پرسش و پاسخ > تفاوت توحید ربوبی و توحید الوهی در چیست؟

تفاوت توحید ربوبی و توحید الوهی در چیست؟

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۰/۲۸ تعداد بازدید: 347

توحید الوهیتفسیر ربوبیت به خالقیت، و الوهیت به پرستش از اشتباهات فاحش وهابیت است. ربوبیت از کلمه «رب»به معنای صاحب گرفته شده است، و صاحب و مالک بودن تناسب با خالقیت و آفرینندگی ندارد، بلکه مناسب با مقام کارگردانی و تدبیر آنهاست. اله نیز به معنای معبود نیست.



در کتابهای وهابیان به پیروی از بنیانگذار این مکتب، از دو نوع توحید نام می برند و می گویند: «توحید ربوبی» و «توحید الوهی». توحید نخست را به توحید در خالقیت و توحید دوم را به توحید در عبادت و پرستش تفسیر میکنند، و یاد آور می شوند که همه فرق اسلامی، توحید در خالقیت را پذیرفته اند و خالقی جز خدا قائل نیستند ولی آنان در الوهیت گرفتار شرک شده اند، زیرا کارهای آنان مانند توسل به پیامبران و صالحان، و یا استغاثه و استمداد از آنان و یا طلب شفاعت از پیامبران، همه و همه پرستش انبیاء و پیامبران است و از این جهت با مشرکان عصر رسالت، یکسان و همگام هستند، و اگر توحید، در ربوبیت، برای نجات از عذاب کافی بود، همه مشرکان عصر رسالت، اهل نجات بودند (1).

در اینجا دو نکته را یادآور می شویم:

1 - تفسیر ربوبیت به خالقیت، و الوهیت به پرستش از اشتباهات رائج وهابیان است که هرگز در آن تجدید نظر نکرده اند و خلف از سلف این اصطلاح را گرفته و پیوسته می تازند، زیرا همانطور که یادآور شدیم، ربوبیت از کلمه «رب»به معنای صاحب گرفته شده است، و صاحب و مالک بودن یک جاندار و یا یک مزرعه تناسب با خالقیت و آفرینندگی ندارد، بلکه مناسب با مقام کارگردانی و تدبیر آنهاست. صاحب یک اسب، به خاطر بهره گیری از آن، سرپرستی زندگی او را بر عهده می گیرد و با دادن آب و علوفه، وسیله ادامه حیات او را فراهم می سازد، چنانکه صاحب یک مزرعه برای پرورش گیاهان و درختان برنامه ریزی کرده و کارگردانی آنجا را بعهده میگیرد. بنابراین لازم و شایسته است که به جای توحید در ربوبیت همان اصطلاح معروف «توحید در خالقیت»را بیاورند. و از اصطلاح خود قرآن پیروی کنند.

نظیر چنین اشتباهی در کلمه الوهیت رخ داده است، ولی تحقیق این است که «اله» به معنی «معبود» نیست و اگر هم احیانا در آن به کار رود، اصطلاح جدیدی است که هرگز قرآن بر آن اصطلاح سخن نمی گوید. بلکه لفظ الله و اله یک معنا بیش ندارد. چیزی که هست، اولی «عَلَم» و اسم خاص است و دومی کلی و اسم عام. در حقیقت هر دو به معنای «خدا» هستند ولی در زبان عربی بر خلاف زبان فارسی، خدا دو نوع اسم دارد. خاص و عام، خاص، تنها بر خدای واجب الوجود اطلاق می شود و بس، در حالی که عام، هم او را شامل است و هم دیگر خدایان پنداری را که بت پرستان آنها را خدا می انگارند، هر چند از خدایی جز اسم، نصیب دیگری ندارند و به تعبیر قرآن:

(ما تعبدون من دونه الا اسماء سمیتموها انتم و آباؤکم ما انزل الله بها من سلطان. . . ) (یوسف/40) .

«شما جز خدا، تنها بتهایی را می پرستید که خودتان و پدرانتان، نام خدا بر آن نهاده اید هرگز خدا بر خدایی آنان، دلیل و برهانی نفرستاده است ».

در زبان انگلیسی عین همین اختلاف هست. مثلا در زبان انگلیسی اسم عام را به صورت [ god ] می نویسند و از این طریق اسم خاص را از عام جدا می کنند.

 

از دقت در آیات قرآنی میتوان این معنی را استفاده کرد که «اله» در قرآن به معنی خداست، البته به صورت معنای عام، نه به معنی معبود، زیرا در غیر این صورت، تفسیر قسمتی از آیات دچار اشکال می شود، اینک در آیات یاد شده در زیر دقت بفرمائید:

1 - (لو کان فیهما الهة الا الله لفسدتا) (انبیاء/22)

«هر گاه در آسمانها و زمین خدایان دیگری جز الله وجود داشتند، نظام آفرینش دچار فساد و تباهی می شد.

مضمون آیه و برهانی که آیه یاد آور می شود در صورتی صحیح است که «اله»را به معنی خدا بگیریم نه به معنی معبود و در غیر این صورت، استدلال ناتمام خواهد بود، و مقصود این است اگر در جهان خدایانی، همانند، واجب الوجود بود، دستگاه آفرینش دچار فساد و تباهی می شد، زیرا خدایان دیگر، بسان خدای واقعی دارای علم و قدرت، خلقت و آفرینش (و لا اقل) تصرف و تدبیر در آسمانها و زمین هستند، و تعدد مدبر، جز تباهی کار نتیجه ای ندارد، ولی اگر بگوئیم:مقصود این است که اگر معبودهایی جز خدا بودند، جهان دچار تباهی می شد، طبعا استدلال نارسا خواهد بود زیرا: در جهان، معبودانی به حق و یا باطل به غیر از خدا هستند ولی نظام بر پاست.

و لذا وقتی گروهی که اله را به معنی معبود می گیرند، با چنین اشکالی روبرو می شوند، ناچار می شوند کلمه «بحق »در خود آیه مقدر کنند و بگویند قل لو کان فیهما آلهة (بحق) یعنی اگر معبودان بحقی جز خدا بودند، دستگاه آفرینش دچار تباهی می شد، طبعا معبودان به حق باید مانند«الله»دارای خلقت و تصرف باشند در این صورت، تالی فاسدی را که آیه متذکر شده به دنبال خواهد داشت.

ناگفته پیداست، چنین تصرفی در کلام فصیح و بلیغ بسیار نارواست و تا دلیلی در کار نباشد، تقدیر، باطل خواهد بود، عین همین گفتار در آیه دیگر نیز حاکم است. یعنی استدلال در صورتی صحیح است که اله در آن به معنی خدا (به صورت عام) باشد نه به معنی معبود، و گرنه استدلال ناتمام بوده و برای تکمیل آن ناچاریم کلمه بر حق را تقدیر بگیریم.

2 - (و ما کان معه من اله اذا لذهب کل اله بما خلق و لعلا بعضهم علی بعض سبحان الله عما یصفون) (مؤمنون/91)

«بگو اگر با او خدای دیگری بود (نه معبود دیگر) در این صورت، هر خدایی به سوی تدبیر مخلوق خود می رفت، و برخی بر برخی برتری می جستند. »

آنچه می تواند این برهان را روشن سازد این است که در کنار خدا، خدای دیگری باشد که به گونه ای در جهان متصرف باشد، نه معبود دیگر، و گرنه اعتقاد به معبودهای ناتوان و بیچاره که از تصرف و تدبیر دور باشند چنین تالی فاسدی را به دنبال ندارد.

3 - (قل لو کان معه آلهة کما یقولون اذا لابتغوا الی ذی العرش سبیلا) (اسراء/42)

«اگر با او خدایانی بود، هر یک از آنان سعی می کردند که به سوی خدای صاحب عرش راهی پیدا کند. »

مضمون آیه این است که تعدد«اله »مایه اینست که آن اله پنداری، به خدای واقعی راه پیدا کند و این در صورتی است که مقصود از اله همان خدا باشد که خلقت و تصرف در آفرینش از شؤون اوست، و گرنه تعدد معبود منهای این دو صفت، ملازم با هم رتبه بودن با خدا نیست، تا به سوی او راه پیدا کند.

4 - (انکم و ما تعبدون من دون الله حصب جهنم انتم لها واردون لو کان هؤلاء آلهة ما وردوها. . . ) (انبیاء/98 - 99)

«شما و آنچه را که جز او می پرستید هیزم جهنم خواهید بود و همگی بر آن وارد می شوید. اگر آنچه می پرستید، خدا بودند، قطعا وارد دوزخ نمی شدند)

برهانی که این آیه اقامه می کند در صورتی نتیجه می بخشد که آلهه به معنی خدایان باشد، زیرا خدایی خداست که مانع از ورود او به دوزخ می شود نه معبود بودن او.

3 - لفظ جلاله به معنی عام

گاهی لفظ جلاله معنی عَلَمیت را از دست می دهد و حالت کلی به خود می گیرد یعنی از لفظ جلاله (الله) ، اله اراده می گردد، و در دو آیه یاد شده در زیر جریان از این قبیل است.

(هو الله الذی لا اله الا هو الملک القدوس السلام المؤمن المهیمن العزیز الجبار المتکبر سبحان الله عما یشرکون) (حشر/23)

(هو الله الخالق الباری ء المصور له الاسماء الحسنی یسبح له ما فی السموات و الارض و هو العزیز الحکیم) (حشر/24)

«در این دو آیه، لفظ جلاله حالت عَلَمی بودن را از دست داده و به جای اله به کار رفته است، تو گویی در آیه نخست چنین می گوید: او خدایی است که چنین اوصافی را دارد: پادشاه است، منزه از نقایص است و. . .»

و در آیه دوم چنین می گوید: «او آن خدایی است آفریننده و صورتگر، برای او نامهای زیباست این تنها دو آیه یاد شده نیست که لفظ جلاله در آنها معنی کلی پیدا کرده و با اوصاف بعدی از کلیت آن کاسته شده است، بلکه در بعضی آیات دیگر نیز جریان چنین است چنانکه می فرماید:

(و هو الله فی السموات و فی الارض یعلم سرکم و جهرکم و یعلم ما تکسبون) (انعام/3)

«اوست خدا در آسمانها و زمین، پنهان و آشکار شما را می داند و از کردار شما آگاه است. »

این آیه بسان آیه یاد شده در زیر است که در آن به جای لفظ جلاله، لفظ اله به کار رفته است.

(و هو الذی فی السماء اله و فی الارض اله و هو الحکیم العلیم) (زخرف/84)

«اوست خدا در آسمانها و اوست خدا در زمین و او حکیم و داناست »

سرانجام این بحث را با ذکر آیه ای دیگر به پایان می رسانیم:

(و لا تقولوا ثلاثة انتهوا خیرا لکم انما الله اله واحد سبحانه ان یکون له ولد) (النساء/171) .

«نگویید خدا سه تاست. از این گفتار باز ایستید که برای شما نیک است، جز این نیست که خدا، خدای یگانه است، پیراسته است از این که فرزندی داشته باشد. »

این آیه به روشنی می رساند که الله و اله مفهوم واحدی دارند، جز اینکه یکی از سعه و گستردگی برخوردار است، و لذا یکی بر دیگری حمل می شود.

دقت در مفاد این آیه، و آیات پیشین ما را به یک اصل کلی رهبری می کند، و آن اینکه اله و الوهیت، به معنی خدایی و خداوندگاری است نه معنی معبودیت و عبادت، و این اصطلاح معروف در کتابهای وهابیان، که از توحید در عبادت به توحید در الوهیت تعبیر می آورند، کاملا بی پایه است، و از اینکه ما در اینجا به صورت گسترده سخن گفتیم، پوزش می طلبیم.

4 - شرک عرب جاهلی، شرک ربوبی نیز بود

در بسیاری از کتابهای وهابیان و احیانا دیگران، دیده می شود که شرک عرب جاهلی را منحصر به شرک در عبادت نموده و اینکه آنان، بتها را شفیعان درگاه الهی می دانستند و می پرستیدند و پیوسته می گفتند:

(ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله زلفی) (زمر/3)

«آنان را نمی پرستیم مگر برای اینکه ما را به خدا نزدیک سازند».

و (و یعبدون من دون الله ما لا یضرهم و لا ینفعهم و یقولون هؤلاء شفعاؤنا عند الله) (یونس/18) .

«جز خدا چیزهایی را می پرستند که نه به آنها ضرر می رساند نه سود و می گویند اینها نزد خدا شفیعان ما هستند»

با این دو آیه یاد آور می شوند که شرک عرب جاهلی تنها شرک در عبادت بود، در حالی که این دو آیه، ناظر به گروهی از اعراب جاهلی است، در حالی که گروههای دیگر از بت پرستان، در مساله تدبیر و کارگردانی جهان، نیز مشرک بودند، و در میان آنها گروهی فرشتگان و پریان و یا آفتاب و ستارگان را می پرستیدند، قرآن درباره مردم یمن (قوم سبا) یادآور می شود که هدهد سفیر سلیمان به او گزارش کرد که:

(. . . وجدتها و قومها یسجدون للشمس من دون الله. . . ) (نمل/24)

«ملکه و قوم او را دیدم که آفتاب را می پرستیدند»

اصولا ورود بت پرستی به مکه از طریق شرک در ربوبیت بود، یعنی خدایانی را کردگار جهان شمرده و اوضاع جوی را از نظر نزول باران و غیره مربوط به آنان می دانستند. تاریخ نگاران یادآوری می شوند: عمرو بن «لحی» امیر مکه در سفر خود به بلقاء شام گروهی را دید که بتهایی را می پرستیدند، از آنان پرسید:چرا اینها را می پرستید؟ در پاسخ گفتند:ما اینها را می پرستیم و از آنها باران می طلبیم. آنها باران می فرستند، کمک می جوییم ما را کمک می کنند. امیر مکه، تحت تاثیر تبلیغات آنان قرار گرفت. بتی به نام هبل را همراه خود آورد و بر سطح کعبه نهاد و مردم را به پرستش آن دعوت کرد (2).

حتی در صلح حدیبیه اندیشه چنین شرکی در مغز برخی از صحابه وجود داشت، و پیامبر، آن را عقیده ای شرک آمیز دانست و گفت:«هرگز نگویید باران، به وسیله طلوع و غروب ستارگان به ما می رسد» البته نه به این معنا که طلوع و غروب ستاره ای را در شرق و غرب نشانه نزول باران یا حکومت خشکی میاندیشیدند، بلکه آنها را مؤثر مستقل در ریزش باران یا قبض آن می دانستند (3) البته، در اینکه قاطبه عرب جاهلی در مساله خالقیت، موحد بودند، جای تردید نیست و آیاتی بر این مساله گواهی می دهد، مانند:

(و لئن سالتهم من خلق السماوات و الارض لیقولن خلقهن العزیز العلیم) (زخرف/9) (4).

«اگر از آنان بپرسید که:آسمانها و زمین را چه کسی آفریده است؟می گویند خدا».

البته شرک جهان مسیحیت و یا شرک یونانیان و رومیان برای خود سرگذشت دیگری دارد که فعلا وارد آن نمی شویم و در شرک آنان مساله توحید در خالقیت دچار آسیب شده بود.

 

پی نوشت:

 (1) فتح المجید تالیف عبد الرحمان بن حسن بن محمد بن عبد الوهاب م/1285 ص 12 و 20.

(2) سیره ابن هشام:ج 1، ص 79.

(3) در صلح حدیبیه آنگاه که تشنگی و بی آبی بر یاران پیامبر چیره شد، سرانجام در پرتو دعای رسول گرامی باران منطقه را فرا گرفت و پیامبر دستور داد که نمازها را در محملها بخوانند و سپس فرمود:هر کسی بگوید در سایه رحمت و کرم خدا باران ما را فرا گرفت، او به خدا مؤمن، و هر کس بگوید در سایه ستاره، و یا غروب و طلوع ستاره ای باران فرود آمد، او به ستاره مؤمن و به من کفر ورزیده است و در همان واقعه منافقان گفتند در سایه ستاره «مشتری »باران آمده و از عبارات و سخنان رایج آنان این بود که «مطرنا بنوء کذا»:به سیره حلبی 3:25 مراجعه شود.

(4) و به همین مضمون است آیات 25 لقمان و 38 زمر.

منبع: فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامی، ج 3 , سبحانی، جعفر

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«آل الشیخ» به چه کسانی گفته می شود؟

«وهابی» و «سلفی» به چه کسانی گفته می شود؟

آئين وهابيت چيست ؟ و پايه گذار آن كيست؟

آرا و افکار القاعده برگرفته از چه کتبی است و توحید از منظر آنان چیست؟

آمریکا در سوریه به دنبال چیست؟

آيا ساختن و بناء بر قبور از قبيل گنبد و ضريح منع شرعى دارد؟

آيا سوگند به غير خدا جايز است؟

آیا آیه میثاق بر معذور نبودن جاهل در مسائل توحیدی دلالت دارد؟

آیا اجتماع ایمان و شرک ممکن است؟

آیا از انتساب جاهلیت به کفار می توان رفتارهای تعصبی را محکوم به کفر نمود؟

آیا از سیره صحابه دلیلی بر جواز سفر برای زیارت (شد الرحال) وجود دارد؟

آیا از منظر اسلام، کمک گرفتن از کفار جایز است؟

آیا ازآیه يُحَكِّمُوكَ فِيمَاشَجَرَبَيْنَهُمْ می توان به کفرحكام حکم کرد؟

آیا استعمال عدو قریب(دشمن نزدیک) برای مسلمین صحیح است؟

آیا اموات در قبر و برزخ می شنوند؟

آیا اموات سخن ما را می‌شنوند؟

آیا اموات می شنوند؟

آیا انبیاء و اولیاء الهی دارای قدرت خارق العاده (سلطه غیبی) هستند؟

آیا این ادعای وهابیت که «عنوان وهابیت را دشمنان بر ما نهاده اند» صحیح است؟

آیا با اجرای برخی قوانین بشری، کشور اسلامی به دارالکفر تبدیل می‌شود؟

آیا برگزاری جشن میلاد پیامبر گرامی اسلام شرک است؟

آیا بزرگداشت ایام تولد و وفات اولیاء خدا بدعت است؟

آیا بین دعاء و نداء که در موضوع استغاثه مطرح است تفاوتی وجود دارد؟

آیا ترور در فرهنگ اسلامی وجود دارد؟

آیا تقسیم افعال به مقدور انسان و غیر مقدور انسان صحیح است؟

آیا تنها معیار در تعریف عبادت خضوع و خشوع است؟

آیا توسل به اولیای الهی شرک است؟

آیا توسل به اولیای الهی، همچون عمل مشرکین، مصداق آیه ی سوم سوره زمر است؟

آیا توسل به پیامبر و اولیاء الهی شرک است؟

آیا توسل مسلمانان مانند فعل مشرکین جاهلیت شرک می باشد؟

آیا تکفیر مسلمانان با مبانی قرآن و سنت سازگاری دارد؟

آیا تکفیر نکردن کافر سبب کفر می شود؟

آیا جریانی تندرو و افراطی تر از داعش نیز وجود دارد؟

آیا جشن میلاد پیامبر بدعت و حرام است؟

آیا جهل حواریون به قدرت خداوند دلیل بر معذور بودن جاهل در مسائل توحیدی است؟

آیا حیات برزخی وجود دارد؟ دیدگاه وهابیت در این زمینه چیست؟

آیا خشونت و جنایت وهابیت علیه مسلمین اقدامی اسلامی است؟

آیا داعش علیه اسرائیل نیز عملیات نظامی انجام می دهد؟

آیا در خواست از اولیاء الهی پس از مرگ آنها جایز است؟

آیا در سیره پیامبر خدا دلیلی بر استعانت از کفار در جنگ وجود دارد؟

آیا در سیره ی اهل بیت(علیهم السلام) توسل انجام شده است؟

آیا در مفهوم و مصداق عدو قریب و بعید انحراف ایجاد شده است؟

آیا در منابع اهل سنت، روایتی نسبت به جواز توسل وجود دارد؟

آیا در منابع دینی واژه "سلف" که مورد ادعای سلفی هاست، وجود دارد؟

آیا دلایلی برای همراهی ابن تیمیه و اهل حدیث با حاکم فاجر وجود دارد؟

آیا دلیلی بر زیارت قبور توسط زنان وجود دارد؟

آیا رسول خدا حیات برزخی داشته و با این دنیا در ارتباط هستند؟

آیا رسول خدا در زمان حیاتش به پیامبران گذشته متوسل شدند؟

آیا رسیدن حجت (بلوغ حجت) به تنهایی کفایت در اتمام حجت می کند؟

آیا رفتن بانوان به زیارت قبور دارای اشکال است؟

آیا روایات نبوی بر معذور بودن جاهل دلالت می کند؟

آیا روایتی دال بر معذور بودن جاهل در غیر مسائل توحید و شرک وجود دارد؟

آیا روش سلف در تبیین صفات خبریه موافق دیدگاه وهابیت است؟

آیا ساختار قومی و قبیله ای جامعه افغانستان علاقه ای به حضور طالبان دارد؟

آیا شیعیان رو به قبر امامان خود نماز می خوانند؟

آیا صحابه بعد از رحلت پیامبر، به ایشان توسل کرده اند؟

آیا صحابه به غیر خدا قسم خورده اند؟

آیا طبق نظر محمد بن عبد الوهاب، احمد بن حنبل مشرک بود؟

آیا طلب شفاعت از اولیاء خدا شرک است؟

آیا علمای اهل سنت در رابطه با مراسم جشن میلاد، با نظر ابن تیمیه مخالفند؟

آیا علمای اهل سنت، توسل به صالحین برای رسیدن به حوائج را جایز می دانند؟

آیا علمای هم عصر ابن تیمیه با افکار او مخالف بودند؟

آیا فهم وهابیت از توحید ربوبی و الوهی با فهم بقیه مسلمین فرق دارد؟

آیا قرآن، استعانت از کفار را از نتایج دوستی با آنها می‌داند؟

آیا قران عنوان جاهلیت را به مسلمانان نیز نسبت داده است؟

آیا محمد ابن عبدالوهاب، مسلمانان قبل از زمان خود را کافر می دانست؟

آیا محمد بن عبد الوهاب کسی را تکفیر معین کرده است؟

آیا محمد بن عبدالوهاب دارای اثر علمی بوده است؟

آیا مرکز دولت داعش به شمال افغانستان و آسیای مرکزی منتقل می‌شود؟

آیا مسلمانان برای غیر خدا نذر می کنند؟

آیا نام گذاری اشخاص به عبد النبی و یا عبد الحسین و امثال آن اشکال دارد؟

آیا نامگذاری فرزندان به عبدالنبی و عبدالرسول شرک محسوب می شود؟

آیا نذر بر قبور اولیاء مانند عمل مشرکان است؟

آیا نذر برای اموات، مانند نذر مشرکان است؟

آیا هر استعانتی از کفار به معنای موالات داشتن به ایشان است؟

آیا همکاری با کفار ناقض رکن عبودیت است؟

آیا وهابیت در مورد خداوند قائل به تشبیه و تجسیم هستند؟

آیا وهابیت قائل به اجتهاد هستند؟ دیدگاه آن ها نسبت به اجتهاد چیست؟

آیا وهابیت مسأله مجاز و حقیقت را در آیات قرآن قبول دارند؟

آیا کفر به طاغوت، مقدمه ایمان به خدا است؟

آیا گریه و عزاداری برای امام حسین (عليه السلام) بدعت است؟

آیا گسترش دین اسلام با شمشیر بوده است؟

آیات قرآنی دال بر معذور بودن جاهل در امور دینی چیست؟

آیادلیل شرک مشرکین عصرپیامبر،تنها درعبادت و پرستش غیرخدابود؟

آیاقوانین وضع شده دربلاد اسلامی مخالفت با«إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّه‏»است؟

ابن تیمیه با اشعری ها چگونه برخورد می کرد؟

ابن تیمیه را در حوزه هستی شناسی چگونه می بینید؟

احکام مترتب بر دار الاسلام و دار الکفر چیست؟

اختلافات داعش و القاعده چیست؟

اخوان المسلمین یکی از گرو ه های نسل دوم سلفیان، دارای چه ویژگی های بودند؟

ادله استحباب زیارت قبور پاکان چیست؟

ادله ای از قران و سنت نام ببرید که نشان دهد عمل شرط ایمان نیست؟

ادله جواز بوسیدن ضریح معصومین و امامزاده ها چیست؟

ادله جواز توسل به انبیاء و اولیاء صالح چیست؟

ادله جواز توسل به اوليای الهي چیست؟

ارتداد چیست و چه عواملی موجب ارتداد می شود؟

ارکان بدعت چیست؟

از ادعاهای محمد بن عبدالوهاب عدم ادعای اجتهاد است، تناقض این ادعا در چیست؟

از باورهای «اهل حدیث و حنابله» که ریشه ی فکری سلفی ها هستند توضیح دهید؟

از تناقضات محمد بن عبدالوهاب پذیرش اجتهاد دیگران است توضیح آن چیست؟

از تناقضات محمدبن عبدالوهاب مدعای جواز استغاثه به مخلوق است. تناقض آن در چیست؟

از دیدگاه تکفیری ها، «انصار طاغوت» به چه کسانی گفته می شود؟

از نظر اسلام اگر فردی کفر کافری را اعلام نکند خودش مرتکب کفر می گردد؟

از نظر تکفیری ها علم غیب از مصادیق طاغوت است انحراف این اندیشه در چیست؟

استناد تکفیری ها به «قاعده لا ضرر»دچار چه انحرافی است؟

اشتباهات تکفیری ها در فهم معنای دموکراسی شامل چه مواردی است؟

اشکالات مبانی فکری وهابیت از نظر حسن بن فرحان المالکی چیست؟

اشکالات وهابیت در تعریف عبادت چیست؟

اصطلاح «دشمن نزدیک و دشمن دور» چه نقشی در رفتار سلفی های مسلح دارد.

اصل در بر خورد با کفار و مشرکین صلح است یا قتال؟

اقدامات فتنه برانگیر بربهاری و یاران او علیه مذاهب اسلامی چه بوده است؟

اقسام طاغوت از دیدگاه سلفیه تکفیری چیست؟

اقسام همکاری با کفار از دیدگاه اسلام به چند صورت است؟

القاعده پس از بروز امواج بیداری اسلامی از چه فرصتهایی بهره برد؟

انتقادات احناف نسبت به وهابی ها چیست؟

انتقادات تند علمای اهل سنت نسبت به ابن تیمیه شامل چه مواردی است؟

انحراف وهابیت در تعریف «نواقض الاسلام» چیست؟

انحراف وهابیت در شرک پنداشتن استغاثه به ارواح انبیاء و اولیاء چیست؟

انحراف وهابیت در فهم توحید عبادت چیست؟

اندیشه سیاسی سلفی ها در زمینه های اجتماعی چیست؟

اندیشه های سیدقطب چه تاثیراتی بر جریان های فکری معاصر داشته است؟

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت که بوده است؟

برخورد رسول گرامی اسلام با مظاهر جاهلیّت چگونه بوده است؟

برخی از اختلاف میان دیوبندیه و وهابیت چیست؟

برخی از ادله انحصار توحید حاکمیت خدا را بیان کنید؟

برخی از فتاوای وهابیت که نشان ازعدم تعمق آنان از اسلام است را بیان کنید؟

برخی از نتايج و آثار توحيد در حاکميت چیست؟

بررسی واژه رب در لغت و اصطلاح را بیان کنید؟

بنیادگرائی و گونه های آن را بیان فرمائید؟

بنیادگرائی چیست و از چه پیشینه ای برخوردار است؟

تاریخچه مختصر عقاید سلفی چیست؟

تترس چیست و چرا داعش به بهانه آن اقدام به بمب گذاری می کند؟

تعریف ایمان و کفر از دیدگاه علماء اهل سنت و شیعه چیست؟

تعریف وهابیت از عبادت و اشکالات وارد بر آن چیست؟

تفاوت «قتال فی سبیل الله» با قتال فی سبیل طاغوت» در چیست؟

تفاوت توحید ربوبی و توحید الوهی در چیست؟

تفاوت دیدگاه سلفیه و اهل سنت در موضوع اجتهاد و تقلیدچیست؟

تفاوت مشرکین جاهلیت با مسلمانان

توحید الوهی در قران به چه مفهومی استعمال شده است؟

توحید در حاکمیت چیست؟

توحید و شرک از دیدگاه وهابیت چگونه است؟

تکفیر چه پیامدهایی در پی دارد؟

تکفیری ها در معنای «یَکفُر بالطّاغوت» دچار چه انحرافی شده اند؟

تکفیری ها در تفسیر آیه افحم الجاهلیه دچار چه انحرافی شده اند؟

تکفیری ها در معنای «اِجْتَنِبُوا اَلطّاغُوت» دچار چه انحرافی شده اند؟

جریان «اخوان التوحید» چه گروهی بودند و چه عملکردی داشتند؟

جریان «سلفیه درباری» چه جریانی است؟

جریان تکفیری «حدادیه» چیست و بر چه کسانی اطلاق می شود؟

جهاد به مفهوم نظامی در اسلام چه شرائطی دارد؟

حاکمان طاغوتی از منظر سلفیان تکفیری چه کسانی هستند؟

حکم انواع استغاثه و صورت های آن چگونه است؟

خطرات تفکر افراطی وهابیت برای جهان اسلام چیست؟

خطرات تفکر افراطی وهابیت برای جهان اسلام چیست؟

در نظر تکفیری ها، تقلید از چه جایگاهی برخوردار است؟

دعا در قران دارای چند معنا و چه اقسامی است؟

دلائل عقلی بر جواز برگزاری جشن میلاد نبی اسلام چیست؟

دلائل مخالفت اسلام با ترور چیست؟

دیدگاه تکفیری ها در مورد دموکراسی چیست؟

دیدگاه ابن تیمیه در مورد مسح و تقبیل اماکن متبرکه چیست؟

دیدگاه سلفی های معاصر در مورد عملیات استشهادی چیست؟

دیدگاه سلفیان تکفیری در مورد آیه (فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ) چیست؟

دیدگاه سلفیان جهادی، نسبت به حکومت داعش چیست؟

دیدگاه علما و اندیشمندان اسلام درباره وهابیت و ابن تیمیه چیست؟

دیدگاه علماء درباره استعانت از کفار چیست؟

دیدگاه علمای اهل سنت در جواز نذر چیست؟

دیدگاه علمای اهل سنت در مورد خروج بر حاکم چیست؟

دیدگاه وهابیت درباره تبرک به پیامبر و قبر آن حضرت چیست؟

دیدگاه وهابیت نسبت به مسئله شفاعت چیست؟

دیدگاه وهابیت نسبت به مکاتب فقهی و کلامی اهل سنت چیست؟

دیدگاه وهابیت، نسبت به تقلید اهل سنّت از ائمه اربعه چیست؟

دیدگاه وهابیون نسبت به مسئله تقریب چیست؟

دیدگاه وهایت و تکفیری ها در خصوص «حقیقت و مجاز» چیست؟

دیدگاههای علما را در مورد بدعت بیان کنید؟

رابطه ایمان و اسلام چیست؟

رابطه جهاد و قتال در قرآن چیست؟

رابطه میان سازمان القاعده و داعش چگونه است؟

رمضان البوطی چه دیدگاهی نسبت به وهابیت دارد؟

زمینه های شکل گیری وحدت و ریشه کن شدن تکفیر چیست؟

سازمان القاعده چگونه بوجود آمد؟

سازمان تروریستی «جماعة التوحید والجهاد» چه سازمانی است؟

سلفيه جهادی به چه معناست؟

سلفی ها چه کسانی هستند؟

سلفی‌گری ایرانی چیست؟

سیر تحول حاکمیت نزد اهل سنت در دوران معاصرچگونه رقم خورد؟

شباهت میان تکفیری ها با خوارج در مساله هجرت چیست؟

شرایط و موانع خروج بر حاکم چیست؟

طاغوت چیست و دیدگاه سلفیه تکفیری جهادی در این باره چیست؟

عقاید داعش چیست؟

عقیده گروه های تکفیری درباره ولاء و براء چیست؟

علمای وهابی درباری که آنان را جامی یا مدخلی می نامند چه کسانی هستند؟

عوامل موفقیت محمد بن عبدالوهاب در شکل گیری وهابیت چیست؟

فرق عبادت و اطاعت در چیست؟

قاعده اولويت جهاد عليه دشمن نزدیک چیست؟

مانیفست توحش در فقه داعش برگرفته از چه محتوایی است؟

ماهیت و ارکان ایمان از نگاه علمای دیوبند چگونه است؟

مبانی جهاد از منظر القاعده چگونه شکل گرفته است؟

متن نامه توبیخی ذهبی نسبت به ابن تیمیه چه بوده است؟

محمد زاهد کوثری چه نقدهایی بر اندیشه وهابیت دارد؟

مراتب ایمان و کفر را از دیدگاه علماء سلفی بیان کنید؟

مراتب و درجات ایمان چگونه است؟

مراد از آیه «و ما انت بمسمع من القبور» چیست؟

مراد از سلفیه جهادی چه کسانی هستند؟

مصادیق جاهلیت در قران چیست؟

معنا و اقسام کفر چیست و دیدگاه علمای اسلام در تکفیر اهل قبله چیست؟

معنا و معیار ایمان و کفر چیست؟

معنای «من لم یحکم بما انزل الله» از دیدگاه علمای اسلام

معنای سلفیه و سلفی‌گری چیست؟ از چه زمانی پیدا شده است؟

معیار ایمان چیست؟ آیا عمل در ایمان شرط است؟

معیار کفر و کافر از دیدگاه فقهای اهل سنت چیست؟

معیار کفر و کافر از دیدگاه فقهای شیعه و اهل سنت چیست؟

معیار کفر و کافر از دیدگاه فقهای شیعه چیست؟

مفهوم اسلام در قرآن و روایات به چه معنا است؟

مفهوم حاکمیت در اسلام چیست؟

مفهوم سلف در کلمات سلفی های امروزی به چه معناست؟

مفهوم طاغوت و دیدگاه سلفیه تکفیری-جهادی در این باره چیست؟

مفهوم عملیات استشهادی، انتحاری و انغماسی چیست؟

مفهوم و مراحل شرک چیست؟

مقصود از آیاتی که به صراحت شفاعت را نفی می کند؛ چیست؟

ملاک دار الاسلام در نظر سلفیان تکفیری چیست؟

منظور از «انقطاع عمل» بعد از موت چیست؟

منظور از «نکایه و انهاک» و «اداره التوحش» در نگاه تکفیری ها چیست؟

منظور از آیه (وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً) چیست؟

منظور از آیه سیف (فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ...) چیست؟

منظور از توسل چیست؟ و چه جایگاهی در دین دارد؟

منظور از تکفیر مطلق و معین چیست؟

منظور از جاهلیت در ادبیات گروه‏‎های تکفیری چیست؟

منظور از سنت و بدعت در نگاه سلفیه چیست؟

منظور از کفر چیست؟

منهج ابن تیمیه در پذیرش احادیث چگونه است؟

مهم ترین اقدامات سازمان القاعده چه بوده است؟

مهم ترین اندیشه وهابیت و چهار اشتباه اساسی آنان چیست؟

مهمترین اختلاف وهابیت با اهل سنت در چه مسائلی است؟

مهمترین اختلاف گروه های سلفی جهادی با وهابیت در چه موضوعی است؟

موجبات کفر در احادیث نبوی چیست؟

موجبات کفر در قرآن چیست؟

موضع داعش نسبت به اسرائیل چگونه است؟

موضع علمای اهل‌سنت در برابر حرمت سفر برای زیارت قبور چیست؟

موضع قرآن و سیره مسلمین در حفظ آثارو اماکن تاریخی چیست؟

نام اصلی سازمان القاعده چیست و اهداف آن چه بوده است؟

نام گروه های تکفیری در عراق چیست و عملکرد آنان چگونه بوده است؟

نظر سلفیان تکفیری در ارتباط با آیه «فَقَاتلُواْ أَوْليَاء الشَّيْطَان» چیست؟

نظر علماي اهل سنت درباره گريه بر اموات چیست؟

نظر علمای اسلام در جواز کمک خواستن از کفار در جنگ چیست؟

نظر علمای اهل سنت در مورد گروه های تکفیری چیست؟

نظر علمای حنفی در مورد توسل به مقام و جاه انبیاء و اولیاء چیست؟

نظر فقهای مذاهب اربعه در مورد عملیات استشهادی چیست؟

نظر متکلمین و فقهای اهل سنت درباره تکفیر چیست؟

نظرعلمای اهل سنت درباره جشن ولادت پیامبر(صلی الله علیه وآله) چیست؟

نقد دیدگاه وهابیت در معنای صفات خبری خداوند چیست؟

نقد دیدگاه وهابیت در نفی سماع موتی مستند به آیه انک لاتسمع الموتی چیست؟

نقد سلیمان بن عبدالوهابی بر اعتقادات برادرش محمد بن عبدالوهاب چه بوده است؟

نقدهای حسن بن علی السقاف بر افراط گری های وهابیت چیست؟

نقدهای سید احمد زینی دحلان بر اعتقادات وهابیت چیست؟

نقش مدارس مذهبی پاکستان در رشد افراطی‌گری به چه شکل است؟

نقش معبود در مفهوم عبادت به چه شکل است؟

نمونه های تاریخی از چگونگی توسل به انبياء و صالحان را ذکر نمایید؟

نواقض الاسلام از دیدگاه تفکیری ها چیست؟

نگاه مکتب دیوبند به جریان‌های تکفیری چگونه است؟

واژه ی دعا (خواندن) در قرآن به چند معنی استعمال شده است؟

وحدت بین اهل سنت و شیعه به چه معنا است؟

وهابیت چه جنایت هایی در مکه و مدینه مرتکب شدند؟

وهابیت در مخالفت با اهل سنت از چه روشهایی استفاده می کند؟

وهابیت و تکفیری ها از چه روش هایی در تبلیغات خود استفاده می کنند؟

وهابیت چه دیدگاهی درباره یزید بن معاویه دارند؟

پاسخ این ادعای نادرست که اسلام با جنگ و لشکر کشی گسترش یافت چیست؟

پاسخ به اشتباه وهابیت در تفسیر آیه ما انت بمسمع من فی القبور چیست؟

پاسخ به اشکال وهابیت درباره پیامد تاویل صفات خبری در قران چیست؟

پیامدهای فردی، اجتماعی و بین‌المللی خروج بر حاکم اسلامی چیست؟

پیرامون تکفیر و انواع تکفیر و ضوابط آن توضیح دهید؟

چرا استغاثه و درخواست از پیامبر و صالحان منجر به شرک نمی شود؟

چرا خواندن و صدا زدن غیر خدا در کنار خدا شرک نیست؟

چرا درخواست از غیر خدا شرک نیست؟

چرا وهابیون استغاثه و درخواست از پیامبر و صالحان را شرک می دانند؟

چند مورد از توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت، بیان کنید؟

چه ادله ای بر جواز توسل وجود دارد؟

چه اشکالاتی بر دیدگاه تفکیری ها نسبت به آیه من لم یحکم بما انزل الله وجود دارد؟

چه اشکالاتی بر روایات معذور نبودن جاهل وجود دارد؟

چه اشکالاتی بر عقیده توحید سلفیه درباری وارد است؟

چه اطلاعاتی در مورد جریانهای تکفیری موجود در عراق موجود است؟

چه اطلاعاتی در مورد جریانهای تکفیری موجود در لبنان موجود است؟

چه شباهتی بین وهابیت و خوارج وجود دارد؟

چه كساني جذب گروه‌های تکفیری مي‌شوند؟

چه نقد هایی بر ادله وهابیت بر عدم جواز استغاثه وجود دارد؟

چه نقدهایی بر دیدگاه تکفیری ها بر تکفیر یاری کنندگان طواغیت وجود دارد؟

چه نقدهایی بر سلفیه بر عدم وجود مجاز در قران وجود دارد؟

چه چیزی مجوز خروج گروه های تکفیری بر علیه حاکم مسلمان است؟

چه کتابهایی در رد وهابیت نگارش شده است ؟

چگونه دعوت محمدبن عبدالوهاب رشد پیدا کرد؟

چگونه رشید رضا پس از برهه ای مخالفت با وهابیت به یکباره از مروجین تفکر وهابیت شد؟

کتابهایی از علمای اهل سنت نام ببرید که در جواز برگزاری جشن میلاد پیامبر اسلام نگارش شده است.

کفر و اقسام کفر را نام ببرید. دیدگاه علمای اسلام در تکفیراهل قبله چیست؟

گروه تکفیری «اجناد القوقاز» در منطقه چچن چه کسانی هستند؟

گروه های تکفیری جهت تحقق مفهوم امت دچار چه انحرافاتی شدند؟

گروه های تکفیری دچار چه انحرافی در فهم مساله جهاد شدند؟

گزیده ای از اعتقادات ابن تیمیه را بیان کنید؟

یکی از شبهات وهابیت در خصوص احتفال را پاسخ دهید.