مقالات > کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۰/۱۸ تعداد بازدید: 101

وهابیت در ابتدای شکل گیری بعد از معاهده محمد بن عبد الوهاب و آل سعود، شروع به ترویج افکار خود نمودند و برای ترویج آن از زور و شمشیر و کشتار مردم استفاده نمودند.



وهابیت در ابتدای شکل گیری بعد از معاهده محمد بن عبد الوهاب و آل سعود، شروع به ترویج افکار خود نمودند و برای ترویج آن از زور و شمشیر و کشتار مردم استفاده نمودند. می‌توان گفت ارمغان وهابیت برای مسلمانان کشتار و غارت بود. ابتدا به مناطق بادیه نشین حمله کردند و در ادامه به شهرهای کوچک و بزرک هجوم می‌آوردند. مردمانی که در این حمله ها به دست وهابیت کشته می‌شدند بیشتر اهل سنت بودند، مانند مردمان ریاض، مکه و مدینه و طائف. در ادامه جنایات خود به مناطق شیعه نشین مانند شرق عربستان و عتبات عالیات نیز هجوم آوردند و مردم را قتل عام نمودند. در این مقاله کارنامه عملی جنایات وهابیت در دوره شکل گیری مورد بررسی قرار گرفته است.

مقدمه

یک از تفاوت‌های بنیادینی که وهابیت را از مذهب‌های دیگر مسلمانان جدا می‌کند، روش این مذهب برای رشد و گسترش دعوت خود است. اگر به تاریخ مذهب‌های اسلامی بنگریم، معمولا این مذهب‌ها از روش‌های استدلالی یا علمی برای پیشبرد خود بهره برده‌اند. البته چنان چه در فصل‌های گذشته اشاره شد، مکتب‌هایی مانند معتزله در دوره‌ی مأمون، و اهل حدیث ودر عصر متوکل، از قدرت قهریه‌ی حاکمان وقت برای پیشبرد اهداف مذهبی خود استفاده کرده و مبه مخالفان خود نسبت کفر و الحاد داده اند، اما هرگز حان و مال و ناموس مسلمانان را به علت اختلاف‌های مذهبی مباح نشمرده اند؛ اما هرگز جان و مال و ناموس مسلمانان را به علت اختلاف‌های مذهبی مباح نشمرده اند ؛ حتی ابن تیمیه بنیان گذار مکتب سلفی، با وجود روحیه‌ی خشن و تکفیری، به جواز کشتن مسلمانان به بهانه‌ی اعتقاد به مسائلی مانند توسل و شفاعت، حکم نداد.

در تاریخ اسلام تنها گروهی که به تکفیر مسلمانان در روزگار آغازین اسلام حکم داده است، خوارج بودند. آنان عقیده داشتند که مرتکب کبیره کافر است و حکم کفر، قتل است. حتی گروه‌هایی از آنان کفر پدر را موجب کافر شدن فرزند صغیر و زنان دانسته و حکم به قتل فرزندان و زنان می‌دادند؛ اما از آن جا که این نظریه مخالف اندیشه و مبانی صریح اسلامی بود، همه‌ی مسلمانان آنان را خارج از دین و به آنان خوارج می‌گفتند؛ و پس از مدتی اثری از آنان جز در صفحه‌های تاریخی باقی نماند و آنانی هم که ماندند، مانند «اباضیه»، دیدگاه‌هایشان را بسیار تعدیل کردند.[1]

پس از خوارج، تنها گروه دیگری که چنین روشی را در برخورد با مخالفان مسلمانان خود برگزیده، وهابیان بوده‌اند. اینان نیز بر خلاف سیره همه مسلمانان و بر خلاف اصول اساسی اسلام، مسلمانان را به کفر متهم کردند و کمر به قتل و غارت آنان بستند. به همین دلیل، وهابیان را از نظر روش، به خوارج تشبیه کرده اند؛ برای نمونه، خوارج حضرت علی را به بهانه‌ی پذیرفتن حکمیت، و درنتیجه ارتکاب کبیره، سزاوار مرگ دانستند و در شب 21 رمضان در محراب مسجد به شهادت رساندند. وهابیان نیز امیر عینیه را در حالی که از نماز جمعه فارغ شده بود، به جرم کفر کشتند. امروز نیز شاخه ای از وهابیت که همان وهابیت تکفیری است، زنان و فرزندان شیعه و سنی را به بهانه‌ی کفر و ارتداد، با حمله‌های انتحاری و بمب گذاری هی مختلف در کوچه وخیابان به خاک و خون می‌کشد.

در این فصل، به اجمال به کارنامه‌ی وهابیت در دوره‌ی تأسیس و تثبیت واین دیدگاه اشاره خواهد شد و در فصل آینده، کارنامه‌ی وهابیت در دوره‌ی سوم فرمان روایی خاندان آل سعود (دورهی تثبیت) بررسی خواهد شد.

1ـ وهابیت، مکتب شمشیر

همان گونه که در این مجموعه بارها اشاره شد، مبانی وهابیت هرگز توانایی تأثیرگذاری و رشد در جوامع اسلامی را نداشت. محمد بن‌عبدالوهاب در هر منطقه‌ای که دعوت خود را آشکار کرد، با مخالفت‌های جدی روبه رو شد. این مخالفت‌ها از درون خانه، یعنی از جانب پدر و برادر او –سلیمان بن‌عبدالوهاب- آغاز شد. از سوی دیگر، خود محمد نیز نه از نظر علمی و نه از نظر اخلاقی، شخصیتی جذاب نبود که مردم را به سوی خود جذب کند. آن چه زمینه‌های گسترش مکتب وهابیت را فراهم کرد، زور و اجبار بود. هیچ فرازی از تاریخ وهابیت را نمی‌توان یافت که این مکتب بدون استفاده از زور و ثروت، توانسته باشد بر قلمرو اقتدار خود بیفزاید؛ از این رو مکتب وهابیت را باید مکتب شمشیر نامید.تنها،  نگاهی کوتاه به جنایت‌ها و ویرانی‌های این مکتب در دوران حیات نه چندان بلند خود، به خوبی گواه این واقعیت است. در این میان، در هر فرصتی که مردم مناطق تحت تسلط وهابیان فرصت یافته اند خود را از یوغ وهابیان خارج کنند، بر ضد آنان قیام کرده‌اند.

کتاب‌های تاریخی وهابیان پر از سرگذشت این قیام‌ها بر ضد وهابیان است.نویسندگان وهابی، این قیام‌ها را ارتداد نامیده اند و با شدت و با همه قوا در نابودی آن‌ها کوشیده اند؛ چنان که ابن غنام و ابن بشر در آثار خود به نمونه‌های بسیاری از این گونه ارتداد‌ها (قیام ها) اشاره کرده‌اند.[2]

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، این پرسش است که آیا انگیزه وهابیان و آل سعود از جنگ‌ها و ویرانی‌هایی که انجام داده اند- همان گونه که ادعا می‌کنند- بازداشتن مردم از خرافات‌ها، بدعت‌ها و دعوت به توحید بوده است، یا هدف‌های دیگری در پس این لشکرکشی‌ها و مسلمان کشی‌ها بوده است؟

چنان که در فصل‌های گذشته به تفصیل بیان شد، خاندان آل سعود، هرگز به مکتب وهابیت به عنوان یک مکتب توحیدی نگاه نکرده اند؛ بلکه همواره از آن به عنوان اهرمی برای رسیدن به هدف‌های مادی و استیلا بر همسایگان خود استفاده کرده‌اند. مهم‌ترین هدف‌های آل سعود در پیوند با وهابیت، در همان شرط‌هایی که محمد بن سعود برای پیوند با محمد بن‌عبدالوهاب بیان کرد، به خوبی هویداست. (ر.ک فصل چهاردهم: وهابیت سلفی گری سیاسی)

2ـ وهابیت و غارت مسلمانان

با نگاهی به تاریخ جنگ‌های وهابیت، بدون هیچ اغراقی می‌توان گفت که هیچ یک از جنگ‌ها و مبارزه‌های وهابیان، با دشمنان و کفار نبوده است؛ بلکه همه جنگ‌های آنان با مسلمانان، و بسیاری از آن‌ها با حنبلی مذهبان بوه است. در مقابل، آن چه زمینه رشد و گسترش وهابیت را فراهم کرد، حمایت‌های بی دریغ کافران از این جریان انحرافی در جهان اسلام بود.

در این میان، با نگاهی به کارنامه وهابیت، به خوبی دیده می‌شود که یکی از مهم‌ترین هدف‌های وهابیان در جنگ‌ها و مبارزه‌های خود، نه پیرایش و زدودن خرافات از دین، که ثروت اندوزی و چپاول دارایی‌های مسلمانان، در سایه شعار دعوت به توحید بوده است. چنین وضعیتی را، نه دشمنان وهابیان، بلکه تاریخ نگاران وابسته به مکتب وهابیت، مانند ابن بشر و ابن غنام، به خوبی بیان کرده‌اند. به گفته این مورخان، وهابیان هر جا پا می‌گذاشتند، مردان را می‌کشتند، همه دارایی آن‌ها را به غارت می‌بردند و زنان را به عنوان کنیز تصاحب می‌کردند.(3:ص87) سپاه وهابی به هر منطقه ای که می‌رسید، کم‌ترین دارایی مسلمانان را غارت می‌کرد؛ و بسیاری از افرادی که از تیغ وهابیان در امان می‌ماندند، از گرسنگی تلف می‌شدند.(4:ص152) هر طایفه یا منطقه ای که تسلیم نمی‌شد، ویران می‌گشت و هر منطقه ای که از ترس، مذهب وهابیت را می‌پذیرفت، مجبور بود جزیه‌های نقدی و جنسی فراوان به دولت درعیه بپردازد.چنان که ابن غنام به بسیاری از موارد اشاره کرده است.[3]در بسیاری از وموارد، خاندان آل سعود، حتی زمین‌ها و خانه‌های مردم را به زور تصاحب می‌کردند. هنگامی که عبد العزیز در سال 1187 قمری، ریاض  را فتح کرد "به جز موارد معدودی، تمامی خانه‌ها و نخلستان‌های آن را به ملکیت خود در آورد". (3:ص61) اگر مناطقی که تحت سیطره آل سعود بود، تمرد می‌کردند، همه دارایی‌ها و حتی خانه‌هایشان مصادره می‌شد و آنان مستأجر امیر شرده می‌شدند و هر سال باید مبالغ هنگفتی به عنوان اجاره می‌پرداختند.(6:ص158) در جنگ‌های نخستین، وهابیان غنایمی مانند ده‌ها شتر و بز را تصاحب کردند ؛ با گسترش تجاوز‌های آنان و غرت اموال مسلمانان، این مقدار به ده‌ها شتر و گوسفند رسید؛ تا آن جا که پس از شکست قوای مکه در سال1796 میلادی، بیش از سی هزار شتر و دویست هزار گوسفند و بز توسط آن‌ها غارت شده بود.(5:ص173) به گفته‌ی «بوکهارت»، ارزش خزانه وهابیان در آن سال‌ها، یک ملیون ریال بود؛ برخی از منابع دیگر، تا دو ملیون ریال ذکر کرده‌اند.(6:ص161) صاحب کتاب «لمع الشهاب» نیز به آمار نجومی بسیاری که ناشی از غنایم، زکات‌ها اجاره ها، و ... می‌باشد، اشاره می‌کند. (7: ص466 تا 496) به همین علت است که بنا به نظر بسیاری از پژوهشگران، اگر غارت‌ها و تجاوز‌های وهابیان نبود، هرگز وهابیت نمی‌توانست به حیات خود ادامه دهد. (4:ص52) همه این غنایم و چپاول‌هایی که به بهای فروپاشی زندگی مسلمانان شکل گرفت، موجب رفاه زدگی و اشراف‌گرایی وهابیان، خاندان آل‌سعود و آل‌شیخ شد.ابن بشر در مقایسه پایتخت وهابیان (درعیه) پیش و پس از دعوت محمد بن‌عبدالوهاب می‌گوید:" اهل درعیه پیش از دعوت محمد بن‌عبدالوهاب در منتهای ضعف و تنگ دستی بودند".[4] سپس خود او ادامه می‌دهد:

"پس از آن، درعیه را در زمان سعود دیدم... در این دوران، اموال و سلاح‌هایی در درعیه وجود داشت که مانند آن‌ها در هیچ جا یافت نمی‌شد و با سنگ‌های قیمتی تزئین شده بود؛ اسب‌های گران بها و نجیب عربی، لباس‌های فاخر و بسیار گران بها، و رفاهیاتی که انسان از میان آن‌ها عاجز است، در درعیه به وفور یافت می‌شد. در یکی از روزهایی که در منطقه بلندی به نام «باطن»، که بر قصر‌های آل سعود در غرب درعیه که به آن «طریف» می‌گفتند و قصر‌های فرزندان محمد بن‌عبدالوهاب در شرق درعیه که به آن «بجیری» گفته می‌شد، [ مشرف بود] ایستاده بودم، صدایی همانند صدای زنبور عسل شنیده می‌شد که مردم می‌گفتند: فروختم و خریدم؛ و تمامی مغازه‌ها از وسایل رفاهی و اسلحه و پارچه‌های گران بها که نمی‌توان آن‌ها را تعریف و توصیف کرد، پر بود". (3:ص13تا14)

همه غنایمی که لشکر جرّار وهابی به دست می‌آورد، به دو بخش تقسیم می‌شد:

بخشی برای امام (ملک سعودی) و آل شیخ،  و بخشی برای بیت المال.(8:ص71تا72)

به گفته ابن بشر، یک سوم از اموال رسیده از منطقه احسا، به خانواده ابن سعود و خانواده‌ی ابن عبد الوهاب تعلق داشت. (3:ص173) چنین وضعیتی موجب شد که اشراف‌گری، فساد، و اسراف و تبذیر، دو خاندان را در بر گیرد؛ برای نمونه:

"سعود چهار همسر دائمی داشت . به دستور او افرادی به صورت مخفیانه در بلاد روم می‌گشتند و کنیزانی را برای خود می‌خریدند و از آن جا که آنان بسیار زیبا و پوست شفافی داشتند، هریک را به مبلغ سه هزار ریال یا بیش‌تر، خریداری می‌کردند. هم چنین ده کنیز حبشی رد اختیار او بود که از «یمن» و «رأس الخیمه» به او هدیه شده بود. وی قصری داشت و درون آن، حرم‌سراهایی را به وجود آورد و برای هریک از زنان و خدمه‌هایشان، جای مشخصی قرار داد... لباس همسرانشان... بیش‌تر، از حریر هندی که با طلای سرخ زرد و یا سبز تزئین شده بود، و یا البسه ابریشمی که در آن الیافی از طلا به کار رفته بود، تهیه می‌شد. آشپزان ماهری از احسا، برای او هر غذایی را که دوست داشت می‌پختند..." (7:ص480تا486) و (4:ص161)

تنها در عروسی یکی از فرزندان سعود، 140 شتر قربانی شد؛ (6:ص121 تا113) اما میهمانان این بزم‌ها، فقیران و مستمندان نبودند و اگر هم بودند، گوشت وبرنج برای ثروت‌مندان بود و خرما و برغل برای مستمندان و فقیران. (6:ص130) به گفته ابن بشر: "غلامان وی بیش از پانصد نفربودند و برخی گفته‌اند ششصد غلام؛ و نقل دیگری وجود دارد که آنان را هزار غلام و دویست کنیز شمرده‌اند..." (3:ص171)

محمد بن‌عبدالوهاب نیز وضع بهتر از سعود نداشت. به گفته‌ی «منجین» "وی به زن بسیار علاقه داشت و در طول زندگی بلند خود، با بیست زن ازدواج کرد که از آن‌ها هجده فرزند آورد." (4:ص124) هر چند برخی کوشیده اند این سخن را مبالغه آمیز جلوه دهند، اما با نگاهی به تعداد بسیار خاندان آل شیخ که از نسل محمد بن‌عبدالوهاب هستند، چنین امری چندان دور از واقعیت به نظر نمی‌رسد. به گفته نویسنده «لمع الشهاب» محمد بن‌عبدالوهاب و خاندان وی، زمین‌های بسیار گسترده ای داشتند و جدای از آن، بخش عمده ای از بیت المال در تصرف آن‌ها بود و امیران مناطق مختلف، هدایای ارزشمندی را برای آن‌ها می‌فرستادند. "(7:ص111و267)

هم چنین هنگامی که از دنیا رفت، یکی از اموالی که به ارث گذاشت، باغ بزرگی بود پر از درختان نخل و میوه، و تنها، سالی پنجاه هزار درهم طلا سود آن بود. فرزندان وی که همان آل شیخ باشند، پس از وی با استفاده از اموال به غارت رفته از مسلمانان، زندگی مرفه و اشرافی برای خود فراهم کردند.در دوره‌های بعد نیز چنین وضعیتی کاملادیده می‌شد. فساد خاندن سعودی در دوره سوم، همواره مورد توجه اندیشمندان مسائل عربستان بوده است؛ با این حال، خاندان آل شیخ به دلیل همیاری با آل سعود، نه تنها در برابر چنین وضعیتی موضع گیری نکرده اند، بلکه در مقابل، همواره از خاندان آل سعود و شاهزاده‌های آن دفاع کرده‌اند.«ناصر السعید» در کتاب «تاریخ آل سعود» به تفصیل پیرامون ثروت اندوزی و فساد‌های این خاندان در چند دهه اخیر سخن گفته است.(9[5] با توجه به آن چه گفته شد و با نگاهی به تاریخ وهابیت، به خوبی روشن می‌شود، آن چه در لشکر کشی‌های وهابیان نقش اصلی را ایفا می‌کرد، غارت و چپاول مسلمانان بود و برای این کار، راهی جز نسبت دادن کفر و ارتداد به مسلمانان وجود نداشت.

3ـ وهابیت و سلطه سعودی

هدف مهم دیگر وهابیان در دعوت خود، گسترش سلطه خاندان سعودی بر جوامع اسلامی بود.همان گونه که خود محمد بن سعود در نخستین دیدارش با محمد بن‌عبدالوهاب ابراز داشت، دغدغه وی در یاری محمد بن‌عبدالوهاب این بود که پس از پیروزی بر دشمنان، خاندان دیگری جای آل سعود را بگیرند. چنین رویکردی در همه دوره‌های وهابیت به خوبی دیده می‌شود؛ تا آن جا که پس از تسلط وهابیان وآل سعود بر شبه جزیره عرب در دوره سوم حکومت، نام «عربستان سعودی» را بر این شبه جزیره نهادند. به عبارت دیگر، اگر بخواهیم آیین وهابیت را به دو بخش سیاست و دیانت تقسیم کنیم، شکی نیست که مکتب وهابیت در خدمت اهداف سلطه جویانه و توسعه طلبانه آل سعود قرار گرفت.آنان با بهره برداری از شعار توحید، به هدف‌های توسعه طلبانه خود رسیدند و توانستند با این شعار و با کمک انگلستان، سیطره آل سعود را بر سراسرشبه جزیره عربستان بگسترانند.

بنابراین، آنچه آل سعود و وهابیت را به هم پیوند داد، نیاز هردو به یکدیگر بود. وهابیت در سایه شمشیر و ثورت حاصل از آن توانست به زندگی خود ادامه دهد، و آل سعود نیز با استفاده‌ی ابزاری از شعار وهابیت، بر ثروت و سطله خود افزود.

4ـ کشتار و ویرانی، ارمغان وهابیت

تاریخ وهابیت سرشار از کتار‌ها وویرانی هاست. آمار دقیق ویرانی‌ها و کشتارهای وهابیان در طول حیات خود، با توجه به حجم شترده‌ی آن، بسیار مشکل است؛ اما در میان منابع وهابی و کتاب‌های دیگر نویسندگان، ججم تلفات و ویرانی‌ها بسیار زیاد است. هم چنین بر خلاف ادعای وهابیان معاصر، تنها شیعه مورد تجاوز و کینه توزی‌های وهابین قرار نداشته اند؛ بلکه قربانیان اصلی وهابیان، اهل سنت و حتی حنبلیان بوده‌اند. این در حالی است که وهابیان معاصر می‌کوشند، تنها شیعیان را دشمن خود معرفی کنند و برای مبارزه‌ی گام به گام، ابتدا با اهل سنت برای مبارزه با شیه هم گرایی کنند و سپس نوبت به اهل سنت برسد. با نگاهی کوناه به کارنامه‌ی وهابیت و تعامل خونبار آنن با اهل سنت در دوره‌های مختلف، این واقعیت به خوبی روشن می‌شود.

4.1- اهل سنت

محمد بن‌عبدالوهاب با قرائتی که از دین ارائه می‌کرد، همه مسلمانان را کافر می‌دانست و نخستین گروهی که از جانب او به کفر و زندقه متهم شدند، مردمان نجد بودند. به نظر او، همه مردم نجد "کافرند؛ خون، زنان و اموالشان مباح است؛ و مسلمان کسی است که ایمان به سنت آورد که محمد بن‌عبدالوهاب و محمد بن سعود به آن پای بندند".(2:ص98) چنین رویکردی دست آل سعود را برای کشتار مسلمانان منطقه‌ی نجد، باز گذاشت.

4.1.1- ریاض

هنگامی که پیوند محمد بن‌عبدالوهاب و محمد بن سعود شکل گرفت، نخستین منطقه ای که طعم تلخ شمشیر و غارت را چشید، ریاض بود که در نزدیکی درعیه قرار داشت. آتش جنگ میان ریاض و درعیه، در مجموع، نزدیک به سی سال به درازا کشید.محمد بن سعود به دلیل قدرت «دعام بن دواس»، حاکم ریاض، نتوانست بر این شهر چیره شود. این جنگ‌ها جز ویرانی و مجروحانی که بر جای گذاشت، چهار هزار قربانی گرفت. (3:ص61) تا این که در سال 1187 قمری فرزند وی،یعنی عبد العزیز بن محمد، با لشکری جرار به سوی ریاض حرکت کرد.خاطرات تلخ از حمله‌های ویرانگر لشکر وهابی، چنان ترس و وحشتی در دل اهل ریاش انداخت که مردم به همراه دهام شهر را ترک کردند وبه منطقهی احسا پناه بردند. عبد العزیز بن محمد پس از ورود، با شهری خالی روبه رو شد. این راقعه در فصل تابستان روی داد و بسیاری از کسانی کمه از ترس وهابیان بدون غذا و آب فرار کرده بودند، در بیابان‌ها از گرسنگی و تشنگی مردند.(3:ص60) ابن غنام تعداد این افراد را چهار صد نفر ذکر می‌کند. سعود با لشکرش آنن را تعقیب کرد و هر کسی را کمه قدرت شکشیر به دست گرفتن داشت، در میانه‌ی راه کشت(2:ص138) و اموالشان را غارت کرد.( ص:ص61) گروهی هم که در شهر مانده بودند، به دست سپاه عبد العزیز کشته شدند.

4.1.2- عیینه

بی شک، انسان دشمن هرچه باشد، به وطن خود احساس تعلق می‌کند؛ چنان که پیامبر فرمود:" حب الوطن من الایمان." عینیه خاستگاه محمد بن‌عبدالوهاب و اجدادش بود و سا‌ها پدر وی منصب قضاوت را در این شهر بر عهده داشت. از نظر مذهبی نیز مردم عینیه پیرو مکتب حنبلی بودند. امام این منطقه از نخستین مناطقی بود که طعم تلخ ویرنی و کتار را با فتوای محمد بن‌عبدالوهاب و دستور محمد بن سعود چشید.

چنان که گفته شد، پس از آگاه شدن «عثمان بن معمر» از ماهیت مکتب وهابیت، محمد بن عبدالوهاب را از عینیه بیرون کرد. محمد نیز به آغوش دشمن وی محمدن بن سعود، والی درعیه، پناهنده شد و به کفر و شرک و واجب القتل بودن عثمان بن معمر فتوا داد.(2:ص97) پس از این فتوا، برخی از مریدان شیخ، عثمان را در روز جمعه و پس از اقامه‌ی نماز جمعه در رجب سال 1163 به قتل رساندند.(3:ص23)[6]پس از آن، محمد بن عبدالوهاب وارد درعیه شد وخانه عثمان را ویران کرد و فردی را به امارت این شهر گمارد. پس از چندی، مردم که مذهب جدید را بر نمی‌تافتند، بر شد آن قیام کردند؛ امام قیام آنان به شدت سرکوب د. سپاه وهابیان، مردان و کودکان عیینه را کشتند؛ زنان را به اسارت گرفتند؛ خانه‌ها را ویران کردند ودر ختان و مزارع را به آتش کشیدند. پس از آن، عیینه به ویرانه ای تبدیل شد.(9:ص9) «لیچمن» در مسیر سفر خود، هنگامی که در سال 1911میلادی از این منطقه می‌گذرد، جز ویرانه‌های شهر آباد عیینه چیزی نمی‌بیند.[7] به تازگی دولت سعودی، برویرانه‌ها شهرکی ساخته است.[8]

4.3.1- حریمله

«حریمله» مکانی بود که پس از اخراج شدن شیخ عبد الوهاب، پدر محمد بن‌عبدالوهاب، از عیینه، او را به گرمی پذیرفت. هنگامی که محمد بن‌عبدالوهاب دعوت خود را در این شهر آشکار کرد، از این منطقه اخراج شد. حریمله هر چند در ابتدا به علت فشار آل سعود اندیشه وهابی را پذیرفت، اما سپس بر اثر روشنگری‌های سلیمان، حتی مردم مناطق اطراف، مانند عیننه و منفوحه را بر شد وهابیت بر انگیهت؛ تا آن که در سال 1167 قمری، عبدالعزیز به این منطقه حمله کرد و بیشرز صدتن از مردان را کشت و اموال و زندگی آنان را غارت کرد. این شهر فی ء شمرده شد و خانه‌ها و نخلستان هایش غنیمت مشلمانان (وهابیان) قرار گرفت.(2:ص109)

در خلال سال‌هایی که وهابیان به کمک انگلستان، سلطه خود را بر منطقه نجد کامل کردند، با همه قوا در کشتار اهل سنت کوشیدند. بدون اغراق و به گواهی نویسندگان وهابی، هیچ منطقه ای در نجد و حجاز نیست که مردم آن، به اختیار، آیین وهابیت را پذیرفته باشند. به همین علت، بخش عمده ای از کتاب ای تاریخ وهابین را که مهم‌ترین آن‌ها «عنوان المجد» ابن بشرو «تاریخ نجد» ابن غنام است، شرح غزوه‌ها و جنگ‌های وهابیان با همسایگان خود، و کشتار‌ها و غارت‌ها آنان تشکیل داده است. (11[9]

اما اوج جنایت‌های وهابین و چه گونگی آن را خود آن هابهتر از هر کس بیان کرده‌اند.»حافظ وهبه» از نزدیکان دولت سعودی، در کتاب«جزیره العرت» می‌نویسد:

عبدالعزیز می‌گفت:" هنگامی که جد ما، سعود، مشغول جنگ با قبایل منطقهی حجازبود، گروهی از بزرگان قبیله‌ی «مطیر» را به اسارت گرفت. برخی از ریش سفیدان این طایفه برای شفاعت نزد سعود آمدند و از وی خواستند از این گروه در گذرد؛ امام سعود دستور داد که سر از بدن اسرا جدا کنند؛ سپس سرخا را رد زبق‌هایی از غذا قرار دادند واین طبق‌ها را در مقابل بزرگان طایفه مطیر قرار دادند. عبدالعزیز به آنان دستور داد که از این غذا که سرهای اقوامشان بر آن نهاده شوده بود، بخورند و چون این کار را نکردند، تمامی آن افراد را نیز کشتند."

به گفته حافظ وهبه، این داستان را ملک عبد العزیز برای بزرگان قبیله مطیرتعرف کرده که برای شفاعت رهبرشان، «فیصل الدویش»، نزد او آمده بودند.(9:ص14)

4.2- شیعیان

چنان که گفته شد، برخلاف ادعای نوسلفیان امروز که شیعان را دشمن خود می‌دانند و می‌کوشند دیگر فرقه‌های اسلامی را نیز بر ضد شیعه تحریک کنند،بخش عمده ای ازجنایات وهابیان در طول حیات خود، متوجه اهل سنت بوده است. در این میان، شیعیان نیز از دشمنی‌های وهابیان در امان نمانده اند و در کنار آنان، قربانیان کینه توزی‌های وهابیان بوده‌اند. اجمالا بیشترین برخورد وهابیان با شیعیان، در دومنطقه شرق شبه جزیره با مرکزیت احسا، و لشکر کشی سپاه وهابی به عتبات عالیات بوده است:

4.2.1- شرق عربستان سعودی

احسا یا حسا یک از مناطقی است که از دیرباز محل زندگی شیعیان بوده و اندیشه‌های شیعی در این منطقه رشد بسیاری داشته است. این منطقه از جمله مناطقی است که وهابیان برای تسلط برآن، با مشکلات و مقاومت‌های بسیاری روبه رو شدند و سرانجام و کشتار وغارت، بر آن غلبه کردند. اخیرا دولت عربستان به دلیل این که احسا به عنوان منطقه ای شیعی در جهان اسلام شناخته شده است، نام این منطقه رابه استان «الشرقیه» تغییر داد. استان احسا یا الشرقیه، بزرگ‌ترین استان عربستان سعودی شمرده می‌شود و شهر‌هایی مانند«هفوف»، «دمام»، و «قطیف» جزو این منطقه‌اند. احسا تنها منطقه نفت خیز عربستان است و همه نفت عربستان از این منطقه استخراج وصادر میشود.

به دلیل وجود گرایش شیعی و سنی معتدل، در هیچ یک از مقاطع تاریخی، مکتب وهابیت نتوانست در این منطقه نفوذ یابد و هار چند در برهه ای از تاریخ، این مناطق به زور تحت تطلط وهابیان در آمد، اما مهواره قیام‌ها و شورش‌های مختلفی در برابر وهابین شکل گرفت. امروزه نیز این منطقه مرکر اصلی شیعیان در عربستان شمرده می‌شود و با وجود منابع غنی نفت، به علت شیعه بودن اهالی آن، تبعیض و محرومیت شدیدی بر آن حکم فرماست.

حضور وهابیان در منطقه‌ی احسا، در مقایسه با دیگر مناطق شبه جزیره، با کمی تأخیر صورت گرفت؛ زیرا همان گونه که گفته شد، وجود اندیشه‌های شیعی و تضاد آن با تفکر وهابی، اجازه تسلط وهابیان را نمی‌داد.به همین دلیل نیز جنگ وجدال میان وهابین و مسلمانان احسا سال‌های ادامه یافت.در طول این مبارزات، وهابیان هرگاه وارد یکی از مناطق شرقی می‌شدند، با سنگ دلی تمام، به کشتار مردم و چپاول دارای آنان می‌پرداختند. به گفته این غنام، وهابیان با حمله به یکی از این طوایف، همه‌ی مردان طایفه را که از ترس حمله آنان در خانه ای گرد آمده بودند و تعداد آنان به سیصد نفر می‌رسید، کشتند. در سال1206، در یکی از حمله‌های سعود  به قطیف به بهانهی مبارزه با بت‌ها، سپاه سعود پس از محاصرهی شهر «سبهات» وارد آن شد  و – هر کس را در آن یافتند کشتند- کشته‌ها 1500نفر می‌شدند  - و تمامی آن چه از اموال و دارایی‌ها در این شهر بود که قابل توصیف و شمارش نبود راغارت کردند. سپس به منطقه «قدیح» لشکر کشیدند و مردم آن را کشتند و تمامی اموال آن‌ها را به غارت بردند... . سپس به یکی دیگر از مناطق  منطقه قطیف، به نام «الفرضه» لشکر کشیدند و با وجود کشتار فراوان، مردم مکتب وهابیت را نپذیرفتند و وهابیان پس از ویران کردن ساختمان‌های دینی ایشان و غارت اموال، مجبور به بازگشت شدند."(ص:ص179)

دوران تجاوز‌ها و غارت‌های سپاه وهابی، با درگذشت بنیان گذار وهابیت محمدبن عبد الوهاب، در سال 1206 قمری مصادف بود و پس از مرگ وی نیز هم چنان ادامه یافت.

در سال 1207، سپاه گرانی به فرماندهی سعود به سوی احسا حرکت کرد و لشکریان وی در میانه‌ی راه هر که را یافتند، بدون ترحم کشتند و نخلستان‌ها را ویران، محصولات کشاورزان را غارت و حیوانات آنان را تصاحب کردند. سپس با نیرنگ، لشکر «براک بن عبدالمحسن» که ریاست طایفه بنی خالد و احسا را بد عهده داشت، شکست دادند و افزون بر آنانی که در حال فرار کشته شدند، در یک روز، ششصد تن را کشته و اموال آنان را به تارج بردند. (2:ص181)

پس از این حمله‌های ویرانگر، رفته رفته قوای مسلمانان تحلیل رفت و در رمضان 1207، سعود وارد احسا شد و مردم به اجبار مکتب وهابیت را پذیرفتند. به دستور او، همه ساختمان‌ها و قبور اولیا ویران شد. فردی به امارت احسا گماشته شد وبه اجبار، گروهی از مروجان وهابی را به عنوان مبلغ در شهر گمارد و خود وی شهر را ترک کرد.(2:ص182تا183) اما عقاید مسلمانان این منطقه با مبانی انحرافی وهابی در تضاد کامل بود؛ از این رو بار دیگر جریان‌های ضد وهابی در احسا رشد کرد و مردم بر مبلغان و حاکم دست نشانده وهابی شوریدند. تا این که سعود بار دیگر در سال 1210 به سوی احسا حرکت کرد. در این لشکر کشی نیز روستا‌ها و آبادی‌های میان راه نابود و افراد آن کشته شدند. مردم احسا که توان مقاومت در برابر لشکر جرار را نداشتند، با ناباوری شاهد ورود سعود و لشکریانبش به احسا بودند. ابن بشر، خود، وضعیت و عمل کرد سعود را در احسا چنین گزارش می‌دهد:

"هنگامی که صبح شد، پس از نماز صبح، لشکریان بر اسب‌هایشان سوار شدند و به یک باره بر شهر تاختند.آسمان سیاه شده و زمین به لرزه در آمد و دود و آتش آسمان را در برگرفت. بسیاری از زنان احسا از ترس، فرزندان خود را سقط کردند.سپس سعود وارد شهر شد ... و چند ماه در این شهر اقامت کرد .در این مدت، هرکه را خواست، کشت؛ همه را خواست، تبعید کرد، وهر که را خواست زندانی نمود؛ اموال مردم را گرفت؛ خانه‌ها و آبادی‌ها را ویران کرد... و سعود در میان آنها کشتاری بسیاری کرد... در این جنگ، سعود اموالی را به دست آورد که قابل توصیف و شمارش نبود." (3:ص106تا107).

پس از قتل‌ها وغارت‌ها، احسا نیز در برابر جنایت‌های وهابیون به زانو در آمد.

4.2.2- جنایات وهابیان در عتبات عالیات

از همان آغاز تأسیس حکومت وهابی، اندیشه استیلا بر اماکن مقدس شیعیان درعراق وغارت آن ها، برای امرای درعیه جذابیت ویژه ای داشت. (4:ص131) در سال پیش از حمله وهابیان به کربلا، نامه ای از عراق به سفارت روسیه در ترکیه رسید که در آن آمده بود:

"... در میان وهابیت شهرت داشت که در کربلا ثروت غیر قابل وصفی وجود دارد، و چه بسا همانند آن در خزائن شاه ایران وجود نداشته باشد؛ زیرا در طول قرون گذشته، هدایای ارزشمندی مانند طلا و نقره وسنگ‌های گران قیمت و تحفه‌های نادر و کم نظیر، به حرم (امام) حسین اهدا شده است... وهمه می‌دانستند که نادر شاه، بخش عمده ای از غنایم به دست آمده از هند را به ضریح امام حسین و امام علی هدیه کرده است؛ هم چنین، ثروت شخصی خودرا نیز به آنان بخشیده است. این ثروت‌های بی کران، وهابیون را به طمع آورد و آنان را برای رسیدن به آرزوی دیرینه شان تحریک کرد..." (4:ص132تا133) به نقل از (12:ص38تا40)

آنان همانند غارت دیگر سرزمین‌های اسلامی، حملات خود را با شعار مبارزه با بت پرستی و حاکمیت توحید، توجیه می‌کردند. وهابیان، شیعیان را مانند حنبلیان و دیگر مسلمانان، کافر می‌شمردند. در دوران عبدالعزیزاول، فرزندش، سعود، که فرمان دهی لشکر کشی به مناطق مسلمانان را بر عهده داشت، سپاه مجهزی را برای حمله به کربلا آماده کرد. ابن بشر، تاریخ نگار وهابی، در این باره می‌گوید:

"سعود در سال 1216با لشکری پیروز، متشکل از اهل نجد و اطراف آن، و منطقه‌ی حجاز و تهامه و غیر آن، به قصد کربلا حرکت کرد و بر مردم شهر [امام] حسین فرود آمد. واین واقعه در ذی القعده روی داد که مسلمانان[وهابیان] دیوار‌ها را ویران کردند و به زور داخل شهر شدند و بیشتر مردم را در بازار‌ها و خانه‌ها کشتند؛[10]و قبه بالای قبر[امام] حسین را ویران کردند؛ و آن چه در قبر و اطراف آن –از طلا و جواهر- بود را گرفتند [به غارت بردند]؛ و صندوقی را که بر روی قبر بود و مزین به زمرد ویاقوت و جواهر بود را برداشتند؛ و هر آنچه از اموال واسلحه و لباس و فرش و طلا و نقره و کتاب‌های تاریخی ارزشمند را که در شهر یافتند و بی شمار بود، غارت کردند و نزدیک ظهر از آن جا خارج شدند، با تمامی اموال؛ و از ساکنین آن جا نزدیک دوهزارنفر را کشتند. سپس سعود از شهر خارج شد و در جایی معروف به «ماء الابیض» اتراق کرد و تمامی غنایم را جمع کرد؛ برای پیاده‌ها یک سهم، وبرای سواره‌ها دو سهم. و سپس به سوی وطن بازگشت". (3:ص121تا122)

آن چه آمد، اقرار خود نویسندگان وهابی به کشتار، چپاول و تجاوز در کربلاست؛ این در حالی است که نماینده روسیه- که فردی بی طرف است_ در گزارش خود به سفارت روسیه، در توصیف قتل و غارت آن‌ها می‌گوید:

"دوازده هزار وهابی ناگهان بر ضریح امام حسین حمله کردند و پس از تصرف غنایم ارزشمند، که همانند آن را وهابیان در سایر حملات خود ندیده بودند، چیزی جز آتش و شمشیر باقی نگذاشت... کهن سالان و کودکان وزنان را از دم تیغ گذراندند و در قساوت و سنگ دلی کوتاهی نکردند؛از کشتار دست نکشیدند تا رودابه‌هایی از خون در شهر جاری شد...و در نتیجه این حمله طمع ورزانه خونبار، بیش از چهار هزار نفر کشته شدند... وچهار هزار شتر نیز به غارت بردند. پس از غارت و کشتار، حرم امام را به مخروبه ای مملو از خون و کثافات تبدیل کردند. منابر و گنبد را آتش زدند؛ به ویژه آنان اعتقاد داشتند که آجرهای گنبد از طلاست." (4:ص133) به نقل از (12:ص38تا40)

پس از آن، سپاه وهابی به سوی نجف حرکت کرد ؛ اما از آن جا که مردم نجف ماجرای کشتار وغارت کربلا را شنیده بودند، با مجاهدت تمام ایستادگی کردند و سپاه سعود نتوانست به نجف وارد شود.

اما وهابیان در حمله سال 1216قمری چگونه توانستند به آسانی وارد کربلا شوند؟ «منیر جلانی» مورخ سوری الاصل وهابی، علت این امر را در پی توصیف حمله سعود به کربلا، چنین بیان می‌کند:

"دوازده هزار نفر سپاه وهابیان به فرمان دهی سعود، فرزند عبد العزیز وارد کربلا شدند؛ در حالی که بیش تر مردم کربلا به مناسبت عید غدیر به نجف اشرف به زیارت امیر المومنین رفته بودند[11]و در شهر، جز عدّه ای اندکی از پیرها و ناتوان‌ها نمانده بودند.سپاه وهابیان به هر کس که برخورده بودند، کشتند؛ و آمار کشته به مرز سه هزار نفر رسید و اموال غارت شده از کربلا قابل وصف نبود و گفته می‌شود که آن روز دویست شتر، غنایم را به زحمت از کربلا به غارت بردند."(13:ص126)

البته برخی نیز علت این امر را وجود حاکم سنی متعصب در کربلا دانسته اند که در دفاع از شهر کندی و کوتاهی کرد.(14:ص217) پس از آن، سعود چند بار به عتبات عالیات لشکر کشید؛ اما در هیچ یک موفق نبود. ابن بشر در حوادث سال 1220 به حمله سعود به نجف اشاره می‌کند که با مجاهده و مبارزه‌ی قهرمانانه علما، طلاب و مردم نجف، با تلفات بسیار، وادار به عقب نشینی شد و به غارت قبایل اطراف نجف بسنده کرد. (3:ص138)

در این میان، شاید انگیزه هیچ یک از حمله‌های وهابیان به مناطق اسلامی، همانند حمله آنان به کربلا آشکار نباشد؛ زیرا در باره این واقعه، نه تنها مخالفان وهابیت، بلکه مورخان وهابی نیز در نوشته‌های خود کاملا به هدف‌های مادی سعود و لشکریانش اشاره کرده‌اند. در هیچ یک از منابع اصلی وهابی، نامی از انگیزه معنوی ودینی لشکر وهابی در حمله به عتبات عالیات دیده نمی‌شود. آن چه در باره تاریخ و علت حمله به کربلا آمده است، صرفا بیان ویرانی ها، کشتارها و غارت کربلاست. حتی درباره تخریب حرم امام حسین و تخریب آن، در منابع وهابی تصریح شده است که آنان صندوق روی قبر را به طمع دست یابی به جواهرات خراب کردند، ویا قبه‌ی حضرت را به طمع آجرهای طلای آن ویران کردند. هرچند بهانه وهابیان در حمله به کربلا، مبارزه با قبور و دعوت به توحید بوده است، اما در انگیزه و عمل، چنان شفاف عمل کردند که زمینه ای برای اداعای‌های دینی باقی نگذاشتند.

 

پی نوشت:

[1] مرحوم سید محسن امین در کتاب « کشف الارتیاب»، با استناد به منابع شیعه و اهل سنت، سیزده شباهت میان خوارج و وهابیت ذکر می کند.(1:ص96تا105.)

[2] ابن غنام در محدوده تاریخی میان 1157تا1180 قمری به بسیاری از این موارد اشاره کرده و چه گونگی خشونت وهابیان را در سرکوب این قیام ها بیان کرده است.(ص:ص95تا138)

[3] وی به مناطقی مانند «وادی دواسر»، « وشم»، «سدیر»، و «حسا» اشاره می کند که به پرداخت غرامت به وهابیان وادار شده اند.(5:ص124) غیر از او، سراسر کتاب ابن بشر ، «تاریخ نجد» نیز سرشار از این موارد است.

[4] "اهل الدرعیه یومئذ فی غایه الضعف و ضیق المونه". (3"ص13).

[5] ناصرالسعید که از اتباع عربستان سعودی بود، پس از انتقاداتش به خاندان سعودی ناپدید شد و هیچ اثری از وی یافت نشد.

[6] بی شک تروریسم و عملیات های انتحاری که امروز در گوشه و کنار کشور های اسلامی، توسط سلفی گری تکفیری انجام می شود، در چنین اعمالی در سال های نخستین مکتب وهابیت ریشه دارد.

[7] برای آگاهی بیشتر ر.ک (10

[8] گفته شده است، محمد بن عبدالوهاب چنین ویرانی را عذابی می دانست که به دلیل کفر گویی عثمان معمر به سر مردمعیینه آمد؛، به این صورت که مردم به عثمان شکایت کردند که ملخ به عیینه هجوم آورده است و محصولات ما را از بین میبرد. عثمان بنیز به شوخی گفت: ما هم مرغ هایمان را می آوریم که ملخ ها را بخورند. محمد بن عبدالوهاب این کلام شوخی عثمان را مقابله با لشکر خداوند( ملخ ها) عنوان کرده و گفته است: ویرانی عیینه به دلیل این سخن کفرآمیز عثمان در برابر خداست.

[9] در کتاب« تاریخ نجد» که با تصحیح « دکتر ناصر الدین الاسد» چاپ شده است. بیش از صد صفحه آن (93 تا 205) به جنگ های وهابیان اختصاص یافته است. برخی از این مناطق، عبارتند از :« بریده»، « عنیززه»، « شقرا»، «رس» ، « وادی الدواسر»، «سدیر»، «المجمعه»، «خرج»، «حائل»، «منفوحه»، «زلفی»، فصل های دیگر این کتاب ، مربوط به عقاید وهابیت و نامه های محمد بن عبدالوهاب است.

[10] "... و قتلوا غالب اهلها فی الاسواق والبیوت...".

[11] بر خلاف ابن بشر، باور عجلانی، حمله در ماه ذی الحجه، یعنی زمانی که شیعیان در ایام غدیر برای زیارت حضرت علی به نجف رفته بودند، صورت گرفته است.

منابع:

السید محسن الامین الحسینی العملی، «کشف الارتیاب فی اتباع محمد بن‌عبدالوهاب» بیروت، دار الکتاب السلامی، 1410 قمری.2. حسین بن غنام، «تاریخ نجد»، دارالشروق، 1994 میلادی.3. ابن بشر، «عنوان النجد فی تاریخ النجد»، ج1، صمکتبه الریاض الحدیثه.4. الیکسی فاسیلیف، «تاریخ العربیه السعودیه من القرن الثامن عشر حتی نهادیه القرن العشرین»، بیروت، شرکه المطبوعات، 1995میلادی.5. حسین ابن غنام، تاریخ نجد، ج2.6. Burckardt j.L. Notes on the Bedouins and Wahabys Collected during his travel in the east, London, 1831. Vol.2.7. مجهول، «لمع الشهاب فی سیره محمد بن‌عبدالوهاب»، تحقیق احمد مصطفی ابو حاکمه، بیروت، 1967.8. ابن بشر، «عنوان المجد فی تاریخ النجد»، ج14.9. ناصر السعید، «تاریخ آل سعود»، منشورات اتحاد شعب الجزیره العربیه.10. «دایره المعارف ویکی پدیا»، مدخل عیینه.11. ابن غنام، «تاریخ نجد »، تصحیح دکتر ناصر الدین الاسد، القسم الثالث، الغزوات12. ارشیف السیاسه الخاجیه لروسیا، «الدیوان»، 1803، الاضباره2235.13. منیرالعجلانی، «تاریخ البلاد العربیه السعودیه؛ الدوله السعودیه الاولی»، ریاض 1413 قمری، طبع الثانی.14. Longrigg S.H. for centuries of modern Iraq, Oxford, 1925.

منبع: سلفی‌گری ووهابیت؛ جلد یکم: تبارشناسی، سید مهدی علی‌زاده موسوی، معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1389ش.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام