اطلس > جریان ها > جنبش اسلامی ترکستان شرقی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۰/۱۹ تعداد بازدید: 240

جنبش اسلامی ترکستان شرقی بخشی از سازمان آزادی‌بخش ترکستان شرقی است که 120 سال قبل برای کسب استقلال از دولت مرکزی تشکیل شده بود. این جنبش از ترک‌های اویغور جدایی‌طلب ایالت سین کیانگ چین می‌باشند. ایالت سین کیانگ منطقه مسلمان‌نشین در چین است.



نویسنده: محبوبه فیاض

پژوهشگر مرکز مطالعات افغانستان و آسیا

مقدمه

جنبش اسلامی ترکستان شرقی بخشی از سازمان آزادی‌بخش ترکستان شرقی است که 120 سال قبل برای کسب استقلال از دولت مرکزی تشکیل شده بود. این جنبش از ترک‌های اویغور جدایی‌طلب ایالت سین کیانگ چین می‌باشند. ایالت سین کیانگ منطقه مسلمان‌نشین در چین است. این ایالت با کشورهای تاجیکستان، قرغیزستان و مغولستان، افغانستان، پاکستان، روسیه و قزاقستان هم‌مرز است.

سازمان آزادی‌بخش ترکستان شرقی در ابتدا بیشتر بر محور فعالیت‌های مدنی و مسالمت‌آمیز در جهت بهبود و جلب توجه جهانی به اوضاع حقوق بشری اویغورها متمرکز بوده است؛ زیرا آنها معتقد بودند که دولت مرکزی چین بسیاری از حقوق شهروندی اویغورها را سلب کرده است. جنبش اسلامی ترکستان شرقی نیز در چنین شرایطی در بطن این سازمان شکل گرفته و ظهور می‌کند و به مرور زمان حوزه فعالیت آن متحول و گسترده شده و نوع مبارزه از مدنی به جنگی- نظامی تغییر می‌کند. اعضای سازمان به دلیل محدویت‌های اعمال شده از جانب دولت مرکزی به مرزهای پاکستان و افغانستان متواری و مستقر شده و به گروه‌های هم عصر خود (القاعده و طالبان) پیوسته و به این ترتیب با کسب آموزش‌های تخصصی لازم از جانب این دو گروه،  فعالیت‌های جنگی خود  را در دو جبهه؛ همکاری با این دو گروه علیه دولت افغانستان و همچنان علیه دولت چین ادامه می‌دهند.

رهبران (بیشتر رهبر نظامی) این گروه در نوارهای تصویری که به مناسبت‌های مختلف نشر کرده‌اند، به صراحت هدف از پیوستن‌شان را به گروه داعش اعلام کرده و اذعان داشته‌اند که می‌خواهند از خلافت شام و عراق به منظور توسعه دامنه آن تا سرحد چین حمایت نمایند.

1-   سیر تحول تاریخی جنبش اسلامی ترکستان شرقی

چین در سه منطقه سین کیانگ، مغولستان داخلی و تبت با مشکلات قومی مواجه است. در منطقه سین کیانگ دو گروه جدایی‌طلب به نام‌های جنبش ترکستان شرقی و کنگره جهانی اویغورها فعالیت می‌کنند.  اویغورها در سال 1933 پس از کشتار چینی‌ها به دست جاپانی‌ها، از جانب جاپانی‌ها  برای تغییر موازنه حاکم بر چین آزادی خود را به دست آوردند. اویغور به رهبری مولای الاکبر شابیتی از این فرصت استفاده کرده و  ضمن متحد شدن با عثمانی‌ها، دولت اسلامی ترکستان شرقی را در شهر کاشغر چین تأسیس کردند. هر چند این دولت بعد از سه ماه به دست دولت مرکزی چین سقوط کرد ولی از این جهت که  زمینه‌ساز مبارزات بعدی اویغورها علیه دولت مرکزی شد، حایز اهمیت بود. این گروه در نتیجه مبارزات مدنی خود بار دیگراستقلال خود را به دست آوردند(1949-1944) ولی نیم عمر این استقلال چند سالی بیش نبود؛ زیرا ترکستان شرقی در نتیجه اتحاد دولت مرکزی چین  با شوروی سابق  در سال 1949 تصرف و به دولت مرکزی ملحق الحاق گردید؛ در جریان این تصرف صدها هزار مسلمان اویغوری کشته و ده‌ها مسجد تخریب شد. از آن زمان تا کنون مسلمان این منطقه برای کسب استقلال با دولت مرکزی مبارزه می‌کنند و در نهایت این مبارزات  موجب شکل‌گیری سازمانی به نام سازمان جدایی‌طلب ترکستان شرقی شده است. این سازمان مهم‌ترین سازمان جدایی‌طلب فعال در منطقه ترکستان شرقی بود و شاخه‌هایی در کشورهای آسیای مرکزی، ترکیه و اروپا نیز داشت اما  به دلیل نداشتن فعالیت منسجم و هماهنگ سازمان نتوانست سیاست خود را با قدرت دنبال کند و تا حدودی عملکرد ناموفق داشته باشد.

سیاست درهای باز بجینگ در اواخر دهه هشتاد و آغاز دهه 90 بار دیگر به این سازمان جان تازه بخشید و موجب شد که فعالیت خود را به شکل جدی‌تری دنبال نماید. در سال 1992 اعضای این سازمان در کنفرانسی واقع در ترکیه به تشکیل دولت ترکستان شرقی تصمیم اتخاذ کردند و در سال 1993 دولت در تبعید این سازمان با نخست‌وزیری روزابیک، طی اعلامیه‌ای استقلال این منطقه را از چین اعلام کرد(1). دولت اسلامی در تبعید این جنبش در سال 2004 تشکیل و در پنجاهمین سالگرد آزادی سین کیانگ این جنبش با پخش ویدیویی که فردی را تفنگ در دست نشان می‌داد اعلام می‌دارد که «… مبارزه را تا آخر ادامه خواهند داد»(2).

حسن محمود، مؤسس و رهبر این گروه بود که در سال 2003 در منطقه مرزی میان افغانستان و پاکستان توسط ارتش پاکستان کشته شد. عبدالحق ترکستانی بعد از کشته شدن حسن محمود رهبر این گروه اعلام شده و تا کنون بر همین سمت ماندگار است.

2-   آغاز فعالیت‌های مسلحانه در چین

در اکتوبر سال 1996 گروه حزب الله ترکستان شرقی در منطقه خاتیان ترکستان تأسیس شد. تا این برهه از تاریخ، سازمان در کنفرانس‌ها و نشست‌های بین‌المللی هدف خود را از تشکیل دولت در تبعید و فعالیت‌های خود را بیشتر بر صبغه و ارزش‌های حقوق بشری مانند، آزادی بیان، آزادی مذهب برای آگاهی اذهان بین‌المللی متمرکز نموده بود و به عبارت دقیق‌تر تا این زمان فعالیت مبارزاتی سازمان جدایی‌طلب ترکستان شرقی مبتنی بر خط مشی مسالمت‌آمیز با بجینگ بود و تغییر به مبارزات مسلحانه بعد از کنفرانسی در سال 1999 در ترکیه اعلام شد. برای تحقق این هدف ترکستان شرقی بسیاری از افراد خود را برای کسب آموزش‌های نظامی- جنگی به افغانستان، چیچن و کشمیر اعزام کرد و به این منظور حدود بیست پایگاه در این کشورها تاسیس کرد با حمایت و کمک مالی و تسلیحاتی از تجاران اویغور ساکن در عربستان شروع به فعالیت کرد.

فعالیت مسلحانه این گروه بعد از حادثه یازده سپتمبر 2001 با از دست دادن حمایت آمریکا کاهش یافته و جنبه جنگ روانی- تبلیغاتی به خود می گیرد. این سازمان با برگزاری کنفرانس و نمایشگاه‌ها و چاپ جزوات، نفوذ در میان گروه‌های مخالف دولت مرکزی و…  سعی در جلب حمایت کشورهای دیگر را به خود می‌گیرد. با این وجود قرار گرفتن در کناره گروه نوظهور داعش بر قوت این جنبش افزوده و بار دیگر اقدامات تروریستی خود را از نو آغاز می‌کند.

این سازمان تنها طی دهه نود میلادی 250 عملیات تروریستی را در چین راه اندازی کرده اند. انفجار بمب در ایستگاه قطار شهر ارومچی چین در سی آپریل (2014) با تلفات 70 کشته، حمله به ایستگاه قطار در ماه مارچ (2014) با 29 کشته و حمله به سفارت چین در قرغزستان 2016 ( توسط ظهیر خلیل اف) از جمله اقدامات هراس‌افکنی این جنبش علیه چین تا به امروز می‌باشد.



3-   دلایل ادغام با دولت اسلامی (داعش)

جنبش اسلامی ترکستان شرقی در جامعه مسلمان‌نشین چین  با انگیزه استقلال‌طلبی شکل می‌گیرد و با الحاق به طالبان و القاعده به جنگ‌آوران قوی مبدل می‌شود و از طریق همگرایی با داعش با توجه به همخوانی اهداف‌شان به لحاظ توسعه جغرافیایی رشد می‌کند و به این طریق ساحه نفوذ خود را از چین، افغانستان، ازبکستان و… گسترده‌تر می‌نماید. گرایش این گروه به سمت داعش برای نیل به اهداف نهایی آن در چند مقوله قابل بحث است:

3-1- سیاست افراطی و به حاشیه راندن ساکنان این منطقه

 فقر اقتصادی و تبعیض در اعمال حقوق شهروندی اویغورها مانند اعمال محدودیت در انجام شعایر مذهبی و… آنان زمینه جذب گروه‌های جوان از میان اویغور را به گروه داعش فراهم کرده است(3). در توضیح این گزینه باید گفت که فقر و محدودیت در طول تاریخ همواره عامل تشکیل، نفوذ و طغیان گروه‌های تندرو بدون تفکیک سلیقه‌های دینی- مذهبی در کشورهای جهان بوده است.

3-2- اهمیت داخلی سین کیانگ برای گروه‌های تکفیری

 منطقه مسلمان‌نشین این ایالت به دلیل نزدیکی به دو کشور افغانستان و پاکستان به عنوان کانون فعالیت گروه‌های تکفیری از اهمیت زیادی برای سایر گروه‌های تندرو برخوردار است. القاعده، داعش و طالبان و گروه‌های تروریستی آسیای مرکزی ازبکستان، تاجیکستان، قزاقستان از جمله این گروه‌ها می‌باشد. شمار قابل توجهی از جنگجویان طالبان، افرادی از اویغورهای چین بوده‌اند(4). این جنبش بعد از سقوط رژیم طالبان و سرنگونی القاعده به مناطق وزیرستان پاکستان مستقر شدند(5) و بار دیگر با ظهور داعش به این گروه پیوسته و مبارزات خود را در این قالب ادامه داده‌اند.


4-   الحاق به دولت اسلامی

با فراگیر شدن بحران‌های خاورمیانه اویغورها فضای امنیتی چین را برای جذب گروه‌های تکفیری و تروریستی مناسب دیدند و بخشی وسیعی از جنگجویان این گروه توسط سازمان اطلاعات و امنیت ترکیه آموزش دیده و پس از بیعت با داعش وارد سوریه شدند و با تأسیس پایگاه‌های نظامی/ آموزشی در مناطق تحت تصرف داعش، عموما شمال سوریه که منطقه هم مرز با ترکیه است، اقدام به جذب نیرو، سازماندهی اقدامات آموزشی و اتخاذ تدابیر برای راه‌اندازی حملات خود نمودند.

جنبش اسلامی ترکستان شرقی در سال 2013 شاخه نظامی را در جنوب ایالت  سین کیانگ تأسیس کرد. این پایگاه تحت نظر و مشاوره افسران ترک (ترکیه) و حمایت لجستیکی عربستان توانستند جنگجویان زیادی را آموزش بدهند و تربیت نمایند(6). این گروه آموزش‌دیده از طریق سازمان آموزش و همبستگی ترکستان شرقی در ترکیه برای جنگیدن در کنار داعش و  علیه دولت های مرکزی سوریه و عراق به این کشورها اعزام می‌گردند.

خط مشی عقیدتی جذب و تربیت سرباز در این گروه بیشتر بر جذب از میان اطفال، نوجوانان و جوانان  12الی 16 ساله متمرکز است. نوار تصویری که از این گروه نشر شده، به این موضوع تأکید داشته و فعالیت یگان ویژه کودکان جنبش ترکستان شرقی که در حال آموزش عقیدتی نظامی از سوی القاعده هستند را نشان می‌دهد(7).

این گروه تنها در سوریه 1500 تن نیروی نظامی داشته است. ابورضا ترکستانی و ابوحمزه ترکستانی از فرماندهان ارشد نظامی جنبش ترکستان شرقی در سوریه بوده‌اند.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پاورقی‌ها:

1ـ دهقانی، رضا، چین و گروه‌های جدایی‌طلب در سین کیانگ، 20/11/1395، (آخرین دسترسی 12/8/1396) به نقل از:
 http://www.iiwfs.com/islam-world/islam-world-notes-and-papers/73
2ـ همان
3ـ همان
4ـ همان
5ـ  مسلمانان چین و داستان ترکستان شرقی/سرکوب به بهانه استقلال یا تلاش برای حفظ منابع انرژی، 14/5/1396، (آخرین دسترسی 12/8/1396) به نقل از:
https://www.mehrnews.com/news/2343084 
6ـ همان
7ـ همان

منبع: خلاصه ای از مقاله «جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی»

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

آشنایی با داعش

آشنایی با گروهک تررویستی جندالشیطان

آل شیخ

اجناد القوقاز

احرار الشام

احزاب سلفی در مصر

اخوان اصیل (حسن البناء)؛ جریانی در رؤیای اصلاح

اخوان المسلمين و شيعه (بخش اول)

اخوان المسلمين و شيعه (بخش دوم)

اخوان المسلمين يمن

اخوان المسلمین اردن

اخوان المسلمین سوریه

اخوان المسلمین عربستان؛ زندگی گیاهی

اخوان المسلمین قطر؛ حرکتی خزنده

اخوان در عربستان

اخوان‌المسلمین امارات؛ پیوندی دیرهنگام

البانیه

التوحید و الجهاد فی ارض الکنانه (توحید و جهاد در مصر)

التکفیر و الهجره

الشباب المجاهدین

القاعده در تانزانیا

القاعده در کنیا

القاعده عراق

القاعده فی بلاد المغرب الاسلامی

المرابطون (مالی)

النهضه تونس؛ از «حرکت» تا «حزب»

الکتبیه الخضراء

امارت اسلامی قفقاز

اندیشه های طیف حیاتی جریان دیوبندیه

اندیشه های گرایش «مماتی» جریان دیوبندیه

انصار الشریعه تونس

انصار الشریعه یمن

بوکوحرام

تحریر الشام

تحریک نفاذ شریعت محمدی

تقابل دیوبندیه با جریان ها و مذاهب دیگر

جريان نوسلفي‌ها

جريان نوسلفي‌ها در دوران معاصر (2)

جريان های سلفی در تونس

جریان اخوان‌التوحید

جریان جامیة یا عالمان درباری

جریان شناسی جماعت التبلیغ و الدعوه

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان های تکفیری عراق

جریان های سلفیه

جماعة المسلمين في بلاد الشام

جماعت اخوان المسلمین: ریشه ها و روندها

جماعت اسلامی اندونزی

جماعت انصار بیت المقدس

جماعت تبلیغ

جنبش اسلامی ترکستان شرقی

جنبش انصار الدین مالی

جنبش انصار الشریعه لیبی

جنبش حسم «حرکة سواعد مصر»

جنبش نورالدین زنکی

جند الاقصی

جیش احرار الشام

جیش الحر السوری

جیش المهاجرین و الانصار                                          

جیش محمد

جیش محمد

جیش محمد فی بلاد الشام

حازمیه

حدادیه

حرکت المجاهدین

حرکت النهضه تونس

حرکت جهیمان العتیبی

حرکه احرار الشام الاسلامیه

حرکه الفجر الاسلامیه

حرکه شام الاسلام

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر: آسیب ها وتحریف ها

خلافت داعش، موافقان و مخالفان

داعش 2017/دگرگونی ها و تاکتیک ها

دورنمائی از مکتب دیویند (1)

دورنمائی از مکتب دیویند (2)

دیوبندیه در پاکستان

دیوبندیه، بریلویه و رابطه آنها با وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

سازمان القاعده

سازمان جماعة التبلیغ

سرایا مروان حدید

سروریه

سلفی گری در شبه قاره هند

سلفی گری در پاکستان

سلفیت سنتی(وهابی) در یمن

سلفیه درباری

سپاه صحابه

سپاه صحابه(2)

سیر شکل گیری جریان دیوبندیه در شبه قاره هند

شباب محمد (آکادمی ارتش)

شبکه ی حقانی

طالبان

طالبان

طالبان پاکستان

عمليات درع الفرات

قبیله انحراف

لشکر طیبه

لشگر جهنگوی

لواء التوحید

هیئه تحریر الشام

وهابیت تکفیری (دوران تاسیس و تثبیت)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره دوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره سوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار(دوره اول)

کتیبه صقور العز

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گردان های عبدالله عزام

گروه تکفیری ریاض الصالحین

گروه طالبان

گروههای تروریستی در آفریقا

گروههای تروریستی در آفریقا

گروهک تروریستی ـ تکفیری جندالله

گونه شناسی جریان های فکری و جنبش های اسلامگرا