مقالات > بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۹/۲۶ تعداد بازدید: 50

مقاله حاضر تحقیق تطبیقی در خصوص اندیشه‌ها و رفتارهای فرقه خوارج و وهابیت است. نویسنده ابتدا توضیح کوتاهی درباره معرفی این دو گروه داده و سپس در چهارده عنوان به بررسی برخی از شباهت‌های گروه خوارج و وهابیت در ایده‌ها و عملکردها پرداخته است.



نويسنده: اکبر اسد علیزاده

مقاله حاضر تحقیق تطبیقی در خصوص اندیشه‌ها و رفتارهای فرقه خوارج و وهابیت است. نویسنده ابتدا توضیح کوتاهی درباره معرفی این دو گروه داده و سپس در چهارده عنوان به بررسی برخی از شباهت‌های گروه خوارج و وهابیت در ایده‌ها و عملکردها پرداخته است.

کلمات کليدي : خوارج، وهابیان، ظاهرگرایی، بدعت، تکفیر، قشری‌گری، مقدس‌ مآبی.

مقدمه

خوارج از گروه‌هاى جنجال‌آفرین در قرن نخست تاریخ اسلام است که با اندکى هوادار به‌دلیل خصلت‌هاى ویژه و بى‌باکى نشئت گرفته از جهل، جمود فکری و عصبیّت، تنش‌هاى بزرگی را در عرصه‌های سیاسى و اعتقادى مسلمانان پدید آورد. نطفه این جریان فکری در جنگ صفّین تحت تأثیر حیله‌های دشمنان منعقد شد که در نتیجه باعث شکست لشکر امام علی(علیه السلام) گشت. بی‌تدبیری، کج فهمی، غرور، نادانی و سطحی‌نگری، تعصب، خشونت، ناسازگارى، تحمیل اندیشه‌هاى خویش بر مردم به زور شمشیر، سنگدلى و عدم مدارا، از شاخصه‌های اصلی این گروه است. به‌همین جهت آنان از دین خارج و منحرف گردیدند و با این عقاید انحرافی مورد مخالفت مسلمانان دیگر اعم از شیعه و سنی قرار گرفتند.[2]

 

در قرن چهارم هجری گروهی به اسم سلفی از میان اهل‌سنّت به رهبری بربهاری سربرآورد. این گروه در قرن هشتم هجری با فرضیه‌های ظاهرگرایانه ابن‌تیمیه گسترش یافت و سرانجام در قرن دوازدهم هجری محمد بن‌عبدالوهاب موجودیت آن را اعلام کرد و از این تاریخ به بعد به‌عنوان گروه وهابی مطرح گشت. این گروه به پندار خویش، در صدد احیای سیره سلف صالح یعنی مسلمانان صدر اسلام بود و ادعا کرد که می‌خواهد امت پیامبر را از انحراف و اشتباه به راه مستقیم برگرداند. آنان برای تحقق اهداف خود از هیچ حرکت ناشایستی فرو گذار نبودند، با گروه‌های دیگر اسلامی به نزاع برخاستند و با مخالفان خود به‌شدت برخورد ‌کردند. اینان با تمسک به ظاهر آیات و روایات استقرار خدا بر عرش و فرود آمدن او بر آسمان دنیا و زمین[3]و داشتن مکان در فرازهای آسمان،[4] اعتقاد دارند که ذات پاک خداوند دارای کف دست، انگشتان،[5] دو پا و گیسوان است.[6] آنان با فضایل اهل‌بیت پیامبر‌(علیهم السلام) و آثار باقی‌مانده از آنان مخالفت می‌کنند، هر نوع مرثیه‌خوانی بر اهل‌بیت(علیهم السلام)،‌[7] زیارت قبور[8] و توسل به انبیا و پیامبر اکرم(صلّی الله علیه وآله)و اولیای الهی را ممنوع و حرام می‌دانند[9] و معتقدان و عاملان این امور را بدعتگر، مشرک و کافر قلمداد می‌کنند، آنان را مهدور الدم می‌شمرند، آنها را به خاک و خون می‌کشند و اموالشان را به غارت می‌برند.[10]

 

وجوه مشترک خوارج و وهابیت در اندیشه وعمل

با بررسی مبانی اندیشه‌های خوارج و وهابیت، وجوه مشترک فراوانی میان این دو گروه می‌توان به‌دست آورد که در ذیل به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

 

1. برداشت‌های نادرست از دین

خوارج برداشت انحرافی از قرآن و فهم نادرست از دین داشتند. آنان با استدلال به ظاهر آیه شریفه «... إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلّهِ...» [11] هر حکومتی به‌جز حکومت الهی را قبول نداشتند و گفتند: «لا حکم الا الله»، حکومتی جز حکومت خدا نیست. به‌همین دلیل حکمیت را باطل و کفر پنداشتند.

 

امام امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) درباره‌ شعار این گروه فرمود: «کَلِمَةُ حَقٍّ یُرادُ بِها الباطِلُ»؛[12] یعنی جمله‌ «لا حکم إلاّ الله»، کلمه حق است، ولی خوارج از این آیه اندیشه‌ باطل دارند؛ زیرا حکم در این آیه به معنای قانون و برنامه حکومت است، نه به معنای حکومت و فرمانروایی. ماده «حکم» دلالت دارد بر اتقان و استحکامى که اگر در هر چيزى وجود داشته باشد، اجزائش از متلاشى‌‌شدن و تفرقه محفوظ می‌ماند و هر موجودى که براساس حکمت به‌وجود آمده باشد، اجزايش متلاشى نمی‌گردد و در نتيجه، اثرش ضعيف و نيرويش در هم شکسته نمى‌شود. برگشت جميع مشتقات اين ماده از قبيل احکام، تحکيم، حکمت، حکومت و... به‌همین معنای جامع است. آمر در امرى که مى‌کند و قاضى در حکمى که صادر مى‌کند، گویى در مورد امر و حکم، نسبتى ايجاد می‌کند و مورد امر و حکم را با آن نسبت مستحکم مى‌سازد و بدين وسيله ضعف و فتورى را که در آن راه يافته بود، جبران مى‌کند.[13] بنا‌بر‌این حکم در این آیه به معنای فرمانروایی نیست، بلکه به معنای قانون است. از این گذشته، خود قرآن آشکارا مردم را در موارد اختلاف، به حکمیت و داوری فراخوانده است:

 

«وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا»؛[14] هرگاه بیم آن رفت که میان زن و شوهر اختلاف پدید آید، داوری از خانواده مرد و داوری از خانواده زن برگمارید.

 

وهابیان نیز مانند خوارج، بر اثر برداشت‌های نا‌درست خود از آیات و روایات، شفاعت، توسل، استغاثه، نذر، را شعار مذهبی خود قرار می‌دهند، ولی می‌گویند درخواست شفاعت، استغاثه، توسل و نذر برای غیر خدا جایز نیست. این درست است که شفاعت و استغاثه و غیر اینها همه ازخداست و در واقع، خداوند است که مورد استغاثه قرار می‌گیرد. او مددکار حقیقی انسان است. فقط او غنی است و غیر او همه محتاج‌اند و امر شفاعت و امثال آن به دست قدرت خداوند تعالی است، ولی وهابی‌ها منظور دیگری دارند و آن اینکه ما نباید کسانی را که خدا بزرگشان کرده (پیامبران و اولیا)، بزرگشان بداریم و به آنها متوسل بشویم و شفاعت بطلبیم و برای رفع نیاز به سراغ آنها برویم و نذر کنیم. ازاین رو، می‌گویند: شفاعت، توسل و یاری خواستن از کسانی که خدا آنها را شفیع، وسیله تقرب و دادرس مردم قرار داده، بدعت است.

این در حالی است که آیه ها و روایت‌های فراوانی در متون دینی بر جواز این اعمال وارد شده است.

 

2.تطبیق آیات مربوط به کفار و مشرکان علیه مسلمانان

خوارج آیاتی را که درباره کافران و مشرکان نازل شده بود، بر مسلمانان و مؤمنان تطبيق می‌کردند. دلیل این سخن، کلام رسول خدا‌(صلّی الله علیه وآله)است که در وصف خوارج فرمود: «آنان آیاتی را که مربوط به کافران است، شامل مؤمنان و مسلمانان می‌دانند».[15] در حديث ديگر فرمود:«أخوف ما أخاف علی أمّتي رجل متأول للقرآن يضعه في غير موضعه؛[16]خطرناک‌ترين چيز بر امت من مردي است که قرآن را تأويل کند تأویل و آن را برافرادي بداند که مد نظر نیستند‌».

از ابن‌عباس روايت‌ شده: «لا تکونوا کالخوارج تأولوا آيات القرآن في أهل القبلة؛[17] همچون خوارج نباشيد که آيات قرآن را تأويل مي‌‌کنند و شامل اهل قبله و مسلمانان مي‌دانند»؛ در‌حالی‌که آن آيات در حق اهل کتاب و مشرکان نازل شده است. آنها معنای اين آيات را درک نکردند، خون‌ها ريختند و اموال غارت کردند و در حالات وهابيان مي‌بينيم که اینان هم همين کارها انجام می‌دهند.

 

آنان براى اثبات کفر مرتکبین کبیره به آیات فراوانی استدلال می‌کردند. براى نمونه به دو مورد اشاره مى‌کنیم: «وَمَن لَّمْ يَحْکُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ»؛[18] «و آنان که به احکامى‌که خدا نازل کرده، حکم نمى‌کنند، کافرند». چگونگى استدلال آنان این بود که مرتکب کبیره از آن جهت که گناه انجام مى‌دهد، به حکمى که خداوند فرو فرستاده، حکم نمى‌کند.[19] استدلال دیگر خوارج به این آیه است: «وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْکَافِرِينَ»؛[20] «جهنّم کافران را فراگرفته است». خوارج مى‌گویند: خداوند دراین آیه شریفه فرموده است: «جهنّم کافران را احاطه کرده است، و مى‌دانیم که گناهکاران کافرند؛ پس آتش جهنم آنان را فرا خواهد گرفت». عین همین شیوه را وهابی‌ها در پیش گرفته‌اند و با استدلال به آیات مربوط به مشرکان و بت‌پرستان مانند: «فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا»[21] و «وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يَضُرُّهُمْ وَلاَ يَنفَعُهُمْ»[22] و... همه مسلمانان را مشرک و کافر می‌شمارند.آنان عقاید شرک‌آلود و بت‌پرستی را با آداب و مراسم اسلامی مانند احترام به پیامبر و آل و اصحاب او انجام می‌دهند، مقایسه می‌کنند و کار مسلمانان را مانند مشرکان صدر اسلام می‌دانند. این برداشت و مقایسه که موجب تکفیر و مباح دانستن جان و مال مسلمانان شده و انحراف در دین و مذهب است، شاید چنین جمود و تعصبی، مهم‌ترین شباهت وهابیت به خوارج صدر اسلام باشد.

 

3. ضعف فرهنگی، دینی و اقتصادی

بیشتر خوارج ازعرب‌های صحرا‌نشین بودند و فقط عده کمى از آنان عرب ساکن روستاها بودند و اینان در سال‌هاى نزدیک به ظهور اسلام، در فقر و تنگدستى شدیدى به‌‌سر مى‌بردند و با ظهور اسلام نیز وضع مادى آنان بهتر نشد؛ زیرا همچنان در محنت و سختى و دشوارى‌هاى زندگى بیابانى گرفتار بودند و در‌حالى دین اسلام به سراپرده دل آنان راه یافت که قلب‌هایشان با ساده اندیشى و تنگ‌نظرى و دورى از دانش‌ها همراه بود. مجموعه این عوامل دست به‌دست هم دادند تا به دلیل کوتاهى افق دید، و بى‌باکی تهور به سبب صحرانشینى، و زهد و ترک دنیا بر اثر نداشتن و نیافتن، انسان‌هایى مؤمن و متعصب پدید آیند؛ چه اینکه انسان فقیر، هرگاه ایمان بر او چیره شود و عقیده درستى وجدانش را بیدار کند، از خواسته‌هاى مادى و لذت‌هاى دنیایى دست برمى‌دارد و با تمام وجود به نعمت‌هاى آخرت روى مى‌آورند.[23] این‌گونه زندگى در صحراهاى خشک و مخوف آنان را به خشونت، بى‌رحمى و تندى و درشتى وا مى‌داشت. يکي از اموری که سبب شد مردم تحت تأثير دعوت محمد بن‌عبدالوهاب قرار گيرند و بستر را براي گسترش تفکر او فراهم کرد، وضعیت ضعف فرهنگی، دینی و اقتصادی سر‌زمین نجد (محیط اعلان دعوت محمد بن‌عبدالوهاب) بود. بر‌اساس گزارش‌های تاریخی، ابن‌عبدالوهاب در سرزمین‌هایی که عالمان اسلام‌شناس و مردمانی برخوردار از فرهنگ غنی اسلام داشت، موفق نبود؛ زیرا به محض اظهار عقیده، دانشمندان اسلامی او را تکفیر و تفسیق و از شهر اخراج می‌کردند، اما مردم عادی و بدوی نجد به سبب نداشتن دانشمندان اسلامی روشنگر، دعوت او را ‌می‌پذیرفتند. جهل فرهنگی و اعتقادی مردمان این منطقه زبانزد تاریخ است. اینان آگاهی کاملی از آموزه‌های حقیقی اسلام نداشتند که برای پذیرش هر سخن تازه آماده بودند، به‌ویژه دعوت ابن‌عبدالوهاب که با متهم ساختن تمام مسلمانان به شرک و بت‌پرستی و حلال بودن ریختن خون مردم مسلمان و به غنیمت‌بردن ثروت آنان همراه بود، بدویان صحراگرد ساده‌اندیش و گرسنه را برای غارت و چپاول اموال دیگر مسلمانان بر‌می‌انگيخت.

 

4.استفاده های ابزاری از شعارهاى دینی

یکی از شگردهای خوارج جهت تحت تأثیر قرار دادن مردم و گمراه کردن افکارعمومی، استفاده ابزاری از گزاره‌ها و شعارهای دینی مانند: ایمان، لاحکم إلاّ لله و برائت جویى از ستمگران، خون مسلمانان را مباح می‌دانستند وسرزمین‌هاى اسلامی را به خون مسلمین رنگین می‌ساختند و همه جا را آماج تهاجم خود قرار می‌دادند و غیر از خود دیگران را مسلمان نمی‌انگاشتند. از این شگرد وهابیت نیز بطور گسترده و حساب شده در جذب دیگران استفاده کرده‌اند. این حرکت از مهم‌ترین عوامل نفوذ و پیشرفت وهابیان بود، آنها با شعارهاي همچون وحدت و انسجام مسلمین، بدعت‌زدايي وجهاد با کافران و مشرکان، روحيه جهادي در میان مردم القا مي‌کردند و عوام الناس را پيرامون رهبران‌شان گرد مي‌آوردند و با اين روش مرموزانه و خوارج‌گونه به تمام جنايات‌شان رنگ مذهبي مي‌دادند و آن را فريضه ديني پنداشته و به قصد قربت انجام می دادند، لذا محمد بن‌عبدالوهاب از این حربه خوب به نفع خویش استفاده کرد؛ زیرا این حربه همیشه مورد توجه مسلمین قرار داشت و امتیازهای زیادی را برای آنها داشت. در این راستا تمامی اختلافات و در گیری‌ها رنگ مذهبی و اعتقادی به خود می‌گیرد و در نتیجه مسلمین و پیروان فرقه‌های مختلف اسلامی، با قصد قربت و فریضه دینی در این در‌گیری‌ها و صحنه‌های نبرد حضور می‌یابند و بر این اساس ، با احساس رضایت از رفتار خود، غریزه‌ای معنوی خود را هم‌ارضا می‌نمایند، در حقیقت می توان گفت وهابیت عقاید مردم را به بازی گرفت و از این را منافع خودشان را تامین کرد.

 

یکی از عوامل نفوذ وهابیت در سرزمین نجد و خاستگاه اصلی‌شان تشتت و پراکندگی آن سرزمین بود، مردم آنجا که از هرج و مرج و قتل و خشونت و پراکندگی به شدت خسته بودند و تشنه‌ای وحدت و آرامش و یکپارچگی بودند در چنین شرایطی وهابیت با شعار وحدت و انسجام مسلمین وارد شدند و مردم آن سرزمین آنها را براحتی پذیرا شدند.

 

5.سرسختی، تعصب و لجاجت

هم خوارج و هم وهابیان در مقایسه با دیگر مذاهب اسلامى سرسخت‌ترین فرقه‌ها در دفاع از باورهای خویش‌اند و حاضر به پذیرفتن سخن منطقی مخالف خود و اهل گفتگو و بحث منطقی نیستند. تمام تلاش آنان این است که باید باورهای ما را بپذیرید، و گرنه مشرکید و با شما مانند مشرکان معامله می‌کنیم. لذا امام امیرالمؤمنین(علیه السلام) خطاب به خوارج فرمود:

 

پس اگر بر این پندار اصرار دارید که من به خطا رفتم و گمراه شدم، چرا عموم امت محمد(صلّی الله علیه وآله) را به گمراهى نسبت مى‌دهید؟ آنان را به خطاى من مؤاخذه مى‌کنید و به گناهان من تکفیر مى‌کنید؟! شمشیرهایتان را بر گردنتان آویخته‌اید و آن را بر نقاط پاک و آلوده به طور یکسان قرار مى‌دهید و گنهکار را با کسى که گناهى مرتکب نشده، یکى می‌انگارید؟ شما مى‌دانید که رسول خدا (صلّی الله علیه وآله) مرد زناکار داراى همسر را سنگسار کرد، ولى بر جنازه‌اش نماز خواند و اهلش از او ارث بردند. قاتل را کشت و اهلش اموالش را به ارث بردند و دست سارق را برید و زناکار بى‌همسر را تازیانه زد، ولى سهم آنان را از بیت المال پرداخت و آنان با زنان مسلمان ازدواج کردند. رسول خدا(صلّی الله علیه وآله) آنان را به سبب گناهشان مؤاخذه کرد و حکم خدا را در مورد آنها برپا داشت، ولى سهمى را که از مسلمانى داشتند، از آنان بازنگرفت و اسمشان را از زمره اهل اسلام خارج نکرد.[24]

 

وهابیان نیز مانند خوارج در بحث‌ها و مجادله‌ها آن‌چنان از خود سرسختی و لجاجت نشان می‌دهند که هیچ منطق و استدلالی را بر نمی‌تابند، و هیچ اندیشه‌اى را نمی‌پذیرند؛ هر چند درست باشد.

 

6. مقدس‌مآبی و جمود فکری

شباهت دیگر وهابیان با خوارج آن است که خوارج خیلی به ظاهر مقدس، ولی قشری، کوتاه‌نظر و دارای جمود فکری بودند و به نماز و تلاوت قرآن اهتمام زیاد می‌ورزیدند، حتی از زیادی سجده، پیشانی‌شان پینه بسته بود و در عین حال خواستار حقیقت بودند. گویند یکی از آنان خوکی را با شمشیرش کشت و دیگری اعتراض کرد و گفت این عمل تو فساد در روی زمین است! نیز گفته‌اند یکی از خوارج در سر راه خرمایی جست و آن را در دهان گذاشت. دیگری سر رسید و خرما را از دهان او بیرون آورد که چیز حرام خوردی! به راحتی مسلمانان را می‌کشتند و زنان آنان را اسیر می‌گرفتند و آنها را در بازار برده‌فروشان خرید و فروش می‌کردند. آنها در عين‌ حال که از خوردن خرمایي که بر سر راه افتاده بود، خودداري مي‌کردند و کشتن خوک وحشي را در بيابان، فساد در زمين مي‌‌پنداشتند، کشتن صحابي پيامبر را هم که روزه‌‌دار بود و قرآن به گردن آویخته بود،‌ واجب مي‌‌دانستند و تمام مسلمانان و همه مرتکبین گناه کبيره را کافر تلقي مي‌‌کردند.

 

وهابیان نیز چنین هستند. به ظاهر تعصب در دین دارند و در مسائل دینی به‌ویژ‌ه نماز سخت‌گیرند و به پندار خودشان در طلب حق هستند. ابن‌تیمیه، نظریه پرداز بزرگ وهابیت، می‌گوید: اگر کسی به سبب شغل و کسب‌و‌کار نمازش را تا غروب آفتاب تأخیر بیاندازد، قتل او واجب است.[25] اینان مسلمانان را کافر و مشرک و خون و مالشان را حلال می‌دانند و قتلشان را به این بهانه که قبور اولیای الهی را زیارت و از آنان شفاعت می‌طلبند و به مقربان ربوبي توسل مي‌جويند، لازم مي‌‌شمارند. آنان وقتی به شهرهای مسلمانان حمله می‌کردند، زنان و بچه‌ها و پیر و جوان آنان را به خاک و خون می‌کشیدند و اموال آن‌ها را غارت می‌کردند.

 

7. ظاهرگرایی

خوارج گروهى ظاهرگرا بودند که در همه مسائل علمى و عملى تنها به ظاهر آیات و روایات بسنده می‌کردند، در فهم متون دینى هیچ‌گونه تلاش ذهنى از خود نشان ندادند، در دفاع از خودشان به ظاهر آیات قرآن استدلال مى‌کردند و در پى فهم مقصود، موضوع و هدف خداوند از آیات بر نمى‌آمدند، به الفاظ استدلال مى‌کردند و گمان داشتند که ظاهر الفاظ دین مقدّس است. این از ویژگی‌های گروه خوارج بوده است.[26]در اثبات باورهای انحرافی‌شان، به ظاهر برخی از آیات و روایات استناد جسته‎، امت اسلامی را تکفیر می‌کردند و غیر از هم‌فکران خود دیگران را مسلمان نمی‌دانستند.

 

ظاهر‌گرایی آنان به آیات قرآن به حدی بود که بدون تحقیق و بررسى به کار مى‌گرفتند. نقل شده است که شخصی از عبیدة بن‌هلال به اتهام زنا با همسرش به قاضی شکایت کرد. قاضی وی را احضار کرد و پیش شاکی به او تفهیم اتهام کرد. عبیده از جا برخاست و گفت: «إِنَّ الَّذِينَ جَاؤُوا بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِّنکُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَّکُم بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَّکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِّنْهُم مَّا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ».[27] خوارج همین‌که این آیات را شنیدند، گریستند و برخاستند و او را در آغوش گرفتند و گفتند: برایمان استغفار کن.[28]

 

وهابیان نیز از ظاهر آیات قرآن برداشت‌هایی می‌کنند که هیچ انسان خردمندی نمی‌تواند آنها را بپذیرد؛ مانند اعتقاد به جسمانیت خداوند یا تفسیر ظاهربینانه از عرش، قلم، لوح، کرسی، برزخ، رؤیت خداوند و نسبت‌دادن دست و پا و اعضا و جوارح به خداوند و ده‌ها مطلب دیگر.[29]

 

8. تکفیرمسلمانان

یکی از نخستین عقاید خوارج تکفیر مرتکبین کبیره است، تا‌جایی که نظریه تکفیر را اساسی‌ترین نکته‌ای دانسته‌اند که خوارج بر آن اتفاق نظر دارند.[30] ‌آنان تعرض به‌جان، ناموس، اطفال و اموال مسلمانان را جایز می‌دانستند. از نظر ازرارقه (پیروان ابو‌راشد نافع بن‌ازرق)، از گروه‌های افراطی خوارج، باقى‌ماندن در شهر مسلمانان، خوردن ذبیحه آنان، ازدواج با آنها و ارث بردن از آنها جایز نیست. ازارقه اطفال مخالفان را نیز کافر و آنها را در آتش دوزخ مخلد مى‌دانستند وخود را ملتزم به بازگرداندن امانات مسلمانان و مخالفان نمى‌دانستند. نافع می‌گوید: مسلمانان مانند مشرکان عرب‌اند. از آنها جزیه قبول نمى‌کنیم و بین ما و آنان نسبتى نیست، مگر شمشیر یا اسلام. خداوند کشتن آنان را براى ما حلال کرده و اموال آنان براى ما فىء است.[31]

وهابیان نیز مسلمانانی را که عقایدی مخالف با باورهای آنان دارند، کافر می‌دانند و خون و مال آنها را حلال می‌شمارند و فرزندان مسلمانان را اسیر می‌گیرند. آنان مسلمانان را مشرک و کشورهای اسلامی را سرزمین کفر معرفی می‌کنند و هجرت از آنجا را لازم و ضروری می‌دانند،[32]حتی کسی را که نماز را ترک کرده است، اگرچه منکر آن نباشد، واجب‌ القتل می‌شمارند.[33]

 

سلیمان بن‌عبدالوهاب در رساله‌ای بر ردّ اندیشه‌های برادرش (محمد بن‌عبدالوهاب) می‌نویسد:

ابن‌تیمیه گفته است که خوارج دو ویژگی داشته‌اند که به سبب آن از دیگر مسلمانان و پیشوایان آنان جدا شده‌اند: نخست آنکه از سنت فاصله گرفته‌اند و آنچه را سنت نیست، سنت انگاشته‌اند. دوم آنکه مسلمانان را به دلیل ارتکاب گناه، کافر قلمداد کرده و بر اثر آن حکم به حلیت خون و مال آنها داده و سرزمین اسلام را سرزمین کفر شمرده‌اند. پس سزاوار است که مسلمانان از این دو اصل غلط برحذر باشند و از پیامد‌های آن دو اصل یعنی دشمنی با مسلمانان و لعن و سرزنش آنان و حلال شمردن خون و مال آنها و به‌طور کلی از هرگونه بدعتی بپرهیزند.[34]

ویژگی‌هایی که ابن‌تیمیه برای خوارج گفته است، در وهابیان نیز وجود دارد.

 

9. ایجاد تفرقه میان مسلمانان

قرآن مجید امّت اسلام را از تفرقه بر حذر داشته است، آنجا که می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ».[35] از نظر قرآن، یکی از بدترین عذاب‌های الهی، تفرقه و دو دستگی در جامعه است؛ چنان‌که قرآن کریم با اشاره به آن می‌فرماید: «قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَن يَبْعَثَ عَلَيْکُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِکُمْ أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ يَلْبِسَکُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَکُم بَأْسَ بَعْضٍ».[36]

در سیره و سنت رسول خدا‌(صلّی الله علیه وآله)‌نیز، اتحاد و همبستگی مسلمانان پیوسته مورد ستایش و سفارش بوده است. نخستین اقدام پیامبر در مدینه، اجرای عقد اخوّت و برادری میان دو طایفه‌ بزرگ اوس و خزرج بود. بنابراین آنچه طبق قرآن و سنت رسول خدا(صلّی الله علیه وآله) باید بدان متعهد بود، ایجاد وحدت میان مسلمانان است که لازم است در برابر دشمنان اسلام، ید واحده بشوند و اجازه ندهند دشمنان از اختلاف نظر مسلمانان سوء استفاده بکنند، اما متأسفانه دیروز خوارج و امروز وهابیان با متهم‌کردن مسلمانان به کفر و شرک در جوامع اسلامی بر طبل تفرقه و کوبیده‌اند. وهابیت برای رسیدن به اهداف خود از وسیله تفرقه میان تشیع و اهل‌سنّت به‌خوبی بهره می‌برند و تلاش می‌کنند میان شیعیان و برخی از گروه‌های اهل‌سنّت که در طول سال‌های متمادی زندگی مسالمت آمیز با شیعیان داشته‌اند، تفرقه ایجاد کنند و سپس آنها را به گروه خودشان جذب کنند. با وجود اختلاف مذاهب و عقاید میان امت‌های اسلامی در طول تاریخ، مسلمانان با انس و الفت و محبّت در کنار یکدیگر زیسته‌اند و مدارس، حوزه‌ها و جنبش‌های آزادی‌طلبانه سیاسی را تأسیس کرده‌ و در مناسبت‌های دینی امّت اسلامی در کنار همدیگر بوده‌اند، اما وهابیان امّت را به تفرقه انداخته و رگ و ریشه آنان را از هم گسسته‌اند. آنان بر خلاف این جریان عمومی مسلمین و بر طبق میل دشمنان، دست به اقدامات فتنه انگیزانه می‌زنند؛ مانند انتشار کتاب‌های تفرقه انگیز در میان حجاج، تبلیغ نفاق‌انگیز و سخنرانی‌های تفرقه‌افکنانه از پشت تریبون‌ها که خطبای متعصب وهابی در ایام حج ایراد می‌کنند بمب‌گذاری، کشتار و ترور زوار حرم اهل بیت پیامبر(علیهم السلام) و کشتار افراد مظلوم و بی‌دفاع و افتخار کردن به این کشتار‌ها و ترور‌ها.

 

10. ستیز با مسلمانان و دوستی با کافران

یکی دیگر از شباهت‌های وهابیت به خوارج، کشتن مسلمانان و جهاد علیه آنان و وانهادن کفار و مشرکان و دوستی با آنان است. خوارج، مسلمانان را به خاک و خون می‌کشیدند و اموال آنان را به غارت می‌بردند و ناموس آنها را مباح می‌شمردند. برای نمونه روزی گروهی از مسلمانان با خوارج روبه‌رو شدند. خوارج پرسیدند: شما کیستید؟ یکی از مسلمانان که خیلی باهوش و زیرک بود، گفت: بگذارید من پاسخ دهم. او چنین گفت: ما طایفه‌ای از اهل کتاب هستیم و به شما پناه آورده‌ایم تا کلام خدا را بشنویم. پس ما را به نقطه امنی برسانید. خوارج به همدیگر گفتند: پیمان پیامبر را محترم بدارید. بخشی از قرآن را بر آنها بخوانید و کسی را بر آنان بگمارید تا آنها را سالم به نقطه امن برساند! اما در مقابل به عبدالله بن‌خباب، صحابی پیامبر، گفتند: نظرت درباره علی بن‌ابی‌طالب(علیه السلام) چیست؟ او شروع به مدح و ثنای علی(علیه السلام) کرد. خوارج به او گفتند: تو از کسانی هستی که مرید نام اشخاص هستند. سپس خوارج این صحابی پیامبر را همراه با همسرش که آبستن بود، در کنار نهر آب کشتند و خونشان را در جوی روان ساختند.[37] بنابراین بت‌پرستان و مشرکان از شر خوارج در امان بودند؛ چنان‌که رسول خدا(صلّی الله علیه وآله)در این‌باره فرمود:«یَقتُلونَ أهْلَ الإسلامِ وَ یَدَعوُنَ أهْلَ الأوثانِ؛ آنان مسلمانان را می‌کشند و بت‌پرستان را به حال خود رها می‌کنند».[38]

 

دشمنى خوارج با مخالفان خود و کافر نامیدن آنها، سالیان سال بلکه قرن‌ها ادامه داشت درسال 45 ق پس از کشته شدن نافع بن‌ازرق، خوارج شورش کردند و هر کس از مخالفان خود را مى‌یافتند، به قتل مى‌رساندند، تا آنجا‌که بسیارى از مردم به بصره فرار کردند.[39]

 

مسعودى در مروج الذهب مى‌نویسد: صاحب الزنج در سال 255ق در زمان حکومت مهتدى شورش کرد و او از فرقه ازارقه خوارج بود؛ زیرا او همانند ازارقه زنان و کودکان و پیران وکسانى را که سزاوار کشته شدن نبودند، مى‌کشت و معتقد بود همه گناهکاران مشرک‌اند.[40]

 

 نافع بن‌ازرق براى اثبات جواز کشتن کودکان به سخن نوح(علیه السلام) استناد مى‌کرد: «وَقَالَ نُوحٌ رَّبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِينَ دَيَّارًا {26} إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَکَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا کَفَّارًا»؛[41] «نوح گفت: پروردگارا، هیچ‌یک از کافران را بر روى زمین باقى مگذار؛ چرا که اگر آنان را باقى بگذارى، بندگانت را گمراه مى‌کنند و جز نسلى فاجر و کافر به‌وجود نمى‌آورند. نافع مى‌گوید: نوح(علیه السلام) دعا کرد و از خداوند درخواست نکرد قومش را عذاب کند و او قوم خویش را کافر نامید، با‌اینکه برخى از آنان کودک و برخى هنوز به دنیا نیامده بودند، پس چگونه نوح(علیه السلام) کودکان و جنین‌هاى امت خویش را کافر بنامد وما کافر نخوانیم؛ در‌حالی‌که خداوند مى‌فرماید: «أَکُفَّارُکُمْ خَيْرٌ مِّنْ أُوْلَئِکُمْ أَمْ لَکُم بَرَاءةٌ فِي الزُّبُرِ»؛[42] «آیا کافرانٍ شما بهتر از آنان‌اند یا براى شما امان‌نامه‌اى در کتاب‌هاى آسمانى نازل شده است؟».[43]

وهابیان نیز چنین بوده‌اند و هستند در هیچ تاریخی نقل نشده است که وهابیان با کافران بجنگند یا مشرکی را بکشند. آنان تنها مسلمانان را از دم شمشیر گذرانده‌اند، بی‌ آنکه گناهی از آنها سر زند. کافی است کشتار مردم کربلا، طائف، یمن، حجاز و غیره[44] را از نظر بگذرانیم. آیا وهابی‌های به ظاهر ضد شرک و الحاد، تاکنون یک گلوله به سوی رژیم غاصب قدس و سران استکبار جهانی و مشرکان امروز جهان شلیک کرده‌اند؟

 

11. تحمیل اندیشه‌هاى انحرفی خود بر مسلمانان

هر دو گروه سعی می‌کنند اندیشه‌های خودشان را با جنگ و خون‌ریزی بر دیگران تحمیل کنند و در این راه از هیچ اقدامی فروگذار نکردند؛ در‌حالی‌که از اصول مسلّم اسلام اين است که تعامل فرقه‌ها و مذاهب اسلامی در میان خودشان و با دیگر ادیان و فرق بايد براساس اصول منطقى و دوستانه باشد و طبق فرمایش قرآن کریم در بحث‌ها و مناظرات حتماً باید حکمت، اندرز نیکو و جدال احسن رعایت شود: «ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ»؛[45] حتی تأکید می‌کند که این شیوه را در‌باره کفار و اهل کتاب نیز رعایت کنید؛ چنان‌که مى‌فرمايد: «وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْکِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ».[46]

 

12. بدعت در دین

شباهت دیگر وهابیان به خوارج آن است که هر دو بدعت‌های فراوانی در دین به‌وجود آورده‌اند. با مراجعه به کتاب‌های تاریخ فرق اسلامی و ملل ونحل نمونه‌های فراوانی از بدعت‌های فرقه وهابیان و خوارج را می‌توان دید، اما برای اختصار در ذیل فقط به بیان برخی از بدعت‌های آنان می‌پردازیم:

 

الف) بدعت‌های خوارج

برخی از بدعت‌ها و تحریف‌های آنان عبارت است از:

1. مدعی شده‌اند که آیه: «وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ»،[47] درباره ابن‌ملجم نازل شده است.

2.نجدات (پیروان نجده بن‌عامرحنفی) از گروه‌های خوارج به حد شراب خواری معتقد نبودند.

3. خوارج با استفاده از ظاهر آیه شریفه: «إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُّبِينًا {1} لِيَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ»،[48] ارتکاب گناه کبیره را براى پیامبران(علیه السلام) روا مى‌دانستند.

4. اجماع بر اینکه هر کس گناه کبیره‌ای انجام دهد،‌ کافر است و از دین به‌کلی خارج ‌می‌شود و از همین روی در کنار کافران پیوسته در آتش دوزخ خواهد بود.

5. آنان حد رجم (سنگسار کردن زناکار) را ثابت نمى‌دانستند و مى‌گفتند: آنچه در قرآن وجود دارد، فقط حدتازیانه براى مرد و زن زناکار است و حکم رجم در قرآن و روایات نیامده است.

6. همچنین معتقدند که حد قذف (‌نسبت ناروا) فقط براى کسى ثابت است که زن پاکدامنى را متهم به زنا کند‌، ولى عکس آن ثابت نشده؛ زیرا آنان به ظاهر آیه قرآن تمسک جسته‌اند که درباره قذف مردان پاکدامن سخنى به میان نیامده است: «و کسانى که به زنان پاکدامن نسبت زنا مى‌دهند، چهار گواه بر این گفته نمى‌آورند. پس بر آنان هشتاد تازیانه بزنید و از این پس هرگز شهادت آنان را نپذیرید، و ایشان فاسقان‌اند».[49]

7. مسلمانان را تکفیر کردند و خون آنان را مباح دانستند؛ مانند جریان عبدالله بن‌خباب که ذکر گردید.

ب) بدعت‌های وهابیان

وهابیان نیز بدعت‌هایی ایجاد کرده‌اند؛ مانند:

1. عدم جواز بستن بار سفر به قصد زیارت قبور انبیا و صالحین؛ [50]

3. حرمت بنای مسجد بر قبور؛ [51]

4. توسل به میت مانند کار بت‌پرستان است؛[52]

5. کسی که نمازش را تا غروب آفتاب تأخیر افکند، واجب القتل است[53] در‌حالی‌که رسول خدا از کشتار نمازگزاران نهی کرده است؛ هر چند مشرک و منافق باشند.

 

عسقلانی در کتاب الإصابة در ضمن بیان زندگی‌نامه «سرقوحه» که از منافقین بوده، بیان کرده: اصحاب پیامبر قصد داشتند او را بکشند. رسول خدا(صلّی الله علیه وآله) پرسید: هل يصلّي؟ فقالوا: إذا رآه الناس. قال:إنّي نهيت أن أقتل المصلّين؛ آیا او اهل نماز است؟ گفتند: بله. فرمود: از کشتن نمازگزاران نهی شده‌ام».[54]

 

13.ارائه تصویر خشن و بی‌منطق از اسلام

خوارج و وهابی‌ها سهم بزرگی در خشن و بی‌منطق جلوه دادن اسلام برجهانیان را داشته‌اند. مطالعه و تحقیق در تاریخ پیدایش و عملکرد این دو گروه این ادعا را به روشنی ثابت می‌کند، و این امر بر کسی پوشیده نبوده است، کشتار وقتل عام مسلمانان و به خصوص شیعیان که خوارج و وهابیان در طول عمر خود انجام داده‌اند، بسیار وحشتناک است؛ مانند کشتارهای هولناک در نجد، حجاز و عراق و... . از میان آنان گروه‌های تند‌رو و خشنی مانند القاعده، طالبان و سپاه صحابه سر برآورد. آنان با تربیت افراد ناآگاه و جاهل حملات تروریستی و انتحاری را گسترش دادند؛ به‌طوری‌که هیچ جای دنیا از خطر تروریستی و حمله انتحاری پرورش‌یافتگان وهابی در امان نیست. اینان مشکلات بزرگی برای مسلمانان در پیش مردم جهان ایجاد ‌کردند. می‌توان گفت قتل و خشونت لازمه جریان وهابیت است؛ به‌طوری‌که با شنیدن نام وهابی، ترور و خشونت نیز در اذهان تداعی می‌شود‌. لذا با وجود اینکه دین اسلام دین صلح و آشتی و پیامبرش پیام‌آور مهر و خوبی‌ها و رحمت برای عالمیان است‌، خشونت و انتحار از وهابی‌ها چهره‌ای خشن ، تروریست، و‌حشی و عقب‌مانده در جهان ترسیم می‌کند.

 

14.تفسیر به‌رأى

تفسیر به‌رأى، برابرکردن آیات قرآن با اندیشه‌ها و باورهاى خود است. خوارج از فرقه‌هایى به‌شمار مى‌روند که مى‌کوشیدند قرآن و روایات را در جهت اثبات باورها و اندیشه‌هاى خود تفسیر کنند. مبرد در‌این‌باره می‌نویسد:

 

نافع بن‌هلان، از گروه خوارج، حکم به کفر قاعدان و اطفال آنان داد و کشتنشان را جایز اعلام کرد. نجدة بن‌عامر، رئیس گروه دیگر خوارج، نامه‌ای به نافع نوشت‌ که تو کسانى کافر و واجب القتل دانستى که عذرشان در کتاب خدا آمده است: «لَّيْسَ عَلَى الضُّعَفَاء وَلاَ عَلَى الْمَرْضَى وَلاَ عَلَى الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُواْ لِلّهِ وَرَسُولِهِ».[55]

 

 نافع در جواب نوشت: «تو مرا نصیحت کردى و در سه امر به من ایراد گرفتى. اکنون تفسیر آنها را برایت بیان مى‌کنم. اما قاعدان این زمان همچون قاعدان زمان پیامبر نیستند؛ زیرا آنها در مکه محصور و مقهور بودند و راهى براى فرار نداشتند. قرآن فرموده که آیا زمین خداوند وسیع نیست، پس چرا هجرت نمى‌کنید؟ همچنین هنگامى‌که اعراب از پیامبر اجازه گرفتند که در جنگ شرکت نکنند، خداوند فرمود: «سَيُصِيبُ الَّذِينَ کَفَرُواْ مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ».[56] اما در مورد اطفال، قرآن از زبان نوح مى‌فرماید: «وَقَالَ نُوحٌ رَّبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِينَ دَيَّارًا {26} إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَکَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا کَفَّارًا».[57]در این آیه نوح فرزندان کفار را قبل از تولدشان کافر دانسته است. مسلمانان مثل کفار عرب‌اند که جزیه آنها پذیرفته نمى‌شود. اما مباح بودن امانات؛ همچنان‌که خداوند خون آنها را حلال کرد، اموال آنها را نیز براى ما حلال کرد. بنابراین اموال آنها فىء مسلمین است؛ پس تو از خدا بترس و جز توبه عذرى برایت نیست».[58]

نافع در نامه‌اى به عبدالله بن‌زبیر، او را به جهت تولاى عثمان کافر دانست و خطاب به مردم بصره نوشت.

خداوند فرموده: «وَقَاتِلُواْ الْمُشْرِکِينَ کَآفَّةً کَمَا يُقَاتِلُونَکُمْ کَآفَّةً»،[59]و هیچ عذرى را براى تخلف ازهجرت نپذیرفته و فرموده: «انْفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالاً».[60] خداوند عذر کسانى را که نمى‌توانند انفاق کنند، پذیرفته، ولى درعین حال مجاهدان را بر قاعدان تفضیل داده است و مى‌فرماید: «لاَّ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ».[61]

وهابیت نیز این چنین تفسیر به رأی می‌کنند. برای نمونه‌: طبق منابع حدیثی و تاریخی شیعیان و اهل‌سنّت آیه مباهله و آیه تطهیر بزرگ‌ترین سند اثبات حقانیت و افضیلت اهل‌بیت(علیهم السلام) است. ابن‌تیمیه، نظریه پرداز عقاید وهابیان، دلالت این دو آیه را برافضیلت اهل‌بیت نمی‌پذیرد و درباره آیه مباهله می‌گوید: علت اینکه پیامبر فقط نزدیکان خود را برد، این بود که مباهله تنها با نزدیکان و خویشاوندان حاصل می‌شود. بنابراین در جریان مباهله تنها همراهی نزدیکان لازم است، اما افضل بودن آنان شرط نیست.[62]

وی درباره آیه تطهیر می‌نویسد:

أما آیة الطهارة فلیس فیها إخبار بطهارة اهل‌البیت و ذهاب الرجس عنهم، وإنما فیها الأمر لهم بما یوجب طهارتهم و ذهاب الرجس عنهم.[63]

چنان‌که ملاحظه شد، ابن‌تیمیه به‌جهت هماهنگ ساختن این آیات با افکار انحرافی خویش، به تفسیر به رأی روی آورده است.

 

نتیجه

از مطالب گذشته نتیجه می‌گیرم که گروه وهابیت، هم از نظر باور و هم در رفتار و عملکرد شباهت‌های بسیار نزدیکی به گروه خوارج دارد. تحجر و قشری‌گری، بی‌تدبیری، کج‌فهمی، غرور، نادانی، سطحی‌نگری و ظاهر‌گرایی، تعصب، خشونت، ناسازگارى، تحمیل اندیشه‌هاى خویش بر مردم به زور شمشیر،کافر شمردن غیرهم‌کیش خود، سنگدلى و عدم مدارا، از ویژگی‌ها و شاخصه‌های اصلی این گروه است و دقیقاً همین ویژگی‌ها در گروه وهابیت نیز وجود دارد.

 

 پی نوشت:

[2]. برای اطلاع بیشتر در‌‌باره گروه خوارج به کتاب وقعة صفین، الخوارج  و الحقیقة الغائبة، تاریخ سیاسی صدر اسلام شیعه و خوارج، و  کتاب‌های مربوط به تاریخ زندگانی امام امیرالمؤمنین(علیهم السلام) و کتاب‌های ملل و نحل و فرق و مذاهب مراجعه شود.

[3] .ر.ک: مجموعة رسائل الکبری، رساله11، ص451؛ تاریخ المذاهب الإسلامیّة، ص311؛ رحلة ابن‌بطوطة، ص113.

[4]. ر.ک: مجموعة رسائل الکبری، رساله11، ص429.

[5]. ر.ک: کتاب التوحید، ص157.

[6]. ر.ک:  الکامل في التاریخ، ج6، ص248.

[7]. ر.ک: البدایة و النهایة، ج11، ص261؛ الکامل في التاریخ، ج6، ص248.

[8]. کتاب الرد علی الإخنائي، ص18و52؛ الجامع الفرید،کتاب الزیارة، ص438؛ التحقیق و الإیضاح لکثیر من مسائل الحج و العمرة، ص88-90.

[9]. ر.ک: الجامع الفرید، ص 306 و501.

[10].رک: البدایة و النهایة، ج11، ص254و273؛  تاریخ ابن‌خلدون؛ ج4، ص449و447؛ عنوان النجد، ج1، ص121؛ تاریخ المملکة العربیّة السعودیّة، ج1؛ص73-92؛ صفحات من تاریخ جزیرة العرب الحدیث، ص176و177؛ فجر الصادق،22؛ مسیر طالبی، ص408.

[11] . سوره انعام، آیه 57.

[12]. نهج‌البلاغه، برگردان: محمد دشتی، خطبه 40.

[13]. تفسیر المیزان ، ج7، ص 115-116.

[14]. سوره نساء، آیه 35.

[15]. بحارالأنوار، ج33، ص337، باب 22، ح580؛ العمده، ص459، ح963.

[16]. الدرر السنیّة، ص47.

[17]. الصواعق الإلهیّة، ص38.

[18]. سوره مائده، آیه44.

[19].ر.ک: شرح المقاصد، ج5، ص202.

[20]. سوره توبه، آیه49.

[21].سوره جن، آیه 18.

[22].سوره یونس، آیه 18.

[23].ر.ک: الکامل في التاریخ، ج 2، أخبار الخوارج.

[24]. نهج البلاغه، خطبه 127.

[25].الفتاوی الکبری، ج1، ص156، استفتای 145.

[26]. تاریخ المذاهب الاسلامیة، ص56و67.

[27]. سوره نور، آیه11.

[28]. کامل مبرد، ج 2، ص235 ــ 236.

[29].مستندات مطالب یاد شده در مباحث پیش مشخص شده است.

[30].ر.ک: الفرق بین الفرق، ص 73.

[31]. ر.ک: الملل والنحل‌، ج1، ص110-112؛  کتاب فرقة الأزارقة؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی،  ج 7، ص 726-739.

[32]. ر.ک: الدرر السنیّة في الأجوبة النجدیّة، ج10، ص7-86.

[33]. الفتاوی الکبری، ج1، ص156، استفتای145.

[34]. «أحدهما: خروجهم عن السنّة، وجعلهم ما لیس بسیئة سیئة، و جعلهم ما لیس بحسنة حسنة. الثانی في الخوارج و أهل البدع، أنّهم یکفرون بالذنوب و السیئات، ویترتّب علی ذلک استحلال دماء المسلمین و أموالهم، وأن دار الإسلام دار حرب، ودارهم دار الأمان ... »‌ (الصواعق الإلهیّة، ص85 ـ 86).

[35]. سوره آل عمران، آیه 103.

[36].سوره انعام، آیه65.

[37] . مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج1، ص213، باب 2، ح 10؛ شرح نهج‌البلاغه، ج2، ص 281ـ283، باب أخبار خوارج.

[38] . المجازات النبویة، ص255، ح273.

[39]. تاریخ الطبرى، ج3، ص427.

[40]. مروج الذهب، ج4، ص18.

[41]. سوره نوح، آیات 26 ـ27.

[42]. سوره قمر، آیه43.

[43]. تلخیص المحصّل، ص404 و466.

[44]. رک: تاریخ النجد و دعوت الشیخ محمد، ص142و143؛ تاریخ المملکة العربیّة السعودیّة، ج1؛ ص73-92؛ الدررالسنیّة في الرد علی الوهابیّة، ج1، ص45 و ما بعد آن؛ تاریخ العربیّة السعودیّة، ج1،ص139و ما بعد آن؛ فجر الصادق،ص22؛ مسیر طالبی، ص408؛ ماضی النجف و حاضرها،ج1،ص352.

[45]. سوره نحل، آيه 125.

[46]. سوره عنکبوت، آيه 46.

[47]. سوره بقره، آیه207.

[48].سوره فتح، آیه1.

[49].ر.ک: التنبیه والرد، ص 51؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلّین، ج 1، ص 157- 162؛ الفرق بین الفرق، ص 82- 87؛ التبصیر في الدین، ص 49- 51؛ الملل و النحل، ج 1، ص 118- 122.

[50] . الجنة الدائمة البحوث العلمیّة و الإفتاء، شماره 4230.

[51] . کتاب الزیارة، ص 410، المسالة الرابعة.

[52]. الجامع الفرید، رسالة التطهیر الاعتقاد، ص 501.

[53] . الفتاوی الکبری، ج 1، ص 154، استفتای 145.

[54]. الإصابة،ج‌3، ص37، شماره 3128.

[55].سوره توبه، آیه91.

[56].سوره توبه، آیه90.

[57]. سوره نوح، آیات 26 ـ 27.

[58].الکامل مبرد، ص609ـ610.

[59]. سوره توبه، آیه 36.

[60].سوره توبه، آیه41.

[61].سوره نساء، آیه95. الکامل مبرد، ص611

[62].منهاج السنّة، ج7، ص125ـ126.

[63].همان، ج4، ص21.

 

منبع:

1. قرآن کریم.2. نهج‌البلاغه: برگردان: محمد دشتی.3.نهج‌البلاغه: تحقیق: شیخ محمد عبده، بیروت: دارالمعرفة، بی‌تا. 4. الإصابة في تمیز الصحابة: محمد بن‌حجرعسقلانی شافعی، بیروت: دارإحیاء التراث العربي، بی‌تا.5. بحارالانوار: محمد باقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، 1404ق .6. البدایة و النهایة:حافظ بن‌کثیر دمشقي بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ دوم، 1407ق.7. تاریخ ابن‌خلدون: عبد‌الرحمن بن‌محمد بن‌خلدون، بیروت: دار احیاء التراث العربي، 1956م.8. تاریخ الإمم والملوک(تاریخ الطبرى): محمد بن‌جریر بن‌یزید طبری، بیروت: دارالکتب العلمیّة، 1407ق.9. تاریخ العربیّة السعودیّة: الیکی فاسیلییف،بیروت: شرکة المطبوعات، چاپ اول، 1998م.10. تاریخ المذاهب الإسلامیّة: محمد ابو زهره، قاهره: دار الفکر العربي، 1967م.11. تاریخ المملکة العربیّة السعودیّة: صلاح الدین مختاری، بیروت، بی‌تا‌.12. تاریخ النجد و دعوت الشیخ محمد: سنت جون فیلبی، بیروت: بی‌جا، بی‌تا.13. التبصیر في الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن الفرق الهالکین: ابوالمظفر شاهفورین طاهر بن‌محمد اسفرائینی، تحقیق: محمد زاهد کوثری، قاهره: مکتبة الخانجی، 1374 ق.14. تلخیص المحصل: خواجه نصیرالدین طوسی، تهران: موسسه مطالعات اسلامی، 1401ق.15. التنبیه والرد علی أهل الأهواء و البدع: ابو‌الحسن محمد بن‌احمد بن‌عبدالرحمن ملطی، تقدیم وتعلیق: محمد زاهد بن‌حسن کوثری، بیروت: مکتبة المثنی، مکتبة المعارف، 1388ق.16. الجامع الفرید: محمد بن‌ابراهیم نعمان، جده: دارالاصبهانِي، چاپ دوم، 1393ق.17. دائرة المعارف بزرگ اسلامی: تهران: مرکز دائرة المعارف، 1367ش.18. الدررالسنیّة في الاجوبة النجدیّة: عبد‌الرحمن بن‌محمد عاصمی، بی‌جا، چاپ دوم، 1425ق.19. الدررالسنیّة في الرد علی الوهابیّة: احمد بن‌زینی دحلان، استانبول: مکتبة ایشق، 1396ق.20. رحلة ابن‌بطوطة: محمد بن‌عبدالله لواتی، بیروت: دارالکتب العلمیّة، چاپ اول، 1404ق.21. رسالة التطهیر الاعتقاد(ضمن جامع الفرید): محمد بن‌عبدالوهاب، جده: دارالاصبهانِي، چاپ دوم، 1393ق.22. شرح نهج‌البلاغه: عبدالحمید بن‌ابی‌الحدید، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی،  1404ق.23. صفحات من تاریخ جزیرة العرب الحدیث: محمد عوض الخطیب، بیروت: دار المعراج، بی‌تا.24. الصواعق الالهيّة في الرد علی الوهابيّة: سلیمان بن‌عبد‌الوهاب، تحقیق: السراوی، بیروت: دار ذوالفقار، چاپ اول، 1998م .25. العمدة عیون صحاح الأخبار: یحیی بن‌حسن بن بطریق حلی، قم: انتشارات جامعه مدرسین، 1407ق.26. عنوان المجد في تاریخ النجد: عثمان بن‌عبدالله بن‌بشر، تحقیق:محمد بن‌ناصر ستری، بیروت: دارالحبیب، بی‌تا.27. الفتاوی الکبری: احمد بن‌تیمیه حرانی، بیروت: دار القلم، چاپ اول، 1407ق.28. فتح الباري بشرح صحیح البخاري: احمد بن‌علی بن‌محمد بن‌حجر عسقلانی شافعی، بیروت: دار احیاء التراث العربي، چاپ دوم،1402ق.29. فتنة الوهابیّة: احمد بن‌زینی دحلان، استانبول: مکتبة الحقیقة، 1422 ق.30. فجر الصادق في الرد علی منکري التوسل و الکرامات و الخوارق: جمیل افندي صدقي زهاوي، مصر: الواعظ، 1323ق.31. الفرق بین الفرق: عبدالقاهربن طاهر بغدادی، تحقیق: محمد محیی الدین  عبدالحمید، قاهره: مکتبة محمد صبیح، بی‌تا.32. فرقة الازارقة: محمد رضا حسن دجیلی، بغداد: مطبعة نعمان، 1393ق.33. الکامل في التاریخ: عزالدین علی بن‌محمد بن‌الأثیر الجزري، بیروت: دار احیاء التراث العربي، چاپ اول، 1408ق.34. الکامل: محمدبن یزید مبرد نحوی،  بیروت: چاپ اول، 1419ق .35. کتاب التوحید: محمد بن‌عبدالوهاب، مدینه منوره: الجامعة الإسلامیّة بالمدینة المنوّرة، چاپ پنجم، 1404ق.36. کتاب الرد علی الإخنائي: احمد بن‌تیمیه حرانی، ریاض: الرئاسة العامّة الإدارات البحوث العلمیّة، 1404ق.37. کتاب الزیارة(ضمن جامع الفرید): احمد بن‌تیمیه حرانيی، جده: دارالاصبهانِي، چاپ دوم، 1393ق.38. ماضي النجف و حاضرها: الشیخ جعفر آل محبوب، بیروت: دارالأضواء، چاپ دوم، 1406ق.39. المجازات النبویّة: شریف رضی، تحقیق: طه محمد زینی، قم: مکتبة بصیرتی، بی‌تا .40. مجموعة رسائل الکبری: احمد بن‌تیمیه حرانی دمشقی، مصر: مطبعة محمد علی صبیح، 906ق.41. مروج الذهب و معادن الجواهر: علی بن حسین مسعودی، به کوشش: یوسف اسعد داغر، بیروت، 1965م.42. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل: حسین نوری، قم: مؤسسة آل‌البیت(علیهم السلام)،  1408ق .43. مسیر طالبی: میرزا طالب اصفهانی، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ دوم،1363ش.44. معجم البلدان: شهاب الدين ابوعبدالله ياقوت بن‌عبدالله حموی، بيروت: دار صادر، چاپ دوم، 1995.45. معجم الصحابة: ابوالحسن عبدالباقی بن‌قانع، تحقیق: صلاح بن‌سالم المصراتی، مدینة منورة: مکتبة الغرباء الأثریّة، 1418ق.46. مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلّین: علی بن‌اسماعیل اشعری، به کوشش: محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره: مکتبة النهضة المصریّة، 1369 ق.47. الملل و النحل:عبد الکریم شهرستانی، ‌ قم:‌ شریف رضی، چاپ سوم، 1364.48. منهاج السنة: احمد بن‌تیمیه حرانی، تحقیق: محمد رشاد سالم، ریاض: جامعة الإمام محمد بن‌سعود الإسلامیّة، چاپ دوم، 1406ق

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

آسيب‏ شناسى جريان‏هاى تكفيرى و ...، از منظر مقام معظم رهبرى

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش