مقالات > کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۰/۱۸ تعداد بازدید: 62

وهابیت در ابتدای شکل گیری بعد از معاهده محمد بن عبد الوهاب و آل سعود، شروع به ترویج افکار خود نمودند و برای ترویج آن از زور و شمشیر و کشتار مردم استفاده نمودند.



وهابیت در ابتدای شکل گیری بعد از معاهده محمد بن عبد الوهاب و آل سعود، شروع به ترویج افکار خود نمودند و برای ترویج آن از زور و شمشیر و کشتار مردم استفاده نمودند. می‌توان گفت ارمغان وهابیت برای مسلمانان کشتار و غارت بود. ابتدا به مناطق بادیه نشین حمله کردند و در ادامه به شهرهای کوچک و بزرک هجوم می‌آوردند. مردمانی که در این حمله ها به دست وهابیت کشته می‌شدند بیشتر اهل سنت بودند، مانند مردمان ریاض، مکه و مدینه و طائف. در ادامه جنایات خود به مناطق شیعه نشین مانند شرق عربستان و عتبات عالیات نیز هجوم آوردند و مردم را قتل عام نمودند. در این مقاله کارنامه عملی جنایات وهابیت در دوره شکل گیری مورد بررسی قرار گرفته است.

مقدمه

یک از تفاوت‌های بنیادینی که وهابیت را از مذهب‌های دیگر مسلمانان جدا می‌کند، روش این مذهب برای رشد و گسترش دعوت خود است. اگر به تاریخ مذهب‌های اسلامی بنگریم، معمولا این مذهب‌ها از روش‌های استدلالی یا علمی برای پیشبرد خود بهره برده‌اند. البته چنان چه در فصل‌های گذشته اشاره شد، مکتب‌هایی مانند معتزله در دوره‌ی مأمون، و اهل حدیث ودر عصر متوکل، از قدرت قهریه‌ی حاکمان وقت برای پیشبرد اهداف مذهبی خود استفاده کرده و مبه مخالفان خود نسبت کفر و الحاد داده اند، اما هرگز حان و مال و ناموس مسلمانان را به علت اختلاف‌های مذهبی مباح نشمرده اند؛ اما هرگز جان و مال و ناموس مسلمانان را به علت اختلاف‌های مذهبی مباح نشمرده اند ؛ حتی ابن تیمیه بنیان گذار مکتب سلفی، با وجود روحیه‌ی خشن و تکفیری، به جواز کشتن مسلمانان به بهانه‌ی اعتقاد به مسائلی مانند توسل و شفاعت، حکم نداد.

در تاریخ اسلام تنها گروهی که به تکفیر مسلمانان در روزگار آغازین اسلام حکم داده است، خوارج بودند. آنان عقیده داشتند که مرتکب کبیره کافر است و حکم کفر، قتل است. حتی گروه‌هایی از آنان کفر پدر را موجب کافر شدن فرزند صغیر و زنان دانسته و حکم به قتل فرزندان و زنان می‌دادند؛ اما از آن جا که این نظریه مخالف اندیشه و مبانی صریح اسلامی بود، همه‌ی مسلمانان آنان را خارج از دین و به آنان خوارج می‌گفتند؛ و پس از مدتی اثری از آنان جز در صفحه‌های تاریخی باقی نماند و آنانی هم که ماندند، مانند «اباضیه»، دیدگاه‌هایشان را بسیار تعدیل کردند.[1]

پس از خوارج، تنها گروه دیگری که چنین روشی را در برخورد با مخالفان مسلمانان خود برگزیده، وهابیان بوده‌اند. اینان نیز بر خلاف سیره همه مسلمانان و بر خلاف اصول اساسی اسلام، مسلمانان را به کفر متهم کردند و کمر به قتل و غارت آنان بستند. به همین دلیل، وهابیان را از نظر روش، به خوارج تشبیه کرده اند؛ برای نمونه، خوارج حضرت علی را به بهانه‌ی پذیرفتن حکمیت، و درنتیجه ارتکاب کبیره، سزاوار مرگ دانستند و در شب 21 رمضان در محراب مسجد به شهادت رساندند. وهابیان نیز امیر عینیه را در حالی که از نماز جمعه فارغ شده بود، به جرم کفر کشتند. امروز نیز شاخه ای از وهابیت که همان وهابیت تکفیری است، زنان و فرزندان شیعه و سنی را به بهانه‌ی کفر و ارتداد، با حمله‌های انتحاری و بمب گذاری هی مختلف در کوچه وخیابان به خاک و خون می‌کشد.

در این فصل، به اجمال به کارنامه‌ی وهابیت در دوره‌ی تأسیس و تثبیت واین دیدگاه اشاره خواهد شد و در فصل آینده، کارنامه‌ی وهابیت در دوره‌ی سوم فرمان روایی خاندان آل سعود (دورهی تثبیت) بررسی خواهد شد.

1ـ وهابیت، مکتب شمشیر

همان گونه که در این مجموعه بارها اشاره شد، مبانی وهابیت هرگز توانایی تأثیرگذاری و رشد در جوامع اسلامی را نداشت. محمد بن‌عبدالوهاب در هر منطقه‌ای که دعوت خود را آشکار کرد، با مخالفت‌های جدی روبه رو شد. این مخالفت‌ها از درون خانه، یعنی از جانب پدر و برادر او –سلیمان بن‌عبدالوهاب- آغاز شد. از سوی دیگر، خود محمد نیز نه از نظر علمی و نه از نظر اخلاقی، شخصیتی جذاب نبود که مردم را به سوی خود جذب کند. آن چه زمینه‌های گسترش مکتب وهابیت را فراهم کرد، زور و اجبار بود. هیچ فرازی از تاریخ وهابیت را نمی‌توان یافت که این مکتب بدون استفاده از زور و ثروت، توانسته باشد بر قلمرو اقتدار خود بیفزاید؛ از این رو مکتب وهابیت را باید مکتب شمشیر نامید.تنها،  نگاهی کوتاه به جنایت‌ها و ویرانی‌های این مکتب در دوران حیات نه چندان بلند خود، به خوبی گواه این واقعیت است. در این میان، در هر فرصتی که مردم مناطق تحت تسلط وهابیان فرصت یافته اند خود را از یوغ وهابیان خارج کنند، بر ضد آنان قیام کرده‌اند.

کتاب‌های تاریخی وهابیان پر از سرگذشت این قیام‌ها بر ضد وهابیان است.نویسندگان وهابی، این قیام‌ها را ارتداد نامیده اند و با شدت و با همه قوا در نابودی آن‌ها کوشیده اند؛ چنان که ابن غنام و ابن بشر در آثار خود به نمونه‌های بسیاری از این گونه ارتداد‌ها (قیام ها) اشاره کرده‌اند.[2]

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، این پرسش است که آیا انگیزه وهابیان و آل سعود از جنگ‌ها و ویرانی‌هایی که انجام داده اند- همان گونه که ادعا می‌کنند- بازداشتن مردم از خرافات‌ها، بدعت‌ها و دعوت به توحید بوده است، یا هدف‌های دیگری در پس این لشکرکشی‌ها و مسلمان کشی‌ها بوده است؟

چنان که در فصل‌های گذشته به تفصیل بیان شد، خاندان آل سعود، هرگز به مکتب وهابیت به عنوان یک مکتب توحیدی نگاه نکرده اند؛ بلکه همواره از آن به عنوان اهرمی برای رسیدن به هدف‌های مادی و استیلا بر همسایگان خود استفاده کرده‌اند. مهم‌ترین هدف‌های آل سعود در پیوند با وهابیت، در همان شرط‌هایی که محمد بن سعود برای پیوند با محمد بن‌عبدالوهاب بیان کرد، به خوبی هویداست. (ر.ک فصل چهاردهم: وهابیت سلفی گری سیاسی)

2ـ وهابیت و غارت مسلمانان

با نگاهی به تاریخ جنگ‌های وهابیت، بدون هیچ اغراقی می‌توان گفت که هیچ یک از جنگ‌ها و مبارزه‌های وهابیان، با دشمنان و کفار نبوده است؛ بلکه همه جنگ‌های آنان با مسلمانان، و بسیاری از آن‌ها با حنبلی مذهبان بوه است. در مقابل، آن چه زمینه رشد و گسترش وهابیت را فراهم کرد، حمایت‌های بی دریغ کافران از این جریان انحرافی در جهان اسلام بود.

در این میان، با نگاهی به کارنامه وهابیت، به خوبی دیده می‌شود که یکی از مهم‌ترین هدف‌های وهابیان در جنگ‌ها و مبارزه‌های خود، نه پیرایش و زدودن خرافات از دین، که ثروت اندوزی و چپاول دارایی‌های مسلمانان، در سایه شعار دعوت به توحید بوده است. چنین وضعیتی را، نه دشمنان وهابیان، بلکه تاریخ نگاران وابسته به مکتب وهابیت، مانند ابن بشر و ابن غنام، به خوبی بیان کرده‌اند. به گفته این مورخان، وهابیان هر جا پا می‌گذاشتند، مردان را می‌کشتند، همه دارایی آن‌ها را به غارت می‌بردند و زنان را به عنوان کنیز تصاحب می‌کردند.(3:ص87) سپاه وهابی به هر منطقه ای که می‌رسید، کم‌ترین دارایی مسلمانان را غارت می‌کرد؛ و بسیاری از افرادی که از تیغ وهابیان در امان می‌ماندند، از گرسنگی تلف می‌شدند.(4:ص152) هر طایفه یا منطقه ای که تسلیم نمی‌شد، ویران می‌گشت و هر منطقه ای که از ترس، مذهب وهابیت را می‌پذیرفت، مجبور بود جزیه‌های نقدی و جنسی فراوان به دولت درعیه بپردازد.چنان که ابن غنام به بسیاری از موارد اشاره کرده است.[3]در بسیاری از وموارد، خاندان آل سعود، حتی زمین‌ها و خانه‌های مردم را به زور تصاحب می‌کردند. هنگامی که عبد العزیز در سال 1187 قمری، ریاض  را فتح کرد "به جز موارد معدودی، تمامی خانه‌ها و نخلستان‌های آن را به ملکیت خود در آورد". (3:ص61) اگر مناطقی که تحت سیطره آل سعود بود، تمرد می‌کردند، همه دارایی‌ها و حتی خانه‌هایشان مصادره می‌شد و آنان مستأجر امیر شرده می‌شدند و هر سال باید مبالغ هنگفتی به عنوان اجاره می‌پرداختند.(6:ص158) در جنگ‌های نخستین، وهابیان غنایمی مانند ده‌ها شتر و بز را تصاحب کردند ؛ با گسترش تجاوز‌های آنان و غرت اموال مسلمانان، این مقدار به ده‌ها شتر و گوسفند رسید؛ تا آن جا که پس از شکست قوای مکه در سال1796 میلادی، بیش از سی هزار شتر و دویست هزار گوسفند و بز توسط آن‌ها غارت شده بود.(5:ص173) به گفته‌ی «بوکهارت»، ارزش خزانه وهابیان در آن سال‌ها، یک ملیون ریال بود؛ برخی از منابع دیگر، تا دو ملیون ریال ذکر کرده‌اند.(6:ص161) صاحب کتاب «لمع الشهاب» نیز به آمار نجومی بسیاری که ناشی از غنایم، زکات‌ها اجاره ها، و ... می‌باشد، اشاره می‌کند. (7: ص466 تا 496) به همین علت است که بنا به نظر بسیاری از پژوهشگران، اگر غارت‌ها و تجاوز‌های وهابیان نبود، هرگز وهابیت نمی‌توانست به حیات خود ادامه دهد. (4:ص52) همه این غنایم و چپاول‌هایی که به بهای فروپاشی زندگی مسلمانان شکل گرفت، موجب رفاه زدگی و اشراف‌گرایی وهابیان، خاندان آل‌سعود و آل‌شیخ شد.ابن بشر در مقایسه پایتخت وهابیان (درعیه) پیش و پس از دعوت محمد بن‌عبدالوهاب می‌گوید:" اهل درعیه پیش از دعوت محمد بن‌عبدالوهاب در منتهای ضعف و تنگ دستی بودند".[4] سپس خود او ادامه می‌دهد:

"پس از آن، درعیه را در زمان سعود دیدم... در این دوران، اموال و سلاح‌هایی در درعیه وجود داشت که مانند آن‌ها در هیچ جا یافت نمی‌شد و با سنگ‌های قیمتی تزئین شده بود؛ اسب‌های گران بها و نجیب عربی، لباس‌های فاخر و بسیار گران بها، و رفاهیاتی که انسان از میان آن‌ها عاجز است، در درعیه به وفور یافت می‌شد. در یکی از روزهایی که در منطقه بلندی به نام «باطن»، که بر قصر‌های آل سعود در غرب درعیه که به آن «طریف» می‌گفتند و قصر‌های فرزندان محمد بن‌عبدالوهاب در شرق درعیه که به آن «بجیری» گفته می‌شد، [ مشرف بود] ایستاده بودم، صدایی همانند صدای زنبور عسل شنیده می‌شد که مردم می‌گفتند: فروختم و خریدم؛ و تمامی مغازه‌ها از وسایل رفاهی و اسلحه و پارچه‌های گران بها که نمی‌توان آن‌ها را تعریف و توصیف کرد، پر بود". (3:ص13تا14)

همه غنایمی که لشکر جرّار وهابی به دست می‌آورد، به دو بخش تقسیم می‌شد:

بخشی برای امام (ملک سعودی) و آل شیخ،  و بخشی برای بیت المال.(8:ص71تا72)

به گفته ابن بشر، یک سوم از اموال رسیده از منطقه احسا، به خانواده ابن سعود و خانواده‌ی ابن عبد الوهاب تعلق داشت. (3:ص173) چنین وضعیتی موجب شد که اشراف‌گری، فساد، و اسراف و تبذیر، دو خاندان را در بر گیرد؛ برای نمونه:

"سعود چهار همسر دائمی داشت . به دستور او افرادی به صورت مخفیانه در بلاد روم می‌گشتند و کنیزانی را برای خود می‌خریدند و از آن جا که آنان بسیار زیبا و پوست شفافی داشتند، هریک را به مبلغ سه هزار ریال یا بیش‌تر، خریداری می‌کردند. هم چنین ده کنیز حبشی رد اختیار او بود که از «یمن» و «رأس الخیمه» به او هدیه شده بود. وی قصری داشت و درون آن، حرم‌سراهایی را به وجود آورد و برای هریک از زنان و خدمه‌هایشان، جای مشخصی قرار داد... لباس همسرانشان... بیش‌تر، از حریر هندی که با طلای سرخ زرد و یا سبز تزئین شده بود، و یا البسه ابریشمی که در آن الیافی از طلا به کار رفته بود، تهیه می‌شد. آشپزان ماهری از احسا، برای او هر غذایی را که دوست داشت می‌پختند..." (7:ص480تا486) و (4:ص161)

تنها در عروسی یکی از فرزندان سعود، 140 شتر قربانی شد؛ (6:ص121 تا113) اما میهمانان این بزم‌ها، فقیران و مستمندان نبودند و اگر هم بودند، گوشت وبرنج برای ثروت‌مندان بود و خرما و برغل برای مستمندان و فقیران. (6:ص130) به گفته ابن بشر: "غلامان وی بیش از پانصد نفربودند و برخی گفته‌اند ششصد غلام؛ و نقل دیگری وجود دارد که آنان را هزار غلام و دویست کنیز شمرده‌اند..." (3:ص171)

محمد بن‌عبدالوهاب نیز وضع بهتر از سعود نداشت. به گفته‌ی «منجین» "وی به زن بسیار علاقه داشت و در طول زندگی بلند خود، با بیست زن ازدواج کرد که از آن‌ها هجده فرزند آورد." (4:ص124) هر چند برخی کوشیده اند این سخن را مبالغه آمیز جلوه دهند، اما با نگاهی به تعداد بسیار خاندان آل شیخ که از نسل محمد بن‌عبدالوهاب هستند، چنین امری چندان دور از واقعیت به نظر نمی‌رسد. به گفته نویسنده «لمع الشهاب» محمد بن‌عبدالوهاب و خاندان وی، زمین‌های بسیار گسترده ای داشتند و جدای از آن، بخش عمده ای از بیت المال در تصرف آن‌ها بود و امیران مناطق مختلف، هدایای ارزشمندی را برای آن‌ها می‌فرستادند. "(7:ص111و267)

هم چنین هنگامی که از دنیا رفت، یکی از اموالی که به ارث گذاشت، باغ بزرگی بود پر از درختان نخل و میوه، و تنها، سالی پنجاه هزار درهم طلا سود آن بود. فرزندان وی که همان آل شیخ باشند، پس از وی با استفاده از اموال به غارت رفته از مسلمانان، زندگی مرفه و اشرافی برای خود فراهم کردند.در دوره‌های بعد نیز چنین وضعیتی کاملادیده می‌شد. فساد خاندن سعودی در دوره سوم، همواره مورد توجه اندیشمندان مسائل عربستان بوده است؛ با این حال، خاندان آل شیخ به دلیل همیاری با آل سعود، نه تنها در برابر چنین وضعیتی موضع گیری نکرده اند، بلکه در مقابل، همواره از خاندان آل سعود و شاهزاده‌های آن دفاع کرده‌اند.«ناصر السعید» در کتاب «تاریخ آل سعود» به تفصیل پیرامون ثروت اندوزی و فساد‌های این خاندان در چند دهه اخیر سخن گفته است.(9[5] با توجه به آن چه گفته شد و با نگاهی به تاریخ وهابیت، به خوبی روشن می‌شود، آن چه در لشکر کشی‌های وهابیان نقش اصلی را ایفا می‌کرد، غارت و چپاول مسلمانان بود و برای این کار، راهی جز نسبت دادن کفر و ارتداد به مسلمانان وجود نداشت.

3ـ وهابیت و سلطه سعودی

هدف مهم دیگر وهابیان در دعوت خود، گسترش سلطه خاندان سعودی بر جوامع اسلامی بود.همان گونه که خود محمد بن سعود در نخستین دیدارش با محمد بن‌عبدالوهاب ابراز داشت، دغدغه وی در یاری محمد بن‌عبدالوهاب این بود که پس از پیروزی بر دشمنان، خاندان دیگری جای آل سعود را بگیرند. چنین رویکردی در همه دوره‌های وهابیت به خوبی دیده می‌شود؛ تا آن جا که پس از تسلط وهابیان وآل سعود بر شبه جزیره عرب در دوره سوم حکومت، نام «عربستان سعودی» را بر این شبه جزیره نهادند. به عبارت دیگر، اگر بخواهیم آیین وهابیت را به دو بخش سیاست و دیانت تقسیم کنیم، شکی نیست که مکتب وهابیت در خدمت اهداف سلطه جویانه و توسعه طلبانه آل سعود قرار گرفت.آنان با بهره برداری از شعار توحید، به هدف‌های توسعه طلبانه خود رسیدند و توانستند با این شعار و با کمک انگلستان، سیطره آل سعود را بر سراسرشبه جزیره عربستان بگسترانند.

بنابراین، آنچه آل سعود و وهابیت را به هم پیوند داد، نیاز هردو به یکدیگر بود. وهابیت در سایه شمشیر و ثورت حاصل از آن توانست به زندگی خود ادامه دهد، و آل سعود نیز با استفاده‌ی ابزاری از شعار وهابیت، بر ثروت و سطله خود افزود.

4ـ کشتار و ویرانی، ارمغان وهابیت

تاریخ وهابیت سرشار از کتار‌ها وویرانی هاست. آمار دقیق ویرانی‌ها و کشتارهای وهابیان در طول حیات خود، با توجه به حجم شترده‌ی آن، بسیار مشکل است؛ اما در میان منابع وهابی و کتاب‌های دیگر نویسندگان، ججم تلفات و ویرانی‌ها بسیار زیاد است. هم چنین بر خلاف ادعای وهابیان معاصر، تنها شیعه مورد تجاوز و کینه توزی‌های وهابین قرار نداشته اند؛ بلکه قربانیان اصلی وهابیان، اهل سنت و حتی حنبلیان بوده‌اند. این در حالی است که وهابیان معاصر می‌کوشند، تنها شیعیان را دشمن خود معرفی کنند و برای مبارزه‌ی گام به گام، ابتدا با اهل سنت برای مبارزه با شیه هم گرایی کنند و سپس نوبت به اهل سنت برسد. با نگاهی کوناه به کارنامه‌ی وهابیت و تعامل خونبار آنن با اهل سنت در دوره‌های مختلف، این واقعیت به خوبی روشن می‌شود.

4.1- اهل سنت

محمد بن‌عبدالوهاب با قرائتی که از دین ارائه می‌کرد، همه مسلمانان را کافر می‌دانست و نخستین گروهی که از جانب او به کفر و زندقه متهم شدند، مردمان نجد بودند. به نظر او، همه مردم نجد "کافرند؛ خون، زنان و اموالشان مباح است؛ و مسلمان کسی است که ایمان به سنت آورد که محمد بن‌عبدالوهاب و محمد بن سعود به آن پای بندند".(2:ص98) چنین رویکردی دست آل سعود را برای کشتار مسلمانان منطقه‌ی نجد، باز گذاشت.

4.1.1- ریاض

هنگامی که پیوند محمد بن‌عبدالوهاب و محمد بن سعود شکل گرفت، نخستین منطقه ای که طعم تلخ شمشیر و غارت را چشید، ریاض بود که در نزدیکی درعیه قرار داشت. آتش جنگ میان ریاض و درعیه، در مجموع، نزدیک به سی سال به درازا کشید.محمد بن سعود به دلیل قدرت «دعام بن دواس»، حاکم ریاض، نتوانست بر این شهر چیره شود. این جنگ‌ها جز ویرانی و مجروحانی که بر جای گذاشت، چهار هزار قربانی گرفت. (3:ص61) تا این که در سال 1187 قمری فرزند وی،یعنی عبد العزیز بن محمد، با لشکری جرار به سوی ریاض حرکت کرد.خاطرات تلخ از حمله‌های ویرانگر لشکر وهابی، چنان ترس و وحشتی در دل اهل ریاش انداخت که مردم به همراه دهام شهر را ترک کردند وبه منطقهی احسا پناه بردند. عبد العزیز بن محمد پس از ورود، با شهری خالی روبه رو شد. این راقعه در فصل تابستان روی داد و بسیاری از کسانی کمه از ترس وهابیان بدون غذا و آب فرار کرده بودند، در بیابان‌ها از گرسنگی و تشنگی مردند.(3:ص60) ابن غنام تعداد این افراد را چهار صد نفر ذکر می‌کند. سعود با لشکرش آنن را تعقیب کرد و هر کسی را کمه قدرت شکشیر به دست گرفتن داشت، در میانه‌ی راه کشت(2:ص138) و اموالشان را غارت کرد.( ص:ص61) گروهی هم که در شهر مانده بودند، به دست سپاه عبد العزیز کشته شدند.

4.1.2- عیینه

بی شک، انسان دشمن هرچه باشد، به وطن خود احساس تعلق می‌کند؛ چنان که پیامبر فرمود:" حب الوطن من الایمان." عینیه خاستگاه محمد بن‌عبدالوهاب و اجدادش بود و سا‌ها پدر وی منصب قضاوت را در این شهر بر عهده داشت. از نظر مذهبی نیز مردم عینیه پیرو مکتب حنبلی بودند. امام این منطقه از نخستین مناطقی بود که طعم تلخ ویرنی و کتار را با فتوای محمد بن‌عبدالوهاب و دستور محمد بن سعود چشید.

چنان که گفته شد، پس از آگاه شدن «عثمان بن معمر» از ماهیت مکتب وهابیت، محمد بن عبدالوهاب را از عینیه بیرون کرد. محمد نیز به آغوش دشمن وی محمدن بن سعود، والی درعیه، پناهنده شد و به کفر و شرک و واجب القتل بودن عثمان بن معمر فتوا داد.(2:ص97) پس از این فتوا، برخی از مریدان شیخ، عثمان را در روز جمعه و پس از اقامه‌ی نماز جمعه در رجب سال 1163 به قتل رساندند.(3:ص23)[6]پس از آن، محمد بن عبدالوهاب وارد درعیه شد وخانه عثمان را ویران کرد و فردی را به امارت این شهر گمارد. پس از چندی، مردم که مذهب جدید را بر نمی‌تافتند، بر شد آن قیام کردند؛ امام قیام آنان به شدت سرکوب د. سپاه وهابیان، مردان و کودکان عیینه را کشتند؛ زنان را به اسارت گرفتند؛ خانه‌ها را ویران کردند ودر ختان و مزارع را به آتش کشیدند. پس از آن، عیینه به ویرانه ای تبدیل شد.(9:ص9) «لیچمن» در مسیر سفر خود، هنگامی که در سال 1911میلادی از این منطقه می‌گذرد، جز ویرانه‌های شهر آباد عیینه چیزی نمی‌بیند.[7] به تازگی دولت سعودی، برویرانه‌ها شهرکی ساخته است.[8]

4.3.1- حریمله

«حریمله» مکانی بود که پس از اخراج شدن شیخ عبد الوهاب، پدر محمد بن‌عبدالوهاب، از عیینه، او را به گرمی پذیرفت. هنگامی که محمد بن‌عبدالوهاب دعوت خود را در این شهر آشکار کرد، از این منطقه اخراج شد. حریمله هر چند در ابتدا به علت فشار آل سعود اندیشه وهابی را پذیرفت، اما سپس بر اثر روشنگری‌های سلیمان، حتی مردم مناطق اطراف، مانند عیننه و منفوحه را بر شد وهابیت بر انگیهت؛ تا آن که در سال 1167 قمری، عبدالعزیز به این منطقه حمله کرد و بیشرز صدتن از مردان را کشت و اموال و زندگی آنان را غارت کرد. این شهر فی ء شمرده شد و خانه‌ها و نخلستان هایش غنیمت مشلمانان (وهابیان) قرار گرفت.(2:ص109)

در خلال سال‌هایی که وهابیان به کمک انگلستان، سلطه خود را بر منطقه نجد کامل کردند، با همه قوا در کشتار اهل سنت کوشیدند. بدون اغراق و به گواهی نویسندگان وهابی، هیچ منطقه ای در نجد و حجاز نیست که مردم آن، به اختیار، آیین وهابیت را پذیرفته باشند. به همین علت، بخش عمده ای از کتاب ای تاریخ وهابین را که مهم‌ترین آن‌ها «عنوان المجد» ابن بشرو «تاریخ نجد» ابن غنام است، شرح غزوه‌ها و جنگ‌های وهابیان با همسایگان خود، و کشتار‌ها و غارت‌ها آنان تشکیل داده است. (11[9]

اما اوج جنایت‌های وهابین و چه گونگی آن را خود آن هابهتر از هر کس بیان کرده‌اند.»حافظ وهبه» از نزدیکان دولت سعودی، در کتاب«جزیره العرت» می‌نویسد:

عبدالعزیز می‌گفت:" هنگامی که جد ما، سعود، مشغول جنگ با قبایل منطقهی حجازبود، گروهی از بزرگان قبیله‌ی «مطیر» را به اسارت گرفت. برخی از ریش سفیدان این طایفه برای شفاعت نزد سعود آمدند و از وی خواستند از این گروه در گذرد؛ امام سعود دستور داد که سر از بدن اسرا جدا کنند؛ سپس سرخا را رد زبق‌هایی از غذا قرار دادند واین طبق‌ها را در مقابل بزرگان طایفه مطیر قرار دادند. عبدالعزیز به آنان دستور داد که از این غذا که سرهای اقوامشان بر آن نهاده شوده بود، بخورند و چون این کار را نکردند، تمامی آن افراد را نیز کشتند."

به گفته حافظ وهبه، این داستان را ملک عبد العزیز برای بزرگان قبیله مطیرتعرف کرده که برای شفاعت رهبرشان، «فیصل الدویش»، نزد او آمده بودند.(9:ص14)

4.2- شیعیان

چنان که گفته شد، برخلاف ادعای نوسلفیان امروز که شیعان را دشمن خود می‌دانند و می‌کوشند دیگر فرقه‌های اسلامی را نیز بر ضد شیعه تحریک کنند،بخش عمده ای ازجنایات وهابیان در طول حیات خود، متوجه اهل سنت بوده است. در این میان، شیعیان نیز از دشمنی‌های وهابیان در امان نمانده اند و در کنار آنان، قربانیان کینه توزی‌های وهابیان بوده‌اند. اجمالا بیشترین برخورد وهابیان با شیعیان، در دومنطقه شرق شبه جزیره با مرکزیت احسا، و لشکر کشی سپاه وهابی به عتبات عالیات بوده است:

4.2.1- شرق عربستان سعودی

احسا یا حسا یک از مناطقی است که از دیرباز محل زندگی شیعیان بوده و اندیشه‌های شیعی در این منطقه رشد بسیاری داشته است. این منطقه از جمله مناطقی است که وهابیان برای تسلط برآن، با مشکلات و مقاومت‌های بسیاری روبه رو شدند و سرانجام و کشتار وغارت، بر آن غلبه کردند. اخیرا دولت عربستان به دلیل این که احسا به عنوان منطقه ای شیعی در جهان اسلام شناخته شده است، نام این منطقه رابه استان «الشرقیه» تغییر داد. استان احسا یا الشرقیه، بزرگ‌ترین استان عربستان سعودی شمرده می‌شود و شهر‌هایی مانند«هفوف»، «دمام»، و «قطیف» جزو این منطقه‌اند. احسا تنها منطقه نفت خیز عربستان است و همه نفت عربستان از این منطقه استخراج وصادر میشود.

به دلیل وجود گرایش شیعی و سنی معتدل، در هیچ یک از مقاطع تاریخی، مکتب وهابیت نتوانست در این منطقه نفوذ یابد و هار چند در برهه ای از تاریخ، این مناطق به زور تحت تطلط وهابیان در آمد، اما مهواره قیام‌ها و شورش‌های مختلفی در برابر وهابین شکل گرفت. امروزه نیز این منطقه مرکر اصلی شیعیان در عربستان شمرده می‌شود و با وجود منابع غنی نفت، به علت شیعه بودن اهالی آن، تبعیض و محرومیت شدیدی بر آن حکم فرماست.

حضور وهابیان در منطقه‌ی احسا، در مقایسه با دیگر مناطق شبه جزیره، با کمی تأخیر صورت گرفت؛ زیرا همان گونه که گفته شد، وجود اندیشه‌های شیعی و تضاد آن با تفکر وهابی، اجازه تسلط وهابیان را نمی‌داد.به همین دلیل نیز جنگ وجدال میان وهابین و مسلمانان احسا سال‌های ادامه یافت.در طول این مبارزات، وهابیان هرگاه وارد یکی از مناطق شرقی می‌شدند، با سنگ دلی تمام، به کشتار مردم و چپاول دارای آنان می‌پرداختند. به گفته این غنام، وهابیان با حمله به یکی از این طوایف، همه‌ی مردان طایفه را که از ترس حمله آنان در خانه ای گرد آمده بودند و تعداد آنان به سیصد نفر می‌رسید، کشتند. در سال1206، در یکی از حمله‌های سعود  به قطیف به بهانهی مبارزه با بت‌ها، سپاه سعود پس از محاصرهی شهر «سبهات» وارد آن شد  و – هر کس را در آن یافتند کشتند- کشته‌ها 1500نفر می‌شدند  - و تمامی آن چه از اموال و دارایی‌ها در این شهر بود که قابل توصیف و شمارش نبود راغارت کردند. سپس به منطقه «قدیح» لشکر کشیدند و مردم آن را کشتند و تمامی اموال آن‌ها را به غارت بردند... . سپس به یکی دیگر از مناطق  منطقه قطیف، به نام «الفرضه» لشکر کشیدند و با وجود کشتار فراوان، مردم مکتب وهابیت را نپذیرفتند و وهابیان پس از ویران کردن ساختمان‌های دینی ایشان و غارت اموال، مجبور به بازگشت شدند."(ص:ص179)

دوران تجاوز‌ها و غارت‌های سپاه وهابی، با درگذشت بنیان گذار وهابیت محمدبن عبد الوهاب، در سال 1206 قمری مصادف بود و پس از مرگ وی نیز هم چنان ادامه یافت.

در سال 1207، سپاه گرانی به فرماندهی سعود به سوی احسا حرکت کرد و لشکریان وی در میانه‌ی راه هر که را یافتند، بدون ترحم کشتند و نخلستان‌ها را ویران، محصولات کشاورزان را غارت و حیوانات آنان را تصاحب کردند. سپس با نیرنگ، لشکر «براک بن عبدالمحسن» که ریاست طایفه بنی خالد و احسا را بد عهده داشت، شکست دادند و افزون بر آنانی که در حال فرار کشته شدند، در یک روز، ششصد تن را کشته و اموال آنان را به تارج بردند. (2:ص181)

پس از این حمله‌های ویرانگر، رفته رفته قوای مسلمانان تحلیل رفت و در رمضان 1207، سعود وارد احسا شد و مردم به اجبار مکتب وهابیت را پذیرفتند. به دستور او، همه ساختمان‌ها و قبور اولیا ویران شد. فردی به امارت احسا گماشته شد وبه اجبار، گروهی از مروجان وهابی را به عنوان مبلغ در شهر گمارد و خود وی شهر را ترک کرد.(2:ص182تا183) اما عقاید مسلمانان این منطقه با مبانی انحرافی وهابی در تضاد کامل بود؛ از این رو بار دیگر جریان‌های ضد وهابی در احسا رشد کرد و مردم بر مبلغان و حاکم دست نشانده وهابی شوریدند. تا این که سعود بار دیگر در سال 1210 به سوی احسا حرکت کرد. در این لشکر کشی نیز روستا‌ها و آبادی‌های میان راه نابود و افراد آن کشته شدند. مردم احسا که توان مقاومت در برابر لشکر جرار را نداشتند، با ناباوری شاهد ورود سعود و لشکریانبش به احسا بودند. ابن بشر، خود، وضعیت و عمل کرد سعود را در احسا چنین گزارش می‌دهد:

"هنگامی که صبح شد، پس از نماز صبح، لشکریان بر اسب‌هایشان سوار شدند و به یک باره بر شهر تاختند.آسمان سیاه شده و زمین به لرزه در آمد و دود و آتش آسمان را در برگرفت. بسیاری از زنان احسا از ترس، فرزندان خود را سقط کردند.سپس سعود وارد شهر شد ... و چند ماه در این شهر اقامت کرد .در این مدت، هرکه را خواست، کشت؛ همه را خواست، تبعید کرد، وهر که را خواست زندانی نمود؛ اموال مردم را گرفت؛ خانه‌ها و آبادی‌ها را ویران کرد... و سعود در میان آنها کشتاری بسیاری کرد... در این جنگ، سعود اموالی را به دست آورد که قابل توصیف و شمارش نبود." (3:ص106تا107).

پس از قتل‌ها وغارت‌ها، احسا نیز در برابر جنایت‌های وهابیون به زانو در آمد.

4.2.2- جنایات وهابیان در عتبات عالیات

از همان آغاز تأسیس حکومت وهابی، اندیشه استیلا بر اماکن مقدس شیعیان درعراق وغارت آن ها، برای امرای درعیه جذابیت ویژه ای داشت. (4:ص131) در سال پیش از حمله وهابیان به کربلا، نامه ای از عراق به سفارت روسیه در ترکیه رسید که در آن آمده بود:

"... در میان وهابیت شهرت داشت که در کربلا ثروت غیر قابل وصفی وجود دارد، و چه بسا همانند آن در خزائن شاه ایران وجود نداشته باشد؛ زیرا در طول قرون گذشته، هدایای ارزشمندی مانند طلا و نقره وسنگ‌های گران قیمت و تحفه‌های نادر و کم نظیر، به حرم (امام) حسین اهدا شده است... وهمه می‌دانستند که نادر شاه، بخش عمده ای از غنایم به دست آمده از هند را به ضریح امام حسین و امام علی هدیه کرده است؛ هم چنین، ثروت شخصی خودرا نیز به آنان بخشیده است. این ثروت‌های بی کران، وهابیون را به طمع آورد و آنان را برای رسیدن به آرزوی دیرینه شان تحریک کرد..." (4:ص132تا133) به نقل از (12:ص38تا40)

آنان همانند غارت دیگر سرزمین‌های اسلامی، حملات خود را با شعار مبارزه با بت پرستی و حاکمیت توحید، توجیه می‌کردند. وهابیان، شیعیان را مانند حنبلیان و دیگر مسلمانان، کافر می‌شمردند. در دوران عبدالعزیزاول، فرزندش، سعود، که فرمان دهی لشکر کشی به مناطق مسلمانان را بر عهده داشت، سپاه مجهزی را برای حمله به کربلا آماده کرد. ابن بشر، تاریخ نگار وهابی، در این باره می‌گوید:

"سعود در سال 1216با لشکری پیروز، متشکل از اهل نجد و اطراف آن، و منطقه‌ی حجاز و تهامه و غیر آن، به قصد کربلا حرکت کرد و بر مردم شهر [امام] حسین فرود آمد. واین واقعه در ذی القعده روی داد که مسلمانان[وهابیان] دیوار‌ها را ویران کردند و به زور داخل شهر شدند و بیشتر مردم را در بازار‌ها و خانه‌ها کشتند؛[10]و قبه بالای قبر[امام] حسین را ویران کردند؛ و آن چه در قبر و اطراف آن –از طلا و جواهر- بود را گرفتند [به غارت بردند]؛ و صندوقی را که بر روی قبر بود و مزین به زمرد ویاقوت و جواهر بود را برداشتند؛ و هر آنچه از اموال واسلحه و لباس و فرش و طلا و نقره و کتاب‌های تاریخی ارزشمند را که در شهر یافتند و بی شمار بود، غارت کردند و نزدیک ظهر از آن جا خارج شدند، با تمامی اموال؛ و از ساکنین آن جا نزدیک دوهزارنفر را کشتند. سپس سعود از شهر خارج شد و در جایی معروف به «ماء الابیض» اتراق کرد و تمامی غنایم را جمع کرد؛ برای پیاده‌ها یک سهم، وبرای سواره‌ها دو سهم. و سپس به سوی وطن بازگشت". (3:ص121تا122)

آن چه آمد، اقرار خود نویسندگان وهابی به کشتار، چپاول و تجاوز در کربلاست؛ این در حالی است که نماینده روسیه- که فردی بی طرف است_ در گزارش خود به سفارت روسیه، در توصیف قتل و غارت آن‌ها می‌گوید:

"دوازده هزار وهابی ناگهان بر ضریح امام حسین حمله کردند و پس از تصرف غنایم ارزشمند، که همانند آن را وهابیان در سایر حملات خود ندیده بودند، چیزی جز آتش و شمشیر باقی نگذاشت... کهن سالان و کودکان وزنان را از دم تیغ گذراندند و در قساوت و سنگ دلی کوتاهی نکردند؛از کشتار دست نکشیدند تا رودابه‌هایی از خون در شهر جاری شد...و در نتیجه این حمله طمع ورزانه خونبار، بیش از چهار هزار نفر کشته شدند... وچهار هزار شتر نیز به غارت بردند. پس از غارت و کشتار، حرم امام را به مخروبه ای مملو از خون و کثافات تبدیل کردند. منابر و گنبد را آتش زدند؛ به ویژه آنان اعتقاد داشتند که آجرهای گنبد از طلاست." (4:ص133) به نقل از (12:ص38تا40)

پس از آن، سپاه وهابی به سوی نجف حرکت کرد ؛ اما از آن جا که مردم نجف ماجرای کشتار وغارت کربلا را شنیده بودند، با مجاهدت تمام ایستادگی کردند و سپاه سعود نتوانست به نجف وارد شود.

اما وهابیان در حمله سال 1216قمری چگونه توانستند به آسانی وارد کربلا شوند؟ «منیر جلانی» مورخ سوری الاصل وهابی، علت این امر را در پی توصیف حمله سعود به کربلا، چنین بیان می‌کند:

"دوازده هزار نفر سپاه وهابیان به فرمان دهی سعود، فرزند عبد العزیز وارد کربلا شدند؛ در حالی که بیش تر مردم کربلا به مناسبت عید غدیر به نجف اشرف به زیارت امیر المومنین رفته بودند[11]و در شهر، جز عدّه ای اندکی از پیرها و ناتوان‌ها نمانده بودند.سپاه وهابیان به هر کس که برخورده بودند، کشتند؛ و آمار کشته به مرز سه هزار نفر رسید و اموال غارت شده از کربلا قابل وصف نبود و گفته می‌شود که آن روز دویست شتر، غنایم را به زحمت از کربلا به غارت بردند."(13:ص126)

البته برخی نیز علت این امر را وجود حاکم سنی متعصب در کربلا دانسته اند که در دفاع از شهر کندی و کوتاهی کرد.(14:ص217) پس از آن، سعود چند بار به عتبات عالیات لشکر کشید؛ اما در هیچ یک موفق نبود. ابن بشر در حوادث سال 1220 به حمله سعود به نجف اشاره می‌کند که با مجاهده و مبارزه‌ی قهرمانانه علما، طلاب و مردم نجف، با تلفات بسیار، وادار به عقب نشینی شد و به غارت قبایل اطراف نجف بسنده کرد. (3:ص138)

در این میان، شاید انگیزه هیچ یک از حمله‌های وهابیان به مناطق اسلامی، همانند حمله آنان به کربلا آشکار نباشد؛ زیرا در باره این واقعه، نه تنها مخالفان وهابیت، بلکه مورخان وهابی نیز در نوشته‌های خود کاملا به هدف‌های مادی سعود و لشکریانش اشاره کرده‌اند. در هیچ یک از منابع اصلی وهابی، نامی از انگیزه معنوی ودینی لشکر وهابی در حمله به عتبات عالیات دیده نمی‌شود. آن چه در باره تاریخ و علت حمله به کربلا آمده است، صرفا بیان ویرانی ها، کشتارها و غارت کربلاست. حتی درباره تخریب حرم امام حسین و تخریب آن، در منابع وهابی تصریح شده است که آنان صندوق روی قبر را به طمع دست یابی به جواهرات خراب کردند، ویا قبه‌ی حضرت را به طمع آجرهای طلای آن ویران کردند. هرچند بهانه وهابیان در حمله به کربلا، مبارزه با قبور و دعوت به توحید بوده است، اما در انگیزه و عمل، چنان شفاف عمل کردند که زمینه ای برای اداعای‌های دینی باقی نگذاشتند.

 

پی نوشت:

[1] مرحوم سید محسن امین در کتاب « کشف الارتیاب»، با استناد به منابع شیعه و اهل سنت، سیزده شباهت میان خوارج و وهابیت ذکر می کند.(1:ص96تا105.)

[2] ابن غنام در محدوده تاریخی میان 1157تا1180 قمری به بسیاری از این موارد اشاره کرده و چه گونگی خشونت وهابیان را در سرکوب این قیام ها بیان کرده است.(ص:ص95تا138)

[3] وی به مناطقی مانند «وادی دواسر»، « وشم»، «سدیر»، و «حسا» اشاره می کند که به پرداخت غرامت به وهابیان وادار شده اند.(5:ص124) غیر از او، سراسر کتاب ابن بشر ، «تاریخ نجد» نیز سرشار از این موارد است.

[4] "اهل الدرعیه یومئذ فی غایه الضعف و ضیق المونه". (3"ص13).

[5] ناصرالسعید که از اتباع عربستان سعودی بود، پس از انتقاداتش به خاندان سعودی ناپدید شد و هیچ اثری از وی یافت نشد.

[6] بی شک تروریسم و عملیات های انتحاری که امروز در گوشه و کنار کشور های اسلامی، توسط سلفی گری تکفیری انجام می شود، در چنین اعمالی در سال های نخستین مکتب وهابیت ریشه دارد.

[7] برای آگاهی بیشتر ر.ک (10

[8] گفته شده است، محمد بن عبدالوهاب چنین ویرانی را عذابی می دانست که به دلیل کفر گویی عثمان معمر به سر مردمعیینه آمد؛، به این صورت که مردم به عثمان شکایت کردند که ملخ به عیینه هجوم آورده است و محصولات ما را از بین میبرد. عثمان بنیز به شوخی گفت: ما هم مرغ هایمان را می آوریم که ملخ ها را بخورند. محمد بن عبدالوهاب این کلام شوخی عثمان را مقابله با لشکر خداوند( ملخ ها) عنوان کرده و گفته است: ویرانی عیینه به دلیل این سخن کفرآمیز عثمان در برابر خداست.

[9] در کتاب« تاریخ نجد» که با تصحیح « دکتر ناصر الدین الاسد» چاپ شده است. بیش از صد صفحه آن (93 تا 205) به جنگ های وهابیان اختصاص یافته است. برخی از این مناطق، عبارتند از :« بریده»، « عنیززه»، « شقرا»، «رس» ، « وادی الدواسر»، «سدیر»، «المجمعه»، «خرج»، «حائل»، «منفوحه»، «زلفی»، فصل های دیگر این کتاب ، مربوط به عقاید وهابیت و نامه های محمد بن عبدالوهاب است.

[10] "... و قتلوا غالب اهلها فی الاسواق والبیوت...".

[11] بر خلاف ابن بشر، باور عجلانی، حمله در ماه ذی الحجه، یعنی زمانی که شیعیان در ایام غدیر برای زیارت حضرت علی به نجف رفته بودند، صورت گرفته است.

منابع:

السید محسن الامین الحسینی العملی، «کشف الارتیاب فی اتباع محمد بن‌عبدالوهاب» بیروت، دار الکتاب السلامی، 1410 قمری.2. حسین بن غنام، «تاریخ نجد»، دارالشروق، 1994 میلادی.3. ابن بشر، «عنوان النجد فی تاریخ النجد»، ج1، صمکتبه الریاض الحدیثه.4. الیکسی فاسیلیف، «تاریخ العربیه السعودیه من القرن الثامن عشر حتی نهادیه القرن العشرین»، بیروت، شرکه المطبوعات، 1995میلادی.5. حسین ابن غنام، تاریخ نجد، ج2.6. Burckardt j.L. Notes on the Bedouins and Wahabys Collected during his travel in the east, London, 1831. Vol.2.7. مجهول، «لمع الشهاب فی سیره محمد بن‌عبدالوهاب»، تحقیق احمد مصطفی ابو حاکمه، بیروت، 1967.8. ابن بشر، «عنوان المجد فی تاریخ النجد»، ج14.9. ناصر السعید، «تاریخ آل سعود»، منشورات اتحاد شعب الجزیره العربیه.10. «دایره المعارف ویکی پدیا»، مدخل عیینه.11. ابن غنام، «تاریخ نجد »، تصحیح دکتر ناصر الدین الاسد، القسم الثالث، الغزوات12. ارشیف السیاسه الخاجیه لروسیا، «الدیوان»، 1803، الاضباره2235.13. منیرالعجلانی، «تاریخ البلاد العربیه السعودیه؛ الدوله السعودیه الاولی»، ریاض 1413 قمری، طبع الثانی.14. Longrigg S.H. for centuries of modern Iraq, Oxford, 1925.

منبع: سلفی‌گری ووهابیت؛ جلد یکم: تبارشناسی، سید مهدی علی‌زاده موسوی، معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1389ش.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش