مقالات > سلفیه و تقریب

سلفیه و تقریب

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۰/۲۵ تعداد بازدید: 190

امروزه سلفی‌گری یکی از جریان‌های فعال و پرطرف‌دار در جهان اسلام است و به‌ همین دلیل فعالیت‌ها و رویکردهای آنان نقش تأثیرگذاری در موفقیت یا شکست‌ تلاش‌های تقریبی دارد.



امروزه سلفی‌گری یکی از جریان‌های فعال و پرطرف‌دار در جهان اسلام است و به‌ همین دلیل فعالیت‌ها و رویکردهای آنان نقش تأثیرگذاری در موفقیت یا شکست‌ تلاش‌های تقریبی دارد.با ظهور ابن تیمیه و تأکید آن بر درستی فهم اسلاف،مکتب‌ سلفیه پدیدار شد.سلفیه در طول تاریخ در نقاط مختلفی از جهان اسلام،طرف‌دارانی‌ پیدا کرد که هرچند در اصل سلفی‌گری مشترک بودند اما تفاوت‌هایی نیز با یکدیگر داشتند.این گرایش‌های سلفی را می‌توان چنین دسته‌بندی کرد:سلفیه اعتدالی زیدیه یمن، سلفیه تقریبی اخوان المسلمین مصر و سلفیه جهادی سید قطبی.با توجه به‌ گرایش‌های ضد تقریبی ابن تیمیه،شاید بسیاری تصور کنند که تمام سلفیان مخالف‌ تقریب‌اند؛اما تقریبا نیمی از سلفیان مدافع وحدت اسلامی‌اند.در یک سوی طیف، سلفیان وهابی تکفیری قرار دارند که بیشترین نقش را در ایجاد تفرقه دارند و در سوی‌ دیگر طیف گروهی از اخوان المسلمین مصر قرار گرفته‌اند که تقریب مذاهب در دستور کار خویش قرار داده‌اند.در مقاله حاضر ضمن معرفی گرایش‌های مختلف سلفی و اندیشه‌های آنان،میزان ضدیت و یا هماهنگی آنان با اهداف تقریبی بررسی می‌شود.

 

اشاره

امروزه سلفی‌گری یکی از جریان‌های فعال و پرطرف‌دار در جهان اسلام است و به‌ همین دلیل فعالیت‌ها و رویکردهای آنان نقش تأثیرگذاری در موفقیت یا شکست‌ تلاش‌های تقریبی دارد.با ظهور ابن تیمیه و تأکید آن بر درستی فهم اسلاف،مکتب‌ سلفیه پدیدار شد.سلفیه در طول تاریخ در نقاط مختلفی از جهان اسلام،طرف‌دارانی‌ پیدا کرد که هرچند در اصل سلفی‌گری مشترک بودند اما تفاوت‌هایی نیز با یکدیگر داشتند.این گرایش‌های سلفی را می‌توان چنین دسته‌بندی کرد:سلفیه اعتدالی زیدیه یمن، سلفیه تقریبی اخوان المسلمین مصر و سلفیه جهادی سید قطبی.با توجه به‌ گرایش‌های ضد تقریبی ابن تیمیه،شاید بسیاری تصور کنند که تمام سلفیان مخالف‌ تقریب‌اند؛اما تقریبا نیمی از سلفیان مدافع وحدت اسلامی‌اند.در یک سوی طیف، سلفیان وهابی تکفیری قرار دارند که بیشترین نقش را در ایجاد تفرقه دارند و در سوی‌ دیگر طیف گروهی از اخوان المسلمین مصر قرار گرفته‌اند که تقریب مذاهب در دستور کار خویش قرار داده‌اند.در مقاله حاضر ضمن معرفی گرایش‌های مختلف سلفی و اندیشه‌های آنان،میزان ضدیت و یا هماهنگی آنان با اهداف تقریبی بررسی می‌شود.

 

مقدمه

برای محدثان تمام ادوار تاریخ اصحاب حدیث اهل سنت«پیروی از سلف»جمله‌ای‌ بسیار آشنا است؛اما تا اوایل قرن هشتم،«سلف»بیشتر در معنای لغوی‌اش یعنی‌ «گذشتگان»به کار می‌رفت.عبارت«پیروی از سلف»یا«ائمهء سلف»را می‌توان در عبارات اصحاب حدیث قرن دوم و سوم یافت(ابن ابی یعلی،بی‌تا:31/1،93،249).در قرن هفتم،ابن تیمیه ظهور کرد و در سال 896 ق کتاب جنجالی خود به نام فتوی‌ الحمویة الکبری را نوشت و حدود پنجاه‌بار لفظ«سلف»را در این رسالهء کوچک به کار برد و نوشت:«در عقل صریح و نقل صحیح چیزی که مخالف طریقهء سلفیه باشد، وجود ندارد»(بی‌تا:46)و این‌چنین مکتبی با عنوان«سلفیه»راه خود را در تاریخ‌ باز نمود.

 

بعد از ابن تیمیه،جریان سلفیه در زیدیه مدافعانی همچون ابن الوزیر و ابن الامیر صنعانی یافت؛ولی در تفکر اصحاب حدیث مدافعان جدی‌ای نداشت تا اینکه محمد بن عبد الوهاب(م 1206 ق)در عربستان ظهور کرد و وهابیت را با گرایش تکفیری‌ تأسیس کرد.در شرق جهان اسلام نیز شاه ولی اللّه دهلوی(م 1176 ق)حنفی‌مذهب به‌ ترویج برخی از آرای ابن تیمیه در میان حنیفیان شبه‌قاره هند پرداخت.او منتقد تقدیس‌ بیش از اندازه پیامبر و اولیای الاهی بود و طلب حاجت از آنان و نذر برای ایشان را جایز نمی‌دانست(ندوی،1393:28/7-23).

 

در قرن حاضر در شمال آفریقا سید محمد رشید رضا تفکر سلفیه اعتدالی را پذیرفت‌ و در آثار خود به‌ویژه در تفسیر المنار و مجله المنار از آن دفاع کرد و این‌چنین تفکر سلفیه در شمال آفریقا رواج یافت.بعد از رشید رضا،شاگردش حسن البنّا با تأسیس‌ جنبش اخوان المسلمین تفکر سلفیه اعتدالی-تقریبی را در شمال آفریقا و کشورهای‌ عربی گسترش داد.اما رویکرد اخوان المسلمین سیاسی بود؛به همین دلیل بعد سیاسی‌ سلفیهء شمال آفریقا بر تمام جریاناتی که تحت تأثیر این جنبش بودند،اثر گذاشت.این‌ تأثیر را می‌توان در سلفیه شبه‌قاره هند نیز مشاهده کرد.سلفیه عربستان اگرچه بیشتر بر بعد مذهبی خاصی تأکید می‌ورزد،اما تأثیر تفکر سید قطب و محمد قطب موجب‌ ظهور جنبشی سیاسی و انقلابی از دل وهابیت گردیده است که برخی آن را وهابیت‌ انقلابی و عده‌ای آن را وهابیت سیاسی نام نهاده‌اند.در مقابل،عده‌ای این جریان را سلفیه جهادی یا سلفیه انقلابی نام نهاده‌اند.به نظر می‌رسد«سلفیه جهادی»بهترین نام‌ برای این گروه باشد؛زیرا سلفیه جهادی اعم از وهابیت انقلابی است.با توجه به روند تاریخی جریان سلفیه و گرایش‌های متفاوت این جریان در میان وهابیان عربستان، زیدی‌ها،حنفیان هندوستان و فعالان سیاسی شمال افریقا،بحث نگاه سلفیه به تقریب را در چهار بخش جداگانه پی می‌گیریم.

 

سلفیه وهابی تکفیری در عربستان

 

شاید برخی از محققان و پژوهشگران،سلفیه نامیدن وهابیت را نپسندند و معتقد باشند که افکار وهابیت،ارتباطی با آرا و افکار سلف ندارد و هیچ‌یک از سلف،اعتقادات‌ وهابیت را قبول ندارند.اگرچه این حرف صحیح و نگارنده نیز با آن موافق است اما امروزه با تبلیغات فراوان آل سعود و وهابیت،اطلاق سلفیه بر آنان در میان جوامع‌ مذهبی و علمی پذیرفته شده و مباحث سلفیه،بیشتر حول آرا و افکار سلفیانی‌ می‌چرخد که تفکرات ابن تیمه و ابن قیم جوزی را پذیرفته‌اند.نمونه‌ای از این تبلیغات، کتاب العقائد السلفیة بادلتها النقلیة و العقلیة نگارش آل بوطامی از بزرگان وهابیت در عصر حاضر است.در این کتاب تمام عقاید وهابیت با عنوان عقاید سلفیه و به تبع آن عقاید سلف صالح قرون نخستین مطرح و به مسلمانان سنّی القا می‌شود.جهان اسلام هم در طول چند دههء گذشته سلفی بودن وهابیت را پذیرفته است و برخی از علمای اهل‌ سنت،گرایش‌هایی به این تفکر پیدا کرده‌اند(زهرا مسجدجامعی،1380:فصل آخر).

 

وهابیان افراطی‌ترین گروه سلفیه‌اند و رویکرد مناسبی به تقریب ندارند.دکتر ناصر قفاری وهابی‌مذهب،در کتاب مسألة التقریب بین اهل السنة و الشیعه به مسئلهء تقریب‌ می‌پردازد و در ابتدای کتاب می‌نویسد:«الفت میان امت و سعی در راه اصلاح ذات البین‌ میان امت اسلامی از مهم‌ترین اصول اسلام است که باعث غضب و ناکامی دشمن‌ می‌شود»(1418:2).او راه ایجاد الفت میان امت را تمسک به قرآن و سنت می‌داند؛اما یادآور می‌شود که این روش مخصوص مسلمانانی است که به هدایت رسیده و از سنت‌ پیروی می‌کنند،نه فرقه‌هایی که خود را به اسلام منتسب کرده و ضد اسلام عمل‌ می‌کنند که در اینجا وظیفه،کشف حیله‌های آنان و معرفی آنان به امت است تا مسلمانان فریبشان را نخورند.مراد او از این افراد،شیعیان است.او از ابن حزم نقل‌ می‌کند که شیعه باعث اختلاف و تفرقه در جهان اسلام شده و فرقه‌های متعددی از آن‌ انشعاب یافته است.نویسنده سپس با طعنه،دربارهء دار التقریب مصر می‌گوید:

 

تقریبیان معتقدند در اصول اختلافی میان شیعه و سنی نیست و بر همین اساس، شیخ محمود شلتوت فتوا به جواز عمل به فقه شیعه را صادر کرد و شیعه آثارش را در بلاد سنّی انتشار داد و برخی از منتسبان به اهل سنت به آثار شیعه مراجعه و به‌گونه‌ای‌ عمل کردند که گویا کوتاهی از جانب اهل سنت بوده است و شیعه هیچ تقصیری در اختلاف امت نداشته و ندارد.حال آنکه تمام اختلاف و تفرقه به وسیله شیعه صورت‌ گرفته و آنان بودند که راه درست را کنار نهادند،و آنچه علمای فرق و مذاهب گفته‌اند مجرد وهم و خیال نیست.اینکه برخی گفته‌اند اختلاف اساسی میان شیعه و سنی وجود ندارد،این خود جلوگیری از انتشار دین حق است(همان:5/1-11).

 

قفاری معتقد است آثاری که دربارهء تقریب نوشته شده‌اند یا کتاب‌هایی عاطفی‌اند که‌ در آنها جهل و تجاهل زیاد دیده می‌شود و عمدا بسیاری از حقایق را نیاورده‌اند،مثل‌ کتاب دکتر سلیمان دنیا با عنوان بین الشیعة و السنّة یا کتاب هاشم دفترادار و محمد علی‌ زعبی به الاسلام بین السنة و الشیعه و یا آثاری هستند که آنچه از کفر و ضلال در آثار شیعه هست را یک‌جا جمع کرده‌اند،مثل الخطوط العریضه محب الدین خطیب، الوشیعه از موسی جار اللّه،السنّة و الشیعه از احسان الاهی ظهیر و تبدیل الظلام از ابراهیم‌ جبهان.او هیچ‌یک از این دو روش را صحیح نمی‌داند؛به همین دلیل؛در باب سوم‌ کتابش،به آرای مؤسسان تقریب در مسائل اختلافی پرداخته و نشان داده است که‌ روش آنان در حل این مشکلات چیست(همان:18/1-19).

 

قفاری اولین مسئله‌ای را که باعث عدم تقریب و به نوعی ضد تقریب است عدم‌ پذیرش شیخین از سوی شیعه و سبّ و لعن آنان می‌داند.دومین عامل ضد تقریب از نظر او،بدعت شیعه در پذیرش عقل به عنوان یکی از مصادر شریعت و دین است.«این‌ طایفه تأویلات زیادی انجام داده و از طریق حق منصرف شده و هنگامی که از آنان‌ سؤال می‌کنی که چرا این‌گونه عقیده دارید،ما را به عقل احاله داده و به نص اعتماد نمی‌کنند.مشکل دیگر شیعه این است که سنت را فقط از پیامبر نگرفته و تعداد معصومان را تکثیر کرده‌اند»(همان:50/1).نویسنده دلیل دیگر عدم تقریب میان شیعه و اهل سنت را عقاید شیعه می‌داند و معتقد است برخی از عقاید شیعه باعث می‌گردد که‌ تقریب حاصل نشود.این عقاید عبارت‌اند از:رد صحابه،عصمت ائمه و تحریف قرآن. وی می‌نویسد:«تحریف قرآن را از آن جهت آوردم که دیدم برخی از شیعیان به‌ اهل سنت نسبت تحریف قرآن می‌دهند و قائل‌اند که شیعه قائل به تحریف قرآن نیست. خواننده تعجب می‌کند که چگونه شیعیان به اهل سنت نسبت تحریف می‌دهند، در حالی که در آثار آنان روایات فراوانی در تحریف قرآن وجود دارد و این روش‌ نشان از این دارد که شیعه هنوز صد در صد دست از تحریف قرآن برنداشته است» (همان:85/1-90).

 

وی تقریب را به معنای«تقرّب الی الحق»معنا کرده و حقانیت اهل سنت را مفروض دانسته است؛لذا نتیجه گرفته است که شیعه باید به حق،یعنی اهل سنت، بپیوندد.عقاید اختلافی‌ای که او به عنوان موانع تقریب برشمرده است هیچ‌کدام نه از اصول دین هستند نه از ضروریات آن.علاوه بر این،نه شیعه قائل به تحریف قرآن‌ است نه سنّی.همچنین هم شیعه و هم اهل سنت معتقدند که پیامبر تمام شریعت را بیان کرد؛اما اهل سنت صحابه را مفسر واقعی سنت پیامبر می‌دانند و شیعه اهل بیت را مفسر حقیقی سنت پیامبر معرفی می‌کنند.اهل سنت در محبت صحابه زیاده‌روی‌ کرده‌اند و نمی‌خواهند ایرادات صحابه را بپذیرند و برخی از شیعیان در محبت اهل بیت‌ زیاده‌روی و غلو می‌کنند و یا در ردّ صحابه تندروی می‌نمایند و باعث کدورت و تحریک احساسات و عواطف اهل سنت می‌گردند که هردو باطل است.باید مدیریت‌ جهان اسلام به دست معتدلان هردو مذهب بیفتد؛اما متأسفانه اکنون افراطیان هردو طرف مدیریت را به دست گرفته‌اند و یا در تلاش برای به دست آوردن آن هستند. دکتر قفاری همان مطلب کتاب اصول الشیعة الاثنا العشریه عرض و نقد را آورده و عقاید شیعه را به عنوان مانع اصلی تقریب بیان کرده است؛اما نگفته است که موانع‌ موجود در اهل سنت چیست و آیا واقعا فقط مشکلات در یک طرف است یا هردو طرف ایراداتی دارند که باید آنها را برطرف کنند و هردو طرف باید تابع حق و انصاف‌ باشند نه تابع احساسات و استحسانات.

 

نگاه دکتر قفاری شباهتی به تقریب ندارد بلکه بیشتر محاکمه تقریب و شیعه است. وی معتقد است تا اصول شیعه تغییر نکند،تقریبی صورت نمی‌گیرد.او در فصل سوم‌ کتابش،به دیدگاه بزرگان تقریب دربارهء عقاید اختلافی بین شیعه و سنی می‌پردازد و می‌نویسد: «اکثر بزرگان تقریب اهل سنت هیچ اطلاعی از عقاید شیعه ندارند و هنگامی‌ که اطلاع ندارند،چگونه نظری در این‌باره داشته باشند»(همان:7/2-8)متأسفانه قفاری‌ بدون هیچ تحقیق،نسبت جهل به بزرگان اهل سنت داده و حتی احتمال هم نداده که‌ شاید آن بزرگان اطلاع کافی داشته‌اند،اما این مسائل را از اصول یا ضروریات دین‌ نمی‌دانسته‌اند تا بخواهند در این موضوعات نظر خاصی ابراز نمایند.

 

با اینکه آیت اللّه صافی از میرزا حسین نوری و کتاب فصل الخطاب او دفاع نکرده، بلکه از این نکته دفاع کرده است که مدعای میرزا حسین نوری آن است که در قرآن‌ زیادتی صورت نگرفته و این اجماع مسلمین است؛اما نویسنده به آقای صافی تاخته که‌ اجماع مسلمین عدم تحریف قرآن است نه عدم زیادت قرآن و چرا شما اجماع مسلمین‌ را تأویل کرده و به نفع خودتان تعبیر کرده‌اید(همان:02/2).او همچنین برخی عقاید شیعه‌ را از آثار مدافعان تقریب مثل کاشف الغطا و علامه شرف الدین نقل کرده و به نقد آنها پرداخته است.او می‌گوید تقریب ناممکن است مگر اینکه شیعه از اعتقادات خود دست‌ بردارد و عقاید اهل سنت آن هم از نوع وهابی‌اش را بپذیرد.بر این اساس،قفاری در پاسخ به این سؤال که آیا راهی به سوی تقریب وجود دارد،می‌نویسد:«صحابه و تابعان‌ هرنوع تقریبی را که به معنای مساوات میان حق و باطل باشد رد کرده‌اند»(45/2)،لذا ورود عقاید باطل به اسلام به نام تقریب و وحدت امکان‌پذیر نیست.

 

قفاری حتی به تلاش‌های شیعیان برای تقریب نیز شک دارد.او از برخی از بزرگان‌ تقریبی اهل سنت مثل محمد ابو زهره و محمود بسیونی نقل می‌کند که گفته‌اند شیخ‌ طوسی و مرحوم طبرسی از متقدمان تقریب‌اند؛زیرا این دو نفر اسلوب جدیدی در تفسیر شیعه ایجاد کردند و آثار صحابه و تابعان را به تفاسیر شیعه وارد کردند و عملا راهی به سوی تقریب گشودند.اما وی این را نمی‌پذیرد و روش شیخ طوسی و مرحوم‌ طبرسی را از روی تقیه دانسته و معتقد است هدف اصلی شیخ طوسی نشر عقاید رافضه در میان اهل سنت بود(همان:149/2).

 

او تاریخ دار التقریب مصر را به‌گونه‌ای نقل می‌کند که به خواننده القا شود شیعیان ایران‌ از قدیم در پی انتشار آثار خود در میان اهل سنت بوده و هستند ولی به اسم تقریب‌ وارد شده‌اند و در دار التقریب کلاه گشادی بر سر بزرگان اهل سنت مصر رفت و شیعه‌ توانست آثر خود را در مصر منتشر سازد و افکار خود را به مصریان منتقل کند و در همین زمینه توانستند حکم فقهی جواز عمل به مذهب جعفری را از شلتوت بگیرند (همان:182/2)او معتقد است که تقریب در مفهوم شیعی آن مجالی برای نشر عقاید شیعه در مناطق سنّی‌نشین است و اگر یکی از علمای اهل سنت حق را بگوید،علمای‌ تقریبی شیعه فریاد می‌زنند که وحدت در خطر است(همان:198/2).وی معتقد است‌ تقریب نزد شرف الدین و خالصی یعنی پذیرش عقیده و روافض(همان:217/2).

 

قفاری راه‌هایی که برای تقریب پیشنهاد شده‌اند را نقل می‌کند:برخی می‌گویند مثل‌ سیاسیان تعاون عملی داشته باشیم و کار به عقاید یکدیگر نداشته باشیم،عده‌ای هم‌ معتقدند تنها راه،مناظره و حوار است تا بتوان راهی برای تقریب یافت.بعضی هم‌ احتجاج به قرآن و سنت مورد اتفاق را پیشهاد می‌دهند.گاه دیده می‌شود که برخی‌ قائل‌اند احتجاج به قرآن کافی است؛زیرا اهل سنت احادیث شیه را قبول ندارند و شیعه،احادیث اهل سنت را نمی‌پذیرند.برخی هم گفته‌اند باید با شیعه مباهله کرد (همان:254/2-275).

 

اما او تمام این پیشنهادها را مورد مناقشه قرار می‌دهد و می‌نویسد که هردعوتی‌ برای تقریب یعنی اعتراف و پذیرش این نکته که کتب و آثار شیعیان اسلامی است؛پس‌ اصل دعوت به تقریب خود بدعتی بزرگ است که کفر و الحاد و ضلالت را به همراه‌ دارد.دعوت به تقریب خسارت بزرگی برای اهل سنت است و موجب سکوت بزرگان‌ اهل سنت در بیان اباطیل شیعه می‌گردد.هیچ‌یک از تقریبیان شیعه از عقاید خود دست‌ برنداشته و همان کلمات را در قالب الفاظ زیبا بیان کرده‌اند.بنابراین تقریب یعنی‌ خسارت بزرگ برای اهل سنت و پیروزی برای شیعه.روش صحیح تقریب این است‌ که عقاید صحیح را نشر دهیم و انحرافات و بدعت‌های شیعیان را واضح سازیم،لذا روش اصیل تقریب بیان حق و کشف باطل است که همان تقریب شیعه به مذهب حق‌ (وهابیت)است(همان:277/2-281).

 

سلفیه وهابی که دکتر قفاری نمونه‌ای از آنان است،قائل به تقریب نیستند و تقریب‌ را تقرّب به وهابیت معنا کرده و معتقدند باید از هرنوع مراوده با فرق مخالف پرهیز نمود و فقط آثاری در نقد آنان منتشر ساخت.با وجود این،می‌توان نشانه‌هایی از رشد وهابیت معتدل را در عربستان دید.یکی از این وهابی‌های معتدل حسن بن فرحان‌ مالکی است که خود را از پرورش‌یافتگان مکتب محمد بن عبد الوهاب و وهابیت می‌داند و عقاید او را می‌پذیرد،اما تکفیر محمد بن عبد الوهاب را به نقد می‌کشد و می‌نویسد: «تکفیری که شیخ محمد بن عبد الوهاب و بسیاری از پیروانش گرفتار آن شده‌اند، پیامدهای خشونت‌باری را در پی داشته است.این پیامدها ثمرهء ادله تکفیر و همان‌ شعارهاست»(مالکی،1386:27).وی می‌نویسد:«وظیفهء ماست که با توجه به آثار شوم‌ تکفیر ظالمانه از ریخته‌شدن خون بی‌گناهان جلوگیری کنیم و هرگز محمد بن عبد الوهاب را فراتر از شرع ندانیم»(همان:28).نویسنده با بررسی تاریخ،به حقانیت‌ امام علی و اهل بیت او و نهایت مظلومیت آنان در فرهنگ اسلامی پی برده و ظلم و دیکتاتوری بنی امیه را نیز شناخته است و لذا می‌گوید باید بپذیریم وهابیت به همه ستم‌ کرده است(همان:31).ایشان دربارهء گروه‌های مختلف فکری در وهابیت می‌نویسد: «بعد از جنگ دوم خلیج‌فارس وهابیت به چهار دسته تقسیم شد.یکی از اینها،فتوای‌ معتدل شیخ عبد اللّه بن محمد بن عبد الوهاب است که قائل است تکفیر وقتی صحیح‌ است که شخص،منکر یکی از ضروریات دین شود یا مرتکب عملی شود که به‌ اجتماع علما مرتکب آن کافر است.این رویکرد متأسفانه در وهابیت بسیار ناچیز و در عین حال مبهم و متناقض است»(همان:168-169)بنابراین اگرچه افرادی در وهابیت‌ بر اعتدال تأکید کرده و می‌کنند،اما در اقلیت محض به سر برده و به قول مالکی‌ بسیار ناچیزند.

 

سلفیه اعتدالی در زیدیه

 

تفکر سلفی در زیدیه از ابن الوزیر(م 840 ق)در قرن نهم شروع شد و در قرن یازده‌ هجری حسن بن احمد جلال(م 1084 ق)آن را احیا کرد ودر قرن دوازده ابن الامیر صنعانی(م 1182 ق)آن را ادامه داد و در قرن سیزده محمد بن علی شوکانی آن را به اوج‌ خود رساند(فرمانیان،1386:121-135).

 

محمد بن اسماعیل معروف به ابن الامیر صنعانی در 1109 ق در یمن متولد شد و افکار سلفیان را از اساتید خود اخذ کرد و در سفری به مدینه آن را تقویت نمود و در بازگشت به یمن کتاب ضوء النهار حسن بن احمد جلال را که به روش سلفیان نوشته‌ شده بود تدریس کرد.در اواخر عمر ابن الامیر،وهابیت در عربستان ظهور کرد و او آن‌ را به سرعت تأیید کرد و چنین سرود:

 

سلام علی نجد و من حلّ فیها و ان کان تسلیمی علی البعد لا یجدی‌ محمد الهادی لسنة احمد فیا حبّذا الهادی یا حبّذا المهدی‌ و قد جاءت الاخبار عنه بانه‌ یعید لنا الشرع الشریف بما یبدی

 

ولی هنگامی که شنید وهابیت به خاطر توسل و شفاعت،مسلمانان را قتل عام می‌کند از حمایت خود پشیمان شد و در تقبیح افعال و اعمال آنان چنین سرود: رجعت عن القول الذی قلت فی نجدی‌ فقد صح لی عنه خلاف الذی عندی

 

ابن الامیر در اشعار خود کفر را دو قسم کرده و معتقد است که هرکفری موجب‌ قتل نمی‌شود و هرکس شهادتین را بیان کرد جان و مالش محترم است(شوکانی،1411: 649-655؛قاسم غالب،1403:168-182؛صبحی،1411:411/3-416).

 

محمد بن علی شوکانی در سال 1172 ق در یمن متولد گردید.وی در یمن درس‌ خواند و در سال 1209 ق قاضی یمن شد و در سال 1250 ق در صنعا از دنیا رفت. شوکانی در رساله التحف علی مذهب السف دربارهء صفات خبری می‌نویسد:«حق این‌ است که فهم سلف بهتر از خلف بوده و اصحاب و تابعان آیات و روایات را بر ظاهرش حمل کرده و از قیل‌وقال پرهیز می‌کردند.بنابراین باید همان راه سلف را رفت و از تفکر آنها تبعیت کرد(1989:13).

 

اما او در تکفیر،از وهابیان عربستان احتیاط بیشتری به خرج می‌داد؛برای مثال در رساله الصوارم الحداد به نقل از صالح بن مهدی مقبلی می‌نویسد:«و قد ان لی أنا أسدع‌ بالحق خوفا علی نفسی من الکفر...فانا لا ارضی لهم بمطلق الکفر بل أقول:...اللهم‌ العنهم لعنا کثیرا...»(اریانی،1403:118- 119.او هرچند در رسالهء شرح الصدور به تحریم‌ بنابر قبور فتوا داده و آن را از مصادیق شرک دانسته است،اما مطلبی دال بر جواز قتل‌ معتقدان به آن را بیان نداشته است(همان:65-82).همچنین در رسالهء الدرّ النضید فی‌ اخلاص کلمة التوحید به نقل قولی از ابن الامیر صنعانی پرداخته و می‌گوید که ابن الامیر در توضیح شعر معروفش که فرموده بود:من از آنچه دربارهء نجد گفته بودم،بازگشتم، می‌فرماید:کفر دو نوع است.کفر عمل و کفر جحود.تمام کسانی که قبوری هستند و قبور را احترام می‌کنند کفرشان،کفر عملی است نه کفر اعتقادی؛زیرا تمام آنان توحید را به تمام معنا قبول دارند و اگر به آنان بگویی که خدایی در کنار خدا بپذیر،اصلا نمی‌پذیرند،اما شیطان بر آنان جلوه کرده است و توسل و شفاعت را قبول دارند.پس‌ این افراد کافر اعتقادی نیستند و مسلمان محسوب می‌شوند(شوکانی،1411:200-205).

 

شوکانی در ادامه در تقریر بیان ابن الامیر صنعانی می‌نویسد:«به نظر می‌رسد ابن الامیر اقرار به توحید ظاهری را در مسلمانی کافی و مجرد تکلم به کلمه توحید را موجب‌ احترام دانسته است»(همان:205).خود او نیز در جواب سؤال یکی از علمای بزرگ‌ منطقه می‌نویسد:

 

«توسل به پیامبر به نحو خاص اشکال ندارد،به این شرط که برای زیارت قبر به نزد قبر بیاید و خدا را به تنهایی بخواند و بگوید:اللهم انّی اسألک أن تشفینی و اتوسل‌ الیک بما لهذا الصالح من العبادة لک....تردیدی نیست که این توسل جایز است ولی‌ باید برای محض زیارت به نزد قبر آید نه برای توسل...»(همان:214-217).

 

بنابراین سلفیهء زیدیه رویکرد اعتدالی دارد و همین روش آنان را از وهابیت جدا می‌سازد و به سوی تقریب سوق می‌دهد.

 

سلفیه در شبه‌قاره هند

 

گرایش سلفی در هند توسط شاه ولی اللّه دهلوی رواج یافت.شاه ولی اللّه دهلوی در سال 1114 ق در هند به دنیا آمد.نزد پدرش شاه عبد الرحیم دهلوی تلمذ کرد و در سال‌ 1143 ق به حجاز رفت و چهارده ماه نزد اساتید مکه و مدینه با افکار ابن تیمیه‌ آشنا گردید.در سال 1145 و به هند بازگشت و تا هنگام مرگش در سال 1176 ق به‌ تدریس و تألیف پرداخت.وی کتابی به نام رسالة التوحید دارد که برخی تأثیرات‌ ابن تیمیه را می‌توان در آن دید(شریف،1370:149/4-151؛نجفی،1377:146-158). شاه ولی اللّه دهلوی باب اجتهاد را که از مدت‌ها پیش بسته شده بود در هند باز کرد و در این موضوع به سخنان ابن تیمیه و ابن قیم استناد نمود.شاه ولی اللّه برخی‌ از اجتهادات ابن تیمیه را پذیرفت و توجه زیاد به مشایخ و اولیای الاهی را مورد نقد قرار داد و گرایش به حدیث را با تدریس موطأ مالک در هند احیا کرد..تفکر شاه ولی اللّه بر دو مبنا استوار بود:1.سلفی‌گری و توجه به سلف بر اساس رد شرک با تکیه بر قرآن و حدیث بر مبنای نظریه سلفی‌گری؛2.اجتهاد و فقه مقارن،او معتقد بود که برای مسائل مربوط به اعتقادات یا آیین و مراسم می‌توان از احکام و فتوای چهار مکتب اصلی فقهی تبعیت کرد.این اعتقاد او،برگفته از تفکرات ابن تیمیه بود(همان).

 

شاه ولی اللّه به بعضی از اعمال صوفیان ایراد می‌گرفت،در مسئلهء شرک و شفاعت‌ همچون محمد بن عبد الوهاب،توسل به پیامبران و اولیاء اللّه را جایز نمی‌دانست و نسبت‌ به شیعیان سخت‌گیر بود،اما نسبت به اهل بیت(ع)ارادت خاصی داشت(هاردی،1379: 76؛انوشه،8731:3672/4؛ریخته‌گران:1386:16/6-21).

 

بعد از شاه ولی اللّه،شاه عبد العزیز دهلوی(م 1239 ق)،فرزند شاه ولی اللّه ملقب به‌ سراج الهند،به دلیل اینکه کمپانی هند شرقی در کلیهء دعاوی،تعاریف خود را جای‌گزین‌ شریعت اسلام نموده بود،هند را سرزمین کفار و دار الحرب اعلام کرد.ادامه‌دهندهء راه‌ عبد العزیز کسی نبود جز شاگرد وفادار و مریدش سید احمد بارلی یا بریلوی‌ (م 1246 ق).قیام سید احمد بریلوی به همراه شاه اسماعیل دهلوی از شاگردان و منسوبان‌ شاه ولی اللّه دهلوی،تفکر سلفی را در هند گسترش داد.وی قائل به پیروی از«سنت‌ محض»و«طریقت سلف»بود و تقدیس بیش از حدّ پیامبران و اولیاء اللّه را که در نزد صوفیان مطرح بود،و همچنین مراسم تعزیهء شیعیان را بدعت‌آمیز می‌دانست.وی با همراهی شاه اسماعیل دهلوی به تبلیغ آیین خود پرداخت.او سجده بر قبور و طلب‌ حاجت از آنها و نذر برای اولیا و افراط در تعظیم مرشد را جایز نمی‌دانست و مخالف‌ تفضیل علی(ع)و عزاداری امام حسین(ع)بود(هاردی،1369:78).او همچنین وساطت اولیا در انجام افعالی که تنها از خداوند برمی‌آید را شرک می‌دانست(لاپیدوس،1376:215/2).

 

وی اصلاحات خود را بر پایهء اعتقاد به وحدانیت خدا،محو شرک و بدعت رایج در تصوف خانقاهی،و نفی اعمال عبادی و عرفانی معمول مسلمین هند آغاز کرد و بر مبنای ایمان حقیقی به قرآن و سنت،در پی اعادهء اسلام سلفی برآمد(لاپیدوس،6731: 215/2-216).گفتنی است که در اسناد بریتانیا همواره از پیروان سید احمد بریلوی با عنوان وهابی یاد شده است.در کتاب المهنّد علی المفنّد دربارهء مفهوم وهابیت در هند آمده است که زمانی در بمبئی هرکسی از سجده بر قبور اولیا و طواف آن منع می‌کرد وهابی نامیده می‌شد(سهارنپوری،1983:31-23).

 

مدرسه دار العلوم دیوبند

 

در سال 1867 میلادی مدرسهء سلفی دیوبند توسط مولانا محمد قاسم نانوتوی تأسیس‌ شد.بنیان‌گذاران دیوبند که عمیقا تحت تأثیر شاه ولی اللّه دهلوی بودند،بیشتر رویکردی‌ حدیث‌گرایانه یافتند.در این زمان گرایش اصلاحی نزدیک به اندیشهء وهابیت در هند پررنگ شده بود؛در نتیجه علمای دیوبند کم‌کم به وهابیان نزدیک شدند و بعضی از اعمال را بدعت‌آمیز و شرک‌آلود دانستند(ثبوت،1381:36-40).برای مثال شاه اسماعیل‌ در کتاب تقویة الایمان به بعضی اعمال صوفیان همچون احترام به قبور،نذر برای‌ مردگان،مخالفت با عرس(مراسم خاصی برای اولیای الاهی)،سجدهء احترام بر مرشد، مراسم مرگ و تولد و زیارت قبور تاخته و آنها را خلاف شرع دانسته است؛چنان‌که‌ به اعتقاد برخی،این کتاب ترجمهء کتاب التوحید محمد بن عبد الوهاب است‌ (موثقی،1380:276).

 

سلفیه هند رویکرد تقریبی ندارند و به خصوص نسبت به شیعه با خصومت رفتار می‌کنند.علت این امر،تفکرات ضد شیعی خانوادهء شاه ولی اللّه دهلوی است؛شاه‌ ولی اللّه کتابی به نام ازالهء الخفاء در نقد شیعه نوشت و شاه عبد العزیز دهلوی نیز کتاب‌ تحفه اثنی عشریه را با تندی تمام در نقد شیعه تألیف کرد.این دو کتاب اثر عمیقی در تندروی اهل سنت سلفی حنفی شبه‌قاره هند نسبت به شیعیان داشته‌اند.طالبان هم که از دل دیوبندیه بیرون آمدند،ریختن خون شیعه را جایز می‌دانستند؛زیرا در نزد آنان شیعه‌ کافر و ریختن خون آنان جایز است(رشید احمد،1373:142).

 

گفتنی است که همهء سلفیان شبه‌قاره هند تندرو نیستند و افراد معتدل و حامی‌ تقریب هم در میان آنان یافت می‌شود.یکی از سلفیان معتدل و تقریبی شبه‌قاره هند صدیق حسن خان قنوجی است که معتقد است مسلمانانی که کارهای شرک‌آلود می‌کنند از آن جهت که جاهل‌اند یا حجت به آنان نرسیده یا شبهه‌ای باعث این عمل‌ شده است،محکوم به کفر نیستند؛و اگرچه این افراد عمل کفرآمیز انجام می‌دهند،اما لازمه‌اش تکفیر آنان نیست(شوکانی،بی‌تا،پیوست:69-70).

 

سلفیه در شمال آفریقا

 

سلفیه در شمال آفریقا با دو رویکرد مختلف به وجود آمد.اولین رویکرد توسط سید جمال الدین اسدآبادی ایجاد شد.وی مردم را به سلف ارجاع می‌داد؛اما این ارجاع‌ به معنای عمل دوچندان پیشینیان در راه احیای تفکر اسلامی بود نه به معنای فهم برتر سلف.سید جمال می‌گفت ما مسلمانان باید در عمل همچون سلف باشیم و در راه دین‌ با قصد قربت تلاش کنیم.اگر این‌گونه عمل کنیم،بر استعمار پیروز می‌شویم و دوباره‌ مجد خود را بازمی‌یابیم.رویکرد دوم سلفیه به وسیله سید محمد رشید رضا(م 1927 م)به‌ وجود آمد.او ابتدا مدافع گرایش به سلف با رویکرد سید جمالی بود؛اما با ظهور وهابیت در عربستان و مهاجرت دو تن از نوادگان محمد بن عبد الوهاب به مصر،تحت‌ تأثیر افکار آنان با ابن تیمیه آشنا و سلفیه ابن تیمیه‌ای را پذیرفت.رشید رضا خود در این‌باره می‌نویسد:«در اوایل طلبگی فکر می‌کردم که مذهب سلف،مذهب ضعیفی‌ است؛اما هنگامی که آثار ابن تیمیه و سفارینی را مطالعه کردم به این نتیجه رسیدم که‌ مذهب سلف،مذهب حقی است و مخالفان آن از افکار سلفیه اطلاعی ندارند» (1394:197/3).

 

رشید رضا از هواداران بازگشت به سلف ابن تیمیه‌ای شد و در مجله المنار به تبلیغ‌ این اندیشه پرداخت و آثار محمد بن عبد الوهاب را با عنوان مجموعة التوحید به چاپ‌ رسانید و خود نیز آثاری همچون الوهابیة و الحجاز تألیف کرد.رشید رضا می‌گفت که‌ به خاطر خدا،یک ربع قرن از وهابیت دفاع کرده است.او عبد العزیز پادشاه عربستان را خلیفه عادل می‌دانست(متولی،1425:193).مهم‌ترین کار رشید رضا در راه تبلیغ‌ عقاید سلفیان تأسیس مجله المنار بود که نخستین شماره آن در سال 1315 1898/ در قاهره منتشر شد.او به مدت سی و پنج سال،به طور مداوم در این مجله عقاید اشاعره‌ و صوفیان(عقاید رایج مسلمانان مصر)را با معیارهایی که از ابن تیمیه گرفته بود، نقد می‌کرد.

 

رشید رضا علی رغم حمایت از اندیشهء سلفیه،در راه تقریب تلاش فراوانی کرد و قائل بود در این زمینه تحت تأثیر سید جمال الدین اسد آبادی است(مجله المنار:29،677). قاعده طلایی رشید رضا در باب تقریب این جمله بود:«نتعاون علی ما نتفق علیه و یعذر بعضنا فیما نختلف فیه؛ما در موارد مشترک به کمک همدیگر می‌شتابیم و در موارد اختلافی یکدیگر را معذور می‌دانیم»(همان:293/31)وی در این راه تلاش فراوان نمود و به عنوان یک سلفی معتدل در پی نزدیکی قلوب مسلمین بود،ولی گاه از علمای شیعه‌ هم انتقاد می‌کرد و می‌گفت:«اکثر علمای شیعه از تقریب دوری می‌کنند و آن را دوست‌ ندارند؛زیرا معتقدند این مسئله با منافع شخصی آنان در تضاد است»(همان).اما مشکل‌ رشید رضا این بود که نفهمید اگر اکثر علمای شیعه اعتقادی به تقریب ندارند،نه اینکه‌ منافع آنان در خطر باشد؛آنان معتقدند تقریب یعنی دست برداشتن از برخی عقاید یا حداقل سکوت نسبت به برخی دیگر و حال آنکه وظیفه ما حق‌گویی و حق‌طلبی است، اگرچه موجب رنجش اهل سنت شود.

 

اخوان المسلمین و گسترش سلفی‌گری اعتدالی و افراطی در شمال آفریقا

 

بعد از رشید رضا گسترش تفکر سلفیه در مصر مدیون اخوان المسلمین است که پیرو معتدل تفکرات سلفیه است.اخوان در 1928 م توسط حسن البناء در اسکندریه تأسیس‌ شد.واکنش حسن البناء در قبال بحران به وجود آمده در جهان اسلام(رفعت السید، 1971:46-59).حسن البناء را بیش از هرفرد دیگری،می‌توان احیاگر تفکر سلف سنی‌ در قرن بیستم دانست.گرچه جنبش بنّاء فاقد عمق فلسفی جنبش سلفیه بود،اما موفق‌ شد آن‌چنان حمایت توده‌ها را سازمان‌دهی کند که هیچ جنبش اسلامی دیگری تا پیش‌ از او قادر به انجام آن نشده نبود.بناء شخصا علاقهء چندانی به مسائل پیچیده و غامض‌ ایدئولوژیک نداشت.وی برای ترویج ایدئولوژی اخوان،به قرآن و شش کتاب معتبر حدیث(صحاح سته)تکیه می‌کرد.به علاوه،به افکار و اقدامات دیگر شارحان پیش‌گام‌ سلفی‌گری از جمله احمد بن حنبل،ابن حزم،ابن تیمیه،نووی،و دیگر نظریه‌پردازان‌ تأسی می‌جست(موسی حسینی،1375:59).

 

یکی از بزرگان اخوان المسلمین سوریه،دکتر مصطفی السباعی است که از بزرگان‌ تقریب مصر و سوریه بود.وی به فقه مقارن به عنوان یکی از وسایل تقریب نگاه می‌کرد و برخی از مسائل را بر اساس فقه شیعه بیان می‌کرد و در تألیفات و تدریس‌های خود فتاوای علمای شیعه را بیان می‌کرد.او مهم‌ترین عامل تقریب را دیدار علمای فریقین با یکدیگر می‌دانست.او مشوّق نشر آثار تقریبی در میان مسلمانان بود و از آثاری که‌ موجب رنجش یکی از مذاهب می‌شد جلوگیری می‌کرد(سباعی،1388:8-11).در همین‌ زمینه به دیدار مرحوم سید عبد الحسین شرف الدین نیز رفت و به دنبال کنفرانس وحدت‌ و تقریب بود؛اما از رفتار سید شرف الدین در نگارش کتاب ابو هریره ناراحت شد و آن‌ را موجب شکست وحدت و تقریب خواند.وی می‌گفت گویا شرف الدین تقریب را تقرّب اهل سنت به شیعه می‌داند که این‌گونه به بزرگان صحابه مورد احترام اهل سنت‌ می‌تازد و آنان را جهنمی معرفی می‌کند(قفاری،1418:158/2).

 

از دل تفکرات اعتدالی و تقریبی اخوان المسلمین،گرایش افراطی هجرت و جهاد سید قطب بیرون آمد.سید قطب رهبر معنوی اخوان المسلمین،در زندان تندرو گردید و به حلقه ارتباطی میان اخوان المسلمین و گرایش‌های افراطی بدل شد.در واقع، سید قطب به عنوان یک نظریه‌پرداز مبارز،هدایت تبدیل سلفی‌گری اعتدالی‌ اخوان المسلمین به افراطگرایی دههء 0791 را به عهده داشت.نقش محوری سید قطب‌ در مبارزات جدید،از سه ویژگی برخوردار بود:1.سید قطب به عنوان یک نظریه‌پرداز تأثیر نیرومندی بر نوزایی و جهت‌گیری جدید ایدئولوژی اسلامی داشت؛2.سید قطب‌ به عنوان عضو برجستهء اخوان المسلمین کهن،تداوم ارتباط سازمانی میان اخوان و شاخه‌های انقلابی آن را فراهم می‌ساخت؛3.سرپیچی سید قطب،به عنوان یک عنصر فعال،از دولت و مرگ او باعث شد تا مبارزان جوان‌تر شیوهء شهادت را از او بیاموزند.

 

سید قطب،به عنوان یکی از شارحان تفکر بنیادگرایانه،در زمینهء مخالفت با موضوعات و شاگردان او پیروی می‌کرد.در میان نویسندگان قرن بیست،حسن البناء و ابو الاعلی مودودی تأثیر خاصی بر شکل‌گیری نظریه‌های سید قط داشتند(هضیبی، 1413-63-65).سید قطب کوشش می‌کرد خداشناسی بنیادگریانه ابن تیمیه و ابن قیم‌ جوزی،نظریه‌پردازان عمدهء سلفیه،را احیا کند(بهنساوی،1985:48).

 

در نگاه سید قطب،اسلام بیش از دو نوع جامعه نمی‌شناسد:جامعه جاهلی و جامعه‌ اسلامی.سید قطب واقعیت اجتماعی را تضاد دائمی میان راه اسلامی و جاهلیت‌ می‌دانست.جامعه اسلامی جامعه‌ای است که اسلام را در تمامی ابعاد-عقیده،عبادت، شریعت،نظام سلوک،و اخلاق-تحقق بخشیده است.جامعه جاهلی جامعه‌ای است‌ که به اسلام عمل نمی‌کند؛نه اعتقادات و تصوراتش از اسلام است و نه ارزش‌ها و ضوابطش و نه نظام و قوانینش و نه سلوک و اخلاقش.جامعهء اسلامی جامعهء شکل‌یافته‌ از افرادی که خود را«مسلمان»نامیده‌اند نیست.تا زمانی که شریعت قانون جامعه‌ نباشد،آن جامعه اسلامی نیست حتی اگر افراد آن نماز بخوانند و روزه بگیرن و به حج‌ بروند.جامعه اسلامی جامعه‌ای نیست که از نزد خدا اسلامی جز آنچه خداوند مقرر فرموده و پیامبر تفسیر کرده است،ابداع کند و آن را اسلام بنامد(سید قطب،1410: 17-19).عموم منتقدان مسلمان از اینکه سید قطب جامعه مسلمانان را جامعه‌ای جاهلی‌ نامیده و آن را همانند دار الحرب دانسته است،انتقاد کرده‌اند(مسجدجامعی،1385:172).

 

تفکرات سید قطب باعث پیدایش جریان سلفیه جهادی و تکفیری شد.صالح سریه‌ رهبر سازمان شباب محمد با تأثیرپذیری از سید قطب در رسالة الایمان نوشت‌ حکومت‌های تمامی کشورهای اسلامی کافرند و هیچ تردیدی در این نیست.وی‌ می‌گفت به اعتقاد فقها«دار الاسلام»جایی است که کلمه اللّه در آن بالاترین جایگاه را داشته باشد و بدانچه خدا نازل کرده،حکم شود و«دار الحرب»جایی است که کفر در بالاترین جایگاه باشد و حکم خدا اجرا نشود،اگرچه تمام سکنه آن مسلمان باشند (1402:32).وی جهاد را تنها برای تغییر حکومت‌های کافران می‌دانست و می‌گفت: «جهاد برای تغییر این حکومت‌ها و ایجاد حکومت اسلامی بر هرمرد و زن واجب‌ عینی است،حکم جهاد تا روز قیامت جریان دارد»(همان).

 

گروه الجهاد نیز از جمله گروه‌های تکفیری است که با الهام از اندیشه‌های‌ سید قطب شکل گرفت.این تشکیلات در سال 1979 م به وسیله محمد عبد السلام فرج‌ پایه‌گذاری شد.او با استناد به برخی فتاوای فقهی علمای گذشته از جمله ابن تیمیه،زبان‌ به تکفیر حکومت گشود و بر ضرورت قیام علیه حاکم تأکید کرد.فتواهایی که ابن تیمیه‌ در هنگام یورش تاتارها به کشورهای اسلامی،صادر کرده بود از مهم‌ترین مبانی فقهی‌ عبد السلام فرج در نگارش الفریضة الغائبة است.وی فتوای ابن تیمیه مبنی بر اینکه‌ تاتارها،با وجود اینکه مسلمانی خود را اعلام کرده‌اند،مرتدند و قیام علیه آنان و کشتن‌ آنان واجب است را بر اوضاع حاکم بر مصر و نظام حکومتی آن منطبق دانست‌ (مصطفی،1382:166).ترور سادات کار این گروه بود.خالد اسلامبولی،از اعضای این‌ گروه،طرح خود را مطرح کرد و با فتوای عمر عبد الرحمن،سادات را ترور نمود و فریاد زد:«من خالد اسلامبولی هستم،فرعون مصر را کشتم و از مرگ باکی ندارم» (حسنین هیکل،1383:361).

 

گروه دیگر،جماعة المسلمین یا التکفیر و الهجره است.رهبر این گروه شکری‌ مصطفی بود.او مصر را جامعه‌ای جاهلی معرفی می‌کرد و معتقد بود باید جامعه‌ اسلامی بنا شود.شکری مصطفی،علاوه بر تکفیر نظام سیاسی،افراد جامعه را نیز تکفیر می‌کرد و فرقی میان جامعه سیاسی و نظام سیاسی نمی‌گذاشت.وی این‌چنین‌ استدلال می‌کرد که جامعه فاسد منجر به نظام فاسد خواهد شد که از آن به«جاهلیت‌ مدرن»تعبیر می‌کرد(همان:164).این گروه معتقد بودند که باید از جامعه حالت«مفاصله‌ کامله»داشت و به کوه‌ها پناه برد.به همین دلیل مطبوعات مصر جماعة المسلمین را دسته‌ای از چریک‌ها معرفی کردند و آنان را«التکفیر و الهجره»نامیدند(حسنین هیکل، 1383:321).

 

گروه تکفیر،مدعی است پس از خلفای راشدین هم رژیم و هم جامعه کافر است و مسلمانان راستین باید از آن هجرت کنند.این گروه همه مکاتب و مفسران سنتی اسلام‌ را بدون استثنا تکفیر می‌کرد(مختار حسینی،1376:242/1).عنصر دوم در افکار و عقاید این گروه هجرت بود.همان‌گونه که بیان شد این گروه جامعه معاصر مصر را جامعه‌ جاهلی می‌دانستند و از آن هجرت می‌کردند و به کوه‌ها پناه می‌بردند،تا بتوانند جامعه‌ اسلامی تشکیل دهند.آنان فقط حجیت کتاب و سنت را قبول داشتند.همه مساجد را مسجد ضرار می‌دانستند و ائمهء جماعات آنها را کافر معرفی می‌کردند؛مگر چهار مسجد:مسجد الحرام،مسجد النبی،مسجد قبا و مسجد الاقصی.همچنین معتقد بودند شکری مصطفی مهدی امت است(جهنی،1418:238/1).

 

خاتمه

بنابر آنچه گذشت می‌توان به این نتیجه رسید که علی رغم تصور بسیاری از متفکران که‌ همه سلفیان را افراطی و مخالف تقریب می‌دانند،نیمی از آنان مدافعان تقریب و وحدت اسلامی‌اند.گرایش‌های فکری گوناگونی در میان سلفیان وجود دارد که می‌توان‌ از سلفیه تکفیری وهابی عربستان،سلفیه اعتدالی و افراطی دیوبندی شبه‌قاره هند،سلفیه‌ اعتدالی زیدیه یمن،سلفیه تقریب اخوان المسلمین مصر و سلفیه جهادی سید قطبی یاد کرد.سلفیه وهابی با حربهء تکفیر بیشترین نقش را در تفرقه میان مسلمانان دارد و ضد تقریب عمل می‌کند.گرایش سلفی در هند به وسیله شاه ولی اللّه دهلوی با رویکرد اعتدالی گسترش یافت،اما به دلیل مسایل سیاسی برخی از دیوبندیه و جماعة التبلیغ به‌ تفکرات سلفیه افراطی روی آوردند و برخی از حنفیان عقل‌گرا به وهابیت نزدیک‌ گردیدند.در قرن چهارده،سید محمد رشید رضا در شمال آفریقا از وهابیت طرف‌داری‌ کرد و تفکرات ابن تیمیه را پذیرفت،ولی هیچ‌گاه موافق تندروی‌ها و تکفیر وهابیان‌ نبود.اخوان المسلمین مصر گرایش سلفیه اعتدالی را پذیرفتند و تقریب میان مذاهب را در دستور کار خویش قرار دادند.در میان برخی از اعضای اخوان المسلمین به افراط روی آوردند؛برای مثال سید قطب با طرح مسئله جاهلیت قرن بیستم به پیروان خود دستور داد که از شهرهای جاهلی هجرت کنند و همچون پیامبر به دنبال ایجاد مدینة النبی باشند.جوانان فراوانی از مکاتب گوناگون جذب تفکر سید قطب شدند و سلفیه جهادی را تشکیل دادند که از دل آن القاعده و طالبان بیرون آمد.در این نوشتار ویژگی‌ها و تفکرات تقریبی و ضد تقریبی این پنج گرایش سلفی را بررسی کرده، اختلافات آنان را در باب تقریب بیان کردیم.در این میان،باید به مدافعان تقریب‌ نزدیک شد و به وسیله آنان مخالفان را به وحدت و همدلی دعوت کرد تا شاید دست‌ از تکفیر مسلمانان بکشند.

 

منابع:

 

ابن ابی یعلی،محمد(بی‌تا)،طبقات الحنابله،بیروت:دار احیاء الکتب العربیه.ابن تیمیه،احمد بن عبد الحلیم(بی‌تا)،الفتوی الحمویة الکبری،بیروت:دار الکتب العلمّیه.اریانی،عبد الرحمن بن یحیی(1403 ق)،مجموعة رسائل فی علم التوحید،چاپ اول،یمن:وزارة الاعلام‌ و التقافة.انوشه،حسن(1378 ش)،دانشنامه ادب فارسی در هند،تهران:وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.بهنساوی،سلیم علی(1985 م)،الحکم و القضیة التکفیر المسلم،کویت:دار البحوث العلمیّه.ثبوت،اکبر(1381 ش)،«کتاب‌های فلسفی ایران در حوزه علمیه دیوبند»،تمدن و فرهنگ آسیا،ش 41، بهمن.جهنی،مانع بن حماد(1418 ق)،الموسوعة المیسرة فی الادیان و المذاهب و الاحزاب المعاصره،عربستان: دار الندوة.حسنین،هیکل(1383 ش)،پاییز خشم،ترجمه محمد کاظم سیاسی،تهران:نشر ققنوس.حسینی،اسحاق موسی(1375 ش)،اخوان المسلمین،تهران:انتشارات اطلاعات.حسینی،مختار(1376 ش)،برآورد استراتژیک مصر،تهران.رشید احمد،(1373 ش)،تاریخ تفکر اسلامی در هند،ترجمهء آیت اللهی،تهران.رشید رضا،سید محمد(1394 ق)،تفسیر المنار،بیروت:دار المعرفة.رفعت السید(1971 م)،سید قطب،قاهره.ریخته‌گران،محمد رضا(1385 ش)،تحقیقاتی درباره هند،مشهد:رایزن فرهنگی ایران.سباعی،مصطفی(1383 ق)،الاشتراکیة الاسلام،قاهره:دار البلاء.-(1982 م)،السنّة و مکانتها فی التشریع الاسلامی،بیروت:المکتب الاسلامی.سهارنپوری،خلیل احمد(1983 م)،المهنّد علی المفنّد،لاهور:انتشارات ادارهء اسلامیه.سید قطب(1410 ق)،معالم فی الطریق،قاهره:دار الشروق.شریف،میان محمد(1370 ش)،تاریخ فلسفه در اسلام،ترجمه نصر اللّه پورجوادی،تهران:مرکز نشر دانشگاهی.شوکانی،محمد بن علی(1408 ق)،رسالة شرح الصدور،ریاض:شرکة العبیکان.-(1411 ق)،الرسائل السلفیة فی احیاء سنة خیر البریه،قاهره:مکتبة ابن تیمیه.-(1989 م)،التحف علی مذهب السلف،طنطا:دار الصحابه.-(بی‌تا)،شرح الصدور و یلیه فتوی لعلامة الهند الشیخ صدیق حسن القنوجی،عربستان: الرئاسة العامة لشؤون المسجد الحرام.صالح سریّه(1402 ق)،رسالة الایمان،مصر:دار المعارف.صبحی،احمد محمود(1411 ق)،فی علم الکلام،قسم الزیدیه،چاپ سوم،بیروت:دار النهضة العربیه.فرمانیان،مهدی(1386 ش)،تاریخ و عقاید زیدیه،قم:نشر ادیان.قاسم غالب احمد و دیگران(1403 ق)،ابن الامیر و عصره،چاپ دوم،یمن:وزارة الاعلام و الثقافة.قفاری،ناصر بن عبد اللّه بن علی(1418 ق)،مسئلة التقریب ین اهل السنة و الشیعه،چاپ پنجم،ریاض: دار طیبه للنشر و التوزیع.لاپیدوس،ایرا(1376 ش)،تاریخ جوامع اسلامی،ترجمه محسن مدیر شانه‌چی،مشهد:آستان قدس‌ رضوی.مالکی،حسن بن فرمان(1386 ش)،مبلّغ نه پیامبر،ترجمهء سید یوسف مرتضوی،قم:نشر ادیان.متولی،محمود(1425 ق)،منهج الشیخ محمد رشید رضا فی العقیده،جده:دار ماجد.مسجدجامعی،زهرا(1380 ش)،نظری بر تاریخ وهابیت،تهران:انتشارات صریر دانش.مسجدجامعی،محمد(1385 ش)،زمینه‌های تفکر سیاسی در قلم و تشیع و تسنن،قم:نشر ادیان.مصطفی،هاله(1382 ش)،استراتژی دولت مصر در رویارویی با جنبش‌های اسلامی،تهران:اندیشه‌سازان‌ نور.موثقی،سید احمد(1380 ش)،جنبش‌های اسلامی معاصر،تهران:سازمان سمت.نجفی،موسی(1377 ش)،تأملات سیاسی در تاریخ تفکر اسلامی،تهران:پژوهشگاه علوم انسانی.ندوی،عبد الحیّ(1393 ق).نزهة الخواطر،هند:دائرة المعارف العثمانیه.هاردی،پی(1369 ش)،مسلمانان هند بریتانیا،ترجمه حسن لاهوتی،مشهد:آستان قدس رضوی.هضیبی،حسن(1413 ق)،دعاة لا قضاة،قاهره:دار صادر.

منبع: مجله هفت آسمان » پاییز 1389 - شماره 47

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام