مقالات > بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۹/۱۴ تعداد بازدید: 154

در این نوشته به روش های نادرستی که در رد عقاید شیعه استفاده شده، می پردازیم و نقدی کلی بر روش کتاب او خواهیم داشت. از جمله این نقدها می توان به تحریف و تقطیع و افتراء، استفاده از احادیث ضعیف، و اعتماد به منابع مخالفان شیعه اشاره کرد.



نويسنده: قاسمی، ابوالفضل، نجارزادگان، فتح الله

از آثاری که در سال های اخیر بر ضد شیعه به نگارش در آمده و تبلیغات زیادی برای آن شده کتاب اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، نوشته دکتر ناصر عبدالله بن علی قفاری است. او در این کتاب اصول عقاید شیعه را بررسی می کند و طبق آنچه خود مدّعی است عقاید شیعه را با رجوع به کتب شیعه بررسی و نقد می کند. در این نوشته به روش های نادرستی که در رد عقاید شیعه استفاده شده، می پردازیم و نقدی کلی بر روش کتاب او خواهیم داشت. از جمله این نقدها می توان به تحریف و تقطیع و افتراء، استفاده از احادیث ضعیف، و اعتماد به منابع مخالفان شیعه اشاره کرد.

کلمات کليدي : قفاری، اصول مذهب الشیعة الاثنی عشریة، تحریف، تقطیع، افتراء.

مقدمه

در دوره معاصر، وهابی ها تبلیغات ضد شیعی گسترده ای داشته اند. استفاده از کتاب های ضد شیعی و انتشار گسترده آنها نمونه ای از فعالیت های آنان است. از جمله این کتاب ها، اصول مذهب الشیعة الاثنی  عشریة، اثر ناصر بن عبدالله قفاری است. از روش های مقابله با این کتاب ها بیان کردن روش نادرست آنها در نقد عقاید شیعه است، مثل اینکه روایتی را تقطیع کرده اند و سعی در مخدوش نشان دادن عقاید شیعه دارند. در این مقاله به بررسی منهج قفاری در کتابش می پردازیم و می کوشیم برخی از شیوه های غلط او در استدلال علیه عقاید شیعه را بیان کنیم.

نویسنده کتاب آثار دیگری نیز دارد، که در آنها ضدیت با شیعه مشهود است، از جمله: فکرة التقریب بین اهل السنة والشیعة؛ الموجز فی الأدیان والمذاهب المعاصرة؛ نواقض توحید الاسماء والصفات؛ بروتکولات آیات قم حول الحرمین الشریفین؛ حقیقة ما یسمی زبور آل محمد. کتابی که محل بحث ما است، در اصل رساله دکتری وی به راهنمایی محمد رشاد سالم[1] است که در سال 1407 در دانشگاه محمد بن  سعود، در بخش عقاید و مذاهب معاصر، دفاع شده و توصیه به چاپ و تبادل آن بین دانشگاه ها گردیده است.

به برخی نکات، که نویسنده در آن شیوه کار خود را مطرح کرده، اشاره می کنیم. قفاری می نویسد:

گذشتگان اهل سنت درباره شیعه اثنا عشری مطالبی نوشته اند ولی آن نوشته ها قبل از شیوع و فراوانی کتب شیعه بوده است و شیعه دوازده امامی به دلیل تقیه ای که دارد کار را مشکل کرده، به گونه ای که ما اسمی از اصول کافی نزد اشعری، ابن حزام و ابن تیمیه نمی بینیم. کتاب هایی که قبلاً علمای اهل سنت نوشته اند در پاسخ به شبهاتی بوده که شیعه در خصوص کتب اهل سنت مطرح می کرده اند.[2] در این تألیفات از مطالب مهمی درباره شیعه دوازده امامی، مانند عقیده شیعه راجع به اصول دین و دیدگاه های معاصران شیعه و رویکردهای آنان و ارتباط آنان با فرقه های قدیمی و کتاب های گذشته شیعه، غفلت شده است.[3]

قفاری در این کتاب قصد داشته به منابع شیعی به طور مستقیم و بدون واسطه رجوع کند و از منابعی که باواسطه از شیعه نقل می کنند بپرهیزد.[4] او ادّعا می کند که مسائل را صادقانه از کتب آنها نقل می کند و از منابعی استفاده می کند که نزد شیعه معتبر است.[5]

 

بررسی و نقد روش های نادرست کتاب

1. تقطیع احادیث اهل بیت (علیهم السلام)

یکی از آسیب هایی که در نقل روایات وجود دارد بخش بخش کردن روایت و ذکرنکردن بخش های دیگر آن است. ناقلان حدیث این کار را به هر انگیزه ای انجام داده باشند مانع فهم صحیح روایت می شود. گرچه این مشکل در گذشته در کتاب های مذاهب وجود داشته، اما با گذشت زمان و فراوان شدن نسخه های کتاب های حدیثی این مشکل کمتر اتفاق می افتد. البته این مشکل به روشی دیگر رخ نموده است و وهابیت به گونه ای در نقد شیعه از آن استفاده می کند و با تقطیع روایات باعث ایجاد شبهه می شود. کتاب قفاری نیز، که در نقد شیعه نگاشته شده، نمونه هایی از این دست دارد، از جمله:

 

نمونه اول: مشرک دانستن شیعه

 

قفاری در مطلبی با «الصلوة عند الضریح»، در بحثی راجع به زیارت امام حسین (علیه السلام) شیعه را مشرک می داند و دلیل آن را متن زیارت نامه و نحوه زیارت امام حسین (علیه السلام) بیان می کند. وی می نویسد:

این زیارت برای حسین است که به گمان شیعه جعفر صادق آن را توصیه کرده است و دستور داده که قبل از زیارت سه روز روزه بگیرند. سپس غسل کنند و لباس پاک و طاهر بپوشند. سپس دو رکعت نماز بخوانند. بعد جعفر صادق گفته است زمانی که به در حرم رسیدی خارج قسمت گنبد بایست و با چشم به سمت قبر اشاره کن و بگو: ای مولای من! ای ابا عبدالله! ای پسر رسول خدا! بنده تو و فرزند بنده تو و فرزند کنیز تو، ذلیل در مقابل تو ایستاده است؛ کسی که کوتاهی کرده در شناخت مقام و شأن تو و اعتراف می کند به حق تو و به سوی تو آمده تا تحت حمایت تو قرار گیرد. حرم تو را قصد کرده است. به مقام تو روی آورده است. تا اینکه می گوید: سپس بر روی قبر بیفتد و بگوید: ای مولای من به سوی تو آمدم در حالی که می ترسم پس تو مرا ایمنی ده و به سوی تو آمدم تا مرا در پناه خود گیری. پس مرا در پناه خود گیر ... و دوباره بر روی قبر خود را بیندازد ... تا آخر زیارت، که در این زیارت مخلوقی را می خواند و به سوی او تضرع می کند، مثل اینکه در مقابل خداوند تضرع می کند و اگر این کار شرک نباشد چه چیز شرک است.[6]

قفاری بخشی از عبارت زیارت نامه را حذف کرده تا استدلال خود را به مخاطب القا کند. نکات حذف شده نشان دهنده توجه شیعه در زیارات خود به خداوند و توسل آنها به اولیای الهی است که اهل سنت نیز قبول دارند.[7] عبارت روایت به صورت کامل در ذیل آورده شده است. بخش های تقطیع شده نیز مشخص شده است:

فَإِذَا تَوَجَّهْتَ إِلَی الْحَائِرِ فَقُلِ اللَّهُمَّ إِلَیک قَصَدْتُ وَ لِبَابِک قَرَعْتُ وَ بِفِنَائِک نَزَلْتُ وَ بِک اعْتَصَمْتُ وَ لِرَحْمَتِک تَعَرَّضْتُ وَ بِوَلِیک الْحُسَینِ تَوَسَّلْتُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْ زِیارَتِی مَبْرُورَةً وَ دُعَائِی مَقْبُولًا فَإِذَا أَتَیتَ الْبَابَ فَقِفْ خَارِجَ الْقُبَّةِ وَ أَوْمِ بِطَرْفِک نَحْوَ الْقَبْرِ وَ قُلْ یا مَوْلَای یا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ عَبْدُک وَ ابْنُ عَبْدِک وَ ابْنُ أَمَتِک الذَّلِیلُ بَینَ یدَیک الْمُقَصِّرُ فِی عُلُوِّ قَدْرِک الْمُعْتَرِفُ بِحَقِّک جَاءَک مُسْتَجِیراً بِذِمَّتِک قَاصِداً إِلَی حَرَمِک مُتَوَجِّهاً إِلَی مَقَامِک مُتَوَسِّلًا إِلَی اللَّهِ تَبَارَک وَ تَعَالَی بِک أَ فَأَدْخُلُ یا مَوْلَای یا حُجَّةَ اللَّهِ...  .[8]

ترجمه عبارت هایی که زیر آن خط کشیده شده چنین است:

زمانی که به قبر توجه کردی، بگو: خدایا فقط تو را قصد کردم و فقط درِ خانه تو را می کوبم و به پیشگاه تو آمدم و به تو پناه آوردم و به رحمت تو روی آوردم و به ولیِّ تو متوسل شدم، خدایا بر محمد و آل او درود بفرست و زیارت من را قبول شده قرار ده و دعایم را استجابت فرما ... در حالی که متوسل به خداوند تبارک و تعالی به واسطه تو [امام حسین (علیه السلام)] شده ام ... .

 

نمونه دوم: رؤیت خداوند

یکی از مباحث مطرح شده در علم کلام رؤیت کردن یا نکردن خداوند با چشم مادی است. شیعه با دلایل قرآنی و روایی و عقلی، قائل به رؤیت ناپذیری خداوند به صورت مطلق است و قفاری این مطلب را از اعتقادات نادرست شیعه می داند و در عبارات خود برای نقد نظر شیعه ادّعا می کند که روایات شیعه متناقض با نظریه شیعه است. او در این  باره می نویسد:

فنفیهم لرؤیة المؤمنین لربهم فی الآخرة خروج عن مقتضی النصوص الشرعیة، وهو أیضاً خروج عن مذهب أهل البیت، وقد اعترفت بعض روایاتهم بذلک، فقد روی ابن بابویه القمّی عن أبی بصیر، عن أبی عبد الله علیه السّلام قال: قلت له: أخبرنی عن الله عزّ وجلّ هل یراه المؤمنون یوم القیامة؟ قال: نعم.[9]

اینکه شیعه رؤیت پذیری خدا را در آخرت نفی می کند، خارج از مقتضای نصوص شرعی و مخالف مذهب اهل بیت است و این در حالی است که روایات شیعه به دیده شدن خداوند در آخرت اشاره دارد. ابن بابویه قمی از ابی بصیر از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که: پرسیدم از ایشان درباره خداوند عزوجل که آیا مؤمنین خدا را در قیامت می بینند؟ فرمود: بله.[10]

 این روایت هم تقطیع شده و هم بخش دوم روایت، که معنای دقیق آن را بیان می کند، حذف شده است. متن کامل روایت چنین است:

عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ قُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَلْ یرَاهُ الْمُؤْمِنُونَ یوْمَ الْقِیامَةِ قَالَ نَعَمْ وَ قَدْ رَأَوْهُ قَبْلَ یوْمِ الْقِیامَةِ فَقُلْتُ مَتَی قَالَ حِینَ قَالَ لَهُمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکمْ قالُوا بَلی ثُمَّ سَکتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنِینَ لَیرَوْنَهُ فِی الدُّنْیا قَبْلَ یوْمِ الْقِیامَةِ أَ لَسْتَ تَرَاهُ فِی وَقْتِک هَذَا قَالَ أَبُو بَصِیرٍ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاک فَأُحَدِّثُ بِهَذَا عَنْک فَقَالَ لَا فَإِنَّک إِذَا حَدَّثْتَ بِهِ فَأَنْکرَهُ مُنْکرٌ جَاهِلٌ بِمَعْنَی مَا تَقُولُهُ ثُمَّ قَدَّرَ أَنَّ ذَلِک تَشْبِیهٌ وَ کفْرٌ وَ لَیسَتِ الرُّؤْیةُ بِالْقَلْبِ کالرُّؤْیةِ بِالْعَینِ تَعَالَی اللَّهُ عَمَّا یصِفُهُ الْمُشَبِّهُونَ وَ الْمُلْحِدُون.

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که از ایشان پرسیده شد، آیا مؤمنان روز قیامت خداوند را می بینند؟ فرمود: بله؛ و مؤمنان خدا را قبل از قیامت هم دیده اند؛ پرسیدم چه زمانی؟ فرمود: زمانی که به آنها گفته شد: «أَلَسْتُ بِرَبِّکمْ قالُوا بَلی» (آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: بله). سپس لحظاتی ساکت شدند و فرمودند: همانا مؤمنان خدا را در دنیا قبل از قیامت می بینند. آیا الان تو او را نمی بینی؟ ابوبصیر می گوید: از امام پرسیدم فدای شما شوم. آیا این مطلب را از شما نقل کنم؟ فرمود: خیر؛ اگر تو در این باره سخن بگویی پس کسی که جاهل به منظور و معنای آنچه است که تو می گویی، آن را انکار می کند. سپس فکر می کند که این تشبیه و کفر است و در حالی که دیده شدن با قلب مثل دیده شدن با چشم نیست خداوند بلندمرتبه تر از آن است که مشبّهه و کافران او را با آن توصیف می کنند.[11]

همان طور که در متن روایات دیده می شود امام توضیح داده اند که مراد از دیده شدن خداوند دیدن با چشم نیست، بلکه دیدن با قلب است که در این دنیا هم ممکن است.

 

نمونه سوم: تفویض امور از طرف خداوند به امامان

از شبهاتی که در خصوص عقاید شیعه مطرح می شود این است که شیعیان مقامی غلوآمیز برای ائمه خود قائل هستند و معتقدند آنها بدون اذن الهی هر کاری بخواهند انجام می دهند و هر چه را بخواهند حلال می کنند و هر چه را بخواهند حرام می کنند. قفاری روایاتی را از منابع شیعی ذکر کرده است تا ادعای خود را در این خصوص اثبات کند:

عبارات او چنین است:

والشیعة تزعم فی روایاتهم أن الله سبحانه و تعالی «خلق محمّدًا و علیا و فاطمة فمکثوا ألف دهر ثم خلق جمیع الأشیاء فأشهدهم خلقها و أجری طاعتهم علیها و فوّض أمورهم إلیها، فهم یحلّون ما یشاءون ویحرّمون ما یشاءون».

شیعه بر اساس روایاتش گمان می کند خداوند سبحان، محمد و علی و فاطمه را خلق کرد و مدتی طولانی صبر کرد و سپس جمیع مخلوقات را خلق کرد و از آنها شهادت گرفت که اطاعت آنها را بر مخلوقات واجب کرده است و امور مخلوقات را به آنها واگذار کرده و آنها هر چه بخواهند، حلال می کنند و هر چه بخواهند حرام می کنند.[12]

 در این خصوص نیز قفاری بخشی از روایت را، که کامل کننده معنا است و شبهه را برطرف می کند، حذف کرده است. عبارت حذف شده این است: «ولن یشائوا الا ان یشاء الله تبارک و تعالی»؛ «هرگز نمی خواهند چیزی را مگر اینکه خداوند تبارک و تعالی بخواهد».

به اصل متن روایت دقت شود.

«... فَهُمْ یحِلُّونَ مَا یشَاءُونَ وَ یحَرِّمُونَ مَا یشَاءُونَ وَ لَنْ یشَاءُوا إِلَّا أَنْ یشَاءَ اللَّهُ تَبَارَک وَ تَعَالَی ثُمَّ قَالَ یا مُحَمَّدُ هَذِهِ الدِّیانَةُ الَّتِی مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا مَحَقَ وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ خُذْهَا إِلَیک یا مُحَمَّدُ».[13]

عبارت حذف شده بیانگر آن است که خواسته پیامبر (صلّی الله علیه و آله) و ائمه اطهار (علیهم السلام) به خواست الهی است و آنچه را خداوند متعال بخواهد آنها نیز می خواهند نه اینکه از نزد خود چیزی را حرام یا حلال کنند.

 

نمونه چهارم: بنده بودن مردم

 

قفاری در کتاب خود ادّعا می کند که شیعه مردم را بندگان امامان می دانند. وی می نویسد:

الشیعة حینما اعتقدت فی أئمتها أنهم جهة تشریع أکملت ذلک بدعواها أن الناس جمیعًا عبید للأئمة لتتضح صورة الشرک أکثر. قال الرضا: «الناس عبید لنا فی الطاعة، موالٍ لنا فی الدین فلیبلغ الشاهد الغائب». فالناس جمیعاً عبید لله وحده لا لأحد سواه.

شیعه علاوه بر اینکه معتقد است امامان می توانند تشریع در احکام داشته باشند، این ادعای خود را با اینکه همه مردم بندگان امامان اند کامل کرده و شرک خود را بیشتر آشکار کرده است. [امام] رضا [علیه السلام] فرموده است: «مردم بنده ما در اطاعت کردن هستند و پیرو ما در دین؛ و این را شاهدان به غایبان خبر دهند». [14]

 

در خصوص این روایت دو نکته در خور ذکر است:

 

    ۱. سند این روایت ضعیف است. زیرا در سند آن أَبِی الْفَضْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِیسَ است که شخصیتی است مجهول؛ و در خصوص مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ نیز اختلاف است و نمی توان به این روایت استناد داد.

    ۲. اگر به اصل روایت در امالی شیخ مفید و بحار الانوار رجوع کنیم متن کامل تری را می یابیم که قفاری با حذف بخشی از آن ایجاد شبهه کرده است. قسمت حذف شده در حقیقت پاسخ شبهه ای است که قفاری مطرح کرده است. در امالی چنین آمده است:

عن محمد بن زید الطبری قال کنت قائما علی رأس الرضا علی بن موسی (علیه السلام) بخراسان و عنده جماعة من بنی هاشم منهم إسحاق بن العباس بن موسی فقال له یا إسحاق بلغنی أنکم تقولون إنا نقول إن الناس عبید لنا لا و قرابتی من رسول الله  (صلّی الله علیه و آله) ما قلته قط و لا سمعته من أحد من آبائی و لا بلغنی عن أحد منهم قاله لکنا نقول الناس عبید لنا فی الطاعة موال لنا فی الدین فلیبلغ الشاهد الغائب.

محمد بن  زید طبری می گوید من در خراسان نزد امام رضا (علیه السلام) ایستاده بودم. در آنجا گروهی از بنی هاشم نیز بودند از جمله اسحاق  بن  عباس  بن  موسی. امام فرمودند: «ای اسحاق! خبردار شده ام می گویید، ما گفته ایم مردم بنده ما هستند؛ نه این گونه نیست؛ قسم به قرابتم به رسول الله  (صلّی الله علیه و آله) هرگز چنین نگفته ام و از هیچ یک از پدرانم نیز نشنیده ام و این مطلب روایت نشده است، ولی ما می گوییم مردم در اطاعت کردن بنده ما هستند و پیرو ما در دین؛ و این را حاضران به غایبان خبر دهند».[15]

 

امام (علیه السلام) در این روایت دو معنای عبد را مطرح کرده است:

 

    ۱. عبد به معنای بندگی و عبودیت، که فقط مختص خداوند است و در غیرخداوند باعث شرک است و حضرت آن را از خود و پدران گرامی خویش نفی می کند؛

    ۲. عبد در طاعت، یعنی وجوب در اطاعت؛ همان طور که اطاعت بنده، از مولای خود لازم است و تعبیر «عبد» برای شخصی که از شخص دیگر اطاعت کند، استعمال می شود؛ مانند غلام که از مولای خود فرمان برداری می کند و می گویند عبد اوست، یا کسی که زیاد معصیت می کند و گوش به فرمان شیطان است و می گویند عبد شیطان شده است.

 

2. تحریف احادیث اهل بیت (علیهم السلام)

 

تحریف در لغت به معنای «تغییردادن سخن»[16] است؛ هرچند تحریف گاه در لفظ و گاه در تفسیر و تأویل معنای لفظ صورت می گیرد، اما آنچه مد نظر این مقاله است تحریف در لفظ است؛ به معنای زیادکردن لفظی که باعث سوء فهم می شود. در بحث تعداد امامان، قفاری روایتی را نقل کرده است که بر اساس آن تعداد امامان سیزده نفر است. او در این  باره می نویسد:

کما أنک تری الکافی أصح کتبهم الأربعة قد احتوی علی جملة من أحادیثهم تقول بأن الأئمة ثلاثة عشر. فقد روی الکلینی بسنده عن أبی جعفر قال: قال رسول الله: إنی و اثنی عشر إمامًا من ولدی و أنت یا علی زرّ الأرض – یعنی أوتادها و جبالها – بنا أوتد الله الأرض أن تسیخ بأهلها، فإذا ذهب الاثنا عشر من ولدی ساخت الأرض بأهلها و لم ینظروا.[17]

همان طور که در صحیح ترین کتاب های چهارگانه یعنی کتاب کافی می بینی، این کتاب شامل تعدادی از روایات است که در آنها تعداد امامان را سیزده نفر بیان کرده است. کلینی به سند خود از امام محمد باقر نقل کرده است که رسول الله (صلّی الله علیه و سلم) فرمودند: همانا من و دوازده تن امام از فرزندان من و تو ای علی! قوام زمین، یعنی اوتاد و نگاه دارنده زمین، هستیم. به واسطه ما خداوند زمین را نگاه داشته تا اهل زمین را فرو نبرد و زمانی که دوازده تن از فرزندان من رفتند زمین اهلش را فرو می برد، در حالی که به آنها مهلت داده نمی شود.

 

نقدهایی بر این کلام قفاری وارد است، از جمله:

 

    ۱. قفاری روایت را تحریف کرده و کلمه «اماماً» را در متن روایت اضافه کرده است. با رجوع به روایت مذکور در کافی می بینیم کلمه «اماماً» در روایت نیامده است. متن روایت در کافی چنین است.

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلّی الله علیه و آله) إِنِّی وَ اثْنَی عَشَرَ مِنْ وُلْدِی وَ أَنْتَ یا عَلِی زِرُّ الْأَرْضِ یعْنِی أَوْتَادَهَا وَ جِبَالَهَا بِنَا أَوْتَدَ اللَّهُ الْأَرْضَ أَنْ تَسِیخَ بِأَهْلِهَا فَإِذَا ذَهَبَ الِاثْنَا عَشَرَ مِنْ وُلْدِی سَاخَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا وَ لَمْ ینْظَرُوا.[18]

رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) فرمود: من و دوازده تن از فرزندانم و تو ای علی بند و قفل زمین هستیم؛ یعنی میخ ها و کوه های زمین. به سبب ما خدا زمین را نگاه داشته تا اهلش را فرو نبرد. چون دوازدهمین فرزندم از دنیا برود، زمین اهلش را فرو برد و مهلت داده نشوند.

 

    ۱. سند روایت ضعیف است. علت این ضعف وجود ابی جارود در سند روایت است. او زیاد بن منذر است که زیدی شد و همان طور که در رجال کشی آمده، ثقه نیست.[19]

    ۲. کلمه «ولدی» شامل فرزندان پسر و دختر می شود که این عبارت شامل حضرت فاطمه (علیها السلام) نیز می شود، که با دوازده تن امام، تعداد آنها به سیزده تن می رسد.

 

3. افتراء

افتراء از ریشه «ف ر ی» و در اصل به معنای قطع کردن و شکافتن است؛[20] و در اصطلاح به معنای از پیش خود بافتن، به دروغ به کسی چیزی نسبت دادن.[21] شاید وجه ارتباط معنای لغوی و اصطلاحی این باشد که فرد با افترای به دیگری و متهم کردن وی ارتباط او را با جامعه قطع و او را طرد می کند.

یکی از روش هایی که قفاری برضد شیعه به کار برده است، نسبت دادن مطالبی به شیعه است که شیعیان به آن اعتقاد ندارند، از جمله:

مثال اول؛ اعتقاد شیعه به شفابخشی خاک کربلا به جای خداوند

یکی از مصادیقی که قفاری برای مشرک دانستن شیعه به آن استدلال کرده، استشفاء به خاک کربلا است. او در این  باره می نویسد:

تقول الشیعة - مخالفة بذلک النقل والعقل، والطب والحکمة بأن تربة الحسین هی الکفیلة لشفاء الأدواء والأسقام بشتی أنواعها و أشکالها، ...، و زعموا أن الشفاء یتحقق من تراب قبر لا من رب الأرباب.

شیعه می گوید خاک حسین درمان بیماری های مختلف است، در حالی که این گفتار شیعه مخالف با نقل و عقل طب و حکمت است ... و گمان می کنند شفا از خاک قبر تحقق پیدا می کند نه از خداوند.[22]

آیا شیعه اعتقاد دارد که خاک کربلا مستقلاً و بدون اراده الهی شفا می دهد، یا این تهمت به شیعه است؟ اگر شیعه اعتقاد داشت که خاک به طور مستقل بدون اراده الهی مریض را شفا می دهد، این شرک بود؛ مثل اعتقاد به اینکه داروی طبیب به تنهایی و مستقل، بدون اذن الهی، درمان کند، در حالی که شیعه اعتقاد دارد خاک کربلا با اذن الهی شفا می دهد و این خاک مانند دارو می تواند انسان مریض را شفا دهد؛ و هم اثر دارو و هم اثر خاک از خداوند است. روایات شیعه به این نکته، که شفا از خاک کربلا با اذن الهی است، تصریح دارند. اما جالب است که خود قفاری در جای دیگری از کتابش این روایات را ذکر کرده است و اگر دقت لازم را داشت دچار این تناقضات نمی شد. وی می نویسد:[23]

ثم یقوم و یتعلق بالضریح و یقول: «یا مولای یا ابن رسول الله إنی آخذ من تربتک بإذنک اللهم فاجعلها شفاء من کل داء، و عزًا من کل ذل، و أمنًا من کل خوف، و غنی من کل فقر».[24]

سپس می ایستد و خود را به ضریح می چسباند و می گوید: «ای مولای من! ای پسر رسول خدا! من از خاک تو به اذن تو برداشتم. خداوندا در این خاک درمان از هر بیماری و عزت از هر ذلت و ایمنی از هر ترسی و بی نیازی از هر فقری قرار ده».[25]

عبارت «اللهم فاجعلها شفاء من کل داء؛ خدایا این خاک را درمانی برای همه بیماری ها قرار ده» تصریح دارد بر اینکه خداوند در این خاک درمان قرار می دهد و شیعه به این مطلب اعتقاد دارد و از خداوند می خواهد که در این خاک شفا قرار دهد؛ مانند همان درمانی که خداوند در داروهای گیاهی و غیر آن قرار داده است؛ و این اعتقاد شیعه مخالف سنت های الهی و قرآن کریم نیست. برای مثال، آیا خداوند شفای حضرت یعقوب  (علیه السلام) را در پیراهن فرزندش یوسف  (علیه السلام) قرار نداد؟ در آیه 93 از سوره یوسف این گونه می خوانیم: «اذْهَبُواْ بِقَمِیصی هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلی وَجْهِ أَبی یأْتِ بَصِیرًا»؛ این پیراهنم را ببرید و روی صورت پدرم بیندازید، او بینا می شود.

و در آیه 96 سوره یوسف آمده است: «فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِیرُ أَلْقَئهُ عَلی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیرًا قَالَ أَ لَمْ أَقُل لَّکمْ إِنی  أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ»؛ پس هنگامی که مژده رسان آمد، پیراهن را بر صورت او افکند و او دوباره بینا شد. گفت: آیا به شما نگفتم که من از خدا حقایقی می دانم که شما نمی دانید؟

همان طور که خداوند شفا را در پیراهن یوسف (علیه السلام) قرار داده است می تواند در هر شیء دیگری نیز شفا قرار دهد. علت اینکه شیعه از خاک کربلا برای شفای بیماری استفاده می کند وجود روایات معتبری از اهل بیت (علیهم السلام) است[26] و به تجربه هم این مطلب ثابت شده است.

 

مثال دوم؛ قبله قراردادن قبر امامان

یکی دیگر از تهمت های قفاری به شیعه این است که شیعیان قبور امامان را مانند کعبه قبله قرار می دهند. وی می نویسد: «قال شیخ الشیعة المجلسی: إنّ استقبال القبر أمر لازم، و إن لم یکن موافقًا للقبلة»؛ شیخ شیعه مجلسی می گوید: «قبله قراردادن[27] قبر امری لازم است، اگرچه موافق با قبله نباشد».[28] در جای دیگری هم می نویسد: «شیعه در خصوص قبرهای امامان غلو کرده، در اطراف آنها طواف می کنند و حتی در حالی که پشت به قبله هستند به سمت آنها نماز می خوانند و کارهای دیگری نیز انجام می دهند که فقط مشرکان با بت هایشان انجام می دادند»؛ و در ادامه می گوید: «اگر در این خصوص شک دارید به زیارتگاه های شیعه بروید تا حقیقت را با چشم خود ببینید».[29]

در خصوص نقد این تهمت بزرگ می توان به تفصیل سخن گفت. ولی برای اینکه از اصل بحث خارج نشویم به بیان چند نکته اکتفا می کنیم. اگر کسی به مساجد شیعه و زیارتگاه های امامان شیعه مراجعه کند یا به جهت نمازخواندن شیعیان نگاه کند، می بیند که شیعه کعبه را قبله خود می داند. همچنین، می توان به کتب فراوان فقهی شیعه رجوع کرد که در آن همه فقهای شیعه فتوا داده اند که یکی از شرط های درستی نماز رو به کعبه نمازخواندن است.[30] این کلام قفاری و امثال او تهمت به شیعه است. همچنین، در زیارتگاه ها نیز مردم به سمت قبله یعنی کعبه نماز می خوانند.

اما درباره عبارت مجلسی، که قفاری از آن برای ایجاد شبهه استفاده کرده، کلمه «استقبال» یعنی روبه رو قراردادن و مقابل آن بودن و ضد معنای پشت کردن است،[31] نه به معنای قبله قراردادن. پس معنا این گونه است که زائر در هنگام زیارت رو به قبر قرار گیرد، به گونه ای که قبر در مقابل او باشد. در عبارات علمای اهل سنت نیز چنین مطالبی درباره زیارت قبر پیامبر وجود دارد. مانند:

روایت شده که منصور عباسی، دومین خلیفه عباسی، از مالک پرسید: ای ابا عبدالله! آیا رو به پیامبر بایستیم و دعا کنیم یا رو به قبله و دعا کنیم؟ مالک به او گفت: صورت را از طرف پیامبر برنگردان. زیرا او شفیع تو و شفیع پدر تو آدم (علیه السلام) در روز قیامت است؛ و رو به او بایست و شفاعت بخواه تا او نیز نزد خداوند شفاعت کند.

و در ادامه نویسنده می گوید این مطلب نقل شده از مالک از حیث سندی نیز اشکالی ندارد.[32]

 

مثال سوم؛ نام امام خمینی در اذان

قفاری در کتاب خود درباره شیعه معاصر نیز مباحثی را مطرح کرده است. او در بخشی از این مباحث، شخصیت امام خمینی را نقد، و تهمت هایی را در این زمینه مطرح می کند، از جمله به نقل از دیگران می گوید امام خمینی اسم خود را در اذان داخل کرده است. او در این باره می نویسد:

و یقال: إن الخمینی أدخل اسمه فی أذان الصلاة و قدمه علی الشهادتین.

یقول د. موسی الموسوی أدخل الخمینی اسمه فی أذان الصلوات، و قدم اسمه علی اسم النبی الکریم، فأذان الصلوات فی إیران بعد استلام الخمینی للحکم، و فی کل جوامعها کما یلی: «الله أکبر، الله أکبر (خمینی رهبر) أی أن الخمینی هو القائد، ثم أشهد أن محمداً رسول الله» (بل لم تذکر شهادة أن لا إله إلا الله أصلاً و قد کون هذا سهواً من المؤلف).[33]

گفته شده است که خمینی اسم خود را در اذان نماز داخل، و بر شهادتین مقدم کرده است. دکتر موسی موسوی می گوید خمینی اسم خود را در اذان ها داخل، و بر اسم پیامبر مقدم کرده است؛ و اذان در ایران بعد از به حکومت رسیدن خمینی و در همه اجتماع ها به این طریق است: الله أکبر، الله أکبر (خمینی رهبر)، سپس أشهد أن محمداً رسول الله.

بعد برای تصحیح عبارت موسی موسوی آورده است: «(بلکه اشهد ان لا اله الا الله ذکر نشده و این از سهو مؤلف بوده است)».[34]

در هیچ یک از اذان های جمهوری اسلامی ایران چنین چیزی وجود ندارد و جملات «الله أکبر، الله أکبر، خمینی رهبر» به اذان ربطی ندارد، بلکه شعاری انقلابی است.

 

4. استفاده از احادیث ضعیف برای بیان دیدگاه شیعه و نقد آن

یکی دیگر از روش های غلط قفاری برای نقد شیعه این است که از روایات ضعیف استفاده می کند. می دانیم که وجود هر حدیثی در منابع دلیل بر مقبول بودن آن حدیث نیست و چه بسیار احادیثی که احادیث معتبر دیگری در مقابل آن وجود دارد و صرف وجود حدیث ضعیف در کتب شیعه دلیل بر این نیست که آن حدیث نزد شیعه پذیرفته شده باشد؛ چنان که وجود هر روایتی در منابع اهل سنت دلیل بر صحت آن روایت نیست. به نظر می رسد خود قفاری از این نکته اطلاع داشته ولی آن را رعایت نکرده است. او می نویسد: «اصولیان و مجتهدان شیعه حکم به صحت هر آنچه در کتب اربعه است نمی کنند».[35]

نمونه دیگر استفاده قفاری از احادیث ضعیف این است که وی در کتابش به رجال شیعه نسبت کفر می دهد و درباره شخصیت هشام بن حکم روایتی را ذکر می کند تا نشان دهد که این شخصیت نزد اهل بیت  (علیهم السلام) مقبول نبوده است. او می نویسد:

جاء فی أصول الکافی و غیره ... عن محمد بن الفرج الرّخجی قال: «کتبت إلی أبی الحسن (علیه السلام) أسأله عما قال هشام بن الحکم فی الجسم و هشام بن سالم فی الصورة، فکتب: دع عنک حیرة الحیران واستعذ بالله من الشیطان، لیس القول ما قال الهشامان».

محمد بن فرج رخجی می گوید به امام دهم نوشتم و از درباره آنچه هشام بن حکم راجع به جسم گفته و هشام بن سالم راجع به صورت پرسیدم. در پاسخ نوشت سرگردانی حیران را از سر بگذار و پناه ببر به خدا از شیطان رجیم. قول درست آن نیست که دو هشام گفته اند.[36]

به این سخنان قفاری چند اشکال وارد است؛ این روایت به دلیل مرفوع بودن ضعیف است. روایت را کلینی این گونه نقل کرده است که محمد بن علی رفعه عن محمد بن فرج رخجی؛ محمد بن فرج از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی (علیهم السلام) بوده است و علی بن محمد، که کلینی از او روایات فراوانی نقل کرده، به دلیل فاصله طبقه نمی تواند از محمد بن فرج روایت کرده باشد.

نکته دیگر اینکه روایات صحیحی از امام صادق و امام کاظم (علیهما السلام) وجود دارد که از جایگاه باعظمت هشام بن حکم خبر می دهد. از جمله روایتی در خصوص تعداد امامان. قفاری درباره تعداد امامان شبهه وارد می کند و می نویسد:

کذلک روت کتب الشیعة الاثنی عشریة عن أبی جعفر عن جابر قال: «دخلت علی فاطمة و بین یدیها لوح فیه أسماء الأوصیاء من ولدها فعددت اثنی عشر آخرهم القائم، ثلاثة منهم محمد وثلاثة منهم علی» فانظر کیف اعتبروا أئمتهم اثنی عشر کلهم من أولاد فاطمة، فإذن علی لیس من أئمتهم.

از کتب شیعه روایت شده است که جابر می گوید: «نزد فاطمه رفتم و در مقابل او لوحی را دیدم که در آن اسم اوصیا از فرزندان فاطمه در آنها بود و آنها را شمردم. دوازده تن بود که آخرین آنها قائم بود. سه تن از آنها محمد و سه تن از آنها علی».

در ادامه قفاری می گوید: «پس در این روایت همه امامان شیعه از فرزندان فاطمه شمرده شده اند. پس علی [امیرالمؤمنین همسر فاطمه زهرا (علیها السلام)] از امامان شیعه نیست».[37]

سند به این طریق است: «مُحَمَّدُ بْنُ یحْیی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَینِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِی قَالَ ...».[38] در سند این روایت ابی جارود وجود دارد که درباره ضعیف بودن او قبلاً توضیح دادیم. از طرفی، روایات فراوانی با سند صحیح وجود دارند که در مقابل این حدیث قرار می گیرند، که بر فرض ضعیف نبودن حدیث هم با تعارض این حدیث با آن احادیث، این حدیث ساقط می شود و حجیت ندارد.

 

5. اعتماد به کتب مخالفان شیعه

ناصر قفاری در ابتدای کتاب خود ادعا می کند که در بیان مطالب و نقد عقاید شیعه با استناد به کتب موثق نزد شیعه به نقد شیعه می پردازد. وی می نویسد: «همانا من طبق شیوه و منطق شیعه و به مقتضای قوانین و قواعد آنان و طبق روایات آنها بحث می کنم».[39] یا می گوید: «موضوع درست آن است که از کتاب های شیعه به حفظ امانت نقل شود و از منابع موثق نزد آنها استفاده شود».[40]

آنچه در کتاب قفاری اتفاق افتاده این است که با اینکه از روایات شیعه استفاده کرده، و شاید از این جهت، در نگاه اول، فرد غیرمتخصص را بفریبد، ولی در نقد شیعه از کتاب ها و منابع غیرشیعی برای اثبات کلام خود استفاده کرده و از کتاب های مخالفان شیعه، مثل ابن تیمیه و موسی  جارالله و احسان الهی ظهیر، بهره برده است. برای روشن شدن موضوع دو مثال را بیان می کنیم.

در نقد شخصیت هشام بن حکم از کتب اهل سنت استفاده می کند و نسبت تشبیه و تجسیم به او می دهد. او برای اثبات ادعای خود از کتاب الفَرْقُ بین الفِرَق، اثر عبدالقاهر بن طاهر فقیه شافعی، استفاده می کند و می نویسد:

یقول عبد القاهر البغدادی: «زعم هشام بن الحکم أن معبوده جسم ذو حد و نهایة و أنه طویل عریض عمیق و أن طوله مثل عرضه ...» [الفرق بین الفرق، ص65]؛[41] عبدالقاهر بغدادی می گوید: هشام بن حکم گمان می کرده است که معبودش جسمی است دارای حد و نهایت و طول و عرض است و طولش مثل عرض آن است.

مثال: در شأن نزول آیه ولایت

قفاری در تبیین استدلال شیعه بر آیه ولایت (آیه 55 سوره مائده) طبق ادعای خود می بایست ادله شیعه را از منابع شیعی نقل و سپس نقد می کرد. همچنین، روایات ضمن آیه را بررسی می کرد و اعتبار این روایات را رد می کرد. ولی او از ابن تیمیه، که مخالف شیعه است، مطلب نقل می کند و احادیث مربوط به این آیه درباره علی (علیه السلام) را دروغ و ساختگی می داند؛ [42]و بر اساس سخن ابن تیمیه احادیث مربوط به علی (علیه السلام) را موضوع و جعلی می داند. لذا استدلال شیعه را باطل اعلام می کند.

 

نتیجه

توجه نکردن به شیوه نقد صحیح و دشمنی با مخالفانِ خود، از جمله آسیب هایی است که دامنگیر جریان وهابیت شده است. آنها به روش های غلط سعی در باطل جلوه دادن عقاید مخالفان، به خصوص شیعه، دارند. برخی از این شیوه های غلط در این مقاله بررسی شد، اما به سایر پژوهشگران پیشنهاد می شود با مطالعه دقیق تر به نقد روشی این مباحث بپردازند تا بتوانند زمینه را برای روشن کردن حق از باطل فراهم کنند.

 

منابع

    ۱. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.

    ۲. ابن نعمان (شیخ مفید)، محمد، الأمالی (للشیخ المفید)، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ دوم، 1413ق.

    ۳. ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی بن  حسین، التوحید، بی جا: انتشارات جامعه، 1398ق.

    ۴. سمهودی، أبو الحسن نور الدین، وفاء الوفا بأخبار دار المصطفی (ص)، بی جا: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1984م.

    ۵. شرتونی، سعید، اقرب الموارد فی فُصح العربیّة و الشّوارِد، قم: بی نا، ۱۴۰۳ق.

    ۶. طباطبایی یزدی، محمد کاظم، العروة الوثقی، بیروت: مؤسسة الاعلمی، چاپ دوم، 1409ق.

    ۷. عاملی (شهید ثانی)، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: مکتبة داوری، چاپ اول، 1410ق.

    ۸. قسطلانی، أحمد بن محمد، المواهب اللدنیة  بالمنح  المحمدیة، بی جا: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1416ق.

    ۹. قفاری، عبدالله، بروتکولات آیات قم حول الحرمین الشریفین، شبکة الفوائد الإسلامیة، fwaed.net

    ۱۰. قفاری، ناصر بن عبدالله، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، بی جا: دار الرضا، 1418ق.

    ۱۱. قفاری، ناصر بن عبدالله، حقیقة ما یسمی زبور آل محمد، ریاض: دار الفضیلة، چاپ اول، 1419ق.

    ۱۲. قفاری، ناصر بن عبدالله، فکرة التقریب بین اهل السنة والشیعه، رساله کارشناسی ارشد، ریاض: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، 1402ق.

    ۱۳. قفاری، ناصر بن عبدالله، مسألةُ التّقریب بین أهْل السُّنة والشّیعَة، بی جا: دار طیبة للنشر والتوزیع، چاپ سوم، 1428ق.

    ۱۴. قفاری، ناصر بن عبدالله، نواقض توحید الاسماء والصفات، ریاض: دار طیبه، 1419ق.

    ۱۵. قفاری، ناصر بن عبدالله؛ عقل، ناصر بن عبد الکریم، الموجز فی الأدیان والمذاهب المعاصرة، ریاض: دار الصمیعی، چاپ اول، 1413ق.

    ۱۶. کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد، 1348ش.

    ۱۷. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1365ش.

    ۱۸. مجلسی، محمد باقر ، بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء، 1404ق.

    ۱۹. مصری، أبومحمد، أرشیف ملتقی أهل التفسیر، نرم افزار المکتبة الشاملة، نسخه 8/3 و سایت aldahereyah.net

    ۲۰. موسوی خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی«، 1421ق.

 

پی نوشت ها:

[1]. محمد رشاد سالم، نماینده تفکر ابن تیمیه در عصر حاضر است، که با تأسیس مرکز «مکتبة ابن تیمیه» تمام همت خود را صرف نشر آثار و آرای وی کرده و بیشتر کتاب های او را تحقیق و منتشر کرده است، از جمله کتاب منهاج السنة  النبویة فی الرد الشیعة القدریة؛ قفاری، ناصر بن علی، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، ج1، ص26.

[2]. همان، ص13.

[3]. همان، ص14.

[4]. همان، ص16.

[5]. همان.

[6]. «فهذه زیارة للحسین أوصی بها جعفر الصادق – کما یزعمون – وأمر قبل بدء هذه الزیارة بصیام ثلاثة أیام ثم الاغتسال، و لبس ثوبین طاهرین، ثم صلاة رکعتین، ثم قال: فإذا أتیت الباب فقف خارج القبّة، و أوم بطرفک نحو القبر و قل: یا مولای یا أبا عبد الله یا ابن رسول الله عبدک وابن عبدک وابن أمتک، الذّلیل بین یدیک، المقصّر فی علو قدرک، المعترف بحقّک، جاءک مستجیرًا بذمّتک، قاصدًا إلی حرمک، متوجّهًا إلی مقامک – إلی أن قال: ثمّ انکبّ علی القبر و قُل: یا مولای أتیتک خائفًا فآمنّی، وأتیتک مستجیرًا فأجرنی ... ثم انکبّ علی القبر ثانیة» ... إلی آخر الزیارة التی یدعو فیها مخلوقًا من دون الله سبحانه، و یتضرع إلیه و کأنه یتضرع أمام الله، فماذا یکون الشرک إذا لم یکن هذا شرکا؟!؛ قفاری، ناصر بن علی، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، ص517.

[7]. توسل به اولیای الهی، مانند پیامبر گرامی اسلام، نزد علمای جهان اسلام پذیرفته شده بود، تا اینکه جریان فکری ابن تیمیه با آن مخالفت کرد. برای نمونه نک.: سبکی، تقی الدین، شفاء السقام فی زیاره خیر الانام.

[8]. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج98، ص259.

[9]. قفاری به نقل از: ابن بابویه، التّوحید، ص117؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج4، ص44؛ کشی، محمد بن عمر، رجال الکشّی، ص450 (رقم 848).

[10]. قفاری، ناصر بن عبدالله، أصول مذهب الشعیة الإمامیة الإثنی عشریة، ج2، ص565.

[11]. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج4، ص45؛ شیخ صدوق، التوحید، ص117.

[12]. قفاری، ناصر بن عبدالله، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، ج2، ص558.

[13]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، ج1، ص441؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج15، ص20.

[14]. قفاری، ناصر بن عبدالله، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، ج2، ص289.

[15]. شیخ مفید، الامالی، ص253، مجلس 30، ح3.

[16]. شرتونی، سعید، اقرب الموارد فی فُصح العربیّة و الشّوارِد، ذیل «حرف».

[17]. قفاری، ناصر بن عبدالله، اصول مذهب الشیعة الاثنی عشریة، ج2، ص809.

[18]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، ج1، ص534.

[19]. نک.: کشی، محمد بن عمر، رجال  الکشی، ص230، شماره 413 و ص231، شماره 416.

[20]. ابن منظور، محمد ابن مکرم، لسان  العرب، «فری»، ج۱۵، ص۱۵۳.

[21]. ابن منظور، محمد ابن مکرم، لسان  العرب، ج۱۵، ص۱۵۴.

[22]. قفاری، ناصر بن عبدالله، أصول مذهب الشعیة الإمامیة الإثنی عشریة، ج2، ص549.

[23]. عبارتی که قفاری نقل می کند کمی با اصل روایت فرق می کند. در روایت آمده است: «ثُمَّ تَقُومُ وَ تَتَعَلَّقُ بِالضَّرِیحِ وَ تَقُولُ یا مَوْلَای یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ» و افعال به صورت مخاطب آمده است، ولی قفاری افعال را به صورت غایب آورده است؛ نک.: مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج98، صص138-137.

[24]. ناصر بن عبدالله قفاری، به نقل از: مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج101، ص37؛ ابن طاووس، مصباح الزائر، ص136.

[25]. قفاری، ناصر بن عبدالله، أصول مذهب الشعیة الإمامیة الإثنی عشریة، ج2، ص595.

[26]. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج98، ص139.

[27]. این ترجمه بر اساس چیزی است که قفاری قصد کرده و بر اساس آن ایجاد شبهه کرده است؛ ترجمه صحیح این گونه است: «شیخ شیعه مجلسی می گوید: روکردن به قبر امری لازم است اگرچه موافق با قبله نباشد».

[28]. قفاری، ناصر بن عبدالله، أصول مذهب الشعیة الإمامیة الإثنی عشریة، ج2، ص574.

[29]. «و قد ذکر صاحب التحفة الاثنی عشریة بأنهم لا یزالون یغلون فی قبور الأئمة و یطوفون حولها، بل و یصلون إلیها مستدبرین القبلة، إلی غیر ذلک من الأمور التی یستقل لدیها فعل المشرکین مع أصنامهم ثم قال: إن حصل لک ریب من ذلک فاذهب إلی بعض مشاهدهم لتری الحقیقة بعینک». همان، ج3، صص1394-1293.

[30]. طباطبایی یزدی، محمد کاظم، العروة الوثقی، ج1، ص539؛ عاملی (شهید ثانی)، زین الدین، الروضة  البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة الروضة، ج1، ص501؛ موسوی خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، ج1، ص141.

[31]. «الاستقبال: ضدُّ الاستدبار واسْتَقْبَلَ الشی ءَ و قَابَلَهُ: حاذاه بوجهه»؛ نک.: ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج11، ص537.

[32]. سمهودی، نورالدین، وفاء الوفا بأخبار دار المصطفی (ص)، ج4، ص1376؛ قسطلانی، أحمد بن محمد، المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، ج3، ص409؛ مصری، أبومحمد، أرشیف ملتقی أهل التفسیر، ج1، ص334.

[33]. ناصر بن عبدالله قفاری به نقل از: موسوی، موسی، الثورة البائسة، صص163-162؛ عمر، عبد الجبار، الخمینی بین الدین والدولة، ص6.

[34]. قفاری، ناصر بن عبدالله، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، ج3، ص1392.

[35]. نک.: همان، ج1، صص143-142.

[36]. همان، ج2، ص533.

[37]. همان، ص810.

[38]. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، ج1، ص532.

[39]. همان.

[40]. قفاری، ناصر بن عبدالله، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، ج1، ص17.

[41]. همان، ج2، ص47.

[42]. «وأجمع أهل العلم بالحدیث علی أن القصة المرویة فی ذلک من الکذب الموضوع» [منهاج السنة، ج4، ص4]»؛ قفاری، ناصر بن عبدالله، اصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة، ج2، ص823.

منبع : نشریه سلفی پژوهی شماره 2 موسسه دار الاعلام

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش