مقالات > جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۰/۲۶ تعداد بازدید: 240

وهابیت عربستانامروزه وهابیان تشکیلات فراوانی در عربستان داشته و پر قدرت ترین سلفی های جهان هستند. مشروعیت زیاد آنها نزد اهل سنت نیز به این خاطر است که آنها خود را خادمین حرمین شریفین می نامند.



مقدمه

وهابي‌هاي عربستان پر قدرت‌‌ترين و تندروترين سلفي‌هاي جهان معاصر هستند. حاكمان‌ وهابي عربستان خود را خادمين حرمين شريفين مي‌نامند و با اين برچسب مشروعيت فراواني ميان اهل سنت دارند. هم چنين با ثروت نفت تشكيلات فراواني در عربستان و ديگر كشور‌هاي جهان تأسيس كرده‌اند تا وهابيت را تبليغ كنند. وهابيت را محمد بن عبدالوهاب قرن دوازدهم در شبه جزيره‌ي عربستان بنيان گذاشت و مدتي بعد با كمك محمد بن سعود (جد آل سعود) به بهانه‌ي دعوت به توحيد و دوري از پرستش مردگان سال‌ها با قبايل مختلف شبه جزيره جنگيدند، اماكن مقدس را خراب كردند، شهر‌هاي مسلمانان را به اتهام كفر غارت كردند و اهل اسلام را به اتهام قبول نكردن سخنانشان كشتند. و سلفي‌گري را ميان مسلمانان شبه جزيره نهادينه كرد.

 

سلفي‌ها يك بار بر شبه جزيره مسلط شدند كه امپراتوري عثماني تار و مارشان كردند، ولي هفتاد هشتاد سال بعد،‌ در دوران ضعف عثماني، با انگليس كنار آمدند و بر تمامي شبه جزيره مسلط شدند و كشور جديدي با نام عربستان سعودي تشكيل دادند كه قرائت رسميش از دين قرائت سلفي است.

منادي تكفير، عبدالوهاب، بنيان گذار وهابيت

اواخر قرن نهم هجري شمسي لشكر عثماني شام، مصر، شبه جزيره و شهرهاي مكه و مدينه را هم گرفت و امپراتوري عثماني بر سرزمين‌هاي وسيعي از عالم اسلام در سه قاره‌ي آسيا، اروپا و آفريقا مسلط شد.[1] آن‌ةا مذهب حنفي را مذهب رسمي امپراتوريشان كردند و ديگر مذاهب را محدود كردند.[2] علماي حنبلي و پيروان ابن تيميه ـ كه در مدارس حنبلي شام و حتي شبه جزيره سلفي‌گري را تبليغ مي‌كردند ـ فعاليت‌هايشان را بيش‌تر كردند تا جلوي گسترش مذهب حنفي را بگيرند.[3] بنيان گذار وهابيت، محمد بن عبدالوهاب،‌ در چنين دوراني به دنيا آمد؛ در سال 1083 هجري شمسي.[4] آن زمان شبه جزيره را به دو بخش مهم تقسيم مي‌كردند؛ نجد و حجاز.[5] محمد بن عبدالوهاب در عيينه، يكي از شهر‌هاي نجد، به دنيا آمد. پدرش، عبدالوهاب، عالم، قاضي و حاكم شرع شهر عيينه بود و حنبلي مذهب. پسر عبدالوهاب فقه حنبلي را ابتدا پيش پدر آموخت و بعد از مدتي به مكه و مدينه، مراكز علمي شبه جزيره، رفت و درسش را پيش علماي حنبلي ادامه داد.[6]

 

در قرن يازدهم (دوران زندگي محمد بن عبدالوهاب)،‌ بزرگان مذهب حنبلي در مكه و مدينه به ابن تيميه گرايش داشتند. محمد بن عبدالوهاب هم از ابن تيميه متاثر شد و در جواني چند بار به مردمي كه آمده بودند كنار قبر پيامبر به او توسل كنند اعتراض كرد.[7] مردم مدينه از رفتار او عصباني شدند و او را از شهرستان راندند.[8] محمد بن عبدالوهاب از مدينه به بصره رفت كه آن زمان دومين مركز علمي اهل سنت بود.[9] در بصره، محمد بن عبدالوهاب هم درسش را ادامه داد هم  عقايدش را درباره‌ي غير شرعي بودن زيارت و توسل براي مردم بيان كرد.[10] كم كم مردم نسبت به او حساس شدند و سال چهارمي كه در بصره بود بزرگان شهر از او خواستند از بصره برود. او از بصره به بغداد رفت كه مركز علمي امپراتوري اسلام بود.[11] در بغداد، پنج سال درس خواند، درس داد و بيش از پيش با افكار ابن تيميه و شاگردانش آشنا شد.[12] برخي مي‌گويند سال بعد، به ايران آمد و ابتدا يك سال را در كردستان گذراند كه بيش‌تر مردمش حنفي مذهب بودند.[13] پس از آن، دو سال را در همدان و پنج يا هفت سال را در اصفهان گذراند.[14] كه زماني پايتخت صفوي‌ها بود و محل تجمع علماي ايراني. در اصفهان هم با روش‌هاي افراطي صفوي‌هاي بازمانده از دوران صفويه آشنا شد و هم با چگونگي ساختن ابزار و مهمات جنگي.[15]

 

گويا محمد بن عبدالوهاب سال‌هاي 1147 تا 1149 را در ري، قم، شام و مصر گذرانده و سرانجام سال 1149 هجري شمسي به شبه جزيره برگشته است. آن زمان پدرش عيينه را ترك كرده بود و به حريمله رفته بود كه يكي ديگر از شهر‌هاي نجد بود. محمد هم به حريمله رفت و ابتدا هشت ماه گوشه نشيني كرد، بعد براي مردم سخن‌راني و عقايدش را تبليغ كرد.[16] مردم، و پيش از همه پدر و برادرش ـ كه او هم عالمي حنبلي مذهب بود، با محمد درگير شدند و مجبورش كردند ساكت شود.[17] سكوت پسر عبدالوهاب طولاني نشد؛ سه سال بعد، سال 1153، پدر مرد و پسر دوباره سخن‌راني‌ها و تبليغ عقايدش را آغاز كرد. اين بار،‌مردم از او عصباني‌شدند و تصميم گرفتند بكشندش. محمد با خبر شد و شبانه به عيينه،‌ زادگاهش رفت كه حاكمش عثمان بن محمد بود.[18] عثمان نماينده‌ي حاكم نجد، سليمان،‌بود كه او را هم خليفه‌ي عثماني انتخاب مي‌كرد. محمد با عثمان مذاكره كرد تا از او حمايت كند و عثمان قبول كرد به شرط آن كه حكومت نجد را به دست آورد. مدتي بعد، پسر عبدالوهاب با خواهر عثمان ازدواج كرد تا پيمانشان محكم‌تر شود.[19]

 

در عيينه، درختي بود كه برخي مردم شهر آن را مقدس مي‌دانستند. پسر عبدالوهاب تقديس آن درخت نشانه‌ي كفر ناميد و آن را قطع كرد؛[20] برخي ناراحت برخي خوش حال شدند. سپس، با عثمان، حاكم منطقه، به حبليه رفتند كه از مناطق اطراف عيينه بود و مردم براي زيارت قبر زيد، برادر خليفه‌ي دوم، به آنجا مي‌رفتند. آن‌ها قبر زيد را خراب كردند و وقتي مسلمانان نواحي اطراف خبر خراب كردن قبر زيد را شنيدند، ناراحت و عصباني شدند.[21] مردم از عثمان و محمد به سليمان، حاكم نجد، شكايت كردند و سليمان به عثمان نامه نوشت و او را تهديد كرد كه «بايد محمد بن عبدالوهاب را هر چه زودتر به جرم كفري كه آشكار كرده بكشي».[22] عثمان ترسيد و وعده‌هاي جديد پسر عبدالوهاب را نپذيرفت و او را مجبور كرد شبانه از عيينه برود.[23] پسر عبدالوهاب تابستان سال1157 از عيينه به درعيه رفت. در درعيه، آل سعود قدرت داشتند و حاكمش محمد، پسر سعود بود. سعود تا حدودي منطقه‌ي خود را از سيطره‌ي خليفه‌ي عثماني خارج كرده بود و بعد از او پسرش، محمد،‌ راهش را ادامه داده بود.[24] محمد بن سعود وقتي خبر ورود پسر عبدالوهاب را شنيد، به توصيه‌ي همسرش، به استقبال او رفت.[25] چند روز بعد محمد بن سعود و محمد بن عبدالوهاب به توافق رسيدند كه براي تصرف سرزمين‌هاي نجد و گسترش دعوت محمد بن عبدالوهاب ميان قبايل نجد با هم همكاري كنند.[26]

 

در انديشه‌ي پسر عبدالوهاب تكفير نقشي محوري داشت[27] و او بيش از هر چيز مردم را به توحيد و دوري از شرك، كفر و بدعت دعوت مي‌كرد. او خود را مبلغ توحيد مي‌ناميد و دوست داشت پيروانش را موحدون بنامند.[28] البته تعبير او از موحد و مشرك بسيار جديد بود و با تعبير ديگر علماي اسلام ـ در آن دوران و دوران‌هاي قبل و بعد ـ بسيار متفاوت بود.[29] محمد بن عبدالوهاب هر گونه احترام و اظهار ارادت به بزرگان و صالحان و واسطه قرار دادن آن‌ها را بدعت و شرك ناميد و مسلماناني كه سخنانش را نپذيرفتند كافر خواند و با آن‌ها جنگيد.[30]

 

مسلمانان معمولاً در كافر ناميدن هم ديگر بسيار وسواس دارند و حتي منكر يكي از ضروريات دين را به سختي كافر مي‌نامند. سيره‌ي پيامبر خدا هم نشان داده است او لا اله الا الله را حصاري مي‌ديده كه هر كس آن را بر زبان مي‌‌آورده (حتي ابوسفيان) از طعن و شمشير مسلمانان در امان و خون و مالش محترم بوده است.[31] اما پسر عبدالوهاب خيلي ساده كساني كه نظراتش را نمي‌پذيرفتند مشرك يا كافر مي‌ناميد و دستور جنگ با آن‌ها را صادر مي‌كرد.[32]

 

محمد بن عبدالوهاب فقيهي بود كه هوادارانش را عليه هر كه سخنش را نمي‌پذيرفت مي‌شوراند. به هوادارانش در درعيه گفت «مردم شهر‌هاي نجد بتي دارند كه جاي خدا آن را مي‌پرستند.»[33] بنابراين «اهالي نجد كافر‌اند»[34] و بايد توبه كنند و الاّ كشته شوند. با اين فتوا، ابن سعود به مردم، رؤسا، قضات و سران برجسته‌ي قبايل اطراف درعيه نامه نوشت كه توبه كنيد و به دعوت توحيدي محمد بن عبدالوهاب پاسخ مثبت دهيد و الا با شما مي‌جنگيم و مي‌كشيمتان. گروهي موافقت كردند گروهي نه. پسر سعود با نيروهايش به قبايل و روستاهايي كه موافقت نكرده‌ بودند حمله كردند و آن‌ها را پيرو پسر عبدالوهاب كردند.[35] ابن سعود سي سال كنار ابن عبدالوهاب جنگيد و سال 1144ه ش كه مرد، سرزمين‌هاي وسيعي از نجد را تصرف كرده بود.[36] بعد از او،‌ عبدالعزيز، پسرش، با تاييد محمد بن عبدالوهاب حاكم نجد شد و مدتي بعد با دختر محمد بن عبدالوهاب ازدواج كرد.[37] عبدالعزيز هم، كه سال‌ها فرمانده سپاه وهابي‌ها بود، دوران حكومتش با سران قبايل و اميران شهرهاي مختلف نجد و حجاز جنگيد، قلمرو وهابي‌ها را گسترش داد و بنا بر فتواهاي ابن عبدالوهاب بسياري از مسلمانان اهل سنت و برخي شيعيان را كشت و شهرها، قبايل و خانه‌هايشان را غارت كرد.[38]

 

محمد بن عبدالوهاب رفتار و تاريخ پيامبر اسلام، و ديگر پيامبران را، طوري توضيح مي‌داد كه پيروانش قبول مي‌كردند نظرات او را درباره‌ي توحيد و شرك مطابق با نظرات رسول خدا است. او كتاب التوحيدش را اين گونه آغاز مي‌كند «بدان كه توحيد يعني اختصاص دادن پرسش به خداوند و آيين همه پيامبراني كه خدا سوي مردم فرستاده همين بوده است. اولين آنان، نوح عليه السلام، را هنگامي سوي قومش فرستاد  كه در حق صالحاني چون ود، سواع، يغوث، يعوق و نسر غلو مي‌كردند و آخرين فرستاده‌ي خود، محمد را، كه مجسمه‌ي خوبان را شكست، به سوي قومي فرستاد كه عبادت مي‌كردند، حج مي‌گذاردند، صدقه مي‌دادند و ذكر خدا مي‌گفتند.»[39] تا «آنان برخي مخلوقات خدا را وسيله ميان خود و خداوند قرار ندهند.»[40] محمد بن عبد الوهاب به بت پرست بودن قوم نوح اشاره‌اي نمي‌كند و مي‌گويد خدا نوح را فرستاد تا به مردم بگويد در حق خوبان غلو و بزرگ نمايي نكنيد؛ درست همان كاري كه پسر عبدالوهاب مي‌كند.[41] هم چنين او بدون اين كه يك بار به شراب خواري، قماربازي، قتل، تجاوز، ظلم و زنده به گور كردن دختران اشاره كند[42] تصويري زيبا و غير واقعي از قريش قبل از بعثت ارايه مي‌كند و آن‌ها را مانند مسلمانان اهل نماز، روزه، حج، زكات و صدقه معرفي مي‌كند تا بتواند دوران پيامبر را شبيه دوران خود نشان دهد و كار خود را كاري مانند كار پيامبر معرفي كند. محمد در ادامه‌ي كتابش هم با چنين استدلال‌هايي زيارت‌ پيامبر و ديگر بزرگان را مصداق شرك معرفي مي‌كند و هرنوع  احترامي را غلو مي‌‌نامد.[43]

 

اين گونه استدلال‌هاي محمد بن عبدالوهاب را بسياري از اعراف باديه نشين عربستان مي‌پذيرفتند كه خيلي از دين خبر نداشتند و اكثرشان هم در بيابان‌هاي نجد زندگي مي‌كردند، ولي آنان كه كمي از دين با خبر بودند با علماي اهل سنت محكم برابر او ايستادند.[44] پسر عبدالوهاب، كه فكر مي‌كرد مي‌تواند علما را هم قانع كند، سال 1169ه ش و زماني كه بر بسياري از شهر‌هاي نجد و بخري شهر‌هاي حجاز مسلط بود، گروهي از شاگردانش را با كتاب التوحيدش[45] به مكه فرستاد تا علماي مكه را با خود همراه كند.[46] علماي مكه مدتي با فرستادگان او مباحثه كردند، بعد فتوا دادند كه «محمد بن عبدالوهاب بايد به توبه از كفر و الحاد و بازگشت به دين و ايمان ملزم شود و اگر بر ادعاي باطل خود ثابت و پابرجا بماند قتل و اعدامش واجب است.»[47] نماينده‌ي خليفه‌ي عثماني در منطقه هم فرستادگان او را كافر ناميد و به توصيه‌ي او، حاكم آن‌ها را گردن زد. دو سه نفر از فرستادگان پسر عبدالوهاب فرار كردند و خبر حادثه را به شيخ و ديگر وهابي‌ها رساندند. وهابي‌ها به مكه حمله كردند و ابتدا شهر را گرفتند، اما وقتي قبايل اطراف را غارت كردند، مردم خشمگين شدند و عليه‌شان قيام كردند و مجبورشان كردند عقب نشيني كنند.[48] در 31خرداد سال 1171 هجري شمسي، هنوز لشكر وهابي‌ها به درعيه نرسيده بود كه محمد بن عبدالوهاب در 93 سالگي مرد.[49]

 

شيخ‌ كتاب‌هاي مختلفي نوشت و تلاش كرد همراهانش را قانع كند كه درست مي‌گويد. البته او، كه شايد خودش هم مي‌دانست سخنانش خيلي پشتوانه‌ي محكمي ندارند، معمولاً هوادارانش را از بحث و گفت‌و گو باز مي‌داشت هم چنين پيش مرگ كتابي با نام كشف الشبهات نوشت و در بخشي از آن كتاب سعي كرد به پيروانش پاسخ‌هايي اقناعي[50] براي دفاع از نظريات خود بياموزاند. «اگر بگويند شرك به معناي بت پرستي است و ما بت نمي‌پرستيم، در جواب بگو معناي بت پرستي چيست؟ آيا گمان مي‌كني مشركان اعتقاد دارند آن چوب‌ها و سنگ‌‌هايي كه مي‌پرستند خالق و روزي‌دهنده‌اند و كساني كه آن‌ها را بخوانند و امورشان را سامان دهند؟ قرآن اين ديدگاه شما را تكذيب كرده است.»[51] «هر گاه مخالف ما بپذيرد كه كفار به ربوبيت مطلق خدا شهادت مي‌دهند و هدفشان از واسطه قرار دادن ديگران جز براي طلب شفاعت دردرگاه خدا نيست، اما براي توجيه همسان بودن عمل خود با كفار در شفيع قرار دادن ديگران بگويد شفيع ما برخلاف شفيع كفار اهل نماز و صلاح است. در جوابش بگو برخي از كفار نيز از صالحان و اوليا كمك مي‌طلبيدند.»[52] «دشمنان خدا براي آن كه مردم را از هدايت به راه راست باز دارند سخنان بسياري مي‌گويند از جمله اين كه ما به خدا شرك نمي‌ورزيم و شهادت مي‌دهيم كه خالق، رازق، نفع رساننده و ضرر رساننده‌اي غير از خداي يگانه‌ي بي ‌شريك نيست. محمد نمي‌تواند ضرر يا نفعي به خود برساند، چه رسد به عبدالقادر يا شخصي ديگر. اما چون من گنه‌كارام و صالحان در درگاه خدا مقام دارند،‌من آنان را واسطه‌اي درخواست خود از خدا قرار مي‌دهم. جواب او را اين گونه بده: كساني كه رسول خدا با آنان پيكار كرد به مطالب پيش گفته اقرار مي‌كردند، هم چنين معترف بودند بت‌هايشان مدير چيزي نيستند و تنها آن‌ها را به دليل مقامشان در درگاه خدا شفيع و واسطه قرار مي‌دادند.»[53]

جنگ و صلح

جنگ و جدال‌ وهابي‌ها در شبه جزيره

 

محمد بن عبدالوهاب مفهوم دارالحرب و دارالاسلام را به سرزمين‌هايي از مسلمانان، كه هم عقيده‌ي او نبودند، گسترش داد و غارت كردن آن‌ها را جايز شمرد.[54] تا زماني كه عبدالوهاب زنده بود، وهابي‌ها نتوانستند بخش‌‌هاي اصلي حجاز، يعني طائف، مكه و مدينه،‌ را تصرف كنند. محمد بن عبدالوهاب كه مرد، عبدالعزيز، حاكم وهابي‌ها، رهبر ديني وهابي‌ها هم شد و جنگ را ادامه داد تا ديگر بخش‌هاي حجاز را هم بگيرد. بر حجاز آل شريف حكم مي‌راندند كه منصوبان خليفه‌ي عثماني بودند.[55] آن‌ها با ديگر قبايلي كه وهابي‌ها مخالف بودند متحد شدند و جبهه‌اي ضد وهابي تشكيل دادند و عليه عبدالعزيز جنگيدند.[56]جنگ بين آل شريف و عبدالعزيز سال‌ها طول كشيد و بارها تكرار شد و هر بار يكي بر ديگري پيروز مي‌شد، اما هيچ كدام نمي‌توانستند مركز حكومت ديگري را اشغال كنند. سرانجام در فروردين سال 1182، عبدالعزيز طائف را محاصره و بعد اشغال كرد،[57] اما از آنجا كه ايام حج بود و مكه هم شلوغ بود،‌ عبدالعزيز صبر كرد ذي حجه تمام شد، بعد به مكه حمله كرد و شهر را گرفت و چهارده روز در شهر ماند و مردم را به كيش پسر عبدالوهاب دعوت كرد.[58] بعد رفت سمت جده تا آل شريف را كاملاً نابود كند كه ساكنان مكه و جده قيام كردند و آن قدر با عمليات‌هاي چريكي وهابي‌ها را اذيت كردند كه سرانجام مجبور شدند مكه و طائف را رها كنند.[59]

 

فروردين سال بعد، عبدالعزيز لشكري را به فرماندهي پسرش، سعود به عراق فرستاد تا بر شيعيان بتازد. صبح روز عيد غدير سال 1218 هجري قمري، 10/1/1183، زماني كه بيش‌تر جوانان كربلا به نجف رفته بودند، لشكر وهابي‌ها وارد شهر كربلا شدند، ساختمان‌ها و خانه‌ها را خراب كردند، مردم را كشتند و پيش از ظهر از شهر فرار كردند.[60]  صلاح الدين مختار مي‌نويسد «سعود به كربلا كه رسيد آن‌جا را محاصره كرد. بعد سپاهش برج و باروي شهر را خراب كرددند، به زور وارد شهر شدند و بيش‌تر مردمي را كه در كوچه و بازار و خانه‌ها بودند به قتل رساندند. سپس نزديك ظهر با اموال و غنايم فراوان از شهر خارج شدند و در ابيض گرد آمدند. خمس اموال غارت شده را سعود برداشت و باقي را، به نسبت هر پياده يك سهم و هر سواره دو سهم،‌بين مهاجمان تقسيم كردند.»[61] ميرزا ابوطالب اصفهاني، تاريخ نگار دوره‌ي قاجار، هم مدتي بعد از آن حمله به كربلا رفته است و آن حمله را از زبان مردم شهر چنين روايت كرده است «آن روز (عيد غدير) بيش‌تر مردم كربلا براي زيارت به نجف رفته بوده‌اند. حدود 25 هزار وهابي با اسب‌هاي عربي و شتر‌هاي نجيب وارد كربلا شده‌اند. البته با خيانت‌هاي عمرآغاي، حاكم شهر، برخي از آن‌ها، كه از قبل به اسم زائر وارد شهر شده بودند، ناگهان در شهر تجمع مي‌كنند و بلند فرياد مي‌كشند اقتلوا المشركين، بكشيد  مشركان را. سر ببريد كافران را. از بيرون شهر هم وهابي‌ها سرو صدا راه مي‌اندازند و وقتي مردم از دروازه‌ها خارج مي‌شوند تا از شهر دفاع كنند، گروه گروه وارد شهر مي‌شوند و مس،‌ برنج و ديگر اموالي را كه در شهر بوده غارت مي‌كنند و سريع از شهر خارج مي‌شوند. از اصول و فروع‌ وهابي‌ها يا اسم و رسم آن‌ها و بنيان‌ گذارانش هر چه جست و جو كردم چيزي درست و حسابي دست گيرم نشد.»[62]

 

مدتي بعد از آن حمله، مردي شيعي به انتقام قتل عام مردم كربلا عبدالعزيز را كشت و بعد از عبدالعزيز، سعود،‌ پسرش،‌ حاكم آل سعود و رهبر وهابي‌ها شد.[63] وقتي سعود به حكومت رسيد،‌ وهابي‌ها بر بخش بزرگي از حجاز و نجد مسلط بودند، اما هنوز بر مكه، مدينه و حجاز مسلط نبودند. به پيش نهاد محمد بن عبدالوهاب، سعود سال 1166 شمسي وليعهد و فرمانده سپاه عبدالعزيز شد و از همان ابتدا دشمني ويژه‌اي با شيعيان داشت و فرمانده لشكر كشي پدرش به كربلا هم بود. او فرمانرواييش را با حمله به نجف آغاز كرد و شكست هم خورد. ابن بشر، مورخ نجدي، مي‌گويد « در سال 1220، [1183هجري شمسي] سعود با سپاهي انبوه از نجد و اطراف آن به بيرون مشهد معروف در عراق (نجف اشرف) فرود آمد و سپاه خود را در اطراف شهر پراكنده ساخت. او دستور داد باروي شهر را خراب كنند، ولي زماني كه سپاهش به شهر نزديك شدند به خندق عريض و عميقي رسيدند كه نمي‌شد از آن گذشت. در جنگي كه بين طرفين رد داد، بر اثر تيراندازي از باروهاي شهر جمعي از سپاهيان سعود كشته شدند و باقي آن‌ها از گرد شهر عقب نشستند و روستاهاي اطراف را غارت كردند.»[64] سعود از نجف كه باز مي‌گشت قبايل نافرمان حجاز را تا كرانه‌هاي درياي عمان به فرمان خود در آورد و برخي قبايل تحت تسلط وهابي‌ را ـ كه در نتيجه‌ي رفتار‌هاي خشن وهابي‌ها و تخريب و توهين به مقدسات و اعدام بزرگان شورش كرده بودند ـ سركوب كرد.[65] سال بعد، سال 1148 هجري شمسي، او مكه را محاصره كرد و محاصره آن قدر طولاني شد كه مردم مكه از گرسنگي گوشت حيوانات مرده مي‌خوردند.[66] در نهايت دو طرف با هم جنگيدند كه شريف، حاكم مكه، شكست خورد و قبول كرد حاكميت وهابي‌ها را بپذيرد به شرط آن كه وهابي‌ها مردم شهر را قتل عام نكنند.[67] زيني دحلان، مفتي‌ مكه، مي‌نويسد«وهابي‌ها وارد مكه‌ي معظم كه شدند اهالي مكه را كافر خواندند. مردم را مجبور كردند با بيل و كلنگ گنبد‌هاي گورستان را خراب كنند. گنبد زادگاه حضرت رسول و فاطمه زهرا و بارگاه خديجه، ام المؤمنين،‌ عبدالمطلب و ابوطالب را هم خراب كردند. سه روز تمام آثار و اماكن تاريخي اسلام را خراب كردند و بسياري از دانشمندان اهل سنت و اعيان و اشراف را بي‌دليل اعدام كردند. حج را هم چهار سال تعطيل كردند و تدريس كتاب كشف الشبهات محمد بن عبدالوهاب را در مسجد الحرام اجباري كردند.»[68] هم چنين آن‌ها المكتبه العربيه، كتاب‌خانه‌ي بزرگ مكه، را آتش زدند در حالي كه 40هزار نسخه‌ي خطي منحصر به فرد از دوران صدر اسلام داشت و برخي از انواع سلاح‌هاي دوران صدر اسلام را هم در آن نگه داري مي‌كردند.[69] سعود علماي مكه را مجبور كرد سندي را امضا كنند كه براساس آن قبل از فتح شهر به دست وهابي‌ها، علماي مكه پيرو كفر اكبر بوده‌اند و باقي مسلماناني كه وهابي‌ نشده‌اند هنوز در كفر اكبر هستند.[70] متن سند چنين بود:

 

ديني كه شيخ محمد بن عبدالوهاب به آن دعوت كرده و امام مسلمانان، سعود بن عبدالعزيز،‌به آن دعوت مي‌كند، يعني دعوت به توحيد و نفي شرك از خداوند ـ كه در اين نوشته ذكر شده است ـ و نفي انواع شركي كه قبلا در مكه، مدينه، مصر، شام و بلاد ديگر وجود داشت. كفري كه باعث مباح شدن خون و مال و ماندن ابدي در دوزخ است. هم چنين هر كس به اين دين ـ كه محمد بن عبدالوهاب به آن دعوت مي‌كند ـ نگرود و به آن عمل نكند و پيروان آن را دوست خود و دشمنانش را دشمن ندارد، از ديد ما به خدا و قيامت كافر است و بر پيشواي مسلمانان، سعود بن عبدالعزيز، و مسلمانان واجب است با مبارزه و جنگ كنند تا از آنچه بدان عمل مي‌كرده است توبه و به اين دين عمل كند.[71]

 

سعود مدتي بعد به مدينه حمله كرد و در آن شهر هم بسياري از مسلمانان، به خصوص علماي اهل سنت، را كشت و بسياري مقبره‌ها را خراب كرد.[72] علماي مدينه را هم مجبور كردند چيزي شبيه اقرارنامه‌ي علماي مكه بنويسند و امضا كنند كه تاكنون كافر بوده‌اند.[73] زيني دحلان مي‌نويسد«در مدينه اشياي قيمتي را بردند و مساجد و قبور را ويران كردند. حرم نبوي را غارت كردند و قبرستان بقيع را منهدم. قاضي و حاكم شرع مدينه را بيرون كردند و حاكمي از خود منصوب كردند. مردم را از زيارت قبر رسول خدا(ص) باز داشتند و شيعيان را از زيارت قبور ائمه(ع) در بقيع. وهابيان قبر ائمه‌ي شيعه در بقيع را ويران كردند، ولي به حرم نبوي كاري نداشتند. امير سعود از مدينه پرسيد با قبرهاي بقيع چه بايد كرد؟ مردم از ترس گفتند بايد خراب كرد. وهابيان با كمك مردم قبرها را ويران كردند و تمام جواهرات اهدائي اين مقابر را بردند.»[74] وهابي‌ها هفت سال بر مكه مسلط بودند و حج را در اختيار داشتند.[75] بر خانه‌ي خدا پارچه‌ي مشكي پوشاندند و ورود حاجيان برخي مناطق، از جمله مصر و عراق را به مكه ممنوع كردند. بسياري از اماكن تاريخي و زيارتي مكه را خراب كردند و قوانين سختي در مكه برقرار كردند. بسياري از علماي اهل سنت را هم كه عقايد وهابي‌ها را نپذيرفتند اعدام كردند.[76]

سراشيبي سقوط

زوال وهابي‌ها

دوران سعود دوران اوج وهابي‌ها بود. او بر شبه جزيره از درياي سرخ تا خيلج فارس مسلط شده بود و براي تصرف شام و عراق هم حركت كرد.[77] آلوسي، تاريخ نگار متمايل به وهابي‌ها، از قول ابن بشر نجدي ـ كه تاريخ نگاري وهابي‌هاست ـ مي‌نويسد«من در آغاز كار شاهد فقر و تنگ دستي مردم درعيه بودم، ولي بعدا اين شهر در زمان سعود (نوه‌ي محمد ابن سعود) شهري ثروتمند شده بود تا آنجا كه مردمش سلاح‌هايشان را با طلا و نقره زينت داده بودند، بر اسب‌هاي اصيل و نجيب سوار مي‌شدند و لباس‌هاي فاخر مي‌پوشيدند و از تمامي لوازم ثروت بهره‌مند بودند؛ طوري كه زبان از شرحش قاصر است.»[78] سعود كه شديد به وضع خودش و استقلالش از عثماني مغرور شده بود، به شاه ايران و خليفه‌ي عثماني نامه نوشت و آن دو را تهديد كرد اگر وهابي نشوند، با آن‌ها مي‌جنگد. بخشي از نامه‌اش به فتحعلي شاه:[79]

پناه بر خدا از شيطان رانده شده.

به نام خداي بخشنده مهربان.

از عبدالعزيز،‌ امير مسلمانان، به فتحعلي شاه، شاه فارس.

چون بعد از رسول خدا، محمد بن عبدالله(ص) شرك و بت پرستي در امت زياد شده بود، طوري كه مردم كربلا و نجف پيش قبوري كه از سنگ و گل ساخته بودند به خاك مي‌افتادند و سجده مي‌كردند و حاجت مي‌خواستند. اين ضعيف‌ترين بنده‌ي خدا كه مي‌دانست آقايان ما،‌ علي و حسين، به اين‌ كارها راضي نيستند كمر همت به تصفيه‌ي دين بست و به توفيق حق نجد و بيش‌تر سرزمين‌هاي عرب را از زشتي‌ها پاك كرد. نيز بهتر ديديم ساكنان و خادمان كربلا و نجف را ـ كه به خاطر هواي نفس حق را نمي‌پذيرفتند ـ نابود و اعدام كنيم. اگر شاه فارس هم با آن‌ها هم عقيده است، بايد توبه كند، زيرا هر كس بر شرك و كفر اصرار كند با او همان مي‌كنيم كه با ساكنان كربلا كرديم.»

 

فتحعلي شاه درگير جنگ با روسيه بود و نمي‌خواست درگيري جديدي براي خود درست كند. سفير جديدي با نامه‌اي محبت آميز و يك شمشير خراساني گوهر نشان پيش محمد علي پاشا، حاكم مصر، فرستاد و از او خواست وهابي‌ها را سركوب كند. خليفه‌ي عثماني هم از حركت وهابي‌ها به سمت شام و عراق عصباني شد و به محمد علي پاشا دستور داد وهابي‌ها را سركوب كند.[80] پاييز سال 1190، نيرو‌هاي مصر به فرماندهي طوسون پاشا، پسر محمد علي، نخستين حمله‌ي خود را به وهابي‌ها آغاز كردند.[81] ابتدا عبدالله و فيصل، پسران سعود، مصري‌ها راـ كه گرفتار بي‌آبي، گرما و بيماري شده بودند شكست دادند.[82] طوسون پاشا مدتي با وهابي‌ها مذاكرده كرد تا بدون جنگ تسليم شوند كه آن‌ها نپذيرفتند و در نهايت محمد علي پاشا با لكشري بزرگ وارد عربستان شد و ديگر درخواست‌هاي سعودي را براي گفت و گو نپذيرفت. سعود در سال 1192 مرد و محمد علي پاشا مناطق مختلف شبه جزيره را يكي يكي از وهابي‌ها پس گرفت تا اين كه سرانجام عبدالله، پسر سعود، در قصرش تسليم محمد علي پاشا شد. پاشا عبدالله و خانواده‌اش را به قاهره و از آنجا به اسلامبول فرستاد و زمستان سال 1197 در اسلامبول دارش زدند.[83]

 

 (دولت سعودی سوم)

آغازي بر يك پايان؛ قدرت گرفتن دوباره آل سعود

 

سال‌ها آل سعود و آل شيخ، فرزندان محمد بن عبدالوهاب، در قلمرو كوچكي از شبه جزيره (نزديك مرز كويت) بر وهابي‌ها حكم‌راني كردند.[84] تا دوران ضعف امپراتوري عثماني كه بريتانيا از آن‌ها برابر آل رشيد (هواداران عثماني) حمايت كرد.[85] با حمايت انگليس، سال 1280 عبدالعزيز، امير وقت وهابي‌ها، قيام كرد و بر آل رشيد تاخت. انگليسي‌ها، كه دوست نداشتند يك قبيله بر كل شبه جزيره حاكم شود، هم زمان از آل شريف، دشمنان آل سعود، هم حمايت كردند و دو افسر خود، توماس ادوارد لارنس و ويليام شكسپير، را پيش شريف حسين و عبدالعزيز فرستادند تا از نزديك آن‌ها را زير نظر بگيرند.[86] عبدالعزيز سريع گروهي از قبايل وهابي را با خود هم پيمان كرد و از ميان جنگجويان قبايل گروهي نظامي ـ مذهبي تشكيل داد كه به اخوان التوحيد مشهور شدند.[87] اخوان التوحيد، برادران يك تاپرستي، در بيابان‌ها مي‌گشتند، ميان قبايل مي‌رفتند و مردم را به وهابيت و هم پيماني با آل سعود دعوت و مخالفان را شديد سركوب مي‌كردند.[88] انگليس از آل سعود حمايت مي‌كرد و به آن‌ها سالانه 60 هزار ليره مي‌داد تا عبدالعزيز بتواند قبيله‌‌هاي بيابان‌گرد را اسكان دهد و بر آن‌ها بيش از گذشته مسلط شود. با اسكان عشاير پيوند‌هاي قبيله‌اي و عشيره‌اي بيابان نشين‌ها كم‌تر مي‌شد و جوانانشان به اخوان  التوحيد، ارتش نيمه رسمي آل سعود، مي‌پيوستند.[89]

 

با تسلط انگليس بر عراق و فلسطين و تسلط فرانسه بر سوريه و لبنان بسياري از قبايلي كه قبلا به كشور‌هاي هم سايه كوچ كرده بودند به شبه جزيره برگشتند، در شهرك‌ها اسكان يافتند، به اخوان التوحيد پيوستند و بر قدرت وهابي‌ها افزودند.[90] در جنگ جهاني اول، انگليس و عثماني با هم مي‌جنگيدند و عبدالعزيز با استفاده از فرصت‌ به بسياري از قبايل اطراف حمله كرد و بخش بزرگي از نجد را گرفت.[91] او سال 1302 هجري شمسي بزرگان و عالمان قبايل مختلف را در رياض جمع كرد و در حضور آن‌ها خود را پادشاه نجد ناميد.[92] سه سال بعد (سال 1305) خلافت عثماني فروپاشيد و شريف حسين خود را خليفه‌ي مسلمانان ناميد و ورود وهابي‌ها را به مكه ممنوع كرد.[93] آل شيخ (خاندان عبدالوهاب) از عبدالعزيز خواستند به مكه حمله كند و خانه‌ي خدا را از آن‌ها باز پس بگيرد. با كمك انگليس، عبدالعزيز در سال 1307 با حمله‌اي سريع مكه، مدينه و جده را گرفت و سال 1308 خود را سلطان حجاز و نجد ناميد.[94]

 

سلطان جديد حجاز، عبدالعزيز، با انگليس، شوروي‌، آمريكا و آلمان پيمان دوستي بست و با كويت و چند كشور ديگر روابط تجاري برقرار كرد تا نشان دهد مي‌خواهد با كشور‌هاي دنيا ارتباط برقرار كند. دو سال بعد، سال 1310، آل سعود آن قدر قدرتمند شد كه نمايندگان كشور‌هاي اسلامي در همايشي سراسري آن‌ها را حافظ عتبات مقدسه‌ي اسلامي در مكه و مدينه خواندند. عبدالعزيز براي حفظ اقتدار دولت مركزي قانون‌هاي قبيله‌اي و عشايري را لغو كرد و قضاوت را بر عهده‌ي فقهاي وهابي گذاشت. در نتيجه نياز حكومت به قاضيان وهابي‌ زياد شد و حوزه‌هاي علميه و فقه وهابي رونق يافت و وهابيت بيش از پيش در منطقه گسترش يافت.[95] مردم در شهر‌هاي جديد به سمت تمدن رفتند و خلق و خوي قبيله‌اي و جنگندگي خود را، كه از دلايل گسترش وهابيت بود، از دست دادند. تعامل با ديگر كشور‌ها نياز به آرامش و دوري از جنگ داشت، بنابراين نيرو‌هاي اخوان التوحيد، كه كاري جز جنگ بلد نبودند، بي‌كار و از وضع موجود ناراضي شدند.[96]

 

آن‌ها با شاه درگير شدند و شاه، كه تلاش مي‌كرد نظم و انظباط بيش‌تري در سرزمينش برقرار كند، بر آن‌ها سخت گرفت. نيرو‌هاي اخوان مي‌گفتند بايد به عراق حمله كنيم چون شيعيان در آن بت‌ مي‌پرستند، هم چنين از شاه مي‌خواستند از ابزار‌هاي نويني چون اتومبيل، تلگراف و راديو استفاده نكند، چون اين‌ كارها مخالف تعاليم پسر عبدالوهاب است كه گفته بايد مانند پيامبر زندگي كنيم. يكي دو سال رؤساي اخوان چند بار دور هم جمع شدند تا با تجمع، اعتراض و شورش بر حكومت فشار بياورند و آن‌ها حتي راديو را هم گرفتند مذاكرات عبدالعزيز با آن‌ها بي‌نتيجه ماند و ارتش وارد عمل شد و آن‌ها را دستگير كرد. بسياري از فرماندهانشان را در شهرهاي مختلف گردن زدند تا عبرت ديگران شوند.[97]

 

تا سال 1317 شمسي، عبدالعزيز بر بيش‌تر سرزمين‌ حجاز مسلط شد و سرزمين‌هاي تحت امرش را كشور پادشاهي عربستان سعودي ناميد و آن را به چهارده امير نشين تقسيم كرد.  او دولت و مجلس قانون گذاري راه اندخت و تمامي مقامات دولتي و نمايندگان مجلس را از شاهزادگان سعودي و خانواده‌‌ي عبدالوهاب (آل شيخ) انتخاب كرد.[98] آن‌ها مذهب رسمي كشورشان را حنبلي قرار دادند و قرائت‌ وهابيت از مذهب را سراسري كردند.[99] در جنگ جهاني دوم، ابتدا اعلام بي‌طرفي كردند، ولي ورود آمريكا به جنگ و نياز شديد متفقين به نفت باعث شد عبدالعزيز خواه‌ناخواه به اردوي متفقين گرايش يابد. در نتيجه روابط عربستان با آمريكا برقرار و روز به روز بهتر شد و با حضور شركت‌هاي نفتي آمريكايي در عربستان دائمي شد. وام چند صد ميليون دلاري آمريكا به عبدالعزيز، تاسيس شركت نفت عرب ـ آمريكا، آرامكو،[100] و احداث اولين پايگاهي هوايي آمريكا در ظهران نزديكي عربستان را به آمريكا سرعت داد. البته آل سعود كه با كشف نفت ثروتمند شده بودند مي‌خواستند نقش رهبري مسلمانان را هم بر عهده بگيرند. آنان خود را حافظان حرمين شريفين مي‌ناميدند و در قضاياي فلسطين (اعراب) و اسراييل تلاش كردند خود را نماينده‌ي اعراب معرفي كنند و نقش منجي فلسطين را بر عهده گيرند.[101]

 

در اين ميان، عبدالعزيز در سال 1332 در 73 سالگي (پس از 51سال حكومت) مرد و حكومت به ملك سعود، پسرش، رسيد. سعود ميان آل سعود مقبوليتي نداشت و گروهي شاهزادگان سعودي كميته‌اي تشكيل دادند تا سلطنت مطلق او را مشروط كنند.[102] اختلاف ميان آل سعود فرصت مناسبي بود براي آل شيخ كه اقتدار از دست رفته‌شان در دوران عبدالعزيز را بازيابند. آن‌ها اعلام كردند قانون جديد را بايد طوري بنويسيد كه قانون‌ها و تصميم‌هاي دولت و مجلس بدون اظهار نظر مفتي بزرگ كشور (كه هميشه از آل شيخ بود.) قابل اجرا نباشد. شاهزادگان مخالفت كردند، اما شاه موافقت كرد و اين قانون تصويب شد تا آل شيخ از ملك سعود حمايت كنند.[103] در نتيجه، آل شيخ (مفتي‌هاي وهابي) قدرتمند شدند و فتواهاي عجيب و غريبشان بيش‌تر شد. آن‌ها شلوار پوشيدن، كلاه سر گذاشتن و حتي نگه داري لباس‌هاي جديد را نشانه‌هاي شرك ناميدند و كوبيدن پا بر زمين و سلام نظامي را شبيه پا زدن قاطر ديدند و آن را حرام كردند.[104] گفتند كف زدن مردان تشبه به زنان است و عكس گرفتن و پوشيدن لباس پليس تشبه به كفار. مصرف دخانيات و استفاده از تلويزيون و ابزار موسيقي نشانه‌ي كفر است و شطرنج، فوتبال، مدارس دخترانه، آموزش رياضيات، هندسه و جغرافيا حرام.[105]

 

حمايت آل شيخ هم فايده‌اي براي ملك سعود نكرد و او خيلي زود جايش را به برادرش، ملك فيصل داد.[106] فيصل سال‌ها در آمريكا و اروپا زندگي كرده بود و تلاش بسياري براي مدرن كردن كشور، مقابله با تندروي و تكفير و برقراري ارتباط با ديگر مسلمانان كرد. ملك فيصل در قضيه‌ي فلسطين فعال بود و در تلاش براي گسترش نفوذ وهابيت و آل سعود ميان مسلمانان جهان اسلام (با پشتوانه ي پول نفت) دانشگاه‌ها و مراكز بسياري در عربستان براي تربيت مبلغ تأسيس كرد.[107] او از فرصت شكست ناسيوناليسم عربي ناصر،[108] رييس جمهور مصر، استفاده‌ي فراوان كرد و با گسترش سازمان‌ها و تشكيلات مبلغ وهابيت سعي كرد وهابيت را ميان اعراب و ديگر مسلمانان گسترش دهد.[109] او بسياري از دانشمندان سلفي كشور‌هاي مختلف، از جمله مصر، را به دانشگاه‌هاي مدينه فرا خواند و با ارايه‌ي تسهيلات فراوان از كشور‌هاي مختلف جهان مسلمانان را به دانشگاه‌هاي كشورش كشاند تا سلفي‌گري و وهابيت را تبليغ كند. البته كارهاي او ميان وهابي‌ها، به خصوص آل سعود،‌ مخالفان فراواني داشت و در نهايت اوايل فروردين سال 1335، يكي از همان مخالفان، برادرزاده‌اش،‌او را در مراسم تبريك و دست بوسي تولد پيامبر اسلام (ص) با شليك سه گلوله كشت. قاتل را گردن زدند و حكومت به برادر فيصل، خالد، رسيد.[110]

 

خالد بن عبدالعزيز راه ملك فيصل را در نزديك شدن به آمريكا آرام‌تر ادامه داد،‌ ولي ترويج شديد فرهنگ آمريكايي و رفتارهاي مدرن (و به تعبير وهابي‌ها ضد اسلامي) دولت تندروهاي وهابي را خشمگين كرد.[111] پيروزي مردم مسلمان ايران در سرنگوني رژيم حاكم به ديگر گروه‌هاي مبارز ضد حكومت (از جمله تندروهاي وهابي و بازماندگان اخوان التوحيد) هم جرات داد و آن‌ها عليه دولت سعودي قيام كردند. قبل از نماز صبح روز اول محرم سال 1400 (1358)، گروهي از آن‌ها وارد مسجد الحرام شدند، بعد نماز درهاي مسجد را بستند، با كمك اسلحه‌هايي كه با تابوت وارد مسجد كرده بودند مردم را گروگان گرفتند و اعلام كردند از حكومت عربستان مي‌خواهند به راه محمد بن عبدالوهاب باز گردد.[112] آن‌ها مي‌گفتند دولت بايد مظاهر دنياي جديد را كنار بگذارد و با مظاهر تمدن آمريكايي برخورد كند. دولت بيست و دو روز با آن ها مذاكرده كرد و سرانجام با حمله‌ي ارتش به مسجد الحرام غائله ختم شد. اكثر سران و اعضاي جنبش را در شهرهاي مختلف گردن زدند و در نهادهاي نظامي و سياسي هم تغييراتي ايجاد كردند تا ديگر چنين اتفاق‌هايي تكرار نشود؛ يكي از اين تغييرات نوشتن قانون اساسي بود.[113]

 

پی نوشت:

[1] . اوزون چارشي لي، تاريخ عثماني، تهران، كيهان، 1377، صص140 تا 154.

[2] . سيد كاظم موسوي، بجنوردي، دايره المعارف بزرگ اسلامي، ج2، تهران، مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي،‌ مقاله ابوحنيفه.

[3] . همان.

[4] .P J Bearman & etc, Encyclopeadia of islam2, voll, Brill Academic Publishers, 2009.

[5] . نجد بخش مركزي شبه جزيره است و حجاز بخشي كه مكه و مدينه و طائف جزو آن است.

[6] .Ibid.

[7] . سيد كاظم موسوي بجنوردي،‌همان، ج4، مقاله محمد بن عبدالوهاب.

[8] . همان.

[9] .David Commins, The Wahhabi Mission and Saudi Arabia, Londan, 2006, I.B. Tauris & Co Ltd, P11.

[10] . برخي مي‌گويند او كتاب مهمش، التوحيد را در بصره نگاشت. (رجوع كنيد به مقاله محمد حسن رفيعي با نام محمد بن عبدالوهاب و محمد حياه السندي در پيام بهارستان، تابستان 1388).

[11] . David Commins, P29.

[12] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[13] . P J Bearman & etc, voll.

[14] .سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[15] . ايوب صبري، تاريخ وهابيان،‌تهران، بهار، 1388، ص38.

[16] .P J Bearman & etc, vol2.

[17] .Ibid

[18] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، ج2، آل سعود.

[19] . علي محمد آشناني، وهابيت در ترازوي نقد، تهران، مشعر، 1380، ص19.

[20] . سيد كاظم موسوي، بجنوردي، همان.

[21] .همان.

[22] . ايوب صبري، همان، ص33.

[23] . جعفر سبحاني، آيين وهابيت،‌ تهران، مشعر 1381، ص27.

[24] .David Commins, p38.

[25] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[26] . سيد محسن امين،‌ كشف الارتياب في اتباع محمد بن عبدالوهاب، قم،‌ دارالكتاب اسلامي، 1386، ص8.

[27] .Ahmad Moussalli, Wahhabism, Salafism and Islamism: Who Is the Enemy? American University of Beirut, 2009, Conflicts Forum: Beirut-London-Washington.

[28] . سيد كاظم موسوي بجنوردي،‌همان.

[29] . آيين وهابيت، ص29.

[30] . احمد زيني دحلان، فتنه وهابيت، همايون همتي، تهران، مشعر، 1386، ص39.

[31] . سيره ابن هشام، ص117.

[32] . احمد زيني دحلان،‌همان، ص24.

[33] . محمد ابن عبدالوهاب، الدرر السنيه، ج5، ص193.

[34] . همان.

[35] .ايوب صبري، همان، ص32.

[36] . سيد كاظم موسوي، بجنوردي، همان.

[37] . همان.

[38] .P J Bearman & etc, Vol3.

[39] . محمد ابن عبدالوهاب، كشف الشبهات، ص4.

[40] همان.

 [41] . حسن بن فرحان مالكي، مبلغ نه پيامبر، قم، اديان، 1386، ص69.

[42] . و ده‌ها گناه ديگر كفار كه در قرآن هم آمده است.

[43] . حسن بن فرحان مالكي، همان، ص60.

[44] . احمد زيني دحلان،‌همان، ص22.

[45] .كه مهم‌ترين كتاب محمد بن عبدالوهاب است.

[46] . احمد زيني دحلان، سر گذشت وهابيت، تهران، گلستان كوثر، 1376، ص24.

[47] . سيد محسن امين،‌همان، ص11.

[48] . ايوب صبري، همان، ص35.

[49] .احمد زيني دحلان،‌همان، ص38.

[50] . جواب‌هايي كه لزوماً منطقي نيستند، اما قانع كننده‌اند.

[51] . حسن بن فرحان مالكي، همان، ص167.

[52] . همان، ص156.

[53] . همان، ص 169.

[54] .Talip Kucukcan, Some Reflections on the Wahhabiyah Movement, Excerpted From Vol XVIII No. 2 (1995) Hamdard Islamicus, University of Warwick in England, U.K.

[55] .David Commins, P8.

[56] .P J Bearman & etc, vol3.

[57] . احمد زيني دحلان، سرگذشت وهابيت، ص24.

[58] . ايوب صبري،‌همان، ص58.

[59] . سيد كاظم موسوي، بجنوردي، همان.

[60] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[61] . عثمان بن بشر النجدي، عنوان المجد في تاريخ نجد، ج1، ص217.

[62] . ابوطالب بن محمد اصفهاني، مسير طالبي، علمي و فرهنگي،‌1383، ص408.

[63] . سيد كاظم موسوي، بجنوردي،‌همان.

[64] . احمد زيني دحلان، سرگذشت وهابيت،‌ص59.

[65] . سيد كاظم موسوي، بجنوردي،‌همان.

[66] . احمد زيني دحلان،‌همان، 26.

[67] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[68] . احمد زيني دحلان، همان، ص66.

[69] . علي اصغر رضواني، سلفي‌گري، ص190.

[70] . حسن بن فرحان مالكي، مبغل نه پيامبر، قم اديان،‌1386، ص178.

[71] . احمد زيني دحلان، الدرر السنيه في الرد علي الوهابيه، ص56.

[72] . ايوب صبري، همان،‌ص93.

[73] . احمد زيني دحلان،‌ ص178.

[74] . احمد زيني دحلان، همان، ص63.

[75] . ايوب صبري، همان، ص53.

[76] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[77] . همان.

[78] . همان.

[79] . ايوب صبري، همان، ص128.

[80] . ايوب صبري، همان، ص124.

[81] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[82] . محمد حسين قريب گرگاني، تاريخ وهابيه، هفت آسمان، ش 3و4، پاييز 1378.

[83] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[84] .CONTRY PROFILE: SAUDI ARABIA, Library of Congress- Federal Research Division Country Profile: Saudi Arabia, September 2006.

[85] . ibid.

[86] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[87] . همان.

[88] . همان.

[89]. همان.

 [90] . همان.

[91]. المضاوي الرشيد، تاريخ العربيه السعوديه بين القديم والجديد،‌عبداله النعيمي، دارالساقي، ص47.

[92] . همان.

[93] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[94] همان.

[95]. David Commins, P 105.

[96] .Ibid

[97] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان، ج7، مقاله اخوان.

[98] .Madawi AL-Rasheed, Contesting the Saudi State, Islamic Voices f r o m a New Generation, London, Combridf, 2007, p24.

[99] .Ibid.

[100] .Aramco.

[101] . آشنايي با عربستان، ص33.

[102] .سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان، ج4، مقاله وهابيت.

[103] . همان.

[104] . حسن بن فرحان مالكي، مبلغ نه پيامبر، قم اديان، 1386، ص112.

[105] . همان.

[106] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[107] . همان.

[108] . جمال عبدالناصر با تأكيد بر ناسيوناليسم رييس جمهور مصر شد. او با بيرون كردن انگليس و فرانسه از كانال سوئز قهرمان اعراب شد و ايده‌ي ناسيوناليسم عربيش بين اعراب رايج شد.

[109] .Madawi Al-Rasheed9, p24.

[110] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[111] .Madawi Al-Rasheed, P29.

[112] . سيد كاظم موسوي بجنوردي، همان.

[113] . جنبش‌هاي اسلامي معاصر در جهان عرب، ص250.

منبع: پایگاه وهابیت شناسی

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی عقاید جریانات سلفی جهادی بر اساس عامل هویت

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (2)

آموزه‌های بربهاری و تأثیر آن بر جریان‌های سلفی‌گری

گزارشی از رساله عقائد علمای دیوبندی

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (1)

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش