مقالات > گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۹/۲۳ تعداد بازدید: 171

در این نوشتار ویژگی ها و اندیشه های این چهار تفکر سلفی را بررسی کرده و نشان داده ایم که اختلافات فراوانی میان این چهار گرایش وجود دارد و اشتراک آن ها در بازگشت به سلف است که با افکار ابن تیمیه و طرفداران آن درآمیخته است.



نويسنده : مهدی فرمانیان

تفکر بازگشت به سلف به میزان قابل توجهی در جوامع اسلامی مورد استقبال عالمان و جوانان قرار گرفته است.در این میان گرایش های فکری گوناگونی در میان سلفیان به وجود آمده است که می توان از سلفیه تکفیری وهابی عربستان،سلفیه افراطی دیوبندی شبه قاره هند،سلفیه اعتدالی اخوان المسلمین مصر و سلفیه جهادی سید قطبی یاد کرد.در این نوشتار ویژگی ها و اندیشه های این چهار تفکر سلفی را بررسی کرده و نشان داده ایم که اختلافات فراوانی میان این چهار گرایش وجود دارد و اشتراک آن ها در بازگشت به سلف است که با افکار ابن تیمیه و طرفداران آن درآمیخته است.

کلمات کليدي: سلفیه،وهابیت،دیوبندیه،اخوان المسلمین،سازمان تبلیغی جماعت، دارالعلوم.

 

مقدمه

«پیروی از سلف»جمله ای است بسیار آشنا برای محدّثان تمام ادوار تاریخ اصحاب حدیث اهل سنت؛اما تا پیش از ظهور ابن تیمیه(م 728 ق)در اوایل قرن هشتم،این کلمه بیشتر در معنای لغوی اش یعنی «گذشتانگان»به کار می رفت.عبارت«پیروی از سلف»یا«ائمهء سلف»را می توان در عبارت اصحاب حدیث قرن دوم و سوم یافت.1

 

بعد از تبیین اصول سنت به دست احمد بن حنبل استفاده از لفظ«سلف»کاربرد بیشتری یافت و در این دوره به صورت مشخص تر به کار رفت.شهرستاین(م 548 ق) معتقد است که بسیاری از سلف،مثبت صفات ازلی برای خداوند بودند و برخی از سلف در اثبات صفات مبالغه کرده،به تشبیه گرفتار شدند،اما برخی دیگر از سلف متعرض تأویل نشدند،مثل مالک بن انس، احمد بن حنبل و سفیان ثوری.اینان روش سلف قبل از خود از اصحاب حدیث را پیمودند و گفتند:ما به آنچه در کتاب و سنت آمده،ایمان داریم و آن ها را تأویل نمی کنیم و گفتند:ما به مسائلی که سلف متعرض آن ها نشده،نمی پردازیم.2

 

لفظ سلف در قرن پنجم و ششم در آثار بسیاری آمده است.ابن ابی یعلی(م 526 ق) معتقد است که روش من همان روش سلف و پدرم است.روش سلف صالح رشید و دیدگله سلف حمید در اخبار صفات این است که صفات خداوند چنان است که بیان شده،ولی از ادراک حقیقتش عاجزیم.3

 

با مراجعه به آثار و افکار آن دسته از اصحاب حدیث که قبل از ابن تیمیه می زیسته اند،می توان افراد زیر را از کسانی دانست که به آرای سلف ظارهرگرا در باب صفات الهی توجه داشته و هرگونه تأویل آیات و روایات را مردود دانسته اند و همچون دیگر سلفیان در مسائل صفات الهی، براساس ظاهر آیات و روایات نظر داده و در عین حال از تشبیه دوری می جستند. ابن خزیمه(م 311)،محدّث معروف شافعی مذهب،در کتاب التوحید و اثبات صفات الرب؛4بربهاری(م 329 ق)،محدّث و شیخ حنبلیان در بغداد و مؤلف کتاب شرح السنة؛5 ابن ابی زید قیروانی مالکی مذهب (م 386 ق)معروف به مالک صغیر؛6 ابن بطّة عکبری حنبلی(م 387 ق)مؤلف کتاب الابانة عن شریعة الفرقة الناجیة؛7 ابن مندة حنبلی (م 395 ق)در کتاب الایمان و الرّد علی الجهمیة؛ثعلبی(م 427 ق)در تفسیر خود به نام الکشف و البیان؛8 بغوی معروف به فرّاء (م 516 ق)یکی دیگر از شافعی مذهبان سلفی در تفسیر معالم التنزیل؛9 ابن عربی(م 543 ق)، محدّث مالکی مذهب در کتاب العواصم 10 و ابن قدامه حنبلی(م 260 ق)مؤلف المغنی در شرح مختصر الخرقی در فقه حنبلی 11.

 

در قرن هفتم،ابن تیمیه ظهور کرد و در سال 698 ق کتاب معروف و جنجالی خود به نام الفتوی الحمویة الکبری یا العقیدة الحمویة الکبری را در پاسخ به سؤالی دربارهء «دیدگاه ائمهء دین دربارهء آیات صفات» نوشت و به کرّات از عقیده سلف یاد کرد. وی حدود پنجاه بار لفظ«سلف»را در این رسالهء کوچک به کار برد و نوشت:«در عقل صریح و نقل صحیح چیزی که مخالف طریقهء سلفیه باشد،وجود ندارد»12 و این چنین مکتبی با عنوان«سلفیه»راه خود را در تاریخ باز نمود.از سوی ابن تیمیه اجتهادات جدیدی صورت گرفت که مورد انتقاد شدید علمای اهل سنت قرار گرفت و سبکی در شفاء السقام و سمهودی در وفاء الوفاء به تفصیل به نقد ابن تیمیه در باب توسل و شفاعت پرداختند و اکنون نیز آثاری همچون آیین وهابیت از آیة اللّه سبحانی و مفاهیم یجب أن تصحّح از سید محمد علوی مالکی مذهب در نقد این تفکرات منتشر شده است.

 

بعد از ابن تیمیه،جریان سلفیه در زیدیه مدافعانی همچون ابن الامیر صنعانی و شوکانی یافت،ولی در تفکر اصحاب حدیث مدافعان جدی ای نداشت،تا این که محمد بن عبد الوهاب(م 1206 ق)در عربستان ظهور کرد و وهابیت را با گرایش تکفیری تأسیس کرد.در شرق جهان اسلام،شاه ولی اللّه دهلوی(م 1176 ق)به ترویج برخی از آرای ابن تیمیه در میان حنفیان شبه قاره هند پرداخت 13 و شاگردش سید احمد بریلوی بر پیروی از«سنت محض»و«طریقت سلف» تأکید فراوان کرد.وی منتقد تقدیس بیش از اندازه پیامبر و اولیای الهی بود و طلب حاجت و نذر برای آنان را جایز نمی دانست.14

 

در شمال آفریقا نیز در قرن حاضر، سید محمد رشید رضا تفکر سلفیه را پذیرفت و در آثار خود به ویژه در تفسیر المنار و مجله المنار از آن دفاع کرد و این چنین تفکر سلفیه در شمال آفریقا رواج یافت.اگرچه این چهار جریان فکری در اعتقادات و تفاسیر خود اختلافات فراوانی دارند،اما مبانی فکری آن ها به هم نزدیک است.نگارنده این سطور در کتاب مبانی فکری سلفیه به نقد این مبانی پرداخته و به تفصیل آن ها را رد کرده است.

 

از سوی دیگر جهان اسلام در سه قرن گذشته در اثر ضعف داخلی و استعمار خارجی لطمات فرهنگی،اقتصادی،اجتماعی و سیاسی فراوانی را متحمل گشته است. مسلمانان در این زمان به سه گروه تبدیل شدند:نواندیشان،اصلاح طلبان و اصول گرایان.

 

اصول گرایان که در اهل سنت نام سلفیه را با خود یدک می کشند،در ایران با عناوینی همچون بنیادگرایی،سلفی گری،بیداری اسلامی و احیاگری اسلامی و در ادبیات عرب با عناوین احیاء الدین،الصحوة الاسلامی،اصولیة الاسلامیه،الحرکة الاسلامیه و بعثة الاسلامیه از آن یاد می شود.15

 

تفکر بازگشت به سلف و اصول اسلامی به میزان قابل توجهی در تمام جوامع اسلامی،آن هم به صورت محلی و منطقه ای پراکندگی دارد.شاید بیشترین تأکید طراحان این تفکر بر بعد سیاسی جنبش است که در سلفیه شمال آفریقا و تمام جریاناتی که تحت تأثیر این جریان هستند،بیشتر دیده می شود. همین مباحث را می توان در سلفیه شبه قاره هند نیز مشاهده کرد.سلفیه عربستان اگرچه بیشتر بر بعد مذهبی خاصی تأکید می ورزد، اما تأثیر تفکر سید قطب و محمد قطب موجب ظهور جنبشی سیاسی و انقلابی از دل وهابیت گردیده است که برخی آن را وهابیت انقلابی و عده ای آن را وهابیت سیاسی و تعدادی آن را سلفیه جهادی یا سلفیه انقلابی نام نهاده اند؛اما به نظر می رسد «سلفیه انقلابی»بهترین نام برای این گروه باشد.

 

برپایهء بررسی ها و مطالعاتی که صورت گرفته،سلفیه در جهان اسلام را-براساس مناطقی که حضور دارند-می توان به چهار گروه یا گرایش منطقه ای تقسیم کرد.برخی سلفیان را به افراطی و معتدل تقسیم کرده و عده ای نیز به چهار گرایش:سلفیه معتدل، سلفیه اصلی،سلفیه طرفدار البانی و سلفیه جهادی تقسیم کرده اند؛اما در این نوشتار براساس چهار منطقه مهمی که جریان سلفی با تمام اختلافات و گرایش ها در آن مناطق ظهور کردند،به بحث پرداخته،سلفیان آن مناطق را بازکاوی می کنیم.

 

سلفیه وهابی تکفیری در عربستان

 

شاید برخی از محققان و پژوهشگران نام نهادن وهابیت به سلفیه را نپسندند و معتقد باشند که افکار وهابیت،با آراء و افکار سلف ارتباطی ندارد و هیچ یک از سلف،اعتقادات وهابیت را قبول ندارد. اگرچه این حرف حقی است و نگارنده این سطور هم با آن موافق است،اما امروزه با تبلیغات فراوان آل سعود و وهابیت،اطلاق سلفیه بر آنان پذیرفته شده و تمام مباحث سلفیه،بیشتر حول آراء و افکار سلفیانی می چرخد که تفکرات ابن تیمیه و ابن قیم جوزی را پذیرفته اند.بنابراین ما وهابیت را به عنوان یکی از مهم ترین جریانات سلفی عصر حاضر می شناسیم.محمد ابو زهره نیز همین راه ار رفته،می نویسد که«منظور از سلفیه همان کسانی اند که خود را به سلف منسوب کرده اند؛گرچه در برخی از اندیشه های آنان که به مذهب سلف نسبت داده ند،مناقشه خواهیم کرد.آنان در قرن چهارم هجر ظهور کردند و از حنبلیان بودند و چنین می پنداشتند که تمام آریشان به اما احمد بن حنبل منتهی می شود- همان کسی که اعتقادهای سلف را زنده کرد و در راه آن جگید-سپس در قرن هفتم ظهور تازه یافتند و شیخ الاسلام ابن تیمیه آن را دوباره زنده کرد و در فراخوانی به آن،دو چندان کوشید و مسائل دیگری به آن افزود که بزرگان عصر خویش را به اندیشه واداشت.سپس در قرن دوازدهم هجری در شبه جزیرهء عربستان،محمد بن عبد الوهاب این اندیشه ها را احیا کرد که وهابیان همچنان تا امروز منادی این افکارند و مردم را به مذهب سلف فرا می خوانند».16 آغاز دعوت وهابیان در دیار نجد،به سال 751 ق برمی گردد؛زمانی که محمد بن عبد الوهاب(1115-1206 ق) حرکت تبلیغـ خویش را در مبارزه با آنچه آن را شرک می نامند،آغاز کرد.17 وی برای توسعهء دعوت خود به درعیه رفت و با دادن دست اتحاد با محمد بی سعود (م 1179 ق)حاکم این شهر،راه را برای پیروزی های بعدی دعوت وهابی هموار کرد.حرکت مزبور ابتدا منطقهء نجد را تحت پوشش قرار داد.سپس در پی نبردها و خونریزی های فراوان،بر سواحل خلیج فارس و تمامی منطقهء حجاز حکومت کردند.در سال 1235 ق با قلع و قمع دولت وهابی به دست ابراهیم پاشای عثمانی،و قتل عبد اللّه بن سعود در اسلامبول،خاندان آل سعود از قدرت ساقط شدند و نزدیک به هشتاد سال در عزلت بودند.

 

مرحلهء دوم دعوت وهابیان با فعالیت عبد العزیز بن عبد الرحمان در سال 1319 ق با همکاری انگلستان آغاز شد؛زمانی که وی از کویت به نجد آمد و پس از تسلط بر نجد و توسعهء قدرت خود،کشور عربستان سعودی را ایجاد کرد و تاکنون فرزندان وی براین کشور حکومت می کنند.18

 

وهابیان در یکصد سال اخیر،خود را سلفی نامیده،در سراسر جهان اسلام با عنوان سلیفیه از افکار و آرای خود تبلیغ می کنند که یکی از این آثار،کتاب العقائد السلفیه بادلتها النقلیة و العقلیة نگارش آل بوطامی از بزگان وهابیت در عصر حاضر است.در این کتاب تمام عقاید وهابیت با عنوان عقاید سلفیه و به تبع آن عقاید سلف صالح قرون نخستین مطرح و به مسلمانان سنّی القا می شود.جهان اسلام هم در طول چند دههء گذشته سلفی بودن وهابیت را پذیرفته و برخی از علمای اهل سنت،گرایش هایی به این تفکر پیدا کرده اند.

 

از طرف دیگر اکثر اهل سنت به نقد آراء و افکار وهابیت پرداخته و به خوبی تبیین کرده اند که افکار وهابیت،اجتهادات ابن تیمیه است و هیچ یک از سلف به این اجتهادات، اعتقادی نداشته و آن ها را از مصادیق شرک نمی دانسته اند. به علت آثار متعدد در زمینه وهابیت و نقد افکار آنان به همین مختصر اکتفا کرده،خوانندگان را به آثار موجود ارجاع می دهیم.

 

جریان زیدیه سلفی اعتدالی

 

از قرن نهم هجری به بعد در زیدیه یمن، اندیشمندانی ظهور یافته که به تفکر سلفی گرایش پیدا کرده اند و کم کم از زیدیه معتزله یا زیدی اهل بیتی فاصله گرفتند.این افراد به رد و نقص افکار مطرح در زیدیه پرداخته، اندیشه و افکار اهل حدیث اهل سنت و ابن تیمیه را به زیدیه وارد کردند.زیدیه که تا آن زمان در فقه و کلام گرایش عقلی داشت با ظهور این افکار به سوی اهل سنت گرایش پیدا کرده،مروّج افکار احمد بن حنبل، ابن تیمیه و وهابیت گردید و این چنین به احادیث روایت شده از طریق اهل سنت متمایل شد.این چرخش از ابن الوزیر در قرن هشتم و نهم هجری شروع شد و در قرون بعد به وسیله فرزندان و شاگردان وی ادامه یافت.در قرن یازدهم حسن بن احمد جلال این راه را ادامه داده،در قرن دوازدهم این فکر حیات دوباره یافت.در این قرن دو نفر از بزرگان زیدیه به نام های صالح بن مهدی مقبلی و محمد بن اسماعیل معروف به ابن الامیر به دفاع از تفکر سلفیه پرداخته، حتی ابن الامیر رساله ای در تأیید دیدگاه های محمد بن عبد الوهاب نوشت.این گرایش در قرن سیزدهم با ظهور محمد بن علی شوکانی به اوج خود رسید و در اصول و فروع به حنابله نزدیک گردید.مدرسه شوکانی تاکنون در یمن پایدار مانده،اکنون دو طیف مختلف در زیدیه وجود دارد؛یکی از آن ها،همان خط اصیل زیدیه قاسمیه است که افکار اندیشمندان سابق زیدیه را ترویج می کند که می توان از این به عنوان«زیدیه اهل بیتی»یا «زیدیه معتزلی»یا کرد و دیگری جریان زیدیه سلفی یا زیدیه سنی است که به وسیلهء عربستان در حال تقویت است.

 

ابن الوزیر

محمد بن ابراهیم بن علی از نوادگان قاسم رسّی،معروف به ابن الوزیر،در سال 775 ق در یمن به دنیا آمد.وی نزد شافعیان مکه تلمّذ نمود و به حدیث اشتغال داشت و برخلاف خانواده اش میل شدیدی به اهل حدیث اهل سنت داشت.19

 

شوکانی دربارهء اسلوب کلمات و جملات ابن الوزیر می نویسد:«...روش نوشتاری او شبیه کلام ابن حزم و ابن تیمیه است...».20 ابن الوزیر در سال 840 ق از دنیا رفت.21

 

ابن الوزیر با نقد طریقه متکلمین،22 قائل است که بسیاری از امور دینی،مسائل فطری بوده،به استدلالات دقیق متکلمانه نیاز ندارد و حتی این استلال ها باعث مفاسد و شک و شبهه بیشتر می شود و در بسیاری از موارد متکلمان از کتاب و سنت دور شده،به آن مراجعه نمی کنند.23

 

ابن الوزیر با نقد متکلمان به تعریف محدیان پرداخته و از این که در زیدیه کتب حدیثی بسیار کم است گله مند بوده،زیدیه را به مراجعه به احادیث اهل سنت فرامی خواند.یکی از اساتید 24 ابن الوزیر رساله ای به او نوشته،وی را متهم به قول به رؤیت خداوند در قیامت،قدم قرآن و مخالف با اهل بیت می کند.ابن الوزیر در جواب این رساله به تألیف کتاب العواصم و القواصم دست می زند.او در این کتاب به احادیث ضعیف و مجعول استناد کرده،25 ولی گاهی خود به نقد احادیث می پردازد.

 

ابن الوزیر در این کتاب او صحابه،به ویژه 26 از ابو هریره دفاع کرده،می گوید:«اگر در راستگو بودن ابو هریره شک کنیم...شک در قادحین او اولی است».27

 

در دوران معاصر محمود ابو ریه از عمای اهل سنت به نقد مرویات ابو هریره پرداخته، کتاب شیخ المضیرة ابو هریره را تألیف نمود کاه باعث مباحث فراوانی در محافل اصحاب حدیث گردید.احمد محمود صبحی خلاصه در کتاب فی علم الکلام آورده است.28

 

ابن الامیر

محمد بن اسماعیل از نسل امام مجتبی علیه السّلام در سال 1099 ق در یمن متولد شد.سپس راهی مکه گردید و نزد علمای مکه درس خواند و به شهرش بازگشت. ابن الامیر کتاب ضوء النهار حسن بن احمد جلال(م 4801 ق)را که بر مشی سلفیان بود، تدریس کرده بر آن حاشیه ای نوشته،نام آن منحة الغفار علی ضوء النهار نامید.در اواخر عمر وی وهابیت در عربستان ظهور کرده؛ ابن الامیر به سرعت آن را تأیید نمود،ولی هنگامی که دریافت وهابیت مسلمانان را کافر می دانند از تأیید خود پشیمان گشته، افعال و اعمال وهابیت در کشتار مسلمانان را تقبیح کرد.وی در سال 1182 ق از دنیا رفت.29

 

ابن الامیر در رسالة تطهیر الاعتقاد من إدران الإلحاد به تأیید محمد بن عبد الوهاب پرداخته و با تأثیرپذیری از ابن تیمیه زیارت اهل قبور را مشابه عمل مشرکان دانسته و نذر برای مردگان و طواف پیرامون قبر را حرام و شرک دانسته است.او همچنین بناء بر قبر حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله را عملی اسلامی ندانسته،می گوید:«این بنا ساخته صحابه و علمای امت نیست،بلکه برخی از سلاطین مصر آن را ساخته اند».30

 

دیدگاه های وی بسیار شبیه اعتقادات ابن تیمیه بوده،در این زمینه می نویسد: «هرکس اعتقاد به قبری دارد و او را نافع یا ضار می داند یا از آن حاجتی می خواهد...یا به آن ها متوسل می شود،یا نذری برای زنده یا مرده می کند،یا طلب حاجتی از آن دارد. تمام این ها شرک است و رفتار جاهلیت».31

 

وی نه تنها در تصحیح عمل مسلمین نمی کوشد،بلکه اگر کسی هم درصدد برآید، آن را انکار می کند.وی در این زمینه می نویسد:«اگر شما بگویید که قبوریون می گویند:ما خدا را عبادت کرده و نماز و روزه و حجّمان برای خداست،ما جواب می دهیم که این جهل است.در دل آن ها شرک وجود دارد و دعا و ندا و توسل و استغاثه و نذر این افراد نشانهء اعتقاد آن ها به پرسش قبور است».32

 

شوکانی

محمد بن علی شوکانی در سال 1172 ق در یمن متولد گردید.وی در یمن درس خواند و در سال 1209 ق قاضی یمن شد و در سال 0521 ق در صنعاء از دنیا رفت.یکی از مهم ترین آثار وی نیل الاوطار است. شوکانی این کتاب را به توصیه دو استادش عبد القادر بن احمد و حسن مغربی نوشته است.33 عبد القادر بن احمد از شاگردان محمد بن اسماعیل الامیر بوده و تفکرات سلفی را از ابن الامیر اخذ نموده و به شوکانی انتقال داده است.34 شوکانی در البدر الطالع می نویسد:«من صحیح مسلم،فتح الباری، سنن ابن ماجه و تمام سنن ترمذی را نزد عبد القادر بن احمد خواندم.او بیشترین تأثیر را در من داشت».35

 

شوکانی در رساله التحف علی مذهب السلف دربارهء صفات خبری می نویسد:«حق این است که فهم سلف بهتر از خلف بوده و اصحاب و تابعین آیات و روایات را بر ظاهرش حمل کرده و از قیل و قال پرهیز می کردند.بنابراین باید همان راه سلف را رفت و از تفکر آن ها تبعیت کرد.سلف می گوید:ما استواء را برای خدا قائلیم،ولی از کیفیت آن خبر نداریم».36

 

شوکانی که راه ابن تیمیه را در پیش گرفته بود،رساله ای در تحریم بنای قبور نوشته و نام آن را شرح الصدور فی تحریم رفع القبور نهاده است.وی در این زمینه ادعای عجیبی کرده و می نویسد:«تمام مردم،از سابق و لاحق،اول و آخر،از زمان صحابه تاکنون اتفاق دارند که رفع قبور و بنای بر آن ها بدعت است و پیامبر وعده عذاب بر فاعل آن داده است و هیچ یک از مسلمانا در این زمینه مخالفتی نکرده است،ولی گویا امام یحیی بن حمزه مقاله ای نوشته و بنای بر قبور را جایز دانسته است و کسی غیر از ایشان این مطلب را بیان نکرده و تمام کسانی که در فقه،این را قبول کرده اند به او اقتدا کرده اند».37

 

شوکانی در این مسئله خود را به تجاهل زده و عمل صحابه در بقای بنا قبور انبیاء در ایران و شام را نادیده گرفته است.قبر حضرت ابراهیم در شام قبر حضرت دانیال در شوش،قبر سلمان در مدائن،نشانهء توجه مسلمانان به این قبور است.

 

مبنای اصحاب حدیث و ابن تیمیه عدم تأویل است،ولی اگر حدیث یا آیه ای مخالف اعتقادات آن ها باشد،تأویل آن اشکالی ندارد واین تناقضی آشکار در افکار و آرای سلفیه،از جمله شوکانی است.

 

شوکانی دربارهء اثبات وصایت حضرت امیر به احادیثی از مسند احمد بن حنبل و غیر آن تمسک کرده و وصیت را ثابت می داند،ولی مثل دیگر بزرگان زیدیه این احادیث را حمل بر اولویت کرده که مردم به خاطر عذر نتوانستند به این اولویت جامه عمل بپوشانند.38

 

سلفیه زیدیه با حمایت های وهابیت در یمن حضور پررنگی دارند و در پی ترویج افکار سلفیان می باشند و مدارس و مساجد پررونقی در یمن ایجاد کرده اند.

 

سلفیه در شبه قاره هند

 

شاه ولی اللّه دهلوی در سال 1114 ق در هند به دنیا آمد.او نزد پدرش شاه عبد الرحیم دهلوی تلمذ کرد و در سال 1143 ق به حجاز رفت و چهارده ماه نزد اساتید مکه و مدینه با افکار ابن تیمیه آشنا گردید.سپس در سال 1145 ق به هند بازگشت و تا هنگام مرگش در سال 1176 ق به تدریس و تألیف پرداخت.وی کتابی به نام رسالة التوحید دارد که برخی تأثیرات ابن تیمیه در این اثر یافت می گردد.بعد از او سید احمد بریلوی به همراه شاه اسماعیل دهلوی از شاگردان و منسوبان شاه ولی اللّه دهلوی،تفکر سلفی را در هند گسترش دادند.39

 

شاه ولی اللّه دهلوی باب اجتهاد را که از مدت ها پیش بسته شده بود در هند باز کرد و در این موضوع به سخنان ابن تیمیه و ابن قیم استناد نمود.شاه ولی اللّه برخی از اجتهادات ابن تیمیه را پذیرفت و توجه زیاد به مشایخ و اولیای الهی را مورد نقد قرار داد و مطالعه موطا مالک را در هند احیا کرد.

 

جمال الدین قاسمی از علمای سلفی دمشق در کتاب قواعد التحدیث،که اثری مهم در اصول حدیث به شمار می آید،اغلب به تفکر شاه ولی اللّه اشاراتی دارد.ابو زهره در رسالة الحدیث و المحدثون به نقش بی همتای شاه ولی اللّه در زمینهء اشاعهء مطالعهء حدیث در هند پرداخته است.

 

تفکر شاه ولی اللّه برمبنای زیر استوار بود:

 

1:سلفی گری و توجه به سلف،که براساس رد قطعی شرک با تکیه بر قرآن و حدیث و تعادل بین عبادات و عادات بر مبنای نظریه سلفی گری می باشد.40

2.اجتهاد و فقه مقارن:او بر این باور است که در مسائل مربوط به اعتقادات یا آیین و مراسم می توان از احکام و فتوای چهار مکتب اصلی فقهی تبعیت کرد که برگرفته از تفکرات ابن تیمیه بود.

 

شاه ولی اللّه به بعضی از اعمال صوفیان ایراد می گرفت 41 و در مسئلهء شفاعت، همچون محمد بن عبد الوهاب،توسل به پیامبران و اولیا اللّه را جایز ندانسته،نسبت به شیعیان سخت گیر بود،اما به اهل بیت علیهم السّلام ارادت خاصی داشت.42

 

بعد از شاه ولی اللّه،شاه عبد العزیز دهلوی (1159-1239 ق)فرزند شاه ولی اللّه ملقب به سراج الهند به خاطر این که کمپانی هند شرقی در کلیهء دعاوی تعاریف خود را جاگزین شریعت اسلام نموده بود،43 هند را سرزمین کفار و دار الحرب اعلام کرد.44 ادامه دهندهء راه عبد العزیز کسی نبود جز شاگرد وفادار و مریدش سید احمد بارلی یا بریلوی (1786/1201-1831/1246).او قائل به پیروی از«سنت محض»و«طریقت سلف» بود.وی تقدیس بیش از حدّ پیامبران و اولیاء اللّه را که نزد صوفیان مطرح بود،بدعت دانسته،مراسم تعزیهء شیعیان را نیز کاری بدعت آمیز تلقی می نمود.وی با همراهی شاه اسماعیل دهلوی(نوهء شاه ولی اللّه دهلوی) و عبد الحی بن هبة اللّه،داماد شاه ولی اللّه،به تبلیغ آیین خود پرداخت.او سجده بر قبور و طلب حاجت از آن ها و نذر و نیاز به اولیاء و افراط در تعظیم مرشد را جایز نمی دانست و مخالف تفضیل علی علیه السّلام و بزرگداشت امام حسین علیه السّلام بود.45

 

او وساطت اولیاء در انجام افعالی که تنها از خداوند برمی آید شرک می دانست.وی اصلاحات خود را برپایهء اعتقاد به وحدانیت خدا و محو شرک و بدعت در قالب تصوف خانقاهی و نفی اعمال عبادی و عرفانی معمول مسلمانان هند آغاز کرد و برمبنای ایمان حقیقی به قرآن و سنت،در پی اعادهء اسلام سلفی برآمد.46 گفتنی است که در اسناد بریتانیا همواره از پیروان سید احمد بارلی با عنوان وهابی یاد شده است.47 در کتاب المهنّد علی المفّند دربارهء مفهوم وهابیت در هند آمده که زمانی در بمبئی هرکسی از سجدهء قبور اولیاء و طواف آن منع می کرد وهابی نامیده می شد.48

 

مدرسه دار العلوم دیوبند

 

در سال 1857 م قیامی از سوی مسلمانان هند علیه انگلیسی ها استعمارگر صورت گرفت که به شدت سرکوب شد.در واکنش به شکست قیام مردم هند در سال 1857 م سه گرایش در بین مسلمانان هند به وجود آمد که یکی از آن ها تأسیس مدرسهء سلفی به پیروی از شاه ولی اللّه و سید احمد بریلوی در دیوبند به دست مولانا محمد قاسم نانوتوی در سال 1867 1283/ ق بود.در مدت 30 سال بعد از تأسیس مدرسه نزدیک به 04 مدرسهء یاد شده وابسته به آن بنیان نهاده شد که همهء آن ها،برنامهء آموزشی و اساتید خود را از مدرسهء دار العلوم دیوبند اخذ کردند،لذا دیوبند مرکز جدیدی برای نشر اسلام در هند گردید.49

 

بنیانگذاران دیوبند که عمیقا تحت تأثیر شاه ولی اللّه دهلوی بودند،بیشتر به کلام با رویکردی حدیث گرایانه نظر می نمودند.50 در دوران محمود الحسن(1267-1340 ق)که از نسل دوم اساتید دیوبند بود؛دیوبند اعتبار بین المللی یافت و بعد از الازهر در مرتبهء دوم قرار گرفت و افرادی از جنوب آفریقا، کشورهای جنوب شرق آسیا،آسیای مرکزی، ایران و به خصوص افغانستان به دیوبند آمدند.51

 

در این زمان گرایش اصلاحی نزدیک به اندیشهء وهابیت در هند پررنگ شد و بیشتر بزرگان مذکور به بعضی اعمال با نگاه بدعت آمیز و شرک آلود می نگریستند و علمای دیوبند کم کم به وهابیان نزدیک شدند.

 

رویکرد این مدرسه در دورهء مقدمات بر حدیث و فقه حنفی تأکید دارد.52 زبان تدریس در این مدارس اردو است.کتاب تصفیة العقیدة مولانا قاسم نانوتوی به عنوان کتاب اعتقادی و تقویة الایمان شاه اسماعیل دهلوی در بین دیوبندیان از اهمیت خاصی برخوردار است.

 

شاه اسماعیل در کتاب تقویة الایمان به بعضی اعمال صوفیان همچون احترام به قبور،نذر برای مردگان،مخالفت با عرس،53 سجدهء احترام بر مرشد،مراسم مرگ و تولد و زیارت قبور تاخته و آن ها را خلاف شرع دانسته است.به اعتقاد برخی،این کتاب ترجمهء کتاب التوحید محمد بن عبد الوهاب است.54 در سال 1967 م دولت هند به یادبود صدمین سال تأسیس مدرسهء دار العلوم دیوبند،تمبر یادبودی با چاپ رساند و نخست وزیر هند،ایندیرا گاندی،از دیوبند دیدن کرد.از آن زمان تاکنون نیز مدارس دیوبند به کار خویش ادامه می دهند و سالیانه صدها نفر از آن مدارس فارغ التحصیل می گردند،و دیوبند به عنوان مسلک اصلی علمای شبه قاره شناخته می شود.55

 

سازمان تبلیغی جماعت

 

یکی از سازمان هایی که مؤسسان آن پرورش یافتهء مدارس دیوبند به شمار می روند،سازمان تبلیغی جماعت هندوستان است که درحال حاضر فعال ترین سازمان دینی مسلمانان هند است.این سازمان هزاران نفر عضو و میلیون ها نفر هوادار دارد و روزانه صدها گروه سیار تبلیغی به سراسر هند اعزام می کند و حتی حوزهء فعالیت خود را به اروپا و آمریکا نیز گسترش داده است. بنیانگذار این سازمان مولانا محمد الیاس (م 1364 ق)است که به دیوبند رفته،در درس شرح صحیح بخاری و سنن ترمذی شرکت کرد و سازمانی تأسیس کرد که اکنون بزرگ ترین سازمان تبلیغی-دینی هند است. او از معتقدان دینی خواست که چند روز در ماه را به خدمت دین درآمده،برای خدا به تبلیغ اسلام بپردازند.

 

هسته های اولیهء مبلّغان با بودجهء شخصی و بدون دریافت مزد از مردم یا سازمانی برای تبلیغ به روستاها و شهرهای مختلف رفته،آداب و اعمال عمومی اسلامی همچون نماز،روزه و حجاب را به مردم یاد می دادند.آنان غذای خود را به همراه می بردند و در مساجد سکونت می کردند.این کار به وسیلهء جانشینان مولانا الیاس،همچون مولانا یوسف و مولانا انعام حسن با شدت بیشتری ادامه یافت و اکنون در سراسر هند به عنوان پرچمداران اهل حدیث و سلفی گری شناخته می شوند.از معروف ترین مبلّغان این سازمان، شیخ الحدیث مولانا زکریا (1315-1364 ق)مؤلف کتاب فضائل الاعمال است که کتاب مهمی نزد اصحاب حدیث هند است.سازمان با صوفیانی که احترام به قبور،شفاعت بزرگان و احترام مرشد و تبلیغ می کنند، مخالف است و تأکید بر نماز،ریش گذاشتن و عدم توسل به اولیاء از مهم ترین تبلیغات آن هاست.آن ها برگزاری مراسم سوگواری،تولد امام زمان و عید نوروز را بدعت می دانند و شدیدا نسبت به خلفای سه گانه متعصب اند و از بی احترامی به آن ها ناراحت می شوند و حتی برای معاویه نیز احترام قائل اند.56 از بزرگان آن ها ابو الحسن ندوی،شیخ محمد بشیر(رئیس جماعت در پاکستان)و شیخ منظور احمد نعمانی را می توان نام برد.اکنون مدرسه دار العلم زاهدان براساس تفکر دیوبندیه و سازمان تبلیغی جماعت اداره می شود.

 

سلفیهء شبه قاره هند ذکر تولد پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را جایز،بلکه مستحب دانسته اند،به شرط آن که به اعمال خلاف شرع نینجامد و مخالف سیرهء سلف نباشد.سهارنپوری می گوید این که بزرگان ما از بزرگداشت بعضی موالید جلوگیری می کردند،به خاطر منکراتی بود که در آن ها انجام می شد؛مثل ذکر روایات موضوعه،اختلاط زن و مرد، اسراف در تزئینات و تکفیر و سب و لعن هرکس که در آن مجالس شرکت نکند، ولی اگر مجالس خالی از منکرات باشد هیچ کس مخالف ذکر تولد پیامبر و امثال آن نیست.57

 

دیوبندیه با طواف پیرامون قبر،سجدهء تعظیم در وقت ورود به زیارتگاه بزرگان و اولیا،سجده در برابر مرشد،مراسم تعزیهء شیعیان هندوستان،اعتقاد به قدوم روح پیامبر از عالم ارواح به عالم شهادت در زمان مجالس بزرگداشت میلاد پیامبر صلّی اللّه علیه و اله مخالف کرده،آن ها را بدعت در دین معرفی می نمایند.58

 

دیوبندیه و رابطه با وهابیت 59

وهابیت عربستان در درون خود معتقدان افراطی و غیرافراطی دارد.دولت عربستان به گرایش های هم فکر،یا نزدیک به خود کمک های معنوی و مادی زیادی می کند و در کل به جریان اهل حدیث اهل سنت رونق می بخشد.با این حال عده ای از علمای وهابی عربستان به همهء فرق دیگر نگاه منفی دارند. آنان به خاطر مخالفت شدید رهبران بزرگشان همچون ابن تیمیه،این قیم و محمد بن عبد الوهاب با تصوف،کتاب ها و جزوات بسیاری در نقد تصوف نوشته اند. دیوبندیان در این اواخر به وهابیت نزدیک شده اند،ولی به خاطر بعضی اختلافات عقیدتی از طرف وهابیت کتبی در ردّ دیوبندیان نوشته شده و می شود.از جملهء این کتاب ها می توان به کتاب السراج المنیر فی تنبیه جماعة التبلیغ علی أخطائهم نام برد که نویسنده به اشتباهات عقیدتی سازمان تبلیغی جماعت هند پرداخته و مباحث صوفیان را از خطاهای آنان بیان کرده است.کتاب دیگر القول البلیغ فی التحذیر من جماعة التبلیغ از نویسنده پرکار وهابی،شیخ حمود بن عبد اللّه توجیری است که شدیدا در کتاب خود به بزرگان دیوبندیه همچون شیخ رشید احمد گنگوهی،شیخ امداد اللّه مکی و...اعتراض نموده و اعمال صوفیانه آن ها را زیر سؤال برده است.همچنین نویسندهء کتاب الدیوبندیة،تعریفها و عقایدها،شیخ محمد زکریا کاندهلوی رهبر معنوی اهل حدیث هندوستان به عنوان کسی که روایات موضوعه و ضعیف را قبول دارد و در کتاب هایش اوهام و خرافات را نقل می کند، یاد می نماید.کتاب دیگری که تخصصا در این موضوع نوشته شده و از نظر اطلاعات در این زمینه کتاب مناسبی است،دعوة الامام محمد بن عبد الوهاب فی القارّة الهندیة بین مؤیریها و معاندیها نوشته ابو المکرم بن عبد الجلیل سلفی است که در آن از شیخ محمد انورشاه کشمیری و شیخ حسین احمد مدنی به عنوان دو مدرّس بزرگ دیوبندیه و مخالف سرسخت محمد بن عبد الوهاب یاد می نماید.

 

می توان گفت که اگرچه وهابیت با فرقهء دیوبندیه شبه قاره هند به دلیل گرایش به تصوف مخالف است،ولی اشتراکات فراوانی در باب توسل و شفاعت میان این دو مکتب وجود دارد.

 

سلفیه در شمال آفریقا

 

شاید اولین جرقه های تفکر سلفی ابن تیمیه ای را بتوان در سخنان سید محمد رشید رضا(1937 م)جست وجو کرد.رشید رضا شاگرد محمد عبده بود و ابتدا روش اصلاحی او را پذیرفت،اما در دوران اقامت رشید رضا در مصر،دو تن از نوادگان محمد بن عبد الوهاب؛یعنی عبد الرحمان بن حسن و عبد اللطیف بن حسن به مصر آمده، شروع به انتشار آثار محمد بن عبد الوهاب نمودند.رشید رضا تحت تأثیر افکار آنان با ابن تیمیه آشنا شد و عقاید وی را پذیرفت.

 

رشید رضا خود در این باره می نویسد:«در اوایل طلبگی فکر می کردم که مذهب سلف، مذهب ضعیفی است،اما هنگامی که آثار ابن تیمیه و سفارینی را مطالعه کردم به این نتیجه رسیدم که مذهب سلف،مذهب حقی است و مخالفان آن از افکار سلفیه اطلاعی ندارند».60

 

رشید رضا از هواداران بازگشت به سلف بود و در مجله المنار به تبلیغ این اندیشه می پرداخت و حسن البناء هم تحت تأثیر گرایش های سلفیه رشید رضا قرار گرفت.61 رشید رضا پس از پذیرش تفکرات سلفیه،از مبلّغان وهابیت در مصر گشته،آثار محمد بن عبد الوهاب را با عنوان مجموعة التوحید به چاپ رسانید و خود نیز آثاری همچون الوهابیة و الحجاز تألیف کرد.رشید رضا می گفت که برای خدا ربع قرن از وهابیت دفاع می کند و عبد العزیز پادشاه عربستان را خلیفه عادل می داند.62

 

رشید رضا ابن تیمیه را اعلم اهل زمین دانسته،در این باره معتقد است که هیچ کس به اندازهء ابن تیمیه از مسائل دینی اطلاع ندارد و کلام وی بر تمام متکلمان برتری دارد و هیچ کس از کتاب های ابن تیمیه بی نیاز نیست. آثار ابن تیمیه نسبت به شرح مواقف و شرح مقاصد برتری دارند؛چون آثار ابن تیمیه ما را به مذهب سلف نزدیک می کند.63

 

مهم ترین کار رشید رضا در راه تبلیغ عقاید سلفیان تأسیس مجله المنار بود که نخستین شماره آن در سال 1898/1315 در قاهره منتشر شد و او تا سی و پنج سال به طور مداوم در صفحات آن عقاید اشاعره و صفویان(عقاید رایج مسلمانان مصر)را با معیارهایی که از ابن تیمیه گرفته بود،نقد می کرد.

اخوان المسلمین و گسترش سلفی گری اعتدالی و افراطی در شمال آفریقا

بعد از رشید رضا گسترش تفکر سلفیه در مصر مدیون اخوان المسلمین است که پیرو معتدل سلفیه گردید.اخوان را در 1928 و حسن البناء در اسکندرسه تأسیس کرد.واکنش حسن البناء در برابر بحران به وجود آمده در جهان اسلام(یعنی الغای خلافت)،طرفداری از بازگشت به بنیادهای اسلام،یعنی دعوت به سلفیه بود.دعوت بناء بازتاب مستقیم جنبش های تجدید حیات طلبانه قبلی بود.64

 

حسن البناء را بیش از هر فرد دیگر، می توان تجسم تجدید حیات تفکر سلف سنّی قرن بیستم دانست.گرچه جنبش بنّاء فاقد عمق فلسفی جنبش سلفیه بود،اما موفق شد آن چنان حمایت توده ای را سازماندهی کند که هیچ جنبش اسلامی دیگری در قرون اخیر قادر به انجام آن نبود.بناء علاقهء چندانی به مسائل پیچیده ایدئولوژیک نداشت.وی برای ترویج ایدئولوژی اخوان،به قرآن و شش کتاب معتبر حدیث(صحاح ستّه)تکیه می کرد.به علاوه،وی به افکار و اقدامات دیگر شارحان پیشگام سلفی گری،از جمله احمد بن حنبل،ابن حزم،ابن تیمیه،نووی،و دیگر نظریه پردازان تأسی می جست.65

 

از دل تفکرات اعتدالی و تقریبی اخوان المسلمین،گرایش افراطی هجرت و جهاد سید قطب بیرون آمد.سید قطب رهبر معنوی اخوان المسلمین،در زندان تندرو گردید و حلقه ارتباطی میان اخوان المسلمین و گرایش های افراطی گردید.

 

در واقع،سید قطب به عنوان یک ایدئولوگ مبارز،رهبری تبدیل سلفی گری اعتدالی اخوان المسلمین به افراطگرایی دههء 1970 را به عهده داشت.نقش و نفوذ محوری سید قطب بر مبارزات جدید از سه ویژگی برخوردار بود:

 

1.سید قطب به عنوان یک نظریه پرداز تأثیر نیرومندی بر نوزایی و جهت گیری جدید ایدئولوژی اسلامی داشت؛

2.قطب به عنوان عضو برجستهء اخوان المسلمین کهن،تداوم سازمانی میان اخوان و شاخه های انقلابی آن را فراهم می ساخت؛

3.سرپیچی سید قطب،به عنوان یک عنصر فعال،از دولت و مرگ او باعث شد تا مبارزان جوان تر شیوهء شهادت را از او بیاموزند.

 

سید قطب واقعیت اجتماعی را تضاد دائمی میان راه اسلامی و جاهلیت می دانست.قواعد و پایه های اصول ایدئولوژیک او را می توان چنین خلاصه کرد:

یک: سیستم اجتماعی-سیاسی مسلط بر جهان اسلام،سیستم جاهلیت آمیخته با گناهکاری،بی عدالتی،رنج و انکار ارشاد الهی اسلامی است.66

دو: وظیفه مسلمانان با ایمان این است که برای تبدیل جامعهء جاهلی از طریق دعوت و جهاد پیکارجویانه،به تجدید حیات اسلام دست زند.67

سه: تبدیل جامعهء جاهلی به جامعهء راستین اسلامی،به عهده مسلمانان پیشتاز فداکار است.68

چهار: هدف نهایی مسلمانان متعهد باید استقرار حاکمیت خداوند در روی زمین باشد،تا به این وسیله تمام گناهان،رنج ها،و فشارها رفع شود.69

 

سید قطب به عنوان یکی از شارحان تفکر بنیان گرایانه در زمینهء مخالفت با موضوعات مجرد فلسفی و تأکید بر تعبیر و تفسیر تحت الفظی برداشت های اسلامی از شیوی ابن حزم،ابن تیمیه و شاگردان او پیروی کرد.در میان نویسندگان قرن بیستم، حسن البناء و ابو الاعلی مودودی تأثیر خاصی بر شکل گیری نظریه های سید قطب گذاشتند.70 در این موارد،سید قطب کوشش می کرد خداشناسی بنیادگرایانه ابن تیمیه و ابن قیم جوزی،نظریه پردازان عمدهء سلفیه را احیا کند.71

 

سید قطب در بخش هایی که کتاب خود می نویسد:«ما امروز در جاهلیتی به سر می بریم مشابه جاهلیتی که به هنگام ظهور اسلام وجود داشت و بلکه تاریک تر از آن. تمامی آنچه در اطراف ماست،جاهلی است...تصورات و عقاید مردم،عادات و تقالید آن ها،منابع فرهنگشان.هنرها و ادبیاتشان،مقررات و قوانینشان.حتی بسیاری از آنچه را که فرهنگ اسلامی،منابع اسلامی، فلسفه اسلامی و تفکر اسلامی می شماریم جاهلی است...این ها همگی محصول این جاهلیت است 72. ..جامعه اسلامی جامعه ای نیست مرکب از افرادی که خود را«مسلمان» نامیده اند،حال آن که شریعت قانون آنان نیست،هرچند نماز بخوانند و روزه بگیرند و به حج روند.جامعه اسلامی جامعه ای نیست که از نزد خود اسلامی جز آنچه خداوند مقرر فرموده و پیامبر تفسیر کرده، ابداع کند و آن را اسلام بنامد».73

 

جملات مزبور به رغم طولانی شدنش، به سبب اهمیتی که برای روشن تر شدن تفکر سلفیه جهادی داشت،یاد شد.واقعیت این است که مبانی اعتقادی و فکری و سیاسی جنبش اسلامی موجود در قلمرو سلفیان جهادی و انقلابی،تا هنگامی که تفکر سید قطب شناخته و فهم شود،شناخته نخواهد شد.

استقبال عظیم جوانان از سید قطب، به ویژه کتاب معالم فی الطریق وی،به سبب خلأ اندیشه های اسلامی-انقلابی در جامعه اهل سنّت و اساسا در تاریخ اهل سنت بوده است.

عموم منتقدان مسلمان از این که او جامعه مسلمانان را جامعه ای جاهلی نامیده و آن را همانند دار الحرب دانسته،انتقاد کرده اند.74

 

احزاب و گروه های سلفی شمال آفریقا

در دهه هفتاد قرن بیستم برخی گروه های اسلامی در مصر ظهور کردند که روش آن ها در برخورد با وقایع سیاسی و اجتماعی برخلاف اخوان المسلمین تا حدودی همراه با خشونت بود.بیشتر این اعضا در اخوان المسلمین عضویت داشتند و نوشته های سید قطب مهم ترین منبع فکری آنان بود.به طور کل برداشت های گوناگونی از تعالیم سید قطب باعث انشعاباتی از اخوان المسلمین در دهه 1970 شد که عمده ترین آن ها عبارت اند از:

 

1.سازمان«شباب محمد»یا«آکادمی ارتش»:

این سازمان در سال 1974 م به رهبری شخصی به نام صالح سریه،فردی فلسطینی که شناسنامه اردنی داشت،تأسیس شد.وی یکی از اعضای اخوان اردن بود،اما بعدها به عضویت حزب التحریر الاسلامی درآمد.75

 

صالح سوریه در رسالة الایمان،ایدئولوژی این حرکت را این گونه بیان می نماید که حکومت های همهء کشورهای اسلامی کافرند و هیچ تردیدی در این نیست.وی به دار الاسلام و دار الحرب اشاره می کند که به اعتقاد فقها«دار الاسلام»جایی است که کلمة اللّه در آن بالاترین جایگاه را داشته باشد و بدانچه خدا نازل کرده،حکم شود. «دار الحرب»جایی است که کفر در بالاترین جایگاه باشد و حکم خدا اجرا نشود،اگرچه تمام ساکنان آن مسلمان باشند.76

وی جهاد را تنها راه برای تغییر حکومت های کافران می داند و می گوید: «جهاد برای تغییر این حکومت ها و ایجاد حکومت اسلامی بر هر مرد و زن واجب عینی است.حکم جهاد تا روز قیامت جریان دارد».77

 

2.الجهاد:

این گروه با الهام از اندیشه سید قطب و با استفاده از تجارب گروه های دیگر،با انسجام و پختگی بیشتری تشکیل شد.الجهاد به جای جای کردن خود از اجتماع،در اجتماع و مؤسسات دولتی نفوذ کرد و علاوه بر این،از رهبری دسته جمعی برخوردار بود.این گروه موفق ترین گروه بعد از اخوان المسلمین بوده،ترور سادات کار این گروه است.خالد اسلامبولی از اعضای این گروه بود که دیدگاه خود را مطرح کرد و با فتوای عمر عبد الرحمان،سادات را ترور نمود 78 و فریاد زد:«من خالد اسلامبولی هستم،فرعون مصر را کشتم و از مرگ باکی ندارم».79

 

این تشکیلات را در سال 1979 م محمد عبد السلام فرج پایه گذاری کرد.وی با استناد به برخی فتاوای فقهی علمای گذشته از جمله ابن تیمیه،زبان به تکفیر حکومت گشود و بر ضرورت قیام علیه حاکم تأکید کرد و فتواهایی که ابن تیمیه در هنگام یورش تاتارها به کشورهای اسلامی صادر کرده بود از مهم ترین مبانی فقهی عبد السلام فرج در نگارش الفریضة الغائبة است.وی فتوای ابن تیمیه را مبنی بر این که تاتارها مرتدند،با این که مسلمانی خود را اعلام کرده اند و قیام علیه آنان و کشتن آنان واجب است،بر اوضاع حاکم بر مصر و نظام حکومتی آن منطبق دانست.80

 

3.جماعة المسلمین یا التکفیر و الهجرة:

رهبر این گروه شکری مصطفی بود.وی مصر را به عنوان یک جامعه جاهلی معرفی کرده،معتقد بود باید جامعه اسلامی تشکیل شود.81 شکری مصطفی تحت تأثیر افکار سید قطب و یکی از اعضای جماعت اخوان المسلمین در سال 1971 م حزبی به نام جماعة المسلمین تشکیل داد.

 

شکری مصطفی،علاوه بر تکفیر نظام سیاسی،افراد جامعه را نیز تکفیر می کرد و فرقی میان جامعه سیاسی و نظام سیاسی نمی گذاشت.وی این چنین استدلال می کرد که جامعه فاسد منجر به نظام فاسد خواهد شد و از آن به«جاهلیت مدرن»تعبیر می کرد.82

 

اعضای این گروه معتقد بودند که باید از جامعه حالت«مفاصله کامله»داشت و باید به کوه ها پناه برد.به همین سبب مطبوعات مصر جماعة المسلمین را به عنوان دسته ای از چریک ها معرفی کرده،نام آن ها را«التکفیر و الهجرة»گذاشتند.83

 

این گروه شباهت زیادی با الجهاد دارد. هر دو معتقدند که پس از خلفای راشدین جامعه اسلامی از«اسلام ناب»دور شده و این مسئله مسلمانان را مکلف می سازد که علیه چنین رژیم هایی قیام کنند و دست به مبارزه مسلحانه بزنند تا حکومت اسلامی دوباره برقرار شود.

 

گروه تکفیر،مدعی است پس از خلفای راشدین،هم رژیم و هم جامعه کافر است و مسلمانان راستین باید از آن هجرت کنند.این گروه همه مکاتب و مفسران سنتی اسلام را بدون استثنا تکفیر می کرد،درحالی که گروه جهاد،برخی از مفسران سنی مانند ابن تیمیه را تأیید می نماید.84 بنابراین عنصر اساسی در افکار عقاید این جماعت تکفیر است.این ها معتقدند هرکس که مرتکب کبیره باشد کافر است و کسانی هم که اصرار بر کبیره کنند و توبه ننمایند کافرند.حکامی که به آنچه خداوند نازل کرده است حکم نمی کنند، محکوم به کفرند.هرکس به اقوال ائمه یا اجماع ولو اجماع صحابه،قیاس یا مصالح مرسله و استحسان تمسک کند،مشرک و کافر است.

عنصر دوم در افکار و عقاید این گروه هجرت می باشد.همان گونه که یاد شد،این گروه جامعه معاصر مصر را جامعه جاهلی می دانستند و از آن هجرت کرده،به سوی کوه ها پناه می بردند،تا بتوانند جامعه اسلامی تشکیل دهند و فقط قائل به حجیت کتاب و سنت بودند.آن ها همه مساجد را مسجد ضرار دانسته،ائمهء جماعات آن ها را کافر معرفی می کردند؛مگر چهار مسجد: مسجد الحرام،مسجد النبی،مسجد قبا و مسجد الاقصی.نیز معتقد بودند شکری مصطفی مهدی این امت است.85

 

4.حرکت اتجاه اسلامی تونس:

این حرکت را در سال 1969 م در تونس راشد الغنوشی تأسیس کرد.غنوشی در جنوب شرقی تونس در سال 1939 م متولد شد و در دمشق تحصیل کرد و سپس در رشته فلسفه تربیتی در فرانسه ادامه تحصیل داد.86

 

شخصیت شیخ راشد الغنوشی برخاسته از یک گرایش و جهت گیری مشخص نبود، بلکه آمیخته ای از گرایش های مختلف بود. الغنوشی از یک سو به اخوان المسلمین و به ویژه افکار سید قطب تمایل داشت و از سوی دیگر دارای اندیشه ای سلفی بود که نمایندگی ان را ناصر الدین البانی در سوریه به عهده داشت.الغنوشی در زمان اقامت خود در سوریه در جلسات درسی البانی حاضر می شد.87 همچنین الغنوشی متأثر از کتاب های مالک نبی بود؛چنان که در معرفی او می نویسد:«مالک نبی ایمان غزالی، گستردگی عقلی ابن خلدون و عزم حسن البناء را داشت.»88

 

5.جماعت النصار السنه المحمدیه:

این گروه،جمعیتی اسلامی سلفی است که در مصر به وجود آمد و سپس در جاهای دیگر نیز نفوذ کرد.این جمعیت نیز اساس دعوتش را دعوت به توحید خالص و سنت صحیح قرار داده است.مؤسس این جمعیت شیخ محمد حامد الفقی است که باهم فکرانش آن را سال 1345 ق1926/ م در قاهره تأسیس کردند.مبانی فکری این جماعت،براساس عقیده و روش اصحاب حدیث است،که آن ها را از مصنفات علمای سلفیه همچون ابن تیمیه،ابن قیم جوزی و محمد بن عبد الوهاب اخذ کرده اند.89

 

بنابراین می توان گرایش های سلفی شمال آفریقا را التقاطی از تفکرات سلفیانی همچون ابن تیمیه،رشید رضا و گرایشات سیاسی حسن البناء و سید قطب دانست.نتیجه آن که گرایش های سلفی مناطق مختلف جهان اسلام،اگرچه ارتباطات وثیقی باهم دارند، اما اختلافات فراوانی نیز در میان آن ها یافت می شود.

 

 پی نوشت:

 

(1).بنگرید به:زمرلی،عقائد ائمة السلف،ص 38؛ ابن ابی یعلی،طبقات الحنابلة،ج 1،ص 31، 92 و 294؛ابن جوزی،مناقب الامام احمد بن حنبل،ص 165 و 179.

(2).شهرستانی،الملل و النحل،با تلخیص،ج 1، ص 92 و 93 و ص 103-107.

(3).ابن ابی یعلی،طبقات الحنابلة،با تلخیص، ج 2،ص 207-215.

(4).التوحید،ص 11،19،23،29،42،44،89، 101 و 126؛نیز بنگرید به:سبکی،طبقات -

(5).ابن ابی یعلی،طبقات الحنابلة،ج 2،ص 19؛ بربهاری،شرح السنة،ص 35-40.

(6).عقائد ائمة السلف،ص 169.

(7).الابانة،ج 1،ص 37 و ص 127.

(8).الکشف،ج 1،ص 74.

(9).معالم التنزیل،ج 1،ص 27-28؛نیز بنگرید به: بغوی،شرح السنة،ج 1،ص 2.

(10).سعید اعراب،مع القاضی ابی ابکر بن العربی، ح 149،178.

(11).عقائد ائمة السلف،ص 181-182.

(12).ابن تیمیه،الفتوی الحمویة،ص 46.

(13).شاه ولی اللّه دهلوی،تحفة الموحدین، ص 6-29.

(14).ندوی،نزهة الخواطر،ج 7،ص 28-32.

(15).بنگرید به:دکمجیمان،جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب،ص 143 به بعد.

(16).ابوزهره،تاریخ المذهب الاسلامیه،فصل سلفیان.

(17).بنگرید به:مهدی فرمانیان،فرق تسنن،مقاله «وهابیت»،قریب گرکانی،به کوشش رسول جعفریان.

(18).بنگرید به:سید محسن امین،کشف الارتیاب؛ وهابیان،از استاد اصغر فقیهی

(19).شوکانی،البدر الطالع،ص 601 و 602.

(20).همان،ص 609.

(21).دربارهء زندگانی و شرح احوال ابن وزیر بنگرید به:العواصم و القواصم،ج 1، ص 9-119.

(22).ابن الوزیر،ایثار الحق علی الخلق،ص 32-33.

(23).احمد محمود صبحی،فی علم الکلام،قسم الزیدیه،ص 352-353.

(24).مؤلف این رساله سید جمال الدین علی بن محمد بن أبی قاسم(م.837 ق)است (بنگرید به:مقدمه العواصم و القوصم، ص 19-22).

(25).بنگرید به:العواصم و القواصم،ج 1،ص 181 (به عنوان نمونه).

(26).همان،ج 2،ص 43-44.

(27).همان،ص 57 و 63.

(28).احمد محمود صبحی،فی علم الکلام، ص 352-395.

(29).جمعی از نویسندگان،ابن الامیر و عصره، ص 125 به بعد؛نیز بنگرید به:شوکانی، البدر الطالع،ص 649-655.

(30).مجموعة رسائل فی علم التوحید،رساله تطهیر الاعتقاد من أدران الالحاد،ص 52 و 53.

(31).همان،ص 37.

(32).همان،ص 45 و 46.

(33).الامام الشوکانی رائد عصره،ص 331-336.

(34).شوکانی،البدر الطالع،ص 368.

(35).همان،ص 369-375،ش 243.

(36).التحف علی مذهب السلف،ص 13،17،19، 23 و 26.

(37).مجموعة رسائل فی علم التوحید،رساله شرح الصدور،ص 69 و 70.

(38).شوکانی،العقد الثمین فی اثبات الوصیة لأمیر المؤمنین،ص 7-13،تمام رساله.

(39).میان محمد شریف،تاریخ فلسفه در اسلام، ج 4،ص 149-151؛موسی نجفی،تأملات سیاسی در تاریخ تفکر اسلامی، ص 146-158.

(40).تاریخ فلسفه در اسلام،ج 4،ص 171-175.

 (41).بنگرید به:عزیز احمد،تاریخ تفکر اسلامی در هند،ص 17-18.

(42).بنگرید به:هاردی،مسلمانان هند بریتانیا، ص 76؛جنبش های اسلامی معاصر، ص 188-214؛انوشه،دانشنامهء ادب فارسی در شبه قاره هند،مدخل«ولی اللّه دهلوی»، ج 4،ص 2673-3677 و نیز:ریخته گران، تحقیقاتی دربارهء هند،مقالهء«جنبش وهابی گری در هند»،ج 6،ص 16-21.

(43).مسلمانان هند بریتانیا،ص 76.

(44).دانشنامهء ادب فارسی،مدخل«عبد العزیز دهلوی»،ج 4،ص 1706-1709.

(45).مسلمانان هند بریتانیا،ص 78.

(46).بنگرید به:لاپیدوس،تاریخ جوامع اسلامی، ج 2،ص 215-216.

(47).دانشنامهء ادب فارسی،مدخل»احمد رای بریلوی»،و نیز دانشنامهء ایران و اسلام،ج 9، ص 1225،مدخل«احمد بریلوی»،ترجمهء مدخل«سید احمد بریولی»؛دایرة المعارف اسلام،ج 1،ص 282؛مسلمان هند بریتانیا، ص 118.

(48).سهارنپوری،المهنّد علی المفنّد،ص 31-32.

(49).بنگرید به:تاریخ جوامع اسلامی،ج 2، ص 220-222؛تاریخ تفکر اسلامی در هند، ص 20.

(50).بنگرید به:مسلمانان هند بریتانیا، ص 137-147 و 183-186.

(51).همان،ص 83-86.

(52).بنگرید به:ثبوت،مقالهء«کتاب های فلسفی ایران در حوزهء علمیهء دیوبند»،مجلهء تمدن و فرهنگ آسیا،ش 41،بهمن 81،ص 36-40.

(53).مراسمی که برای بزرگداشت سالروز مرگ بزرگان خود می گیرند.

(54).بنگرید به:جنبش های اسلامی معاصر، ص 276-325؛مسلمانان هند بریتانیا، ص 232-252.

(55).بنگرید به:مهدی فرمانیان،مقالهء«دیوبندیه و رابطه آن با وهابیت»،فصلنامه طلوع،ش 6، پاییز 1382 ش.

(56).بنگرید به:سید محمد علی نقوی،سازمان های اسلامی هند،مقالهء«سازمان تبلیغی جماعت»، ص 8-034مانع بن حماد الجهنی،الموسوعة المیسرة،ج 1،ص 321-325.

(57).سهانپوری،المهنّد علی المفنّد،ص 64.

(58)..همان،ص 61-68.

(59).بنگرید به:مهدی فرمانیان،مقاله«دیوبندیه و رابطه اش با وهابیت»،مجله طلوع،ش 6، 1382 ش.

(60).تفسیر المنار،ج 3،ص 197؛نیز بنگرید به: پایان نامه سطح سوم حوزه علمیه قم با عنوان «سلفیه در شمال آفریقا»،سید داریوش رحیمی،استاد راهنما:مهدی فرمانیان.

(61).حسنین هیکل،پاییز خشم،ص 216.

(62).متولی،منهج رشید رضا فی العقیدة، ص 191-193.

(63).بنگرید به:تفسیر المنار،ج 1،ص 252؛مجله المنار،ج 15،ص 555 و ج 33،ص 680.

(64).در مورد شخصیت بناء نگاه کنید به:رفعت السید،حسن البناء،ص 46-59.

(65).سید موسی اسحاق الحسینی،اخوان المسلمین،ص 59 به بعد.

(66).سید قطب،معالم فی الطریق،ص 8-10.

(67).همان،ص 66-82،در مورد جهاد«دائمی» نگاه کنید به:سید قطب،الاسلام العالمی والسلام،ص 151.

(68).سید قطب،معالم،ص 9 و 10.

(69).همان،ص 8،25 و 35.

(70).نگاه کنید به:انتقاد حسن هضیبی،دعاة لاقضاة،ص 63-65.

(71).سلیم علی بهنساوی،الحکم و قضیة تکفیر المسلم،ص 48.

(72).معالم فی الطریق،ص 17-19؛نیز بنگرید به: محمد مسجد جامعی،زمینه های تفکر سیاسی در قلمرو تشیع و تسنن،ص 164-170.

(73).معالم فی الطریق،ص 105 و 106؛همچنین صفحات 60 و 61 و 149 و 150.

(74).مسجد جامعی،زمینه های تفکر سیاسی در قلمرو تشیع و تسنن،ص 172.

(75).هاله،مصطفی،استراتژی دولت مصر در رویارویی با جنبش های اسلامی، ص 159-160

(76).صالح سریه،رساله ایمان،ص 32.

(77).همان.

(78).علی محمد،نقوی،شکوفایی انقلاب اسلامی در مصر،ص 312.

(79).حسنین هیکل،پاییز خشم،ص 361.

(80).هاله مصطفی،استراتژی دولت مصر در رویارویی با جنبش های اسلامی،ص 166.

(81).محمد محمودیان،جنبش اسلامی مصر در دو دههء اخیر و عوامل تقویت کنندهء آن،ص 99.

(82).هاله مصطفی،استراتژی دولت مصر در رویارویی با جنبش های اسلامی،ص 164.

(83).حسنین هیکل،پاییز خشم،ص 321.

(84).مختار،حسینی،برآورد استراتژیک مصر،ج 1، ص 242.

(85).مانع بن حماد،الجهنی،الموسوعة فی الأدیان، - ج 1،ص 238 و 239.

(86).مانع بن حماد،الجهنی،الوسوعة فی الأدیان، ج 1،ص 219-221.

(87).محمد ابراهیم،جنبش اسلامی تونس،ص 27.

(88).رضوان السید،اسلام سیاسی معاصر در کشاکش هویت و تجدد،ص 138.

 

منابع:

1.ابن ابی یعلی،محمد،طبقات الحنابلة،دار احیاء الکتب العربیة،بی تا.2.ابن الامیر،محمد بن اسماعیل،تطهیر الاعتقاد، عربستان،دانشگاه جده،1416 ق.3.ابن الوزیر،محمد بن ابراهیم،العواصم و القواصم،بیروت،مؤسسة الرسالة،1994 م.4.ابن الوزیر،محمد بن ابراهیم،ایثار الحق، بیروت،دار الکتب العلمیة،1416 ق.5.ابن بطه عکبری،عبد اللّه بن محمد،الابانة عن شریعة الفرقة الناجیه،بیروت،دار الکتب العلمیه،1422 ق.6.ابن تیمیه،احمد بن عبد الحلیم،الفتوی الحمویة الکبری،بیروت،دار الکتب العلمیه بی تا.7.ابن جوزی،عبد الرحمان بن علی،مناقب الامام احمد بن حنبل،بیروت،دار الافاق الجدیدة، 1393 ق.8.ابن خزیمه،محمد بن اسحاق،التوحید و اثبات صفات الرّب،بیروت،دار الکتب العلمیه، 1992 م.9.ابو الخیر،عبد الرحمان،ذکریاتی مع جماعة المسلمین،قاهره،دار الذکر،1387 ق.10.ابو زهره،محمد،تاریخ المذاهب الاسلامیة، قاهره،دار الفکر العربی،1996 م.11.احمد کمال،ابو المجد،التطرف غیر الجریمة، قاهره،انتشارات الرسالة،1402 ق.12 احمد،عزیز،تاریخ تفکر اسلامی در هند، ترجمه نقی لطفی،تهران،کیهان،1366 ش.13.اعراب،سعید،مع قاضی ابی بکر بن العربی، قاهره،دار الحفّاظ،1402 ق.14.امین،سید محسن،کشف الارتیاب،کتابخانه بزرگ السلامی،بی تا.15.انوشه،حسن دانشنامه ادب فارسی در هند، تهران،وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376 ش.16.بربهاری،عبد اللّه بن محمد،شرح السنة، تصحیح شعیب ارناؤوط،قاهره،دار البدر، بی تا.17.بغوی،حسین بن مسعود،شرح السنة،بیروت، المکتب الاسلامی،1983 م.18.بغوی،حسین بن مسعود،معالم التنزیل، بیروت،دار المعرفة،1407 ق.19.بهنساوی،سلیم علی،الحکم و قضیه تکفیر المسلم،بیروت،دار البحوث العلمیه،1985 م.20.بوطی،رمضان،سلفیه بدعت یا مذهب، ترجمه حسین صابری،بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی،1376 ش.21.ثبوت،اکبر مقالهء«کتاب های فلسفی ایرن در حوزه علمیه دیوبند»،مجله تمدن و فرهنگ آسیا،ش 41،بهمن:1381 ش.22.ثعلبی،احمد بن محمد،الکشف والبیان، بیروت،دار احیاء التراث العربی،1420 ق.23.جمعی از نویسندگان،ابن الامیر و عصره، الجمهوریة العربیة الیمنّیة،1983 م.24.جهنی،مانع بن حماد،الموسوعة المیسرة فی الأدیان و المذاهب و الأحزاب المعاصرة، عربستان،دار الندوة،1418 ق.25.جواد،سعید،جولات فی الفقهین الاکبر و الکبیر،قاهره،دار السلام،1414 ق.26.حسنین،هیکل،پاییز خشم،ترجمه محمد کاظم سیاسی،تهران،نشر ققنوس،1383 ش.27.حسینی،اسحاق موسی،اخوان المسلمین، تهران،انتشارات اطلاعات،1375 ش.28.حسینی،مختار،برآورد استراتژیک مصر، تهران،1376 ش.29.حنفی،حسن،الحرکات المعاصرة الاسلامیة، مصر،دار الندوة،1396 ق.30.خالدی،صلاح عبد الفتاح،سید قطب خلاصة حیاته،بیروت،دار الاحسان،1415 ق.31.خالدی،صلاح عبد الفتاح،سید قطب الأدیب الناقد، دمشق،دار القلم،1241 ق.32.دکمجیان،هرایر،جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب،ترجمه حمید احمدی،چاپ سوم:انتشارات کیهان،1377 ش.33.رحیمی،داریوش،سلفیه در شمال آفریقا، پایان نامه سطح سوم حوزه علمیه قم، 1388 ش.34.رشید رضا،سید محمد،الخلافة و الامامة العظمی،مصر،المطبعة المحمدیة،1378 ق.35.رشید رضا،سید محمد،سید محمد،تفسیر المنار، دار المعرفة،بیروت:1393 ق.36.رضوان السید،اسلام سیاسی در کشاکش هویت و تجدّد،ترجمهء مجید مرادی،تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران،1383 ش.37.ریخته گران،محمد رضا،تحقیقاتی درباره هند، رایزن فرهنگی ایران،1385 ش.38.زمرلی،احمد،عقائد ائمة السلف،بیروت، دار الکتاب العربی،1995 م.39.سباعی،مصطفی،اشتراکیة الاسلام،قاهره، دار البلاء،1388 ق.40.سباعی،مصطفی،السنّة و مکانتها فی التشریع الاسلامی،بیروت،المکتب الاسلامی،1982 م.41.سبحانی،جعفر،الزیدیة فی موکب التاریخ، بیروت،دار الاضواء،1418 ق.42.سبکی،عبد الوهاب بن علی،شفاء السقام، بیروت،دار الکتب العربیه،1418 ق.43.سبکی،عبد الوهاب بن علی،طبقات الشافیعه الکبری،دار احیاء الکتب العربیه،بی تا.44.سعید،رفعت،حسن البناء متی،کیف،لماذا، دمشق،دار الطلیعة الجدیده،1997 م45.سهارنپوری،خلیل احمد،المهنّد علی المفنّد، انتشارات ادارهء اسلامیه لاهور،1983 م.46.سید قطب،الاسلام العالمی والسلام،قاهره، دار الشروق،1402 ق.47.سید قطب،فی ظلال القرآن،قاهره، دار الشروق،1419 ق.48.سید قطب،معالم فی الطریق،قاهره، دار الشروق،1410 ق.49.شاه ولی اللّه دهلوی،احمد بن عبد الرحیم، تحفة الموحدین،هند،دائرة المعارف العثمانیه، 1389 ق.50.شریف،میان محمد،تاریخ فلسفه در اسلام، ترجمه نصر اللّه پورجوادی،تهران،مرکز نشر دانشگاهی 1370 ش.51.شهرستانی،محمد بن عبد الکریم،الملل و النحل،بیروت،دار الفکر،بی تا.52.شوکانی،محمد بن علی،البدر الطالع،تصحیح عمری،بیروت،دار الفکر،1419 ق.53.شوکانی،محمد بن علی،التحف علی مذهب السلف، طنطا،دار الصحابه،1989 م.54.شوکانی،محمد بن علی،رسالة شرح الصدور،ریاض، شرکة العبیکان،1408 ق.55.شوکانی،محمد بن علی،فتح الغدیر،بیروت،دار الفکر، 1412 ق.56.صالح سریه،رسالة الایمان،مصر،دار المعارف، 1402 ق.57.صبحی،احمد محمود،فی علم الکلام، بیروت،دار النهضة العربیه،1985 م.58.طالب الرحمان،الدیوبندیة،ریاض،دار الکتاب و السنّة،1415ق.59.عنایت،حمید،اندیشه سیاسی در اسلام معاصر،ترجمه خرمشاهی،چاپ دوم: انتشارات خوارزمی،1365 ش.60.عنایت،حمید،سیری در اندیشه سیاسی عرب،چاپ ششم:تهران،انتشارات امیر کبیر، 1385 ش.61.فرج،عبد السلام،الفریضة الغائبة،مصر، دار المعارف،1395 ق.62.فرحان مالکی،حسن،داعیة لیس نبیا،ترجمه حسن رضایی،قم،نشر ادیان،1386ش.63.فرمانیان مهدی و سید علی موسوی نژاد، درسنامه تاریخ و عقاید زیدیه،قم،نشر ادیان، 1386 ش.64.فرمانیان،مهدی،فرق تسنن،قم،نشر ادیان، 1386 ش.65.فقیهی،علی اصغر،وهابیان،تهران،انتشارات صبا،1366 ش.66.قاسمی،جمال الدین،قواعد التحدیث،مصر، دار احیاء الکتب العربیه،1380 ق.67.لاپیدوس،ایرا،تاریخ جوامع اسلامی،ترجمه محسن مدیر شانه چی،آستان قدس رضوی، 1376 ش.68.متولی،محمود،منهج الشیخ محمد رشید رضا فی العقیدة،جده،دار ماجد،1425 ق.69.محمد ابراهیم،جنبش های اسلامی تونس، ترجمهء جواد اصغری،تهران،اندیشه سازان نور،1385 ش.70.محمودیان،محمد،جنبش های اسلام در مصر در دو دههء اخیر،پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه باقر العلوم،قم:1386 ش.71.مسجد جامعی،زهرا،نظری بر تاریخ وهابیت، تهران،انتشارات صریر دانش،1280 ش.72.مسجد جامعی،محمد،زمینه های تفکر سیاسی در قلم و تشیع و تسنن،قم،نشر ادیان، 1385 ش.73.مسعودی،عبد اللّه،الشوکانیة الوهابیة،قاهره، مکتبة مدبولی،2006 م.74.مصطفی،هاله،استراتژی دولت مصر در رویارویی با جنبش های اسلامی،تهران، اندشیه سازان نور 1382 ش.75.موثقی،سید احمد،جنبش های اسلامی معاصر،تهران،سازمان سمت،1380 ش.76.موسوی نژاد،سید علی،تراث الزیدیة،قم، مرکز ادیان و مذاهب،1384 ش.77.نجفی،موسی،تأملات سیاسی در تاریخ تفکر اسلامی،تهران،پژوهشگاه علوم انسانی، 1377 ش.78.ندوی،عبد الحی،نزهة الخواطر،هند، دائرة المعارف العثمانیة،1393 ق.79.نقوی،سید علی محمد،شکوفایی انقلاب اسلامی در مصر،تهران،1378 ش.80.نقوی،سید علی محمد،کندوکاوی در جنبش وهابی گری در هند،رایزن فرهنگی ایران، 1375 ش.81.نوسوک،عبد اللّه،منهج الامام الشوکانی فی العقیدة،بیروت،مؤسسة الرسالة،1414 ق.82.هاردی،پی،مسلمانان هند برنتانیا،ترجمه حسن لاهوتی،بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی،1369 ش.83.هضیبی،حسن،دعاة لاقضاة،قاهرة،دار صادر، 1413 ق.48.یوسف العظم،حسن،رائد الفکر الاسلامی، مصر،دار البدر،8931 ق.منبع: مشکو ة، پاییز 1388 - شماره 104

 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش