مقالات > توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۱/۲ تعداد بازدید: 154

بعد از اثبات مسئله «توسل» از آیات و روایات و این که سیره مسلمانان مبتنی بر این بوده است که همواره به انبیا، اولیا و مؤمنان صالح و بزرگان، چه در زمانی که در قید حیات بوده‌اند و چه زمانی که از دنیا رحلت کرده بودند، توسل می‌جسته‌اند. لازم است رابطه «توسل» با توحید عبادی، بررسی شود.



یکی از مباحثی که باید بدان پرداخت، اثبات عدم استقلال انبیا و اولیای الهی در تأثیر است و این که آنان از خود چیزی ندارد و هر چه انجام می‌دهند به اذن خداوند و از ناحیه الهی است.

بخش اوّل: بررسی استقلال و عدم استقلال انبیا و اولیای الهی

الف) عدم استقلال انبیا و اولیای الهی در تأثیر

یکی از آیاتی که در امر توسل بدان استناد کردیم، آیه 64 سوره مبارکه نساء بود که در آن می‌فرماید:

«و ما أرسلنا من رسول إلا لیطاع بإذن الله ولو أنهم إذ ظلموا أنفسهم جاءُوک فاستغفروا الله و استغفر لهم الرسول لوجدوا الله توّاباً رحیماً».

قرآن کریم قبل از طرح مسئله استغفار انبیا برای خطاکاران و بیان آمدن آنان به سوی پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] و توسل‌شان، یاد آوری می‌کند که «هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر این که به اذن خدا اطاعت شود»؛ یعنی اطاعت از پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] و دعوت او نیز بدون اذن خدا صورت نمی‌گیرد، چه رسد به این که بخواهد بودن اذن خداوند برای مردم کاری انجام دهد.

 

«لذا از تعبیر «باذن الله» استفاده می‌شود که پیامبران الهی هر چه دارند از خداست و به عبارت دیگر وجوب اطاعت آنها بالذات نیست، بلکه آنها هم به فرمان پروردگار و از ناحیه اوست».[1]

 

بنابراین «انبیا و اولیا» سبب و وسیله نیل به مقصودند و خداوند متعال بر آنان کرامت می‌کند، نه این که آنان خود، فاعل باشند؛ هم چنان که اعتقاد ما در سایر افعال همین است؛ مثلاً چاقو به خودی خود قطع نمی‌کند، بلکه قاطع کس دیگری است و این سبب عادی است که برای قطع کردن قرار داده شده است. به عبارت دیگر تصرف انبیا و اولیا در امور تکوین و تشریع تمام العله نیست، بلکه جزء العله است و آن در صورتی کامل می‌گردد که مانعی از سوی عبد نباشد و مقتضی و مصلحت از ناحیه پروردگار موجود باشد.

 

دیدگاه علامه طباطبایی در مورد استقلال و عدم استقلال اولیای الهی

 

علامه طباطبایی در ذیل آیه 25 و 35 سوره هود که جریان پیغمبران با امت خویش مطرح است، بحثی را به بحث استقلال انبیا و اولیا مطرح کرده‌اند.

 

وی بعد از این که تفکر انسان‌ها را درباره ملک و ملکوت الهی مطرح می‌کند که می‌پندارند خدا نیز ـ نعوذ بالله‌ـ مانند یک پادشاه است و دارای افرادی به عنوان کارگزار می‌باشد که تمام ملک و املاک آنان از آن پادشاه است و از طرف او دستور می‌گیرند و...، می‌گوید: «اگر بخواهیم درباره خداوند نیز این گونه فکر کنیم، محدودیت و جدایی خدا از خلق پیش می‌آید».

 

برهان عقلی

علامه طباطبایی برای روشن شدن این امر، از برهان عقلی بهره می‌گیرد:

فقر و وابستگی در تمامی موجودات عالم به سبب این که حاجت در ذات آنهاست، دیگر محال علی الاطلاق است که در چیزی از خدای تعالی مستقل باشند؛ زیرا اگر برای چیزی از وجود و یا آثار وجودش استقلال فرض شود و به هر نحوی که فرض شود، چه در حدوث و چه در بقاء قهراً در آن جهت از خدای تعالی،‌ خالق وجود، بی‌نیاز خواهد بود و محال است که ممکن الوجود، از خالقش بی‌نیاز باشد.

 

پس هر ممکن الوجودی که فرض شود، نه در ذاتش استقلال دارد و نه در آثار ذاتش، بلکه تنها خدای سبحان است که در ذاتش مستقل است و او غنی است که به هیچ چیز نیازمند نیست؛ چون فاقد چیزی نیست، نه فاقد وجودی از وجود است و نه فاقد کمالی از کمالات وجود؛ از قبیل حیات، علم، قدرت، پس قهراً هیچ حدی نیست که او را محدود کند.[2]

 

وی با توجه به «اصالت الوجود» و اعتباری بودن ماهیات و این که اصل و حقیقت وجود در خداوند است و هر آنچه غیر اوست در وجود، وابسته به خداست، می‌گوید:

 

... در هیچ وجهی از وجوه، ممکن الوجود، مستقل از او نیست و مادامی که خصیصه عدم استقلال در ممکن الوجود محفوظ است، هیچ فرقی بین اندک و بسیار آن نیست، بنابراین با حفظ عدم استقلال از خدای سبحان و عدم جدایی از او، هیچ مانعی از این نیست که ما موجودی ممکن الوجود و وابسته به خدای متعال فرض کنیم، که به هر چیزی دانا و بر هر چیزی توانا و دارای حیاتی دائمی باشد؛ هم چنان که هیچ مانعی نیست از این که ممکن الوجودی با وجود موقت و دارای زمان و علم و قدرتی محدود تحقق یابد، موجودی که به بعضی از چیزها داند و بر بعضی امور توانا باشد.[3]

 

این همان چیزی است که مخالفان توسل از آن غفلت کرده و می‌پندارند این ممکنات در عرض قدرت خدا اتخاذ می‌شوند لذا شائبه شرک و کفر را مطرح می‌کنند، در صورتی که ممکن الوجود در جای خود واجب الوجود نیز در جای خویش محفوظ‌اند و همواره ممکن الوجود، محتاج و وابسته به واجب است.

 

اما آنچه در آن صورت، می‌توان اعتراض مخالفان را پذیرفت، آن است که این ممکن الوجود، مستقل فرض شود، زیرا در این صورت حاجت امکانی باطل می‌شود و مستلزم محال ـ انقلاب در ذات ـ می‌گردد.

 

اینها استدلال‌های عقلی و فلسفی بود که علامه در ردّ توهم کنندگان مخالف توسل بیان یاد کرده است؛ اما همان طور که در بحث آیات عرض شد که آنچه غیر خدا انجام می‌دهد با اذن الهی و مشیت اوست،‌نه از نزد خود، او نیز به این مباحث اشاره کرده و می‌فرماید: در کتاب الهی در عین این که تصریح دارد به اختصاص بعضی از صفات و افعال؛ از قبیل علم به غیب، زنده کردن، میراندن و آفریدن به خدای تعالی:

ـ علم غیب الهی در آیه:«وعنده مفاتح الغیب لا یعلماها إلا هو».[4]

ـ زنده کرده و میراندن:«و أنه هو أمات و أحیا».[5]

ـ و باز می‌فرماید:«الله یتوفی الأنفس حین موتها».[6]

ـ درباره آفرینش: «الله خالق کل شیءٍ»[7]و... .

حضرت حق در این آیات وجه اختصاصی این افعال و صفات را به خویش بیان می‌فرماید و این که فقط اوست که چنین قدرتی دارد و در آیات زیر چگونگی واگذاری این اختیارات با اذن و مشیت خویش به کسانی که صلاحیت چنین کاری را داشته باشند، تبیین شده است:

ـ علم به غیب «عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه أحد إلا من أرتضی من رسول».[8]

ـ میراندن غیر خویش:«قل یتوفاکم ملک الموت».[9]

ـ زنده کردن از طریق دیگران: «واحیی الموتی باذن الله»[10] که از زبان حضرت عیسی[علیه السلام] است.

ـ آفرینش از طریق دیگران:«و اذ تخلق من الطن کهیئة الطیر باذنی فتنفخ فیها فتکون طیراً بإذنی».[11]

روشن است که گروه اول آیات، این افعال و اعمال را فقط اختصاص به خدا می‌دهد و گروه دوم آیات، این صفات را مشروط به اذن و مشیت خدا که در آیات دیگر نیز بیان شده است، به ممکنات نسبت می‌دهد.

همه این تصرفات و اخیتاراتی که غیر خداوند دارد، در طول قدرت وتصرف الهی است، نه عرض آن تا شائبه شرک و تعارض قدرت خالق و مخلوق، رازق و مرزوق و ... پیش آید. زیرا این عمل بنده نیز از سوی خداوند نشئت گرفته و وابسته به آن جاست.

 

ب) عقیده متوسل در استقلال و عدم استقلال انبیا و اولیای الهی

 

پس از روشن شدن این مسئله که دسته‌ای از تصرفات، مختص خداوند است و کسی غیر از او نمی‌تواند در حکومت او تصرف کند و بعضی امور را خداوند با اذن و مشیت به مخلوقاتش واگذار می‌کند، ما موضوع مورد نظر را در ارتباط با بحث توسل بیان می‌کنیم:

 

علامه طباطبایی می‌گوید:

کسی که چیزی از علم غیب و قدرت غیبی را از غیر طریق فکر و قدرت بشری از مجرای عادی و طبیعی برای غیر خدای متعال؛ یعنی انبیا و اولیای و اثبات می‌کند؛ هم چنان که در روایات و تواریخ بسیاری اثبات شده و در عین حال اصالت و استقلال را از آن حضرات در این گونه امور نفی کرده است و می‌گوید: این حضرات به طور مستقل علم غیب و قدرت غیبی ندارند و هر چه از آنها به ظهور رسیده، به اذن خدا و افاضه وجود او بوده، تناقضی نگفته، بلکه سخنی منطقی است.[12]

 

پس کسی که متوسل به انبیا و اولیا می‌شود و یا حاجتی را مطالبه کند و مصائبی را دفع می‌کند، نه از نوع اعطای استقلال در این امور برای آنهاست، بلکه آنان را واسطه‌ای در فیض الهی می‌داند. علامه در ادامه می‌گوید:

 

و برعکس، کسی که برای آنها اصالت و استقلال قائل شود با فهم عوام الناس قضاوت کرده و چنین کسی خالی از غلو نیست، هر چند بگوید این اصالت و استقلال را خدای تعالی به انبیا و اولیا داده است؛ همان طور که در جریان ملک می‌گفت: هر چه رعیت دارد و در عین این که در داشتن آن مستقل است، ولی پادشاه به او داده و چنین کسی مشمول آیه:«لا تغلوا فی دینکم ولا تقولوا علی الله إلا الحق»[13] است.[14]

 

پس باید راه غلو و شرک را از راه توحید و یکتا پرستی باز شناخت تا در قضاوت دچار اشتباه نشد. کجا کسی که متوسل به انبیا و اولیا می‌شود، آنان را مستقل از خدا فرض می‌کند و برای آنان اختیارات مستقل در تصرفات تکوینی و تشریعی قائل است؟

چرا که یک موحد هر چه را در عالم هستی ببیند، جلوه‌هایی از وجود لایزال الهی است و تمام آنها سراسر محتاج و نیازمند وجود حضرت حق‌اند و به عبارت دیگر، وجود مستقل، از آن خداوند است و بقیه پرتوهایی از آن نور حقیقی و اصلی‌اند که در مباحث فلسفی نیز این بحث، تحت عنوان «تشکیک در وجود» مطرح می‌شود.

 

برخی از علمای اهل سنت به همین مبنا اشاره کرده‌اند و این دیدگاه، اختصاصی به علمای مکتب اهل بیت ندارد؛ تقی الدین سبکی در شفاء السّقام و ابوالعباس قسطلانی در المواهب اللدنیه و مؤلف تاریخ المدینه و ابن حجر همگی می‌گویند:[15]

 

در واقع استغاثه به پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] و دیگر پیغمبران و صالحان، فقط به معنای توسل به خدا به جای گاه و شأن آنهاست، از این نظر که انسان‌های والا مقامی هستند و کسی که یاری طلب می‌کند در حقیقت از یاری کننده می‌‌خواهد، که از بالاتر از خویش کمک گیرد که خداوند باشد. پس یاری‌گر، در حقیقت خداوند متعال است و پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] واسطه بین یاری خواه و یاری کننده حقیقی است که خداوند عزّوجلّ است. پس کمک از خداوند متعال است و در حقیقت خلق کردن و به وجود آوردن از جانب اوست و طلب کمک از پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] از باب سبب و کسب است.

 

بخش دوم: توحید عبادی در کلام شهید مطهری

 

شهید مطهری در عدل الهی در این باره می‌گوید:

باید تأکید شود که توسل و درخواست شفاعت و از اولیای الهی از شخصی باید باشد که خداوند او را وسیله این کار قرار داده است. چنان چه می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آوردید، تقوا پیشه کنید و به سوی او وسیله‌ای برگزینید» و به طور کلی توسل به وسایل و درخواست شفاعت از اسباب با در نظر گرفتن این که «خداوند» اینها را خلق کرده، به هیچ وجه شرک نیست، بلکه عین توحید است.[16]

 

یعنی در واقع انسانی که به ایشان متوسل می‌شود و درخواست شفاعت می‌نماید این امر با قطع نظر از خالقیت الهی نسبت به این اسباب و مستقل پنداشتن آنها صورت نمی‌گیرد، بلکه با توجه به این است که خداوند اینها را اسباب وسیله قرار داده است.

هم چنین مؤلف کتاب الوهّابیه فی المیزان با توجه به این امر می‌گوید:

 

«به درستی که شفاعت اولیای الهی برای گناه کاران به سبب نزدیکی اینها به خداوند متعال و مقام و منزلت اینهاست که شامل آنان می‌شود».[17]

 

حاصل، این که باید در مورد الوهیت به دنبال ملاک آن بود و نمی‌توان هر عملی را بدون در نظر گرفتن ملاک آن، غیر توحیدی خواند و الهیت دانست برای غیر خدا تلقی کرد. بنابراین، بهتر است وهابیت ابتدا معتقدات خویش را درباره توحید اصلاح کند، سپس به نقد اندیشه دیگران بپردازد.

 

حاصل کلام این است که موثر حقیقی، فقط خداست و اگر انسان از پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] چیزی می‌خواهد نه این که او از جانب خویش اعطا کند و انسان او را خالق و موجد می‌داند، بلکه از او می‌خواهد تا از خدا برای انسان کمک بگیرد.

 

اما دلیل این که چرا خود انسان مستقیماً این کار را نمی‌کند، این است که انسان ممکن است در اثر خطا و گناه خود از ساحت ربوبی دور شود، ولی پیامبران و اولیای خدا چون مقربان درگاه خداوندند و ارتباط معنوی آنان نیز با خداوند محکم‌تر است، انسان دست به دامن ایشان می‌شود و این نیز بلا اشکال است؛ زیرا خواستن انسان از پیامبر خدا[صلّی الله علیه و آله و سلّم] با توحید منافاتی ندارد؛ همین پیامبر هم از سوی خدای واحد و احد آمده است و اگر غیر از این بود، پیامبر ودیگر انسان‌ها در این رابطه فرقی نداشتند و نشانه آن نیز همین است که انسان به هر کسی رو نمی‌کند، بلکه از کسی درخواست می‌کند که با مؤثر اصلی ارتباط ویژه داشته باشد.

 

خلاصه

1. انجام اعمال خارق العاده ویژه خداوند متعال نیست که انجام و درخواست آن عمل از خیر خداوند، مانند انبیا و اولیای صالح شرک و کفر باشد؛ زیرا نظیر این کارها از غیر خداوند در قرآن کریم وارد شده است؛ مانند پیراهن حضرت یوسف[علیه السلام] و بینایی چشمان حضرت یعقوب[علیه السلام]، کارهای خارق‌العاده حضرت خضر[علیه السلام]، معجزات حضرت عیسی[علیه السلام]؛ مانند شفای کور مادر زاد و زنده کردن مردگان و ... .

 

2. این عقیده وهابیت که نباید از غیر خداوند اعمال خارق‌العاده را خواست، خود مستلزم شرک است؛ زیرا آنان ابتدا در کارها، بین خدا و بندگان در ذهن خویش یک تقسیم بندی قائل می‌شوند که خود عقیده‌ای شرک آلوده است، سپس درصدد جداسازی آن دو از یک دیگر هستند، حال آن که اینها استقلال ذاتی ندارند.

 

3. وهابیت براساس این که به ظواهر آیات قرآن تمسک می‌کنند، برای خداوند ـ مانند انسان‌هاـ اعضا و جوارح قائلند که این خود با توحید الهی ناسازگار است و خداوند را در حد یک انسان عادی فرو می‌کاهند، پس چگونه می‌خواهند خود را موحد بنامند؟

 

4. این که آنان مسلمانان دیگر را به سبب توسل و زیارت و... مشرک‌تر از مشرکان صدر اسلام می‌دانند و قائلند مسلمانان به هر انسان نالایقی متوسل و او را زیارت می‌کنند، حاکی از جهل آنان به مکتب اسلام است که در صورت دقت در اعتقادات ما خواهند دید که تمام تصورات ذهنی آنان باطل است و حداقل روایات صحیحین را در عمل، باطل می‌دانند که شرط یک موحد و مسلمان را اقرار به شهادتین معرفی می‌کنند و سایر اعمال را در ایمان مسلمان دخیل می‌دانند.

 

5. و بالاخره چون تمام این اعمال وافکار، اعتقاد به قدرت ذاتی آنان را در پی ندارد، بلکه همه اینها وابسته به قدرت خداوندند، بنابراین هیچ گونه تهافت و منافاتی با توحید الهی ندارد.

 

طرح عقاید و آرای وهابیت در توسل به پیامبر اکرم[صلّی الله علیه و آله و سلّم] و اولیای الهی و نقد و تحلیل آنها

 

بخش اول: طرح نظریات وهابیت در توسل به پیامبر اکرم[صلّی الله علیه و آله و سلّم] و اولیای الهی

 

الف) دیدگاه نظریه پرداز وهابیت (ابن تیمیه) در توسل

 

از اساسی‌ترین اشکالات وهابیت درباره مسلمانان متهم ساختن آنان به شرک به بهانه توسل به رسول گرامی و صالحان است.

 

ابن تیمیه بنیان گذار و نظریه پرداز وهابیت گفته است:

 

من یأتی إلی قبر نبّی أو صالح و یسأله حاجته و یستنجده، مثل أن یسأله أن یزیل مرضه، أو یقضی دینه، أو نحو ذلک ممّا لا یقدر علیه إلاّ الله، فهذا شرکٌ صریحٌ یحب أن یستتاب صحابه، فإن تاب،‌و إلاّ قتل.

 

و قال:«قول کثیر من الضلال: هذا أقرب إلی الله منیّ و أنا بعیدٌ من الله لایمکننی أن أدعوه إلا بهذه الواسطة و نحو ذلک من أقوال المشرکین.

 

هر کس کنار قبر پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] یا یکی از افراد صالح بیاید و از آنان بخواهد که بیماری او را شفا دهد و یا قرض او را ادا کند، مشرک است؛ زیرا هیچ کس جز خداوند قدرت بر انجام اعمالی این چنین را ندارد، پس واجب است چنین شخصی را وادار به توبه کنند و اگر توبه نکرد، باید کشته شود.

 

[و نیز گفته است]: کسانی که می‌گویند چون فلان شخص از من به خدا نزدیک‌تر است، پس باید او را در دعاها واسطه قرار دهم، این سخنان شرک و گوینده آن مشرک است.[18]

 

ب) نظریه مؤسس وهابیت (محمد بن عبدالوهاب) در توسل

 

محمد بن عبدالوهاب، مجدد افکار ابن تیمیه می‌گوید:

 

و إن قصدهم الملائکه و الأنبیاء و الأولیاء یریدون شفاعتهم إلی الله بذلک، هو الذی أحلّ دماءهم و أموالهم؛[19]

 

آنان که به ملائکه و پیامبران و اولیای خدا توسل می‌کنند و آن را شفیع خود قرار می‌دهند و به وسیله آنان به خداوند تقرب می‌جویند، خونشان حلال و اموال آنها مباح است.

 

محمد بن عبدالوهاب به دنبال پیمان همکاری با «محمد بن سعود»، جدّ اعلای «فهد» اعلام کرد: «هرکس به پیامبر و صالحان توسل جوید و آنان را شفیع خود سازد، خونش حلال و قتل او جایز است».[20]

 

وی در جای دیگر می‌نویسد: من ظنّ أن بین الله و بین خلقه وسائط ترفع إلییهم الحوائج فقد ظنّ بالله سوء الظنّ؛ هرکس گمان برد که بین خداوند و خلایق کسانی که وساطت می‌کنند و حوائج مردم را نزد خدا می‌برند، اینان به خداوند بد گمان هستند.[21]

 

پیامبر گرامی[صلّی الله علیه و آله و سلّم] میان بت پرستان کسانی که معتقد به وساطت صالحان بودند، فرقی نگذاشت به کفر آنان حکم کرد و دستور قتل آنان را صادر نمود.

 

«إن محمداً[صلّی الله علیه و آله و سلّم] لم یفرق بین من اعتقد فی الاصنام و من اعتقد فی الصالحین، بل قاتلهم کلهم، و حکم بکفرهم».[22]

 

اسلام کسی پذیرفته نیست مگر این که از کسانی که به وساطت صالحان معتقدند، بیزاری جوید و آنان را کافر بشمارد.

 

«لایصح دین الاسلام إلا بالبراءه ممّن یتقرّب إلی الله بالصلحاء و تکفیرهم».[23]

اگر کسی تمام شب و روز عبادت کند و آن گاه در کنار قبر پیامبر و یا ولی خدا حاضر شود و آنان را صدا کند، در حقیقت دو پروردگار را پرستیده و این چنین فردی موحد نیست.

 

«من عبدالله لیلاً و نهاراً ثم دعا نبیاً أو ولیّاً عند قبره، فقد اتّخذ إلهین اثنین و لم یشهد أن لا إله إلا الله؛ لأن إلاله هو المدعوّ».[24]

 

و در حکم مرتد گفته است: إجماع المذاهب کلّهم علی أن من جعل بینه و بین الله وسائط یدعوهم إنّه کافر مرتدّ، حلال المال و الدم؛[25]

 

تمام مذاهب اسلامی اجماع دارند که هر کس بین خود و خداوند واسطه قرار دهد و آن را صدا کند، کافر و مرتد است و اموال آن مباح و خونش هدر است.

 

محمد بن عبدالوهاب با اثبات کفر و ارتداد مسلمانان با خیالات واهی و دروغ، جهاد علیه آنان را اعلام نمود و عواطف و احساسات اعراب بادیه نشین را برانگیخته و به کمک محمد بن سعود جد اعلای ملک فهد، لشکری فراهم ساخت و با حمله به شهرها و روستاهای مسلمان‌نشین، مردم را به خاک و خون کشید و اموال آنان را به عنوان غنائم جنگی غارت کرد.[26]

 

ج) نظریه هیئت افتای سعودی در توسل

هیئت دائم افتای سعودی در پاسخ به استفتائی در ازدواج با شیعه و علت حرمت آن می‌نویسد:

لایجوز تزویج بنات أهل السّنة من أبناء الشّیعه، ولا من الشیوعیین، و إذا وقع النکاح فهو باطل؛ لأن المعروف عن الشیعة دعاء أهل البیت، و الاستغاثه بهم، و ذلک شرک أکبر؛[27]

 

ازدواج اهل سنت با شیعه و کمونیست‌ها جایز نیست و اگر ازدواجی صورت گرفت باطل است، چون عادت شیعه توسل به اهل بیت است و این بزرگ‌ترین شرک است. در پاسخ به استفتای دیگری نوشته‌اند.

إذا کان الواقع کما ذکرت من دعائهم علیّاً و الحسن و الحسین و نجوهم فهم مشرکون شرکاً أکبر یخرج من ملّة الاسلام، فلا یحل أن نزوّجهم المسلمات، و لا یحل لنا أن نتزوّج من نسائهم، و لایحل لنا أن نأکل من ذبائحهم... .[28]

 

همان گونه که در سؤال آمده است، آنان که «یاعلی، یا حسین» می‌گویند مشرک و از ملت اسلام بیرونند و ازدواج با آنان جایز نیست، خوردن ذبیحه آنان نیز حرام است.

 

با این که لجنه در پاسخ به ازدواج با یهودی و مسیحی پاسخ داده است:

یجوز للمسلم أن یتزوّج کتابیة (یهودیة أو نصرانیة) إذا کانت محصنة و هی الحرّه العفیفة؛[29]

ازدواج مسلمان با اهل کتاب، اعم از یهودی و نصرانی، در صورتی که اهل فحشا نباشد، جایز است.

جای بسیار تعجب و تأسف است که اعضای این لجنه به اصطلاح اسلامی، ازدواج با یهود و نصارا را جایز می‌دانند، در حالی که قرآن کریم چهره‌ای شرک آلود از آنان ترسیم می‌کند و می‌فرماید:

«و قالت النصاری المسیح أبن الله ذلک قولهم بأفواههم یضاهئون قول الذین کفروا من قبل».[30]

یهود می‌گویند: «عزیر» فرزند خداست و نصاری می‌گویند مسیح فرزند خداست و این همان گفتار کفار است، ولی ازدواج با شیعه را که اقرار به شهادتین دارد و به طرف قبله نماز می‌گذارد و سایر تکالیف اسلامی را به جای می‌آورد و مذهب خود را از مکتب اهل بیت عصمت و طهارت[علیه السلام] فرا گرفته است، جایز نمی‌دانند.

 

بخش دوم: نقد و بررسی افکار وهابیت در حوزه توسل

 

الف) توسل به پیامبران ریشه قرآن دارد

1. دستور قرآنی بر توسل به پیامبر اسلام[صلّی الله علیه و آله و سلّم]

 

استغاثه به انبیا و پیامبران الهی و تقاضای شفاعت از آنان در دوران حیات و زندگی آنان مسئله‌ای است قرآنی و هیچ گونه تضادی با مبانی اعتقادی شیعه ندارد، چنان که خداوند می‌فرماید: «ولو أنهم إذ ظلموا أنفسهم جاءوک فاستغفروا الله و استغفر لهم الرسول لوجدوا الله تواباً رحیماً».[31]

 

و اگر آنان وقتی به خود ستم کرده بودند، پیش تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند و پیامبر نیز برای آنان طلب آمرزش می‌کرد، قطعاً خدا را توبه پذیر مهربان می‌یافتند.

 

2. توسل برادران یوسف به حضرت یعقوب[علیه السلام]

 

هم چنین در داستان یوسف و برادرانش آن جا که از زبان برادران یوسف می‌فرماید:

 

«یا أبانا أستغفر لنا»[32] ای پدر برای آمرزش گناهان ما از خدا طلب آمرزش کن.

 

یعقوب در پاسخ فرزندانش می‌گوید:

 

«سوف أستغفر لکم»[33] به زودی از پروردگارم برای شما طلب آمرزش خواهیم کرد.

 

باید به یاد داشته باشیم بحث توسل از منظر قرآن در فصل‌های قبل دقیقاً بررسی شد، از این جهت از تکرار آن خودداری می‌شود.

 

بنابراین، بنده خدا را در پیشگاه خداوند واسطه قرار دادن، به نص صریح قرآن هیچ منعی از منظر عقل و شرع ندارد.

 

ب) توسل ریشه در سنّت پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] دارد

 

در فصل «توسل از منظر روایات فریقین» روایت توسل شخص نابینا به پیامبر اکرم[صلّی الله علیه و آله و سلّم]، هم چنین حدیث توسل به آن حضرت با رهنمود عثمان بن حنیف بررسی شد. در این قسمت، تنها به ذکر اقوال برخی از دانشمندان اهل سنت درباره این دو روایت اکتفا می‌شود تا در نتیجه اثبات شود که توسل، ریشه در سنت پیامبر دارد.

 

مبارک فوری (م1353هـ .ق) در کتاب تحفه الأحوذی که شرح صحیح ترمذی است، می‌نویسد:[34] شیخ عبدالغنی دهلوی (م1269هـ .ق)، در کتاب انجاح الحاجة علی سنن ابن ماجه گفته است: استاد ما شیخ محمد عبادی سندی (م1257هـ .ق) در رساله خویش طوالع الأنوار علی الدّر المختار گفته است: حدیث مرد نابینا دلالت بر جواز توسل به پیامبر گرامی[صلّی الله علیه و آله و سلّم] در زمان حیات آن حضرت دارد، اما دلیل بر توسل پس از رحلت، داستان مردی است که برای حاجت خویش نزد عثمان بن عفان رفت و آمد می‌کرد و به برکت توسل به رسول گرامی[صلّی الله علیه و آله و سلّم] مشکل او برطرف گردید.

 

شوکانی (م1255هـ .ق) گفته است: این دو روایت، دلالت بر جواز توسل به رسول اکرم[صلّی الله علیه و آله و سلّم] دارد، به شرط آن که معتقد باشیم همه کارها به وسیله خداوند متعال انجام می‌شود و او به هرکس بخواهد عطا می‌کند و اگر نخواهد مانع می‌شود و هر آنچه او اراده فرماید، محقق خواهد شد و اگر اراده نکند به وقوع نخواهد پیوست.[35]

 

ج) عجز از قضای حوائج، معیار شرک نیست

 

اگر معیار و ملاک شرک توسل جستن به کسی است که عاجز از برآوردن حاجت باشد، این امر به اموات اختصاص ندارد، بلکه اگر کسی به فرد زنده‌ای هم که عاجز از انجام درخواست باشد، متوسل شود، باید شرک باشد و حال آن که هیچ عاقلی چنین سخنی را به زبان نمی‌آورد.

 

صنعانی دانشمند سنی متأثر از افکار وهابیون می‌گوید:

الاستغاثه بالمخلوقین الأحیاء فیما یقدرون علیه ممّآ لاینکرها أحد و إنما الکلام فی استغاثه القبوریّین و غیرهم بأولیائهم و طلبهم منهم أموراً لایقدر علیها إلاّ الله تعالی من عافیة المریض و غیرها.

 

هیچ کس منکر استغاثه به انسان‌های زنده برای انجام کارهایی که در توان آنهاست نیست، بلکه سخن در توسل به قبور اولیا و درخواست از آنان برای شفای مریض و امثال آن است.

 

سپس می‌نویسد:

و قد قال أم سلیم: یا رسول الله! خادمک أنس أدع الله له وقد کانت الصحابة یطلبون الدعاء منه و هو حیّ و هذا أمر متّفق علی جوازه، و الکلام فی طلب القبوریّین من الأموات أو من الأحیاء أن یشفوا مرضاهم، و یردّوا غائبهم، و نحو ذلک من المطالب التی لا یقدر علیها إلا الله؛[36]

 

أم سلیم به پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] عرض کرد: ای رسول خدا برای خادمت انس دعا کن. زمانی که پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] زنده بود، اصحاب خدمت آن حضرت می‌آمدند و درخواست می‌کردند تا در پیشگاه الهی واسطه شود و برای آنان دعا کند و این امری است که مورد اتفاق همه مسلمانان است. نکته مورد اختلاف درخواست شفای مریض و مانند آن از مردگان و یا از انسان‌های زنده است با این که هیچ کس غیر از خداوند بر انجام چنین کارهایی قدرت ندارند.

 

نتیجه آن که درخواست و تقاضا از کسی که قادر بر انجام کاری نیست، امری بیهوده، عبث و غیر معقول است، نه این که بوی شرک از آن استشمام شود و ملاکی برای اتهام به شرک باشد. مثلاً اگر انسان گرسنه از دیوار تقاضا کند که برای وی غذا فراهم نماید، مردم این کار را لغو، بیهوده و نامعقول می‌ شمارند، نه این که او را مشرک بدانند و از دایره توحید خارج کنند.

 

1. معیار صحیح شرک

شرک به خدا در جایی تحقق می‌پذیرد که تقاضا کننده معتقد باشد که صاحب قبر همانند، پیامبر، امام و یا ولی خدا، قدرت و توان بر انجام تقاضای او را به صورت مستقل و بدون استفاده از قدرت خداوند متعال دارد، ولی اگر معتقد باشد که او نزد خدا آبرو دارد و می‌تواند برای قضای حاجاتش واسطه شود و یا قادر به انجام تقاضای او به اذن خداوند باشد، قطعاً شرک نیست؛ همان گونه که حضرت عیسی[علیه السلام] زنده کردن مردگان و شفایابی را به اذن و اجازه پروردگار می‌داند و می‌گوید:

 

«أنی أخلق لکم من الطین کهیئة الطیر فانفخ فیه فیکون طیراً بإذن الله و أبریءُ ألاکمه و الأبرص و أحیی الموتی بإذن الله»؛[37]

 

من از گِل چیزی به شکل پرنده می‌سازم سپس در آن می‌دمم و به اذن خدا پرنده می‌شود، کور مادر زاد و مبتلایان به بیماری پیسی را به اذن خدا شفا می‌دهم و مردگان را به اذن خدا زنده می‌کنم.

 

و این چنین عقیده نه تنها شرک نخواهید بود، بلکه عین توحید و یکتا پرستی است؛ زیرا مؤثر اصلی و واقعی، ذات احدیت است.

 

«سمهودی شافعی» نیز در بیانی کوتاه به این نکته اعتراف می‌کند و می‌گوید:

 

قد یکون التوسّل به [صلّی الله علیه و آله و سلّم] بطلب ذلک الأمر منه بمعنی أنّه[صلّی الله علیه و آله و سلّم] قادرٌ علی التّسبیب فیه بسؤاله و شفاعته إلی ربّه، فیعود إلی طلب دعائه و إن اختلفت العبارة. و منه قول القائل له: أسألک مرافقتک فی الجنّة، و لا یقصد به إلاّ کونه[صلّی الله علیه و آله و سلّم] سبباً و شافعاً؛[38]

 

گاهی توسل به پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] برای گرفتن حاجت به این منظور است که چون او را وسیله‌ای برای درخواست و شفیع نزد پروردگار قرار می‌دهیم و او نیز، چون این مقام را داراست، لذا قدرت بر انجام آن را دارد، که در حقیقت درخواست از او به درخواست از خداوند بر می‌گردد. مثل این که کسی از پیامبر تقاضا کند که در بهشت هم نشین او باشد و قصدش این باشد که رسول خدا[صلّی الله علیه و آله و سلّم] سبب و وسیله هم نشینی را فراهم نماید.

 

2. انواع شرک از دیدگاه وهابیت

 

ابن تیمیه، نظریه پرداز اندیشه‌های وهابیت، شرک را به دو نوع تقسیم کرده است:

2/1. شرک الوهیت: شریک قائل شدن برای ذات خداوند در عبادت، محبت، خوف، رجا.

2/2. شرک ربوبیت: شریک قائل شدن برای خداوند در مالکیت و پروردگار بودن او بر جهان هستی.[39]

یکی دیگر از آنها شرک را به اکبر و اصغر تقسیم نموده است. شرک اکبر را عبادت غیر خدا و شرک اصغر را ریا دانسته است.[40]

وی در مورد اقسام شرک می‌نویسند:

1. شرک الوهیت: این که انواع عبادت برای غیر خدا انجام شود؛

2. شرک در اسما و صفات: که خود بر دو قسم است:

الف) تعطیل و نفی هر گونه اسما و صفات از خداوند؛

ب) تشبیه صفات خالق به مخلوق؛

3. شرک ربوبیت:

اعتقاد به این که یکی از بندگان به همراه او در اموری که به جز او کسی قادر به انجام آن نیست، وظیفه کارگردانی آنها را به عهده دارد و با خداوند در این امر شریک است.[41]

 

همان گونه که وهابیون در باب توحید، بالاترین اهمیت را برای توحید عبادی قائلند، در این جا نیز بیشترین اهمیت را به شرک عبادی می‌دهند و عمده مباحث آنها بر محور توحید عبادی متمرکز است.

 

3. ملاک‌ها و معیارهای شرک نزد وهابیت

 

3/1. خواندن غیر خدا شرک است؛ از منظر ابن تیمیه و وهابیان، هر گونه دعا و ندای غیر خدا شرک است. ابن تیمیه می‌گوید:«درخواست دعا از ملائکه و انبیاء در عالم برزخ و سؤال نمودن، از آنها و پناه بردن به آنان جایز نیست».[42]

 

3/2. اثر گذاری مرگ در تحقق شرک؛ ابن قیم می‌گوید:«یکی از انواع شرک، طلب حاجت و استغاثه به ارواح میت و نیز توجه به آنهاست».[43]

 

عبدالعزیز بن باز عقیده دارد که «یاری خواستن از زندگان، چه به گونه شفاهی و چه به صورت کتبی و... به شرطی که وی قادر به انجام آن باشد، جایز است، ولی درخواست کمک از ارواح اموات و شکوه نمودن نزد ایشان حتی پیامبران جایز نیست؛ زیرا رابطه میت با این جهان قطع شده است».[44]

 

3/3. اعتقاد به سلطه غیبی برای غیر خدا؛ عبدالعزیز بن باز در پاسخ به این پرسش که استغاثه، طلب شفا، توسل و ... سؤال از میت چه حکمی دارد؟ می‌گوید:«درخواست دعا از اموات، بت‌ها، سنگ‌ها و دیگر مخلوقات و استغاثه به آنها و یاری خواستن از ایشان، همگی از جمله شرک اکبر است».[45]

 

نقد و بررسی

براساس تعریفی که وهابیان از شرک ارائه کرده‌اند و هم چنین به استناد ملاک‌هایی که ایشان درباره شرک مطرح می‌کنند، هر گونه توجه، محبت و اعتقاد به سلطه غیبی در مورد غیر خدا و هر گونه خواندن غیر خدا شرک به حساب می‌آید؛ بدین سب از دیدگاه آنان، آن دسته از اعمال مسلمانان که در آنها نوعی توجه و وابستگی و تعظیم در برابر انبیا و اولیای دین وجود دارد، گناه نابخشودنی تقلی می شود و براساس همین اندیشه است که وهابیت توسل و درخواست حاجت از انبیا را جایز نمی‌دانند.

 

نکته قابل تأمل و سؤال اساسی این است که آیا مسلمانانی که به انبیا و اولیای الهی متوسل می‌شوند و از آنها طلب حاجت می‌نمایند ایشان را در عرض خدا و در یک سطح قلمداد می‌کنند؟ یا این که قدرت آنها را در طول قدرت خدا و منبعث از مشیت او می‌دانند؟

 

در پاسخ باید گفت مسلمانان اعتقاد دارند که قدرت انبیا و اولیای الهی منبعث از قدرت مطلقه خداوند و در طول قدرت الهی است و تمامی کارهای ایشان با اذن و اراده او ـ جلّ اسمه ـ صورت می‌گیرد. براساس این واقعیت است که هیچ گاه در ذهن آن مسلمانی که به انبیا متوسل می‌شود، این تصور که قدرت آنان در عرض قدرت خداست، نیامده است. حتی مسلمانان کسانی را که چنین اعتقادی درباره برخی از انبیا یا اولیای الهی دارند، محکوم می‌کنند. اعتقاد به سلطه غیبی در مورد خدا نیز اگر با این عقیده همراه باشد که تمام این امور به خدای متعال مستند است، شرک نخواهد بود.

 

با عنایت به مطالب مذکور، نمی‌توان مسلمانی را که به انبیا و اولیای الهی متوسل شده و از آنها درخواست حاجت می‌کند، بلافاصله مشرک خواند؛ زیرا نفس مسلمان بودن، بزرگ‌ترین قرینه است تا عمل وی حمل بر صحت گردد.

 

سلیمان بن عبدالوهاب به برادرش «محمد بن عبدالوهاب» نصیحت می‌کند که مسلمانان را تکفیر نکند؛ زیرا در مسلمان بودن، اقرار به یگانگی خدا و رسالت حضرت محمد[صلّی الله علیه و آله و سلّم] کافی است. آن گاه به روایتی که رسول خدا[صلّی الله علیه و آله و سلّم] در صحیح مسلم آمده است، استدلال می‌کند:«اسلام این است که به یگانگی خدا و رسالت حضرت محمد[صلّی الله علیه و آله و سلّم] شهادت بدهی».[46]

 

وی تأکید می‌کند: «اجماع امت بر این است که اگر کسی شهادتین را بر زبان جاری کرد، حکم اسلام بر او جاری می‌شود و قابل احترام است».

 

آن گاه خطاب به محمد بن عبدالوهاب می‌گوید: شما کسانی را تکفیر می‌کنید که شهادتین را بر زبان جاری می‌کنند، نماز می‌خوانند، روزه می‌گیرند، زکات می‌دهند، حج به جا می‌آورند و به شعائر دینی تقید دارند.[47]

 

در جایی دیگر می‌افزاید:

در هر مذهبی، راه‌های ارتداد و احکام آن بیان شده، ولی هیچ کس نگفته است که درخواست حاجت از غیر خدا یا توسل به انبیا در حال ممات، مسح قبور ایشان شرک و ارتداد محسوب می‌شود. این اعمال بیش از هفت قرن است که میان مسلمانان رایج است، ولی هیچ گاه مسلمانانی که این اعمال را انجام نمی‌دادند، آنهایی را که اعمال مذکور را انجام می‌دادند، تکفیر نمی‌کردند و برای ایشان حکم ارتداد صادر نمی‌کردند.[48]

 

4. آیا مرگ و زندگی سبب، مرز شرک و توحید است؟

 

وهابیت، موت و حیات سبب را مرز توحید و شرک می‌انگارد و عقیده دارد که هرگاه از پیامبر و امام در حال حیاتش استمداد شود، این کار با اصل توحید مطابق است و اگر پس از درگذشت آنها استمداد شود، این عمل شرک و با اصول توحید مخالف خواهد بود.

 

محمد بن عبدالوهاب در این باره چنین می‌گوید:[49]

 

«در دنیا و زندگی اخروی جایز است انسان نزد مرد صالح بیاید و بگوید در حق من دعا کن؛ هم چنان که اصحاب رسول خدا در حال حیات‌ آن حضرت از او سؤال می‌کردند، ولی پس از مرگ او هرگز از او درخواست دعا نمی‌کردند، بلکه علمای گذشته این نوعمل را انکار می‌کردند، حتی کار کسانی که نزد قبر او خدا را می‌خوانند، صحیح نمی‌دانند چه رسد که از خود پیامبر چیزی بخواهند».

 

تحلیل و بررسی

همان گونه که درخواست از زندگان و تقاضای دعا از آنها به منظور برآورده شدن نیازهای انسان را نمی‌توان شرک خواند، توسل به اموات را نیز نمی‌توان شرک به حساب آورد؛ زیرا هر دو کار از یک مقوله‌اند؛ هر دو عبارتند از: درخواست از آفریدگان و صرفاً از این جهت که درخواست از غیر خداست، گمان شریک بودن را پدید آورده‌اند.

به عبارت دیگر: زنده یا مرده بودن اشخاص نمی‌تواند ماهیت «درخواست از غیر خدا» را تغییر دهد. بنابراین، اگر ثابت شود که دعا کردن و درخواست کردن از بندگان خدا در دوران زندگی ایشان جایز است، عدم منع آن در دوران پس از مرگ نیز ثابت می‌شود.

 

در قرآن کریم موارد متعددی یافت می‌شود که بر وقوع این عمل دلالت می‌کند، بدون آن که قرینه‌ای بر نفی آن ارائه شده باشد؛ از جمله در داستان حضرت موسی[علیه السلام] و ماجرای زد و خورد یکی از قبطیان با فردی از بنی اسرائیل می‌خوانیم:

«فاستغاثه ألذی من شیعته علی الذی من عدوّه»؛[50]

پیرو موسی بر ضد دشمن خود از موسی یاری خواست... .

هم چنین در داستان دیدار موسی و خضر[علیه السلام] قرآن می‌فرماید:

«فانطلقا حتی إذا أتیا أهل قریة استطعما أهلها فأبوا أن یضیفوهما»؛[51]

آن، دو به راه خود ادامه دادند تا بر روستایی وارد شدند و از مردم آن تقاضای غذا کردند، آنها از میهمان نوازی آن دو سر باز زدند.

قرآن گزارش می‌دهد حواریون حضرت عیسی[علیه السلام] از ایشان خواستند که به درگاه خدا دعا کند و تقاضای فرود آمدن مائده آسمانی نماید و نیز بیان می‌کند که قوم موسی[علیه السلام] از پیامبر خدا خواستند که برای ایشان از خدا طلب باران کند. باز می‌فرماید یوسف پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] هنگامی که در زندان بود و یکی از افراد هم بند او آزاد می‌شد، به وی سفارش کرد که نزد عزیز مصر درباره یوسف و زندانی بودن او سخن بگوید.[52]

هنگامی که برای یوسف پیامبر جایز است که از کافر تقاضای کمک کند و به او سفارش نماید که وی را نزد عزیز مصر به یاد آورد و یا برای دو بنده پاک آستان الهی، موسی و خضر، جایز است از مردم روستایی درخواست غذا داشته باشند، به طریق اولی برای ما جایز و روا خواهد بود که در برابر مزار رسول خدا[صلّی الله علیه و آله و سلّم] بایستم و عرض کنیم:«ای محمد، ما را نزد پروردگارت به یاد آور». یا نیاز خود را با حضرتش در میان گذاریم و بر آورده شدنش را از آن حضرت، اگر چه از طریق دعای ایشان در آستان ربویی باشد، طلب نماییم.

به عبارت دیگر، همان گونه که تقاضای بر آوردن نیاز از بندگان خدا آن گونه که قرآن گزارش کرده، کاری جایز است، حضور در کنار تربت پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] و اولیای الهی و یا توجه کردن از راه دور و درخواست نمودن از ایشان نیز عملی شرعی و صحیح است. حیات و موت پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] چگونه ماهیت عمل را دگرگون می‌سازد، در صورتی که اگر چنین عملی شرک باشد، باید در هر دو حالت شرک محسوب شود و سرانجام این که حیات و ممات شخصی که از او کمک خواسته می‌شود، اگر مؤثر باشد باید در مفید بودن یا نبودن آن مؤثر باشد باید در مفید بودن یا نبودن آن مؤثر باشد نه در شرک و توحید.

محقق فرزانه مرحوم سید حسن موسوی قزوینی در این باره می‌نویسد:

ممکن است برخی گمان کنند که چون این شخصیت‌های بزرگ از دنیا رفته‌اند، توانایی انجام کاری ندارند؛ از این رو دعا در پیشگاه آنان روا نیست. در پاسخ این اشکال می‌گوییم:خدا پیامبرش را در قرآن این گونه می‌شناساند:

«وما نقموا إلا أن أغناهم الله و رسوله من فضله»؛[53]

[کافران و منافقان] دست به انتقام نیالودند مگر از آن جهت که خدا و پیامبرش اینان را از رهگذر بخشش الهی بی‌ نیاز نمودند.

و نیز می‌فرماید:

«ولوأنهم رضوا ما آتاهم الله و رسوله و قالوا حسبُنا الله سیؤتینا الله من فضله و رسوله»؛[54]

ای کاش این مردم [ناراضی و انتقادگر] به آنچه خدا و پیامبرش در اختیارشان گذاشتند، خشنود می‌شدند و می‌گفتند: خدا ما را کافی است و به زودی خدا و پیامبرش از بخشش و فضل خود به ما عطا خواهند کرد.

در آیه دیگر می‌خوانیم:

«لقد جاءکم رسول من أنفسکم عزیزٌ علیه ما عنتم حریص علیکم بالمومنین رؤف رحیم»؛[55]

همانا از میان شما پیامبری به سویتان آمده که سختی کشیدن و رنج بردن شما برای او گران است، او به [هدایت] شما حرص می‌ورزد و بر مؤمنان رأفت و رحمت می‌آورد.

طبعاً مقتضای این رأفت و رحمت در حق مؤمنان آن است که پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] به شفاعت ایشان نزد خدا بپردازد. فخر رازی در شرح این آیه می‌نویسد:«غرض از آیه این است که پیامبر[صلّی الله علیه و آله و سلّم] برای رساندن نیکی‌های دنیوی و اخروی به شما مسلمانان حرص می‌ ورزد».[56]

حال می‌گوییم: کسی که دارای چنین مرتبت و مکانتی است، سزاوار است که بندگان خدا نزد او در کنار تربت پاک او حضور یابند، به وی متوسل شوند و از او روی نگردانند و به سراغ موجوداتی که به هیچ روی مالک سود و زیان خود نیستند، نروند.

اگر موارد بسیار زیاد معجزات پیامبران و کارهای خارق العاده ایشان را که در قرآن و احادیث نقل شده است، بررسی و مطالعه کنیم از توانایی ایشان در دوران حیات آگاه خواهیم شد؛ اموری از قبیل شکافته‌ شدن سنگ‌ برای حضرت موسی[علیه السلام]، زنده شدن مردگان به دست حضرت عیسی، دو نیم شدن ماه به فرمان رسول خدا و بالا رفتن آن بزرگوار به سوی آسمان‌ها تا آخرین مرحله ممکن، همه، نشانه‌ توان خدایی این مقربان درگاه الهی است.

 

از طرف دیگر، می‌دانیم که مرگ پایان زندگی نیست و انسان‌ها پس از مردن به زندگی خود در جهان دیگر ادامه می‌دهند، به ویژه آن که دلایلی مبنی بر حیات برزخی پیامبران و اولیای خدا در دست است و نشان می‌دهد آنان از تمام آثار حیات برخوردارند.

 

از این دو نکته (توانایی انبیا در دوران حیات و استمرار حیات ایشان در برزخ) نتیجه می‌شود که پیامبران بعد از رحلت از قدرت پاسخ گویی به ندای درماندگان برخوردارند؛ همان گونه که در دوران حیات از این قدرت بهره‌مند بودند. بنابراین، پناه بردن و توسل به ایشان نه کاری عبث است و نه اقدامی شرک آمیز.[57]

 

پي نوشت :

[1] . تفسیر نمونه، نساء، ذیل آیه64.

[2] . المیزان فی تفسیر القرآن، (ترجمه)، ج10، ص315 (چاپ جامعه مدرسین).

[3] . همان.

[4] . انعام، آیه 59.

[5] . نجم آیه‌ 44.

[6] . زمر، آیه 42.

[7] . همان، آیه 92.

[8] . جن، آیات 26 و27.

[9] . سجده، آیه 11.

[10] . آل عمران، آیه 49.

[11] . مائده، آیه 110.

[12] . المیزان فی تفسیر القرآن (ترجمه)، ج10، ص317.

[13] . نساء، آیه 171.

[14] . المیزان فی تفسیر القرآن، ج10، ص318.

[15] . موسی محمد علی، حقیقة التوسل و الوسیله، ص47 و جمیل صدقی الزهاوی، الفجر الصادق فی الرّد علی منکری التوسل و الکرامات و الخوارق، ص54.

[16] . مرتضی مطهری، عدل الهی، ج1، ص293.(متن عربی، تعریب محمد عبدالمنعم خاقانی).

[17] . جعفر سبحانی، الوهابیة فی المیزان، ص205.

[18] . زیارة القبور و الاستنجاد بالمقبور، ص156.

[19] . کشف الشبهات، ص58 و مجموعه مؤلفات الشیخ محمد بن عبدالوهاب، ج6، ص115.

[20]. مجموعه مولفات الشیخ محمد بن عبدالوهاب، ج6، ص115.

[21] . همان، ج5، ص241.

[22] . همان،‌ج6، ص146.

[23] . همان،‌ج6، ص188.

[24] . همان،‌ج6، ص 166.

[25] . همان،‌ج 6، ص147، 213، 227، 232، 242.

[26] . ر.ک: تاریخ نجد، ص95، الفصل الثالث (الغزوات) و تاریخ ال سعود،ج1، ص31.

[27] . فتاوی اللجنه الدائمه للبحوث العلمیه و الافتاء، ج18، ص298.

[28] . همان، ج3، ص373، فتوای شماری3008.

[29] . همان، ج18، ص315.

[30] . توبه،‌آیه 30.

[31] . نساء، آیه 64.

[32] . یوسف، آیه 97.

[33] . همان، آیه98.

[34] . تحفة الاحوذی، ج10، ص34.

[35] . تحفة الذارکرین، ص162

[36] . عبدالرحمن بن حسن آل الشیخ، فتح المجید فی شرح کتاب التوحید، ص167.

[37] . آل عمران، آیه 49.

[38] . وفاء الوفاء، ج2،ص421.

[39] .ابن تیمیه، مجموعه فتاوی، ج1، ص106.

[40] . حافظ بن احمد حکمی، مختصر معارج القبول، ص139ـ 140.

[41] . همان، ص135.

[42] . ابن تیمیه، مجموعه فتاوی، ج1، ص172.

[43] . عبدالرحمن بن حسن آل الشیخ، فتح المجید، ص161.

[44] . عبدالله بن عبدالعزیزبن باز، مجموع فتاوی و مقالات متنوّعه، ج7، ص411ـ 412.

[45] . همان، ص428.

[46] . ابوالحسین مسلم، صحیح، ج1، ص29.

[47] . سلیمان بن عبدالوهاب، الصواعق الالهیّه فی الرّد علی الوهابیه، ص4ـ 7.

[48] . همان.

[49]. کشف الشبهات فی التوحید، ص7.

[50] . قصص، آیه15.

[51] . کهف، آیه 77.

[52] . ر.ک: مائده، آیات112 و 114؛ بقره، آیه60؛ اعراف، آیه 160 و یوسف، آیه 42.

[53] . توبه،‌آیه 73.

[54] . همان، آیه59.

[55] . توبه، آیه 128.

[56] . تفسیر کبیر، ج16، ص236.

[57] . سید حسن موسوی قزوینی، البراهین الجلیّه فی دفع تشکیکات الوّهابیه، ص35ـ 36.

منبع: پایگاه حج

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام