مقالات > ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۰/۲۶ تعداد بازدید: 35

در این مقاله شخصیت و اندیشه های ابن تیمیه مورد بررسی قرار می گیرد. قبل از معرفی ابن  تیمیه و افکار وی، شناخت اجمالی ازاوضاع سیاسی و مذهبی آن دوران درک بهتری را از شخصیت و افکار ابن تیمیه به مخاطب ارائه می دهد.



در این مقاله شخصیت و اندیشه های ابن تیمیه مورد بررسی قرار می گیرد. قبل از معرفی ابن  تیمیه و افکار وی، شناخت اجای ازاوضاع سیاسی و مذهبی آن دوران درک بهتری را از شخصیت و افکار ابن تیمیه به مخاطب ارائه می دهد. ابن تیمیه حنبلی در دورانی می زیست که دولت ایوبیان در منطقه شامات سقوط کرده و دولت ممالیک بحریه و برجیه روی کار آمده بودند. از سویی دیگر مغولان به سرزمین های اسلامی لشگر کشی کرده و در پی کشور گشایی و فتح شامات بودند.

ابن تیمیه حنبلی کیست؟

تقی الدین ابو عباس احمد بن عبدالحلیم بن عبدالسلام بن عبدالله بن ابی القاسم بن تیمیه، معروف به ابن تیمیه، دهم ربیع الاول سال 660 یا 661 هجری قمری، پنج سال پس از سقوط دولت بنی عباس توسط هولاکو در بغداد، در شهر حرّان[1] کانون فرقه صائبه،[2] به دنیا آمد. دوران کودکی خود را در آن دیار سپری کرد. به سبب هجوم قوم وحشی تاتار ، بهمراه خانواده خود، در سال 667 هجری قمری به دمشق مهاجرت کرد. فخر الدین بن عبدالسلام عموی ابن تیمیه و مجدالدین عبدالسلام بن عبدالله پدر بزرگ وی از علمای معروفی حنبلی بودند.وی در مدرسه حنابله دمشق نزد اساتیدی همچون پدرش عبدالحلیم، شیخ شمس الدین عبدالرحمن مقدسی، شیح زین الدین بن منجی، شیخ مجد بن عساکر، ابن عبدالدائم، ابن ابیالیسر، مسلم بن عبالن، قاسم اربلی کمال بن عبد، ابن ابی الخیر، یحیی  بن صیریفی و ابن ابی بکر یهودی به فراگیری فقه، حدیث و اصول حنابله پرداخت.گفتنی است، بیشتر مشایخ وی علمای حنابله هستند. ابن تیمیه حنبلی در سال 683 هجری قمری، یک سال پس از فوت پدرش به، جای پدر به مدیریت مدرسه سکریه حنابله دمشق رسید و نخستین تدریس خود را در آنجا آغاز و در سال 684 هجری قمری تدریس تفسیر قرآن در مسجد اموی را شروع کرد.مقارن پایان سال 691 هجری قمری به حج رفته و در سال 692 هجری قمری به دمشق بازگشت. این سفر زمینه ساز تألیف کتاب « مناسک حج» وی بود. ابن تیمیه در این کتاب بغضی از مناسک و اعمال حج را به گمان بدعت بودن، رد کرده است.

 

نخستین دخالت ابن تیمیه در امور سیاسی، در سال 693 هجری قمری در ماجرای مرد  نصرانی از اهالی سویداء اتفاق افتاد. این مرد نصرانی به ناسزاگویی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله  متهم شده بود. ابن تیمیه و شیخ زین الدین فارقی برای محاکمه وی نزد نایب السلطنه عزالدین ایبک حموی آمدند. حاکم دستور احضار مرد نصرانی و محاکمه وی را صادر کرد اما قبل از ورود وی به دادگاه، مردم به تحریک ابن تیمیه و شیخ زین الدین فارقی به مرد نصرانی ناسزا گفتند و او را مورد ضرب و شتم قرار دادند. حاکم ازخود سری ابن تیمیه و شیخ زین الدین فارقی خشمگین شد و آن دو را کتک زد و زندانی کرد. مرد نصرانی در حضور حاکم و مردم، مسلمان شد و پس از آن به حجاز مهاجرت نمود اما در نزدیکی مدینه به طرز مشکوکی به قتل رسید. ابن تیمیه حنبلی به همین مناسبت کتاب « الصارم المسلول علی شاتم الرسول » را نوشت.در سال 698 هجری قمری مردم شهر «حماه» از وی سال کردند که نظر بزرگان و علما در مورد آیات صفات ، مانند «الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى » [3]«استوی الی السماء»[4] و فرموده پیامبر اکرم: « ان قلوب بنی آدم بین اصبعین من اصابع الرحمن و یضغ الجبار قدمه فی النار» چیست؟ ابن تیمیه حنبلی در پاسخ مردم «حماة» کتاب « الحمویه الکبری» را نوشت و در این کتاب بر جسم بودن خداوند عزوجل تصریح کرد. انتشار پاسخ ابن تیمیه بین مردم، غوغایی در منطقه به راه انداخت. پس از این جریان ابن تیمیه به واسطه فتاوا و ارائه تفسیر های شاذ و نادرست از آیات قرآن و روایات ، شهرت یافت. گروهی از فقهای شافعیه به مخالفت با ابن تیمیه برخاسته و تصمیم گرفتند وی را نزد جلال ادین حنفی قاضی وقت برده و محاکمه کنند اما ابن تیمیه از حضور در محکمه سر باز زد. این گروه برای آگاهی مردم از عقائد نادرست ابن تیمیه، عقائد وی در مورد آیات و روایات صفات را در شهر منتشر کردند ، اما امیر سیف الدین جاعان و قاضی امام الدین قزوینی و برادرش جلال الدین قزوینی به حمایت از ابن تیمیه پرداخته ، عده ای ازفقها را به دستو امیر کتک زدند و بقیه نیز از ترس امیر ساکت شدند.

 

وی همواره با اظهار نظر بر خلاف آرای مشهور و رایج بین مسلمانان، موجب تشویش اذهان و آشفتگی در عقاید و باور های مردم می شد، تا این که در هشتم رجب سال 705 هجری قمری قضات شهر به همراه ابن تیمیه در قصر نایب السلطنه حاضر شدند و کتاب « العقیده الواسطیه» وی قرائت شد. پس از دو جلسه مناظره با کمال الدین ابن زملکانی و اثبات انحراف فکری و عقیدتی ابن تیمیه، وی به مصر تبعید شدو شاگرد وی جمال الدین مزی، صاحب «تهذیب الکمال فی اسماء الرجال» شلاق خورد. پس از تبعید ابن تیمیه حنبلی ، از طرف حکومت در دمشق اعلام شد: هر کس عقائد ابن تیمیه حنبلی را داشته باشد به ویژه حنبلی ها، خون و مالش مباح و هدر است.[5]این اعلامیه توسط ابن شهاب محمود در مسجد جامعه دمشق قرائت شد. به دنبال انتشار این اعلامیه، حنبلی ها و فرد دیگری که در معرض اتهام بودند، از مذهب حنبلی اعلام برائت کردند و ادعای پیروی از مذهب و عقیده شافعی را نمودند.

 

گفتنی است ابن تیمیه حنبلی در سال های 699، 700 و 702 هجری قمری مردم را به مقاومت علیه حمله مغولان تشویق می کرد و در سال های 699 و 704 هجری قمری علیه شیعیان کسروان لبنان فتوای جهاد داده و در لشگر کشی دولت ممالیک بر ضد آنان نیز شرکت فعال داشت. سپس در سال 706 هجری قمری امیر سیف الدین سالر، نایب مصر، سه تن از قضات فرقه شافعی، مالکی و حنبلی و نیز سه تن از فقها به نام های باجی، جزری و نمراوی را احضار کرد تا در مورد ابن تیمیه تصمیم گیری نمایند.همگی رای به آزادی او دادند مشروط به این که دست از عقاید خود بردارد اما ابن تیمیه از حضور در مجلس و قبول شرائط سر باز زد و اعتنایی به این جلسه و برگزار کنندگان آن نکرد.

 

در شوال سال 707 هجری قمری صوفیه به سبب جسارت های ابن تیمیه به ابن عربی، به دولت مصر شکایت کردند. داوری بر عهده قاضی شافعی واگذلر گردید. مجلس محاکه ای تشکیل شد ولی مطلب خاصی علیه ابن تیمیه ثابت نشد. ابن تیمیه در همان مجلس گفت: استغاثه منحصر به خداوند است و از پیامبر نمی شود طلب یاری کرد ولی می شود به اول توسل جست و طلب شفاعت کرد.[6] قاضی بدرالدین ابن جماعه، احساس کرد که ابن تیمیه در قضیه توسل، ادب را نسبت به پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله رعایت نمی کند، لذا نامه ای به قاضی شافعی نوشت تا او را به مقتضای شریعت مجازات نماید.قاضی شافعی نیز گفت: من نسبت به ابن تیمیه همان سخنی را گفتم  به دیگر منحرفان می گویم. آن گاه دولت مصر ابن تیمیه را بین رفتن به دمشق، اسکندریه و زندان مخیر ساخت. ابن تیمیه زندان را برگزید و روانه زندان شد. ابن تیمیه حنبلی در سال 708هجری قمری از زندان آزاد شد ولی فعالیت مجدد وی باعث شد که در آخر ماه صفر سال 709 هجری قمری به اسکندریه مصر تبعید شود ولی پس از هشت ماه به قاهره بازگردانده شد. قضات و مفتیان مذاهب اسلامی ( حنفی، مالکی، شافعی، و حنبلی) او را به سبب فتاوای خلاف ماهب الایم مذمت نموده و به زندان محکوم کردند تا این که پس از پنج ماه و هشت روززندانی شدن در روز دوشنبه دهم محرم سال 721 هجری قمری از زندان آزاد شد و به دمشق بازگشت. در سال 726 هجری قمری ابن تیمیه حنبلی روز جمعه در مسجد اموی در حال سخنرانی، جمله « ان الله ینزل الی سماء الدنیا کنزولی هذا» را گفته و با پایین آمدن از پله های منبر، جسمانیت خدا را نشان داد. در این هنگام ابن زهرا یک از فقهای مالکی به این تیمیه اعتراض کرد که باهجوم شاگردان متعصب حنبلی ابن تییمه مواجه شد و مورد ضرب و شتم شدید آنان قرار گرفت. سپس  به دستور قاضی حنابله تعزیر و به زندان محکوم شد. این واقعه خشم فقهای مالکی و شافعی را بر انگیخت و از ابن تیمیه نزد ملک الامراء سیف الدین تنکزر شکایت کردند.ابن تیمیه درهان سال به خاطر نوشتن کتاب « زیاره القبور و الاستنجا د بالمقبور» که در آن فتوا به حرمت زیارت و توسل و قتل زائرین قبور داده بود، محاکه شد و به  همراه چند تن از شاگردانش به زندان ممحکوم شدندن ولی پس از مدتی آزد شدند تا این که در پایان همین سال ابن تیمیه را به خاطر فتاوای نادرست از جمله معصیت دانستن زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله  و مساله طلاق، [7] جهت محاکمه نزد قاضی القضاه مالکی بردند ولی ابن تیمیه با امتناع از پاسخ به پرسش های قاضی، مدعی دشمنی قاضی با وی شد. قاضی القضاه مالکی دستور داد تا ابن تیمیه را در قلعه ای حبس کنند.وقتی به قاضی خبر رسید که برخی نزد ابن تیمیه رفت و آمد می کنند، گفت: اگر به خاطر کفری که از وی ثابت شده کشته نشود، باید نسبت به وی سخت گیری شود و دستور النتقال وی به زندان انفرادی را صادر کرد.

 

ابن تیمیه در اواخر عمر به خاطر نگارش کتاب های فتنه انگیز در زندان، قلم و دوات از او گرفته شد و ازنوشتن ممنوع گردید. سرانجام ابن تیمیه حنبلی شب دوشنبه بیست ذی القعده 728 هجری قمری در قلعه دمشق مرد و او را در گورستان صوفیان دمشق دفن کردند.[8]

 

شخصیت ابن تیمیه حنبلی

 

با مروری بر زندگی پر تلاطم ابن تیمیه، درمورد شخصیت وی سه نکته را می توان بیان کرد:

 

    ۱.  دوگانگی در افکار و رفتار

 

ابن تیمیه از یک سو مردم را به جهاد علیه تهاجم مغولان تشویق می کند و از سوی دیگر با سخنان و فتاوای نادرست و اختلاف بر انگیز، جامعه اسلامی را دچار بحران، آشوب و درگیری میکند.

 

    ۱.  عوام فریبی

 

ابن تیمیه با تظاهر به زهد و پرهیزکاری، دل های بسیاری ازاهل شام را شیفته خود کرده بود و حتی بعضی از علما نیز مانند جلال الدین قزوینی، قاضی صدر الدین حنفی، شهاب الدین بن مری بعلبکی و ... فریفته ابن تیمیه شده بودند وبه گونه ای که اگر کسی به سخنانی ابن تیمیه اعتراض می کرد، مورد ضرب و شتم اطرافیان قرار می گرفت. این در حالی است که  اکثر علمای مذاهب اهل سنت، به عوام فریبی ابن تیمیه  و افکار باطل وی پی برده بودند و از راه های گوناگون سعی در افشاگری و شناساندن چهره واقعی ابن تیمیه داشتند. حصنی دمشقی شافعی به این نکته مهم تصریح دارد.[9]

 

    ۱. درگیری وی با تمامی فرق و مذاهب

 

در یک جمع بندی می توان گفت: ابن تیمیه با مسلمین و غیر مسلمین دیگر بود.

 

در میان مسلمین با فرق مختلف اهل ست و شیعیان اصطحاک و درگیر شدیدی داشت. وی با فتاوای خود و نگارش کتاب هایی علیه عقاید اشاعره، معتزله، شافعی ها، حنفی ها ، مالکی ها، صوفیه، و توهین به سران صوفیه مثل ابن عربی، غزالی، قشیری، ابن عریف وف شاذلی ، جامعه اهل سنت آن دوران را به فتنه و درگیریها ی شدید مذهبی مبتلا کرد. درباره غیر ملسمانان و اهل ذمه نیز دیدگاهی کاملا سختگیرانه و غیر انسانی داشت و معتقد بود آنان باید در بدترین شرایط زندگی کنند.[10]به خاطر مواضع یاد شده، بی ادبی ها و جسارت های ابن تیمیه به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله  و اهل بیت علیهم السلام  بیشتر علمای اهل سنت علیه وی سخن گفته و یا کتاب هایی در رد افکار و عقائد باطل او نوشته اند.

 

مخالفین ابن تیمیه

 

    ۱. قاضی شیخ شرف الدین عبدالغنی بن یحیی حرانی حنبلی ( متوفای 709 هـ.ق) وی از نخستین کسانی است که با نظریات ابن تیمیه به مخالفت پرداخته است.[23]

    ۲. صفی الدین هندی ارموی اشعری شافعی (644-715 هـ.ق)

وی در سال 705هجری قمری در مجلسی که با حضور امیر تنکز و علمای اهل سنت در دار السعاده بر پا شده بود در باره کتاب «الحمویه الکبری» با این تیمیه به مناظره پرداخت روش صفی الیدن هندی به گونه ای بود که وقتی وارد بحث و بررسی یک مساله علمی می شد، با حوصله تمام، همه جوانب آن مساله را مورد کاوش قرار می داد اما ابن تیمیه  بر خلاف ، او ، با شتاب از مساله ای به مساله دیگر می پرداخت و بدون این که آن را خوب تقریر و تثبیت کند، از آن می گذشت ، از این ر وصفی الدین هندی به او گفت: این ابن تیمیه! تو مانند گنجشکی هستی که وقتی می خواهم آن را به دام بیندازم از این شاخه به آن شاخه می پرد.[24]

3. صدرالیدن بن مرحل اشعری شافعی ( 665-716)

وی نخستین کسی است که در ملأ عام به مناظره با این تیمیه پرداخت و با مناظرات مکرر، بطلان افکار ابن تیمیه را به همگان ثابت کرد. از این رو مورد خشم شاگردان و پیروان متعصب ابن تیمیه قرار گرفته و تهمت هایی به او وارد کردند.[25]

4. قاضی القضاة کمال الدین بن زملکانی شافعی ( 667-727 هـ.ق)

 وی ابتدا از مدافعین ابن تیمیه بود ولی پس از شناخت دقیق از افکار باطل و انحرافی ابن تیمیه، با نگارش کتاب « الدره المضیئه فی الرد علی ابن تیمیه » در مساله فقهی طلاق و کتاب العمل المقبول فی زیاره الرسول در مساله کلامی زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله  به رد عقاید ابن تیمیمه پرداخته است.[26]

5. شهاب الدین بن جهبل حلبی شافعی (670-723 هـ .ق)

اوکتابی در رد عقاد و افکار ابن تیمیه نوشت و در این کتاب جهت داشتن خداوند را که یکی از شاخصه های فکری ابن تیمیه بود ، نفی کرد.

وی انگیزه نگارش کتاب خود را اثبات جهت داشتن خداوند از جانب ابن تیمیه وفریب دادن نا آگاهان توسط وی معرفی می کند او در این کتاب به بیان عقیده اهل سنت و جماعت درباره نفی جسمانیت و جهت نداشتن خداوند پرداخته و اندیشه ابن تیمیه در این زمینه را مخالف سلف و اهل سنت و جماعت معرفی کرده و می گوید: دوست داشتم عقیده اهل سنت و جماعت را بیان کنم تا فساد و بطلان گفته های ابن تیمیه روشن شود، هر چند نیازی به ابطال گفته های ابن تیمیه نیست، زیرا خود ابن تیمیه همه ادعاهایش را نقض می کند و هر قاعده ای را که بنا نهاده، خودش آن قاعده را از بین برده است.[27]

6. شمس الدین ذهبی سلفی ( 673-748 هـ.ق)

ذهبی با این که یکی از شاگردان و اصحاب ابن تییمه است و در بعضی از آثار ش از وی تجلیل می کند[28]ولی در نامه سرگشاده معروف به «النصیحه الذهبیه لابن تیمیه » که در اواخر عمر ابن تیمیه نوشته است، به انقاد از ابن تیمیه و پیروانش می پردازد

ذهبی با اعترض به خودستایی  وعیب جویی های ابن تیمیه می نویسد: استخوان در چشم برادر مومن خود می بینی اما تنه درختی را که در چشم خود داری فراموش کرده ای! خود ستایی تا کی؟ مذمت و نکوهش علما و عیب جویی از مردم تا کی ؟ مگر نمی دانی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله  فرمود: مردگان خود را جز به خیر یاد نکنید.

ذهبی با انتقاد از طرح مسایل بیهوده و برداشت های اشتباه از دین توسط ابن تیمیه در جامعه، حدیث نبوی «ان اخوف ما اخاف علی امتی کل منافق علیم اللسان» استناد کرده و تلیوحا ابن تیمیه را منافق می خواند و معتقد است پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیزاز رفتار ابن تیمیه ناراضی است.

ذهبی با انتقاد از اوضاع به وجود آمده توسط ابن تیمیه و قرار ردادن ابن تیمیه در کنار شمشیر حجاج بن یوسف ثقفی و زبان تند ابن حزم اندلسی ظاهری ازرفتار و گفتار وی شدیدا انتقاد می کند.

ذهبی در ادامه نامه با تردید در ایمان ابن تیمیه در مورد پیروان وی می گوید: ای شکست خورده! هر کس از تو پیروی کن، خود را در معرض کفر و فروپاشی دینش قرا داده است، بویژه اگر انسان های بی سواد و بی پروایی باشند که دین را به خاطر هواهای نفسانی و ارضای شهوت خود پذیرفته اند. این چنین پیرانی گرچه به ظاهر ازتو دفاع می کنند اما در باطن از دشمنان تو هستند. مگر نه این است که اکثر پیروان تو، انسان هایی ناتوان، سبک مغز، بی سواد، دروغگو، کودن و یا فریبکار هستند؟ اگر در میان پیروانت افراد صالحی باشند، آن نیز خشک مقدسان کوته فکر هستند. برای پی بردن به درستی گفته های من ، می توانی پیروانت را بیازمایی.

ای ابن تیمیه! تا کی با سوار شدن بر مرکب افسار گسیخته خودبینی و خود ستایی، به علما، نیکان و پرهیزگاران می تازی؟

ذهبی در پایان نامه با یا آوری مرگ برای این تیمیه و ابراز ناامیدی از تاثیر نصایح وی بر ابن تیمیه می گوید:« فما اظنک تقبل علی قولی و لا تصغی الی و عظی، بل لک همة کبیره فی نقض هذه الورقه بمجلدات ... فاذا کان هذا حالک عندی و انا الشفوق المحب الواد، فکیف حالک عند اعداؤک؟ و اعداؤک والله فیهم صلحا و عقلا و فضلا کما ان اولیاءک فیهم فجره و کذبه و جهله و بطله و عور و بقر».[29]

لازم به ذکر است که با توجه به تعصب ذهبی سلفی نسبت به ابن تیمیه و تفکراتش و دفاع و پیروی از ابن تیمیه در آثارش ، چنین استنباط می شود که افکار ابن تیمیه به قدری تند انحرافی بوده است که حتی دوستان و شاگردانش نیز از او نارحت  بوده اند  و در مقابل او مضوع گیری کرده اند.

7. تقی الین علی بن عبدالکافی سبکی اشعری شافعی (683-756هـ ق)

وی یکی دیگر از مخالفین جدی ابن تیمیه در اصول و فروع است و کتاب های التحقیق فی مساله التعلیق»[30] و رافع الشقاق فی مساله الطلاق[31] درباره مساله طلاق و کتاب « شفا السقام فی زیاره خیر الانام علیه افضضل الصلاه و السلام»[32] را در مورد مساله زیاره قبر پیامبر صلی الله علیه و آله  در بطلان اندیشه های ابن تیمیه نوشته است.

سبکی درمقدمه کتاب «الدره المضیئه فی الرد علی ابن تیمیه»[34] با انتقاد شدید از ابن تیمیه، برداشت های وتفسیر های غلط وی از اصول عقاید، بویژه صفات خداوند را مخالف عقاید و اندیشه های تمامی مسلمانان دانسته و معتقد است ابن تیمیه به بهانه پیروی از قرآن و سنت و دعوت به حقیقت، از مسیر صحیح خارج شده و به جای پیروی از سنت ها به تبعیت از بدعت ها روی آورده است.

سبکی در پایان با کفر آمیز خواندن برداشت ها و تفسیر های غلط ابن تیمیه درباره اصول اعتقادات، اشتباهات و بدعت های وی در فروع را بیشتر و بدتر از اوصول اعتقادات دانسته و معتقد است افکار ابن تیمیه از دایره اندیشه های فرق و مذاهب مختلف اسلامی خارج بوده و ابن تیمیه نیز از محدوده امت اسلامی بیرو ن است.[35]

 

8. عبدالعزیز بن محمد بن ابراهیم بن جماعه شافعی ( 694-767 هـ ق)

وی با تندی و لحن شدید درتوبیخ ابن تیمیه می گوید: خداوند ابن تیمیه را ذلیل و گمراه ساخته، لباس خواری بر تن او پوشانده و چنان مبتلا به تهمت و کذب ساخت و که جز خفت، بی آبرویی و حرمان نتیجه دیگری برای او نداشت.[36]

9. عبدالله بن اسعد یافعی شافعی ( 698-768 هـ.ق)

او معتقد است افکار ابن تیمیه عجیب و غریب، باطل و با مذهب اهل سنت تباین دارد. زشت ترین آنها ، جلوگیری از زیارت قبر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله  و معصیت دانستن آن، توهین به علمای بزرگ اهل سنت همچون غزالی، قشیری، ابن عریف ، و شاذلی، اعتقد به سجمانیت خداوند و فتاوای نادرست در فروع می باشد.[37]

10. عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی سبکفی شافعی ( 727-771 هـ . ق)

تاج الدین عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی سبکی درباره ابن تیمیه و پیامدهای ناگوار پیروی از او می گوید: ابن تیمیه ضررهای سهمگین و جبران ناپذیری را بر مزّی، ذهبی  سلفی، برزالی و سایر پیروان خود وارد ساخته است و آنان را به ارتکاب اشتباهات بزرگی واداشته و در گرداب کارهای زشت و حرفه های آتش فرو برده است. امید می رود خداوند اعمال قبیح آنان و پیروانشان را نادیده بگیرد.[38]

11. ابن بطوطه مراکشی مالکی (703-779 هـ . ق)

ابن بطوطه جهانگرد معروف، در سفرامه خود با تردید در سالمت عقلی و روانی ابن تیمیه می گوید: وی در علوم و فنون مختلفی اظهار نظر می کرد درحالیکه اختلال ذهنی و مشکل عقلی داشت .... روزی در جلسه درس ابن تیمیه، شنیدم که می گفت:همانگونه که من از منبر پایین می آیم خداوند نیز از آسمان به زمین می آید.[39]

12. ابوبکر بن محمد حصنی دمشقی شافعی (752-829 هـ .ق)

حصنی دمشقی شافعی با نگراش دو کتاب «دفع الشبهه عن الرسول و الرساله» و دفع شبهه من شبه و تمرد در رد افکار و عقاید ابن تیمیه، اعتراض و انتقاد شدید خود را اظهار داشته است. وی ابن تیمیه را زندیق و کافر دانسته [40]  و سخنان طرفداران وی، از جمله ابن کثیر، ابن عبدالهادی و کتبی در مورد ابن تیمیه را فاقد ارزش و اعتبار می داند.[41]

حصنی دمشقی در این باور است که ابن تیمیه در آثر خود به جای ترویج اعتقادات صحیح اسلامی و هدایت مسلمانان، به تنقیص خداوند، جسارت به ساحت پیامبر اسلام  صلی الله علیه و آله و شیخین و تکفیر بعضی از صحابه و مسلمین پرداخته است.[42]

حصنی دمشقی پس از ذکر مواردی از اعتقادات ابن تیمیه، می گوید: این سخنان ابن تیمیه بدن انسان را به لرزه می اندازد. سخنانی که قبل از زندیق حران ( ابن تیمیه) در هیچ زمان و مکانی، از کسی شنیده نشده بود. ابن تیمیه با بهانه قرار دادن داستان عمر به ساحت پیامبر اکرم جسارت نموده است. مقام و منزلت ان حضرت را در دنیا پایین آورده و مدعی شده است که حرمت و رسالت آن بزرگوار پس از رحلت از بین رفته است. این سخنان ابن تیمیه کفر او را ثابت می کند.[43]

وی در جای دیگر با خبیث و مریض القلب دانستن ابن تیمیه و بی سواد دانستن پیروان وی به نمونه هایی از انحرافات ابن تیمیه اشاره کرده و می گوید: ابن تیمیه برای ایجاد فتنه و آشوب میان مسلمانان، محکمات قرآن و روایات را رها کرده و سراغ متشابهات قرآن و روایات رفته است. با تشبیه خداوند به مخلوقات و تجسیم ذات باری تعالی، خداوند را تکذیب نموده است، چراکه خداوند در قرآن کریم خودش ، را از هر عیب و نقصی منزه میداند. همچنین به بدگویی از خلفای راشدین  و انسان های صالح و تابعین پرداخته است.[44]

13. محمد بن محمد بخاری حنفی ( 746-822 هـ.ق)

بخاری حنفی با تصریح به بدعت گذار بودن ابن تیمیه و کافر بودن وی، در جلسات درس خود می گفت: هر کس ابن تیمیه را شیخ الاسلام بداند، کافر است.[45]

14. ابن حجر عسقلانی شافعی (773-852 هـ .ق)

احمد بن علی معروف به ابن حجر عسقلانی شافعی با رد دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله  عقیده ابن تیمیه  در این مساله را از زشت ترین اعتقادات وی میداند.[46]

وی با انتقاد از تندروی ها و جسارت ابن تیمیه به امیر المومنین علی بن ابی طالب می گوید: ابن تیمیه به هر نحوی و با هر قیمتی تلاش کرده تا روایاتی را که علامه حلی ذکر کرده ، نقد و رد نماید اما به دلیل اعتماد کردن بر مکنونات قلبی و حفظیات خود و مراجعه نکردن به کتاب ها، بسیار از احادیث صحیح را نیز تضعیف کرده است. وی در توهین و سست نشان دادن سخنان علمه حلی آن قدر مبالغه و تلاش نموده که در برخی مواقع به تنقیص حضرت علی منجر شده است.[47]

ابن حجر در کتاب دیگرش به تفصیل انحرافات فکری ابن تیمیه و تاثیر منفی و مخرب آن بر جامعه اسلام را ذکر کرده است.[48]

15. ابن حجر هیثمی شافعی (909-974 هـ.ق)[49]

«الجوهر المنظم فی زیاره القبر الشریف النبوی المکرم» عنوان کتابی است که ابن حجر هیثمی در مساله زیارت قبر شریف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله  و در رد عقیده ابن تیمیه نوشته است.

وی در این کتاب با نقل  اجماع بر مشروعیت زیارت و قصد سفر برای زیارت قبر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، در جخواب کسانی که ابن تیمیه را مانع محقق شدن اجماع یاد  شده دانسته اند ، می نویسد، ابن تیمیه کیست؟ او کیست که به سخنش اعتنا شود/ یا بر نظراتش در امور دینی اعتماد شود؟ آیا اوهمان کسی نیست که عده ای از علما کلمات و سخنان فاسد و استدلال های ناقصش را ردیابی و سپس نقاط  ضعف و لغزش هایش را تبیین و زشتی های اوهام و اتشتباهاتش را گوشزد کرده اند؟[50]

 ابن حجر هیثمی در کتب دیگرش با پوچ و بی ارزش دانستن افکار ابن تیمیه معتقد است، وی فردی ذلیل ، گمراه ، کوردل ، بدعت گذار ، گمراه کنند، افراطی و تندرو است. پیشوایان مذاهب اهل سنت و معاصرین وی نیز از شافعی ها، مالکی ها و حنفی ها بر فساد افکار و اقوال او تصریح دارند.[51]

کتاب هایی در رد ابن تیمیه حنبلی

علمای اهل سنت در رد افکار ابن تیمیه کتاب های زیادی نوشته اند که به بعضی از مهم ترین آن ها اشاره می شود.

 

1.« الدره المضیئه فی الرد علی ابن تیمیه» تقی الدین علی بن عبدالکافی سبکی شافعی.

2. « المقاله المرضیه فی الرد عل ابن تیمیه»، محمد بن ابی بکر اخنانی مالکی.

3. خیر الحجه فی الرد علی ابن تیمیه، شهاب الدین احمد بن حسین بن جبریل شافعی.

4. الدر المضیئه فی الرد علی ابن تیمیه» ابن زملکانی شافعی.

5. دفع شبهه من شبه وتمرد ونسب ذلک الی احمد»، تی الیدن ابوبکر حصنی دمشقی شافعی.

6. الرد علی ابن تیمه فی الاعتقدات، محمد بن حمید الدین دمشقی حنفی.

7. المقالات السنیه فی کشف ضلالات ابن تیمیه» شیخ عبدالله نبن محمد بن یوسف هروی.

8 . الابحاث الجلیه فی الرد علی ابن تیمیه». جورجانی حنفی.

 

نمونه هایی از انحرافات فکری ابن تیمیه حنبلی

از مطالب یاد شده در باره ابن تیمیه، می توان به بخشی از انحرافات فکری وی پی رد. در بخش دوم و سوم این کتاب نیز عقاید و افکار ابن تیمیه به تفصیل نقل شده و نقد و بررسی خواهد شد اما به مناسبت بحث به نمونه هایی از افکار باطل وی اشاره می شود.

  1. اعتقاد به جسمانیت خداوند متعال.
  2. حرمت قصد زیارت قبر پیامبر اکرم.
  3. نفی استغاثه و توسل به پیامبر صلی الله علیه و آله 
  4. دشمنی با اهل بیت علیهم السلام .
  5. دفاع از دشمنان اسلام و اهل بیت علیهم السلام .
  6. کنار گذاشتن سنت پیامبر صلی الله علیه و آله   به بهانه مرزندی بین شیعه وسنی.

 

نقش ابن قیم در نشر افکار ابن تیمیه حنبلی

 

مهم ترین کسی که به ترویج افکار باطل ابن تیمیه پرداخت، ابن قیم جوزیه است.وی شمس الدین محمد بن ابی بکر بن ایوب زرعی دمشقی حنبلی (691-751 هجری قمری) معروف به ابن قیم جوزیه، از شاخص ترین شاگردان ابن تیمیه است که از افکار شاذ، منحرف و باطل استادش، در زمان حیات و پس از مرگ وی، تقلید کورکورانه می کرد، به گونه ای که از وی به عنوان بهترین جانشین ابن تیمیه یاد شده است.[53]

وی به تبعیت از افکار باطل استاد خویش سفر برای زیارت قبر ابراهیم خلیل را حرام شمرده و مدتی رابه خاطر همین فتوا در زندان سپری کرد.[54]

ابن قیم به سبب همین پیروی، هماره استاد خود بارها دستگیر شد و به حکم دادگاه، شلاق خرد و رد شهر گردانیده و به زندان محکوم شد.[55]

ابن حجر عسقلانی شافعی می گوید: او چنان حب ابن تیمیه را در سینه داشت که چشم بسته تمامی سخان استادش را پذیرفته و به تایید آن می پرداخت. ابن قیم کتاب های استادش را بازنویسی نموده و به نشر افکار او همت می گماشت.[56]

نوشته های وسخنان ابن قیم جوزیه، گرچه از ظاهری زیبا و مستدل برخوردار است ولی باطن آن پوچ است و چیزی جز تکرار افکار انحرافی و جنجال استاد خود نیست.

او عمر خود را فنای سخنان بیهوده ابن تیمیه کرد و گفتارغیر واقعی و غیر منطقی استاد خویش را حیله گرانه امری دینی و واقعی ارائه نمود.

از وی آثار زیادی به جای مانده است ، که معروف ترین آن ها عبارتند از : « اعلام الموقعین عن رب العالمین» زاد المعاد فی هدی خیر العباد» و زاد المسافرین الی منازل السعدا فی هدی خاتم الانبیا».[57]

با ملاحظه زندگانی و افکار ابن تیمیه درباره جسمانیت خداوند، حرام دانستن قصد زیارت قبر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله  ، تحریم هرگونه استغاثه و توسل به پیامبران و صالحان، دشمنی با اهل بیت علیهم السلام  و دفاع از بنی امیه د شمنان اسلام واهل بیت، به وضوح ردپای خط فکری بنی امیه و احمد بن حنبل را در افکار ابن تیمیه می توان دید.

 

پی نوشت:

[1] .  حرّان شهر بزرگ و مشهوری است که در بین النهرین در مسیر موصل، شام و روم واقع شده است. گفت شده: حران اولین شهری است که بعد از طوفان نوح ساخته شده است و این نشان دهنده قدمت این شهر است. در گذشه این شهر از تخوابع شامات بوده و در حال حاضر این منطقه در کشور ترکیه با نام ویرانشهر شناخته می شود، حموی، معجم البلدان،ج2، ص235، و محمد معین، فرهنگ فارسی،ج5، ص457.

[2] .  این فرقه مدی پیروی از حضرت شیث، یا ادریس، یا نوح یا یحیی می باشند، که پس از انحراف از آیین و شریع انبیای یاد شده، به آنان صائبین منحرف شدگاهن از آیین انبیا گفته شده است؛ لذا از این فرقه در کتب ملل و نحل به فرقه دهری و الحادی یاد شده است و آن را درکنار آِین زرتشت قرار داده اند، ابن حزم اندلسی ظاهری، الفصل فی الملل و الاهواء و انحل، ج1، ص44 و شهرستانی اشعری شافعی، الملل و انحل، ج2، ص6، القسم النثانی، اهل الاهوا و النحل، اجزا اوال، الثائبه، برخی علیما شیعه همچن مرحوم آقای خوبی و آقای خامنه ای این طائفه را اهل کتاب می دانند.

[3] .  سوره، طه، آیه 5.

[4] .  همان.

[5] .  و نودی بدمشق من اعتقد عیقده ابن تیمیه حل دمه و ماله، خصوصا الحنابله، ابن حجر عسقلانی شافعی، الدر الکامنه فی ایان المئه الثامنه، ج1، ص147، شرح حال احمد بن عبدالحلیم، ش409..

[6] .  لا یستغاث الا بالله، لا یستغاث بالنبی بمعنی العباره و لکن یتوسل به و یتشفع به الی الله». ابن کثیر سلفی، البدایه و النهایه، ج14، ص47، حوادث 707 هجری قمری.

[7] .  ابن تیمیه معتقد است با سه طلاق در یک مجلس فقط یک طلاق محقق می شود و زن حرام ابدی نمی شود در حالی که مذاهب اهل سنت می گویند به سه طلاق در یک مجلس زن حرام ابدی می شود. شوکانی وهابی، نیل الاوطار شرح منتقی الاخبار من احادیث سید الاخیار: ج6، ص231، کتاب الطلاريال باب ما جاء فی طلاق البته و جمع الثلاث و اختیار تفریقها و جزیری، کتاب الفقه علی المذاهب الاربعه، ج4، ص341، کتاب الطلاق مبحث تعدد الطلاق.

[8] .  برای اطلاع از مستندات مطالب یاد شده به منابع ذیل مراجعه شود: تاریخ حوادث الزمان و انباء و وفیات الاکابر و الاعیان من ابنا معروف به تاریخ ابن جزری، ج2، ص306-310، شرح حال ابن تییمه، ش287، تذکره الحفاظ ، ج2، ص192، و193، ش1175، شرح حال ابن تیمیه و معجم شیوخ الذهبی، ص41-42، ش40، المعجم المختص بالمحدیثین، ص25، 27، ش22  معجم محدث الذهبی ، ص25، 27، ش22، الوافی بالوفیات، ج7، ص15، 33، ش2964، شرح حال ابن تیمیه، مراة الجنان، معبره الیقظان فی معرفه ما یعتبر من حوادث الزمان، ج4، ص209، حوادث 728 هجری قمری، البدایه و النهایه، ج13، ص355، و 356، حوادث 693 هجری قمری ، ج14، ص3- 146، حوادث 698-728، هجری قمری، تحفه النظار فی غرائب الامصار معروف به رحله ابن بطوطه ، ص112 و 113، الذیل عل طبقات الحنابله: ج4، ص387، 408، شرح حال ابن تییمه، ش495، الدررالکامنه فی اعیان المائه الثامنه، ج1، ص144، 160، ش409، شرح حال ابن تیمیه، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، ج8، ص35-226، حوادث 693 -709 هجری قمری، و ج9، ص3-74، حوادث 709 -728 هجری قمری و ص196 و 197 ، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، ج6، ص80-86، و البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ج1، ص63-72، ش40، شرح حال ابن تیمیه.

[9] .  فاول شی سلکه من المکر و الخدیعه ان النتمی الی مذهب الامام احمد  شرع یطلب العلم و یتعبد، فمالت الیه قلوب المشایخ، فشبر عوافی اکرامه و الوسعه علیه ... ثم شریتلفی الناس بالانس و بسط الوجه و لین الکالم و یذکر اشیا تحلو للنفوس، لا سیما الالفاظ  العذبه مع التماله علی الزهد فی الدنیا و الرغبه فی الآخریه». حصنی دمشقی شافعی،دفع الشبهه ، عن الرسول و الرساله: ص77، انتساب ابن تیمیه الی مذهب احمد بن حنبل و خده لعوام الناس.

[10] .  ابن کثیر دمشقی سلفی، الدبایه و النهای، ج14، ص56، حوااث 709 هجری قمری.

[11] . ابن رجب حنبلی، الذیل علی طبقات الحنابه ، ج4، ص463و 464، ملحق تراجم حنابله، ش27.

[12] . ابن رجب حنبلی، الذیل علی طبقات الحنابله، ج4، ص358-360 شرح حال احمد بن ابراهیم واسطی، ش472، ابن حجر عسقلانی شافعی، الدرر الکامنه فی اعیان المائه الثامنه، ج1، ص91، ش240، ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، حج6، ص24 و 25، حوادث711 هجری قمری و زرکلی وهابی، الاعلام، ج1، ص86.

[13] . ابن کثیر دمشقی سلفی، البدایه و النهایه، ج14، ص 74، حوادث 714 هجری قمری و ابن رجب حنبلی الذیل علی طبقات الحنابلة ج 4؛ ص 467، ملحق به تراجم حنابله شماره 42.

[14] .  ابن کثیر دمشقی سلفی، البدایه و النهایه، ج14، ص39، حوادث 705 هجری قمری.

[15] .  ذهبی سلفی، معجم شیوخ الذهبی، ص41-42 ، ش40 و المعج المختص بالمحدثی، ص25-27،ش22، و معج محدثی الذهبی، ص25-27، ش22، و مقدقه شعیب الارنووط بر « سیر اعلام النبلا». ص35.

[16] ابن کثیر دمشقی، سلفی، البدایه و النهایه ج14، ص246، حوادث 751 هجری قمری، ابن حجر عسقلانی شافعی الددر الکمنه، فی اعیان المائه الثامنه، ج3، ص400-403، ش1067، ابن تغری حنفی، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القارهه، ج10،ص195، حوادث 751، هجری قمری ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب: ج6، ص168، حوادث 751 هجری قمری و زرکلی وهابی، الاعلام، ج6، ص 56.

[17] .  حسینی دمشقی، ذیل تذکره الحفاظ: 58و59 ، پاورقی5، قال الامام تقی الدین الحصنی فی دفع شبهه من شبه و تمرد : ان ابن کثیر و الشمس بن عبدالهادی و الصلاح الکتبی لا یوخد باقوالهم فی ابن تیمیه، لافتنانهم بمجالسته وهم شباب.

[18] .  ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیه، ح3، ص85،ش638 ، ابن حجر عسقلانی شافعی، الدرر الکامنه فی اعیان المائه الثامنه، ج1، ص373و 374، و ش944، ابن عماد حنبلی، شذرات الذهعبی فی اخبار من ذهب ، ج6، ص231، و 1232، حوادث 774 هجری قمری .

[19] . زرکلی وهابی، الاعلام، ج3، ص295.

[20] .  همان، ص331.

[21] . همان، ج7، ص203.

[22] .  صفدی، شافعی، الوافی بالوفیات، ج7،ص15-33، شرح حال ابن تیمیه ، ش2964

[23] .  ابن حجر عسقلانی شافعی، الدرر الکامنه فی اعیان المائه الثامنه، ج1،ص147، ش409، شرح حال ابن تیمیه.

[24] .  و لما وقع من ابن تیمیه فی المسئله الحمویه ما وقع و عقد له لامجلس بدار السعده بین یدی الامیر تنکز و جمعت العلما،؛اشارو بان الشیخ الهندی یحضر، فیحضر و کان الهندی طویل النفس فی التقریر، اذا شرع فی وجه یقرره لا یدع شبهه و لا اعتراضا الا قد اشار الیه فی التقریر، بحثیث لا یتم التقریر الا و قد بعد علی المعترض مقاومته، فلما شرع یقرر احذ ابن تیمه یعجل علیه علی عادته و یخرج من شی الی شی فقال له الهندی: ما اراک یا بن تیمیه الا کالعصفور، حیث  اردت ان اقبضه من مکان فر الی مکان آخحر».سبکی شافعی، طبقات الشافعیه الکبری: ج9،ص163-164، شرح حال شیخ صفی الدین ارموی، ش1319 و لما عقد بعض المجالس لابن تیمیه عنی الصفی الهندی لمناظرته، فقال لابن تیمیه فی اثنا البحث، انت مثل العصفور تنط من هنا الی هنا ومن ها الی هنا». ابن حجر عسقلانی شافعی، الدرر الکامنه فی اعیان المائه الثامنه،ج4، ص15، شرح حال صفی الدین هندی، ش29.

 [25] . و له مع ابن تیمیه المناظرات الحسنه وبها حصل علیه التعصب من اتباع ابن تیمیه وقیل فیه ما هو بعید عنه و کثر القائل فراتاب العاقل». سبکی شافعی، طبقات الشافعیه الکبری، ج9، ص263، شرح حال ابن مرحل ، ش1329، ابن کثیر دمشقی سلفی، البدایه و النهایه، ج14،ص2 8و 83 ، حوادث 716 هجری قمری و ابن حجر عسقلانی شافعی، الدرر الکامنه فی اعیان المائه الثامنه، ج4، ص115 و 116 و، ش318.

[26] .  سبکی شافعی، طبقات الشافعیه، الکبری، ج9، ص190، و 191، شرح حال ابن زملکانی، ش1325، ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب: ج6، ص78 و 79 ، حوادث 727 هحجری قمری و حاجی خلیفه حنفی، کشف الظنون عن اسامی اکتب و الفنون ، ج1، ص744.

[27] .  فاحببت ان اذکر عقیده اهل السنه و الجماعه، ثم ابین فساد ما ذکره مع انه لم یدع دعوی الا نقضاه و لا اطد قاعده الا هدماها»و. سبکی شافعی، طبقات الشافعیه الکبری، ج9، ص34، ص36، شرح حال  ابن جهبل، ش1302و ابن عماد حنبلی ، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ج6، ص104حوادث 733 هجری قمری .

[28] .  ذهبی ، سلفی، تذکره الحفاظ، ج2،ص192، و 193، شر ح حال ابن تیمیه، الطبقه الحادیه و العشرون، ش1175/21/7 و معجم شیوخ الذهبی: 41-42، ش40 و المعجم المختص بالمحدیثنی، ص25، 27، ش22 و معجم محدیث الذهبی، ص25و 27 ، ش22.

[29] .  متن کامل نامه ذهبی به ابن تیمیه: «الحمد الله عل ذلتی ! یا رب ارحمنی و اقلنی عثرتی و احفظ علی ایمانی و احزناه علی قلة حزنی! و و الاسفا علی السنه و اهلها! و اشوقاه الی اخوان مومنین یعاونوننی علی البکاء! و احزناه علی فقد اناس کانووا مصابیح العلم و اهل التقوی کنوز الخیرات! آه علی وجود درهم حلال و أخ مونس، طوبی لمن شغله عیبه عن عیوب الناس، و تبالمن شغله عیوب الناس عن عیبه، الی کم تری الغزاه فی عین اخیک و تنسی الجذع فی عینیک؟الی کم تمدخ نفسک و شاشقک و عبارتک و تدم العمال و تتبع عورات الناس؟ مع علمک بنهی الرسول صلی الله علیه و آله  :« لاتذکرو موتا الا بخیر، فانهم قد افضوا الی ماقدموا». بل اعرف انک تقول لی لتنصر نفسک انما الوقیعه فی هولا الذین ما شموا رائحه الاسلام و لا عرفو ما جا به محمد صلی الله علیه و آله  وهو جهاد، بل و الله عرفو خیرا اکثیرا مما اذ عمل به فقد فاز، و جهلو الشیئا کثیر ماما لا یهنیهم، و من حسن اسلام المر ترکه ما لا یعنیه، یا رجل! بالله علیک کف عنا، فانک محجاجعلیم اللسان لا تقر  و لاتنام، ایاکم و الغلوطات فی الدین، کره نبیک صلی الله علیه و آله  المسائل و عابها ونهی عن کثره السوال و قال:«ان اخوف ما اخاف علی امتی کل منافق علیم اللسان» و کثرة  الکلام بغیر زلل تقسی القلب اذا کان فی الحلال و الحرام  فکیف اذا کان فی عبارات الیونسیه و الفلاسفه و تلک الکفریات التی تعمی القلوب؟ و الله قد صرنا ضحکه فی الوجود، فالی کم تنبش دقائق الکفریات الفلسفیه؟ لنرد علیها بعقولنا. یا رجل! قد بلعت سموم الفلاسفه و تصنیفاتم مرات، و کثره استعمال السموم یدمن علیه الجسم و تکمن و اله فی البدن، و اشوقاه الی مجلس یذکر فیه الابرار! فعند ذکر الصالحین تنزل الرحمه، بل عند ذکر الصالحین یذکرون بالازدرا و العنه، کان سیف الحجاج و لسان ابن حزم شقیقین فواخیتهما، بالله خلونا من ذکر بدعه الخمیس، و اکل احبوب، و جدوا فی ذکر بدع کنا نعدها من اساس الضلال، قد صارت هی محض السنه و اسا التوحید، و من لم یعغرفها فهو کافر او حمار، و من لم یکفر فهو اکفر نم فرعون و تعد الناصری مثلنا، والله فی القلوب شکوک ان سلم لک ایمانک باشهادتین فانت سعید، یا خیبه من اتبعک، فانه معرض للزندقه و الانحلال، لا سیما اذا کان قلیل العلم والدین باطولیا شهوانیا، لکنه ینفعک و یجاهد عندک بیده و لسانه وفی الباطن عدو لک بحاله و قلبه فهل معظم اتباعک الا قعید مربوط خفیف العقل؟ اوعامی کذاب بلید الذهب؟او غریب واجم قوی المکر؟اوئ ناشف صالح عدیم الفهم؟ قان لم تصدقنی ففتشهم و زنهم بالعدل. یا مسلم! اقدم حمار شهوتک لمحد نفسک، الی کم تصادقها و تعدی الخیار؟ الی کم تصادقها و تزدری ابرار؟ الی کم تعظمها و تصغر العباد؟ الی متی تخاللها و تمقت الزهاد؟ ال متی تمدح کلامک کیفیه لا متدح و الله بها احادیث الصحیحین؟ یا لیت احادیث الصحیحن تسلم منک، بل فی کل وقت تغیر علیها باتضعیف و الاهدار، ا باتاویل و النکار، اما آن لک ان ترعوی؟ اما حان لک ان تتوب و تنیب؟اما انت فی عشر السبعین و قد قرب الرحیل بی والله ما ادکر انک تذکر الموت، بل تزدری بمن یذکر الموت، فما اظنک تقبل علی قولی و لا تصغی الی وعظی ، بل لک همه کبیره فی نقض هذه الورقه بمجلدات و تقع لی اذناب الکلام، و لا تزال تنتصر حتی اقول: البته سکت، فاذا کان هذا حالک عندی و انا الشفوق اللمحب الواد، فکیف حالک عند اعدوک؟ وعداوک و الله فیهم صلحا و عقلا و فضلا، کما ان اولیاءک فیهم فجره و کذبه و جهله و بطله و عور و بقر، قد رضیت منک با ن تسبنی علانیه و تنتفع بمقالتی سرا، فرحم الله امرأً اهدی الی عیوبی، فانی کثیر العیوب غزیر الذنوب، الویل لی ان انا لا اتوب و وافضحتی من علام الغیوب و دوائی عفو الله و مسامحتی و توفیقه و هدایه و الحمد الله رب العالمین ولی الهل علی سیدنا محمد خاتم النبیین و علی آله و صحبه اجمعین». علامه امینی ،الغدیر فی الکتاب و النسه و الادب:ج5، ص135 -137 ، زیاره المشاهد المشرفه، ر.ک ، سیر اعلام النبلاءج1،ص38مقدمه شعیب الارنووط.

[30] .  صفدی شافعی می گوید: علما در رد افکار و اندیشه های ابن تیمیه کتاب های زیادی نوشتند و این ردیه ها به دست ابن تیمیه می رسید و اعتنایی به آنان نمی کرد! اما وقتی کتاب « التحقیق فی مساله التعلیق» به دست وی رسید، با تعریف و تمجید از نویسنده آن گفت: هذا رد فقیه، الوافی بالوفیات، ج21، ص255، شرح حال سبکی ، ش180،

[31] .  حاجی خلیفه حنفی، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، ج1، ص830.

[32] .  نام دیگر ابن کتاب « شن الغاره علی من انکر السفر للزیاره » است. سبکی شافعی، طبقات الشافعیه الکبری، ج10، ص308، شرح حال علی بن عبدالکافی سبکی ش1393، در اهمیت این کتاب نزد آنان همین بس که جزو کتاب های درسی حوزه های علمیه اهل سنت در آن دوره قرار گرفت.همان، ص5، شرح حال صفدی، ش1352.

[33] 155. سبکی شافعی، طبقات الشافعیه الکبری، ج10، ص176، شرح حال علی بن عبدالکافی سبکی، ش1393

[34] .  حاجی  خلیفه حنفی، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون: ج1، ص837، و اسماعیل پاشا بغدادی، هدیه العارفین اسماء المولفین و آثار المصنفین من کشف الظنون، ج1، ص721.

[35] .  اما بعد افانه لما احدث ابن تیمیه ما احدث فی اصلو العقائد و نقض من دعائم الاسلام الارکان و المعقاد، بعد ان کان مستترا بتبعیه اکتاب و السنه مظهرا انه داع الی الحق، هاد الی الجنه، فخرج عن الاتباع الی البتدا ع شذ عن جماعه المسلمین بمخالفه الاجماع و قال بما یقتضی الجمسیه و الترکیب فی الذات المقدسه ... و کل ذلک و ان کان کفرا شنیعا، لکنه تقل جملته بانسبته الی ما احدث فیل الفروع». جعفر سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج4،ص54-56، به نقل از سبکی در الدره المضیئه فی الرد علی ابن تیمیه ، ص5.

[36] .  عبداذله الله و اغواه و البسه ردا الخزی و بواه من قوه الافترا و الکذب ما اعقبه الهوان و اوجب له الحرمان». جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل: ج4، ص64، به نقل از عزامی شافعی در فرقآن القرآن بین صفات الخالق و صفات الاکوان:ص123.

[37] . یافعی شافعی، مراة الجنان و عبره الیقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان، ج4،ص209، حوادث 728 هجری قمری .

[38] .  و اعلم ان هذه الرفقه اعنی المزی و الذهبی و البرزالی و کثرا من اتباعه اضربهم ابولاعباس ابن تیمیه اضرارا بینا و حمله م من عظائم الامور امراً لیس هیئا و جرهم الی ما کان التباعد عنه اولی بهم و اوقفهم فی دکادک من نار المرجو من الله ان یتجاوزها لهم و الصحابهم». سبکی شافعی، طبقات الشافعیه الکبری، ج10،ص400 ص، شرح حال مزی، ش1417.

[39] .  یتکلم فی الفنون الا ان فی عقله شیئا ... فحضر ته یو م الجمعه و هو یعظ الناس علی نبر الجامعه و یذکرهم، فکان من جمله کلامه ان قال: «ان الله ینزل الی سما الدینا کنزولی هذا» و نزل درجه من درج المنبر».ابن بطوطه مالکی، تحفه النظار فی غرائب الامصار معروف به رحله ابن بطوطبه: ص112-113، مدینه دمشق و مسجدها الاموی.

[40] .  حصنی دمشقی، شافعی، دفع الشبهه عن الرسول و الرساله، ص131.

[41] .  حسینی دمشقی، ذیل تذکره الحفاظ، ص58 و 59 ، پاورقی5، قال الامام تقی الدین الحصنی فی دفع شبهه من شبه و تمرد ، ان ابن کثیر والمشس بن عبدالهادی و الصلاح الکتبی لا یوخد باقوالهم فی ابن تیمیه، لافتنانهم بمجالسته و هم شباب.

[42] . مع ان کتبه مشحونه بالتشبیه و التجسیم و الاشاره الی الزدرا بالنبی صلی الله علیه و آله  و الشیخین و تکفیر عبدالله بن عباس و انه من الملحدین و جعل عبداله بن عمر من المجریمن و انه ضال مبتدع» حصنی دمشقی شافعی، دفع الشبهه عن الرسول و الرساله:ص126 قول ابن تیمیه بالتفرقه فی احترام النبی صلی الله علیه و آله  ، بین حیاته و موته و تکفیره الصحابه و التابعین و الائمه الاربعه.

[43] .  هذا شی تقشعر منه الابدان و لم نسمع احدا فاه، بل ولا رمز الیه فی زمن من الازمان، و لا بلد من البلدان قبل زندیق حران، قاتله الله عزوجل وقد فعل - جعل الزندیق الجاهل الجامد قصه عمر دعمه للتوصل بها الی خبث طویته فی الازدرا بسید الاولین و الآخرین و اکرم السابقین و اللاحقین وحط رتبه فی حیاته و ان جاههه و حرمته و رسالته و غیر ذلک  زال به موته و ذالک منه کفر بیقین و زندقه محققه، همان ، ص131.

[44] .  فاعلم انی نظرت فی کلام هذا الخبیث الذی فی قلبه مرض الزیغ، المتتبع ما تشابه من الکتاب و السنه ابتغا الفتنه و تبعه علی ذلک خلق من الواعم وغیرهم ممن اراد الله عزوجل اهلاکه، فوجدت فیه ما لا اقدر علی النطق به ولا لی انامل تطاوعنی علی رسمه و تسطیره، لما فیه من تکذیب رب العالمین فی تنزییهه لنفسه فی کتابه المبین و کذا الزدرا باصفیائه المنتخبین و خلفائهم الرااشیدن اتباهم الموفقین، فعدلت عن ذلک الی ذکر ما ذکره الائمه المتقون  و ما اتفقو اعلیه من تبعیده و اخراجه ببغضه من الدین». جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل:ج4، ص59-60، آرا معاصریه و مقاربی عصره فی حقه. به نقل از حصنی در دفع شبهه من شبه و تمرد:ص216.

[45] .  فصرح بتبدیعه، ثم تکفیره، ثم صار یصرح فی مجلسه ان من اطلق علی ابن تیمیه انه شیخ الاسلام فهو بهذا الاطلاق کافر». شوکانی وهابی، البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، ج2، ص 137، شرح حال محمد بن محمد العلا البخاری، العجمی الحنفی، ش515، و با لغ العلا فی رده حتی صرح بکفر من اطلق علیه شیخ الاسلام». حاجی خلیفه حنفی، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، ج1، ص220، بحث ابن تیمیه و ابن الزملکانی.

[46] .  و هی ابشع المسائل المنقوله عن ابن تیمیه». ابن حجر عسقلانی شافعی، فتح الباری بشرح صحیح البخاری:ج3، ص79-80، کتاب فضل الصلاة، باب فضل الصلاة فی مسجد مکه و المدینه،شرح احادیث 1188، 1189 و 1190.

[47] .  طالعت الرد المذکور فوجدته کما قال السبکی فی الاستیفا، لکن وجدته کثر التحامل الی الغایه فی رد الاحادیث التی یوردها ابن المطهر و ان کان معظم ذلک من الموضوعات و الواهیات، لکنه  رد فی رده کثیرا من الاحای الجیاد التبی لم یستحضر حالة التصنیف مظانها، لانه کان لا تساعه فی الحفظ یتکل علی ما فی صدره و الانسان عامد للنسیان و کم من مبالغه لتوهین کلام الرافضی ذاته احیانا الی تنقیص علی علیه السالم ». ابن حجر عسقلانی، شافعی، لاسن المیزان، ج6، ص414، شرح حال علامه حلی، ش9454.

[48] .  ابن حجر عسقلانی شافعی، الدرر الکامنه  فی اعیان المائه الثامنه، ج1، ص144 -160 ، شرح حال ابن تیمیه ، ش409.

[49] . برخی سال 911 -973 هجری قمری را به عنوان تارخ ولادت و وفات ابن حجر هیثمی ثبت کرده ا ند، غزی، الکواکب السائره باعیان المائه العاشره، ج3، ص101 و 102 ، شرح حال ابن حجر هیثمی ، ش1351.

[50] .  من هو ابن تیمیه حتی بنظر الیه؟ او یعول فی شی من امور الدین علیه؟ و هل هو الا کما قال جماعه من الائمه الذین تعقبو کلماته الفاسده و حججه الکاسده و  حتی اظهروا عوار سقاطته وقبائح اوهامه و غلطاته ...» جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ج4، ص64.

[51] .  ابن تیم عبد خذله الله و اصله و اعما و اصمه و اذله، بذلک صرح الائمه الذین یبنوا فصاد احواله و کذب اقواله من اراد ذلک فعلیه بماطلعه کلام الامام المجتهد المتفق علی امامته و جلالته و بلوغه مرتبه الاجتهاد ابی الحس السبکی، و ولده التاج و الشیخ الامام العز جماعه و اهل عصرهم و غیرهم من الشافعیه و المالیکه و الحنفیه و لم یقصر اعتزاضه علی متاخری السلف الصوفیه، بل اعترض علی مثل عمر بن الخطاب وعلی بن ابی طالب.» جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل: ج4، ص63-64، آراء معاصریه و مقاربی عصره فی حقه . به نقل از ابن حجر هیثمی شافعی در الفتاوی الحدیثه، ص86.

[52] .  برای آگاهی بیشتر از مخالفین و منتقدین ابن تیمیه به کتاب های « دراسات فی منهاج السنه» نوشته آیت الله سید علی حسینی میلانی، صفحه 577-610، « بحوث فی الملل و النحل» ج4، ص48-82 نوشته آیت الله شیخ جعفر سبحانی، و وهابیت از دیدگاه اهل سنت ، صفحه19 ، 121، نوشته علی اصغر رضوانی مراجعه شود.

[53]  لم یخلف الشیخ العلامه تقی الیدن ابن تیمیه، مثله». صفدی شافعی، الوافی بالوفیات: ج2، ص271، شرح  حال ابن قیم، ش692.

[54] .و قد حبس مده و اوذی لانکاره شد الرحل الی قبر الخلیل ». ذهبی سلفی، المعجم المختص بالمحدیین: ص269، شرح حال ابن قیم جوزیه،ش347، و ابن حج عسقلانی شافعی، الدرر الکامنه فی اعیان المائه الثامنه،ج3، ص401، شرح حال ابن قیم،ش1067

[55] .ابن کثیر دمشقی سلفی البدایه و النهایه، ج14، ص246، حوادث751  هجری قمری و ابن حجر عسقلانی شافعی، الدرر الکامنه فی اعیان المائة الثامنة،ج3، ص401، شرح حال ابن قیم، ش1067.

[56] غلب علیه حب ابن تیمیه حتی کان لا یخرج عن شی من اقاولاه، بل ینتصر له فی جمیع ذلک و هول الذی هذب کتبه و نشر علمه و کان له حظ عند الامراء المصریین و اعتقل مع ابن تیمیه بالقلعه بعد ان اهین وطیف به علی جمل مضروبا بادره، فلما ما ت افرج عنه وامتحن مرةاخری بسبب فتاوی ابن تیمه و کان ینال من علما عصره و ینالون منه». ابن حجر عسقلانی شافعی،  الدررالکامنه فی اعیان المائه الثامنه،ج3، ص401. شرح حال ابن قیم، ش1067.

[57] .  زرکلی وهابی، الاعلام،ج6، ص56، شرح حال ابن قیم جوزیه.

منبع: پایگاه وهابیت شناسی

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

آسيب‏ شناسى جريان‏هاى تكفيرى و ...، از منظر مقام معظم رهبرى

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش