرتبط به باورها و اندیشه های دینی آنان را بیان نمود.

در مورد مطالعه ی اندیشه ی دینی طالبان آنچه که پیش از هر چیز دیگر به وضوح قابل مشاهده و ردیابی است، سخت گیری مذهبی و تفسیر سطحی و صوری از شریعت اسلام است. تعصب و خشونت در راستای اجرای شریعت بیانگر ایده ی نخست و حساسیت در مورد ظواهر افراد از قبیل «ریش گذاشتن»، از بارزترین جنبه های ایده ی دوم محسوب می گردد. تحجر و قشری گری گروه طالبان که عمدتا بازتاب تلقی سطحی و صوری آنان از شریعت است، حداقل از دو منبع مهم سرچشمه می گیرد:

1ـ سنت ها و باورهای جامعه ی قبیله ای پشتون؛

2ـ تعالیم و باورهای دینی مکتب دیوبندی هند.

بیشتر محققان به نقش «جمعیت العلمای اسلام مولانا فضل الرحمن» در شکل گیری و حمایت های سیاسی و فکری طالبان اذعان دارند. بیشتر طلاب علوم دینی اهل سنت که اینک از رهبران این جنبش محسوب می شوند، در مدارس مربوط به جمعیت العلما تحصیل کرده اند. ارتباط فکری طالبان با آموزه های دینی مکتب دیوبندی7 از طریق این جمعیت به انجام رسیده است. در این زمینه «احمد رشید» روزنامه نگار پاکستانی معتقد است: «طالبان با ارتباط محدودی که با جهان داشته اند، به مدرسه های جمعیت العلمای پاکستان وارد شدند و از دانش ملاهای تنگ نظر روستایی استفاده کردند و به زودی به «دیوبندی»های سر سخت و متعصب مبدل شدند».8 بدین ترتیب می توان سرچشمه ی افکار دینی جنبش طالبان را در مقایسه با آموزه های مکتب دیوبندی مورد مطالعه قرار داد؛ خشونت در اجرای شریعت، تصلّب و جزم نگری، تصوف و دنیاگریزی و بالاخره ضدیت جدی با شیعیان، از مهمترین ویژگی های افکار دینی مکتب دیوبندی است و در افکار و باورهای دینی طالبان قابل ردیابی می باشد. اظهارات یکی از رهبران این جنبش در این زمینه جالب و قابل توجه است، او می گوید: «بدبینی و بدگویی علیه ما، چنان که علما می گویند، کفر است. چون ما دین خدا و اطاعت از احکام و دستورات او را می خواهیم، ما در پی بیان سیره و سنت رسول خدا(ص) هستیم. بنابراین بدگویی نسبت به ما کفر است، زیرا این امر بدبینی نسبت به سنت و طریقه ی رسول اللّه (ص) است».9 بنابراین گروه طالبان نه تنها اجرای شریعت را وظیفه ی خود می دانند که تلقی خود از اسلام را همان روش رسول اللّه عنوان نموده و راه هر گونه نقد و انتقاد را مسدود می نمایند.

 

 رابطه ی فکری طالبان با مکتب دیوبندی هند را که فارغ التحصیلان آن هیچ گونه شناختی از نیازهای عملی و زندگی اجتماعی ندارند و اطاعت کورکورانه و مطلق از مشایخ و مرشدهای مذهبی را ترویج نموده و در قبال هر گونه نو اندیشی مخالفت می نمایند، می توان از طریق جمعیت العلمای پاکستان به رهبری مولوی فضل الرحمن به عنوان حلقه ی اتصال میان طالبان و مکتب دیوبندی تبیین نمود؛ زیرا مولوی فضل الرحمن نماینده ی مکتب دیوبندی در پاکستان است10 و طالبان به دلیل آن که عمدتا در مدارس علمی مربوط به ایشان تحصیل نموده اند، به شدت از وی متأثر بوده و همواره از حمایت و پشتیبانی فکری و سیاسی او برخوردار بوده اند.11

 

نتیجه آن که جنبش طالبان از طریق جماعت العلمای اسلامی پاکستان با خط دیوبندی آشنایی یافته و به شدت تحت تأثیر گرایش های مذهبی این مکتب قرار دارد.

 

در یک برآورد کلی می توان گفت که اندیشه ی دینی طالبان بر تفسیر سنتی و غیر قابل انعطاف از شریعت اسلام استوار می باشد. در این تلقی تاکید بر جنبه های صوری و ظاهری شریعت، سخت گیری مذهبی و عدم توجه به شرایط و اوضاع زمانه اساس زندگی مذهبی طالبان را تشکیل می دهد. بنابراین سخت گیری های طالبان در کلیه ی مواضع دینی، اجتماعی و سیاسی از جایگاه خاصی در اندیشه ی دینی آنان برخوردار می باشد. اهتمام جدی به ظواهر قوانین و شعایر شریعت در قالب برپایی اجباری نماز جماعت در معابر و مساجد، تطبیق احکام اولیه ی اسلام بدون در نظر گرفتن عناوین ثانوی و ضرورت های زمان، نمودهای آشکاری از سخت گیری افراطی آنان محسوب می گردد.

 

گمانه ی دیگر با ردیابی برخی شباهت های فکری میان گروه طالبان و وهابیت، اندیشه ی دینی طالبان را در ارتباط با اندیشه ی دینی وهابیت مورد مطالعه قرار می دهد. شاید در عرصه ی روابط سیاسی نیز بتوان رابطه ی نزدیک و مساعد میان طالبان و عربستان سعودی را از این نظر تحلیل کرد. در این تلقی جزم نگری، تحجر و قشری گری طالبان به عنوان نمادی از اندیشه ی وهابیت مورد مطالعه قرار می گیرد. هم چنین حمایت های مالی و تسلیحاتی جریان های وهابی منش؛ نظیر سپاه صحابه ی پاکستان و پشتیبانی سیاسی و مالی دولت سعودی به عنوان یکی از سه کشوری که تاکنون دولت طالبان را به رسمیت شناخته اند، در این راستا تحلیل می شود.

 

مجله ی «نیوز» چاپ اسلام آباد در این زمینه می نویسد: «بیشترین مدارسی که طالبان در آنجا آموزش دیده اند، توسط سازمان های افراطی سنی؛ مانند سپاه صحابه ـ که ارتباط تنگاتنگ با گروه طالبان در افغانستان دارد ـ اداره می شود.... مدرسه ی اسلامیه ی فیض العلوم در نزدیکی حیدرآباد مقر جمعیت العلمای پاکستان است که به رهبری مولانا فضل الرحمن به عنوان مرکز مهم طالبان در «سند» مشهور است. در سند نه تنها این مدرسه بلکه تمامی مدارس وهابی ها، مراکز عمده ی طالبان می باشند».12

 

2. اندیشه ی سیاسی

جنبش طالبان با تفسیر خاصی که از اسلام و شریعت اسلام ارایه می کند، در زمینه ی حکومت دینی و دیگر مسایل مربوط به آن آرا و اندیشه های خاصی را مطرح می نمایند. در تحلیل اندیشه ی سیاسی طالبان و تلقی آنان از حکومت، سیاست، حاکمیت و دیگر مسایل سیاسی دو نکته حایز اهمیت است. این

دو نکته در واقع مبنای آرای سیاسی آنان را شکل می دهد:

1 ـ تاکید بر سیره ی سلف صالح از اصحاب و تابعین پیامبر اسلام(ص)

اندیشه ی سلفی گری هرچند از دیرباز در جهان اسلام از سوی برخی نحله های دینی و مذهبی مطرح و تبلیغ گردیده است، اما در عمل کمتر به آزمون گذاشته شده است. جوهره ی این اندیشه بر تمرکز و تاکید بر سیره ی گذشتگان در امور اجتماعی و سیاسی استوار می باشد. براساس این رویکرد جنبش طالبان پس از این که با تجربه ی عینی حکومت دینی مواجه می شوند، با یک چالش فکری عظیم روبرو می گردند. اکتفا به روش گذشتگان در امر حکومت داری و محدود نمودن رفتار سیاسی حکومت در قالب اندیشه ها و باورهای گذشته نمی توانست برای تأمین حوایج و نیازمندی های جدید پاسخ گو باشد. طالبان در مواجهه با این تعارض در پی توجیه و حل این معضل برآمدند.

2 ـ تاکید بر اصل حرمت اولیه و اصالة النص

در میان مذاهب اسلامی در مواجهه با پدیده های جدید و مسایل مستحدثه دو رویکرد فقهی متفاوت وجود دارد:

1ـ دیدگاهی که اصل اولی را بر اباحه و جواز می دانند، بنابراین تا زمانی که با نهی و محظور شرعی برخورد نکنند اصل را بر جواز می گذارند.

2ـ دیدگاهی که اصل را بر حرمت می گذارند و برای جواز هر مورد نیازمند نص خاص و جواز شرعی هستند.

این دو دیدگاه در برخورد با مسایل جدید و امور حکومتی تاثیرات عمیق و همه جانبه ای از خود به جای می گذارند. طالبان در برخورد با مسایل جدید و مسایل سیاسی و اجتماعی شیوه ی دوم را برمی گزیند، بنابراین به نوعی تحجّرگرایی و دگم اندیشی می رسد. اندیشه ی سیاسی جنبش طالبان نظیر؛ دیگر مشرب های فکری اهل سنت بر محوریت خلافت اسلامی استوار می باشد. طالبان پس از تصرف کابل عنوان دولت اسلامی را به «امارت» تغییر داده و ملاّ محمّد عمر را به عنوان امیر المؤمنین انتخاب نمودند. ایده ی اطاعت محض از خلیفه و حرمت مخالفت با امیرالمؤمنین در اندیشه ی سیاسی طالبان نیز مورد توجه قرارگرفت، بر این اساس طالبان مخالفین خود را به عنوان یاغی و مهدورالدم معرفی نمودند. بنابراین طالبان ساختار حکومتی مورد نظر خود را در قالب خلافت اسلامی و امارت دینی می نمایاند. در این دیدگاه وجود اوصاف عالی در زمینه ی علم، تقوی، عدالت و.... برای تصدی امر خلافت ضرورت ندارد و زعامت و خلافت تنها از رهگذر انتخاب اهل حل عقد و بیعت مردم تحقق می یابد.13 ملاعمر رهبر این گروه به دلیل پشتوانه ی شرعی از نفوذ عظیمی برخوردار می باشد. تمام افراد طالبان بر سیطره و نفوذ روحی زعیم خود ایمان داشته، اوامر او را نافذ و نافرمانی اش را معصیت می دانند.

یکی از سخنگویان طالبان این نفوذ دینی را چنین تشریح می کند: «امیرالمؤمنین در ارتباط دائم و مستمر با رهبران و فرماندهان عملی و صحنه گردان های طالبان و اداره کنندگان امور طالبان در تمام ولایات می باشد، به طوری که اگر ملاعمر بخواهد چیزی را اجرا کند، ظرف 5 دقیقه در تمام افغانستان به اجرا درخواهد آمد، چون همه اوامر و دستورات او را بدون چون و چرا اجرا می کنند.»14

 

ساختار حکومتی

طالبان با سنتی از اسلام و خلافت اسلامی یک نوع ساختار بی تکلّف، ساده و ابتدایی از حکومت را پیشنهاد می کند. به نظر آنان قوانین و ضوابط یک نظام دموکراتیک تنها در صورت ضرورت قابل پذیرش می باشد. فقدان برنامه ی حکومتی و نبود نیروهای فکری لازم برای پایه گزاری یک ساختار سیاسی کارآمد، دولت طالبان را با مشکلات جدی روبرو نموده است. هر چند طالبان این امر را در ورای اندیشه ی بی پیرایگی و بدور از ضوابط اداری دست وپاگیر خود توجیه می کند، اما واقعیت این است که طالبان تاکنون پس از گذشت قریب به پنج سال از حکو مت خود نتوانسته اند، اکثر وزارتخانه ها را فعال نمایند. آنان معتقداند که تمام امور در دست امیرالمومنین قرار دارد که به واسطه ی رأی علما و اهل حل و عقد انتخاب شده است.به نظر آنان حکومت اسلامی آن است که تمام امور از آنِ خدا و برای خدا باشد و این منبع اساسی حکم و حکومت می باشد و کس دیگری حق تشریع و قانونگذاری ندارد. برخلاف سیستم دموکراسی که تمام قانون و حاکمیت از آن مردم می باشد و مردم قوانین را تشریع می نمایند. اساس حکومت در اسلام ایمان و تسلیم کامل خدا و قوانین او بودن است، نه مردم15 بر این اساس هر چند «شورا و مجالس مشورتی» مورد پذیرش آنان قرار می گیرد، اما مشورت فقط نوعی نظرخواهی است و رأی نهایی از آنِ امیرالمومنین است. یکی از سخنگویان طالبان در این زمینه می گوید: «یک گروه مشورتی زبده از علما دائما ملاّ عمر را همراهی کرده و در تمام امور و حوادث مشورت می دهند و لکن تصمیم نهایی رأی خود امیرالمؤمنین است، چون تمامی گروه طالبان با او بیعت کرده اند و از این جهت هیچ کس حق مخالفت با او را ندارد.»16 شعار و سخنان همیشگی طالبان اقامه ی حکومت اسلامی است و در عمل آنچه در این راستا تاکنون به اجرا درآمده تطبیق برخی از تعالیم دینی؛ نظیر اجرای قصاص، حدود، امر به معروف و نهی از منکر در شکل های سخت گیرانه و افراطی آن می باشد که براساس فقه حنفی به مرحله ی اجرا گذارده شده است.

 

 پی نوشت:

 

    ۱. رادیو بی.بی.سی، شامگاه.

    ۲. طالبان از رؤیا تا امارت، پیشین، ص 52.

    ۳. همان، ص 52.

    ۴. همان،ص 53.

    ۵. همان،ص 58.

    ۶. جریان پرشتاب طالبان، ص 21 به نقل از:

 

the taliban, wa, religion..., oxford univrsity, 1998.

 ۱. مکتب دیوبندی که می توان آن را وهابیت تعدیل یافته دانست، پلی است برای وهابی نمودن؛ مرکز این مکتب در کشمیر است که به سوی پاکستان وسپس افغانستان کشیده شده است. دیوبندیان در چند موضوع اعتدال بیشتری نسبت به وهابیت دارند، شیعیان را پاک و مسلمان می دانند و زیارت پیامبر اکرم را جائز می شمرند و از ساختن قبر بلند به اندازه ی یک وجب جلوگیری نمی نمایند، ولی به هر صورت مکتب دیوبندی مقدمه و آستانه ی فکر رادیکال وهابیت است و جوانان و متعصبین دیوبندی کم کم وهابی می شوند. هم اکنون بیش از پانزده میلیون دیوبندی در هند و پاکستان زندگی می کنند.

    ۲. احمد رشید، پاکستان و طالبان (افغانستان، طالبان و سیاست های جهانی) ویلیام میلی، ترجمه ی غفار محقق، ص 116.

    ۳. طالبان از رؤیا تا امارت، ص 88.

    ۴. همان، 16.

    ۵. احمدرشید، طالبان وپاکستان(افغانستان، طالبان و سیاست های جهانی) پیشین، ص 116.

    ۶. جریان پرشتاب طالبان، ص 38 به نقل از هفته نامه ی پیام استقلال، شماره ی 7، آبان 1376.

    ۷. سجادی سید عبدالقیوم، طالبان دین و حکومت، فصلنامه ی علوم سیاسی، شماره 1، تابستان 1377.

    ۸. طالبان از رؤیا تا امارت، پیشین، ص 67.

    ۹. همان، ص 73.

    ۱۰. همان، ص 64.

منبع : پایگاه حوزه - مهر ماه 1380 ، شماره 22

 

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

آسيب‏ شناسى جريان‏هاى تكفيرى و ...، از منظر مقام معظم رهبرى

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش