اطلس > جریان ها > سلفیت سنتی(وهابی) در یمن

سلفیت سنتی(وهابی) در یمن

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱۰/۱۳ تعداد بازدید: 116

از دیرباز، سعودی­‌ها به یمن به عنوان کشور زیردست خود نگریسته­‌اند که نیروی کار آنها را فراهم آورده و مانند بحرین، تحت الحمایه آنان است. از این رو همواره نسبت به گسترش تفکر وهابی در یمن اهتمام داشته اند.



نویسنده: احمد ربیعی فر

مقدمه

همجواری کشور یمن با عربستان سعودی که مهد وهابیت و محور انتشار تفکرات سلفی محسوب می­شود، زمینه نفوذ و گسترش تفکر سلفی را در یمن فراهم ساخت؛ زیرا فقر کشور یمن و گرایش مردم یمن برای کار و تحصیل در عربستان سعودی، موجی از یمنی­‌ها را روانه عربستان سعودی ساخت که برخی از آنها پس از بازگشت به یمن، تفکرات وهابی را نیز به همراه خویش به یمن وارد ساختند.

از دیرباز، سعودی­ها به یمن به عنوان کشور زیردست خود نگریسته­‌اند که نیروی کار آنها را فراهم آورده و مانند بحرین، تحت الحمایه آنان است. از این رو همواره نسبت به گسترش تفکر وهابی در یمن اهتمام داشته اند.

شکل گیری سلفیت وهابی در یمن

محور اصلی شکل‌گیری و انتشار سلفیت وهابی در یمن را شخصی به نام مقبل بن هادی الوادعی بر عهده داشت. او نیز جزو کسانی بود که برای تحصیل به شبه جزیره عربستان سفر کرد و تحت تأثیر دروس و جو علمی حاکم بر مکه و مدینه قرار گرفت. او علی رغم فشارهایی که از یمن بر او وارد شد، مذهب زیدی را ترک کرده و اعتقادات افراطی وهابی را مسلک خویش ساخت.

مقبل الوادعی در سال 1937م در روستای دماج از توابع استان صعده یمن که مرکز زیدی­‌های یمن است به دنیا آمد و در سنین کودکی و پیش از بلوغ، پدر و مادرش را از دست داد. او برای تحصیل علوم دینی به عربستان سعودی سفر کرد و علاوه بر پذیرش تفکر سلفی وهابی، در مکه و مدینه به تحصیل پرداخت و مدرک کارشناسی ارشد را در رشته علم حدیث از دانشگاه اسلامی مدینه اخذ کرد.

او که در ابتدای دهه هشتاد میلادی به وطنش یمن بازگشت، در دماج مؤسسه دارالحدیث را تأسیس کرد و شاگردان بسیاری را از نقاط مختلف یمن و خارج از یمن در این مؤسسه تحت آموزش قرار داد.

دارالحدیث دماج به ریاست مقبل الوداعی در واقع کارخانه تولید تفکر سلفی در یمن و عامل اصلی گسترش تفکرات سلفی وهابی در این کشور شد. هرچند در ابتدای کار، اخوان المسلمین سعی داشتند به مقبل الوادعی نزدیک شده و با او همکاری داشته باشند اما با گذشت چند سال، او که تفکری وهابی داشت، با انتقاد از اخوانی­‌ها به دلیل اهتمام به حزب­‌گرایی و استفاده از دیگران در جهت منافع خود از همکاری با اخوان المسلمین منصرف شده و در سخنرانی­‌هایش به مقابله با آنان پرداخت.

تفکرات سلفیت سنتی یمن

سلفیان سنتی یمن نیز دقیقاً تفکراتی برگرفته از وهابیت داشته و از لحاظ فکری و روش عملکرد اجتماعی خود پای از مسیر وهابیت سعودی بیرون نگذاشتند.

آنان مباحث کلامی مانند تقسیم توحید به ربوبی، الوهی و اسماء و صفات را که از آثار ابن­‌تیمیه به ارث برده بودند، ترویج و تأکید کرده، توحید عبادی را برجسته ساختند و اضافه کردن توحید در حاکمیت را به شدت رد می کنند.

سلفیان سنتی یمن نیز مانند وهابیان، با محدود ساختن معنای توحید و توسعه بخشیدن به گستره مفهوم شرک، اموری مانند توسل، ساخت ضریح، سفر برای زیارت قبور و... را شرک دانسته و مذاهب دیگر اسلامی را که به این دست امور اعتقاد دارند، مورد طرد و تکفیر قرار می­دهند.

بروز اختلافات در سلفیان سنتی یمن

موج اختلافات در میان سلفیان سنتی را می­‌توان دارای دو مرحله دانست که مرحله نخست آن در زمان حیات مقبل الوادعی و مرحله دوم نیز پس از مرگ او رخ داد.

اولین شکاف میان سلفیان سنتی یمن زمانی رخ داد که در سال 1990 میلادی، یمن شمالی و جنوبی اعلام اتحاد کرده و دست به تدوین قانون اساسی جدید زدند. از آنجا که یمن جنوبی دارای نگرش­های چپ و سکولار بود، در قانون اساسی جدید یمن، باب ایجاد احزاب و تعدد رویکردهای سیاسی و اجتماعی در یمن باز شد که همین امر مورد استقبال بعضی از شاگردان مهم مقبل الوادعی قرار گرفت. اما در مقابل، شخص مقبل الوادعی به دلیل التزام به تفکرات وهابیت، تدوین قانون اساسی را امری حرام و بدعت دانست؛ چرا که برای او سلفیان وهابی، قرآن همان کتاب قانون است.

تأسیس مؤسسات خیریه سلفی

علی رغم مخالفت مقبل الوادعی با تأسیس احزاب و فعالیت اجتماعی و سیاسی، اما برخی از شاگردان او با جدا شدن از دارالحدیث، مؤسسه­‌ای را با عنوان «جمعیت خیریه یمنی حکمت»[1] ایجاد کردند و پس از مدتی برخی از آنان نیز آهنگ جدایی از این مؤسسه را سرداده و جمعیت خیریه احسان را بنا نهادند.

دشمنی میان مقبل الوادعی و سرکردگان این مؤسسات سلفی به جایی رسید که یکدیگر را به مزدوری برای دیگران متهم می ­کردند. به عنوان مثال، مقبل الوادعی، در مورد شیخ محمد المهدی گفته بود که او پیرو عبدالرحمن عبدالخالق (یکی از سران سلفی کویت) شده و عبدالرحمن او را با دینارهایش خریده است، در مقابل، المهدی هم در پاسخ او گفته بود که شما را نیز ربیع المدخلی (از عالمان سرشناس وهابی و سرکرده جامیه) با ریال هایش خریده است.[2]

پس از مرگ مقبل الوادعی

مقبل الوادعی در سال 2001م در شهر مکه درگذشت و بنا به وصیتش، یکی از شاگردانش با نام شیخ ابوعبدالرحمن یحیی بن­علی الحجوری به جای او نشست.

الحجوری پس از مقبل تلاش خود را بر ادامه راه او و گسترش تفکر وهابیت درباری در یمن متمرکز ساخت. تا جایی که در بحبوحه اعتراضات مردمی علیه علی عبدالله صالح، رئیس جمهور یمن و ظهور امواج بیداری اسلامی در جهان اسلام، الحجوری با تأسی به دیدگاه وهابیان درباری، جزو معدود کسانی بود که در یمن به دفاع از علی عبدالله صالح پرداخته و او را ستایش کرد.

تضعیف سلفیت سنتی در یمن

سلفیت سنتی در یمن پس از مقبل الوادعی به واسطه دو عامل رو به ضعف نهاد:

1)     مقابله با قدرت حوثی‌­ها (انصارالله): مرکز حضور سلفیت سنتی در منطقه دماج است که در استان صعده یمن قرار دارد. از آنجا استان صعده مرکز اصلی حضور و قدرت حوثی­‌ها محسوب می­‌شود و سلفیت سنتی به مقابله با حوثی‌ها برخاسته و آنان را رافضی و مشرک می­داند، اعمال محدودیت علیه سلفیان توسط حوثی­ها در این منطقه بالا گرفته است. به طوری که با مرور زمان و شعله­‌ور شدن آتش نزاع و درگیری میان دو طرف، اغلب سلفیان مجبور شدند که منطقه دماج را ترک کرده و به حدیده نقل مکان کنند.

از طرف دیگر سلطه یافتن حوثی­ها بر استان صعده، سلفیت سنتی در آنجا را دچار چالش سیاسی مهمی ساخت؛ چرا که بنا به عقیده سلفیت سنتی، خروج بر حاکم حرام است و سلفیان سنتی قیام مردم مسلمان علیه حکام جور و دیکتاتورهای کشورهای عربی را نیز به شدت محکوم کردند. حال که حوثی­‌ها حاکم استان صعده شده بودند، بنا به عقیده سلفیت، تبعیت از حوثی­ها بر همه مردم استان صعده واجب است. این چالش در کنار اعمال محدودیت­‌ها از جانب حوثی­‌ها باعث شد که شیخ حجوری و شاگردانش استان صعده را ترک کنند.

2)     بروز اختلافات جدی میان شاگردان مقبل الوادعی: پس از وفات مقبل الوادعی علاوه بر اینکه فضا برای ورود برخی از سلفیان سنتی به عرصه فعالیت­‌های سیاسی و اجتماعی باز شد، اختلافاتی جدی نیز میان شاگردان او در مسئله جانشینی شیخ صورت گرفت.

هرچند این اختلافات باعث شده که جنبش­‌ها و مدارس سلفی سنتی موازی با مدرسه شیخ حجوری در مناطق دیگری از یمن ایجاد گردد، اما این گسست به خودی خود هیبت و قدرت سلفیت سنتی در یمن را شکسته و جایگاه این جریان فکری را به شدت سست و ضعیف ساخت.

منبع

برگرفته از کتاب السلفیة فی الیمن، احمد محمد الدغشی، قطر - دوحه: الجزیره، 2014م.



[1]. «جمعیة الحکمة الیمانیة الخیریة».

[2]. السلفیة فی الیمن، ص42.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

طالبان پاکستان

گردان های عبدالله عزام

طالبان

سپاه صحابه(2)

جیش محمد

جنبش اسلامی ترکستان شرقی

انصار الشریعه یمن

سلفیت سنتی(وهابی) در یمن

التوحید و الجهاد فی ارض الکنانه (توحید و جهاد در مصر)

لواء التوحید

جنبش نورالدین زنکی

جنبش انصار الدین مالی

اخوان المسلمین اردن

عمليات درع الفرات

اخوان المسلمين يمن

جیش الحر السوری

حرکه احرار الشام الاسلامیه

المرابطون (مالی)

القاعده فی بلاد المغرب الاسلامی

انصار الشریعه تونس

جیش احرار الشام

جنبش حسم «حرکة سواعد مصر»

جماعت اسلامی اندونزی

الشباب المجاهدین

هیئه تحریر الشام

جماعة المسلمين في بلاد الشام

جیش محمد فی بلاد الشام

سرایا مروان حدید

جماعت انصار بیت المقدس

جنبش انصار الشریعه لیبی

کتیبه صقور العز

اجناد القوقاز

التکفیر و الهجره

جند الاقصی

حرکه الفجر الاسلامیه

حرکه شام الاسلام

جیش المهاجرین و الانصار                                          

الکتبیه الخضراء

احرار الشام

تحریر الشام

آل شیخ

القاعده عراق

دیوبندیه در پاکستان

تقابل دیوبندیه با جریان ها و مذاهب دیگر

اندیشه های طیف حیاتی جریان دیوبندیه

اندیشه های گرایش «مماتی» جریان دیوبندیه

امارت اسلامی قفقاز

دورنمائی از مکتب دیویند (2)

دورنمائی از مکتب دیویند (1)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جريان نوسلفي‌ها

داعش 2017/دگرگونی ها و تاکتیک ها

گروهک تروریستی ـ تکفیری جندالله

آشنایی با گروهک تررویستی جندالشیطان

گروه تکفیری ریاض الصالحین

حدادیه

  سازمان جماعة التبلیغ

النهضه تونس؛ از «حرکت» تا «حزب»

وهابیت تکفیری (دوران تاسیس و تثبیت)

قبیله انحراف

تحریک نفاذ شریعت محمدی

سلفیه درباری

جیش محمد

حرکت النهضه تونس

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

شباب محمد (آکادمی ارتش)

گونه شناسی جریان های فکری و جنبش های اسلامگرا

احزاب سلفی در مصر

گروه طالبان

شبکه ی حقانی

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره سوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره دوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار(دوره اول)

جريان نوسلفي‌ها در دوران معاصر (2)

اخوان المسلمین سوریه

القاعده در تانزانیا

القاعده در کنیا

جماعت تبلیغ

سلفی گری در شبه قاره هند

جریان شناسی جماعت التبلیغ و الدعوه

دیوبندیه، بریلویه و رابطه آنها با وهابیت

جریان های تکفیری عراق

حزب التحریر ازبکستان

سلفی گری در پاکستان

جريان های سلفی در تونس

جماعت اخوان المسلمین: ریشه ها و روندها

سازمان القاعده

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

بوکوحرام

خلافت داعش، موافقان و مخالفان

لشکر طیبه

اخوان المسلمين و شيعه (بخش دوم)

اخوان المسلمين و شيعه (بخش اول)

گروههای تروریستی در آفریقا

حرکت المجاهدین

سیر شکل گیری جریان دیوبندیه در شبه قاره هند

گروههای تروریستی در آفریقا

حزب التحریر: آسیب ها وتحریف ها

آشنایی با داعش

سپاه صحابه

طالبان

لشگر جهنگوی

اخوان‌المسلمین امارات؛ پیوندی دیرهنگام

اخوان المسلمین عربستان؛ زندگی گیاهی

اخوان اصیل (حسن البناء)؛ جریانی در رؤیای اصلاح

اخوان المسلمین قطر؛ حرکتی خزنده

سروریه

حازمیه

اخوان در عربستان

البانیه

جریان جامیة یا عالمان درباری

حرکت جهیمان العتیبی

جریان اخوان‌التوحید

جریان های سلفیه