مقالات > بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۹/۹ تعداد بازدید: 312

گرچه مسئلهٔ توحید یکی از اصول و مبانی اسلام است ولی تفاسیر مختلفی از آن شده است، به گونه ای که برخی گروه ها با تفسیر افراطی و متعصبانه ای که از توحید دارند فقط خود را توحیدی می خوانند و سایر مسلمانان را مشرک و کافر قلمداد می کنند.



نويسنده : رجبی، حسین؛ فاطمی نژاد، مجید

گرچه مسئلهٔ توحید یکی از اصول و مبانی اسلام است ولی تفاسیر مختلفی از آن شده است، به گونه ای که برخی گروه ها با تفسیر افراطی و متعصبانه ای که از توحید دارند فقط خود را توحیدی می خوانند و سایر مسلمانان را مشرک و کافر قلمداد می کنند. گروه سلفیه وهابی، که رهبر فکری شان ابن تیمیه است، و سلفیه جهادی، که نظریه پرداز تفکرات آنها سید قطب است، از این طیف به شمار می روند. این مقاله به بررسی و نقد توحید از دیدگاه آنها پرداخته است و باور دارد که این دو گروه گرچه در مبحث روش شناسی، با یکدیگر موافق اند ولی در حوزهٔ معرفت شناسی سلفیان وهابی ظاهرگرا هستند و سلفیان جهادی قائل به تأویل شده اند. بنابراین، در حوزهٔ معنا شناسی هم با یکدیگر مخالف اند؛ چراکه وهابی ها باید ملتزم به تجسیم شوند، برخلاف قطبی ها که تفسیری متفاوت از صفات خبری خداوند تعالی دارند. بر این اساس، رویکرد سلفیه وهابی در توحید «توحید القبوری» و سلفیه جهادی «توحید القصوری» است.

کلمات کليدي : توحید، ابن تیمیه، سلفیان وهابی، سید قطب، سلفیان قطبی، سلفیان جهادی.

مقدمه

اسلام اهمیت ویژه ای به مسئلهٔ توحید داده است، به گونه ای که سعادت و شقاوت انسان ها را در دنیا و آخرت در گرو کلمه توحید می داند. توحید نه تنها در اسلام بلکه در تمام ادیان الهی از باب اینکه «أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ»[1] از جایگاه بالایی برخوردار است. به همین دلیل تبعات و الزامات آن بسیار است. در قرون اخیر، فردی به نام محمد بن عبدالوهاب، با تعریف خاص خود از توحید، بسیاری از مسلمانان را تکفیر کرد و خون های بسیاری را ریخت. در عصر حاضر نیز شاهدیم که گروهی دیگر به نام «سلفیه جهادی» با تعریفی دیگر از توحید، اقدام به تکفیر مسلمانان و جهاد علیه آنها می کنند.

در این مقاله با بررسی و نقد افکار این دو گروه در باب توحید، به اشتراکات و افتراقات آنها می پردازیم، تا با منشأ گمراهی و خطایی که امروزه به اسم تکفیر و با سلاح جهاد به جان جهان اسلام افتاده است بیشتر آشنا شویم. بدین منظور، مطالب بر اساس چینش مبانی وهابیت، که برگرفته از کتاب کشف الشبهات ابن عبدالوهاب است بیان می شود، و پس از طرح تعریفی از توحید و اقسام آن نزد سلفیه وهابی و جهادی، به اختلافات آنها اشاره کرده، برای تنقیح روش شناسی وهابی ها و قطبی ها به توحید اسماء و صفات پرداخته ایم. سپس به توحید الوهی و ربوبی، که منشأ اختلافات این دو گروه است، می پردازیم و روشن می کنیم که گرچه توحید عبادی نزد هر دو گروه اهمیت خاصی دارد، دو گروه در مبانی اصلی خود با یکدیگر اختلافات عمده ای دارند، به این صورت که ابن تیمیه و سلفیان وهابی با تقسیم توحید به سه قسم و نسبت دادن توحید ربوبی به مشرکان جاهلی، وظیفه و هدف فرستادن پیامبران را در هدایت مردم به سمت توحید الوهی یا عبادی تعریف می کنند. لذا توحید ربوبی را برای مسلمان شدن کافی نمی دانند و در تلاش برای هدایت مردم به سمت توحید عبادی هستند، که این توحید بر اساس روش نقل گرایی و عمل به ظواهر است؛ برخلاف سلفیه قطبی، که قائل اند مشرکان جاهلی توحید ذاتی و توحید خالقیت داشتند و به وجود خدایی ایمان داشتند، ولی به توحید ربوبی که لازمه اش توحید عبادی است مشرک بودند، لذا خداوند پیامبران را فرستاد تا مردم را به سمت مهم ترین خصوصیت توحید ربوبی، که حاکمیت خداوند است، هدایت کنند. بنابراین، به سلفیان وهابی، «توحید القبوری» و به سلفیان قطبی «توحید القصوری» می گویند که اشاراتی به طعنه های سید قطب به آنها در این باب شده است. سید قطب در باب توحید اسماء و صفات نیز با سلفیه وهابی به سبب تأویل نکردن آیات خداوند، مخالف است. لذا اگرچه هر دو گروه در هدایت مردم به سمت توحید عبادی مشترک اند ولی در مبانی و اصول خود در این باب بسیار با یکدیگر مخالف اند.

تعریف توحید

سلفیان وهابی و جهادی در تعریف توحید با یکدیگر اختلافی ندارند و توحید را به توحید عبادی تعریف کرده اند. محمد ابن عبدالوهاب و بسیاری از وهابیان، از جمله بن باز[2] و ابن عثیمین، در تعریف توحید می گویند: «أن التوحید هو افراد الله بالعبادة»؛[3] و سید قطب می گوید: «توحید، اطاعت و پرستش خدای یگانه است بدون هیچ شریکی».[4] ابن تیمیه نیز دربارهٔ حقیقت توحید می گوید: «التَّوْحِیدُ هُوَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی بَعَثَ بِهِ الْأَوَّلِینَ والآخرین».[5] یا می گوید: «التَّوْحِیدُ هُوَ عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیک لَهُ. وَأَنْ لَا نَعْبُدَهُ إلَّا بِمَا أَحَبَّهُ وَمَا رَضِیهُ».[6] تقی الدین مقریزی به حقیقت توحید اشاره می کند و می گوید: «حقیقت توحید آن است که همهٔ امور را از جانب خداوند تعالی ببیند و به واسطه ها توجهی نداشته باشد».[7]

اقسام توحید

سلفیان وهابی برای توحید تقسیم بندی های مختلفی ارائه داده اند، که معروف ترین آنها تقسیم توحید به توحید الوهی و ربوبی و اسما و صفات است،[8] که مشهور این تقسیم را از ابداعات ابن تیمیه می دانند.[9] البته بن باز مدعی شده این تقسیم را در قرن چهارم ابن جریر طبری طرح کرده، اما وی هیچ سندی برای اثبات مدعای خود ارائه نکرده است.[10] ابن تیمیه در فتاوی کبری[11] و صنعانی در تطهیر الاعتقاد[12] آن را به دو قسم ربوبی و توحید طلب و سؤال که همان توحید الوهی است تقسیم کرده اند. ولی ابن تیمیه در رسالة التدمریة خود آن را به سه قسم، که شامل توحید در اسما و صفات هم می شود، تقسیم کرده است.[13] بن باز درباره نحوه تقسیم توحید می گوید: «این تقسیم از استقرا و تأمل در کتاب و سنت گرفته شده است».[14]

سید قطب نیز در کتب خود به نحو منسجمی درباره اقسام توحید بحث نکرده است، ولی آنچه از سایر کلمات او به دست می آید این است که وی توحید را به دو بخش اصلی تقسیم کرده است: الف. توحید نظری؛ ب. توحید عملی. (که توحید نظری مربوط به عالم شناخت و اندیشه است؛ یعنی خدا را به یگانگی شناختن؛ و توحید عملی یعنی خود را در عمل یگانه و یک جهت و در جهت ذات یگانه ساختن)؛ و توحید نظری به سه قسم توحید در ذات و توحید در صفات و توحید در افعال تقسیم می شود و توحید عملی هم به سه قسم توحید در عبادت و توحید در اطاعت و توحید در استعانت تقسیم شده است.

توحید نظری: سید قطب ذیل سوره های متعددی، از جمله اخلاص و حدید، به توحید ذاتی اشاره می کند و معتقد است وجود خداوند یکی است و حقیقتی به جز حقیقت او نیست.[15] به همین دلیل می بینیم برخی معارضان سید قطب، به وی نسبت «وحدت وجودی» می دهند و حتی برخی به وی نسبت کفر هم داده اند.[16]

وی تمام صفاتی را که به حقیقت الوهیت مربوط می شود از قبیل وحدانیت، قدرت، سرمدیت، تدبیر و ... را تغییرناپذیر و مختص خداوند می داند و کسی را در آنها شریک نمی خواند.[17] وی صفات سلبیه را جزء صفات خداوند نمی داند، چراکه معتقد است صفات کمالی سلب شدنی نیست.[18] وی معتقد است تمام صفات کمالی خداوند، از جمله قدرت مطلق، قیمومیت، حاکمیت، مالکیت و ...، فقط از آن خداست که از حقیقت واحدی به نام حقیقت الوهیت سرچشمه می گیرد.[19] یکی از مهم ترین صفات خداوند، صفت ربوبیت است که واژهٔ «رب» به اعتقاد مفسران پیوندی ناگسستنی با تمام معارف قرآن دارد و مدار تبلیغ پیامبران و محور درگیری آنها با دشمنان در توحید ربوبی است.[20] سید قطب، «رب» را چنین تعریف کرده که «رب» به معنای مالکی است که تصرف در همهٔ امور مملوک خود را دارد تا آنها را اصلاح و تربیت کند.[21]

سید قطب توحید فاعلی خداوند را نشئت گرفته از حقیقت وجودی او می داند. بنابراین، غیر او هیچ فاعلی در این وجود نیست.[22] وی تصریح می کند که روند آیات قرآنی چنان است که می خواهد همه کارها را به خداوند برگرداند.[23]

توحید عملی: سید قطب به توحید عملی بسیار اهمیت داده است، به طوری که توحید نظری را بدون توحید عملی، اصلاً توحید نمی داند و آن را شرک می خوانَد.[24] وی هر نوع اطاعت و استعانتی را که به غیرخدا باشد، اطاعت از طاغوت قلمداد می کند و آن را از مصادیق جاهلیت قرن بیستم می خواند.[25]

بنابراین، مراتب توحید از نظر سید قطب را می توان در تمام مراحل توحید یافت. وی برای پیوند توحید نظری به توحید عملی، بر صفات حاکمیت و سلطنت خداوند بر این عالم بسیار تأکید می کند و معتقد است اله واحد است و فاعل فقط اوست، لذا حاکم و سلطان فقط اوست و فقط او باید اطاعت و پرستش شود.[26]

توحید اسماء و صفات در اندیشه سلفیه وهابی و جهادی

از آنجایی که سلفیه وهابی، در روش شناسی خود نقل گرا هستند و از طرفی در حوزه معرفت شناسی خود فقط ظاهرگرایند، در صفات خبریه خداوند قائل به تجسیم می شوند.[27] از این رو کلمات علمای سلفیه وهابی، مخصوصاً رهبر فکری آنها ابن تیمیه، در این باب بوی تشبیه و تجسیم می دهد، اگرچه مدعی انکار تجسیم و تشبیه شده اند،[28] یا همچون شهرستانی آن را مختص به عقاید یهود می دانند.[29] ولی تجسیم و تشبیه در کتب خود آنها آن قدر واضح و روشن است[30] که تقی الدین سبکی از علمای شافعی وقتی کتاب منهاج السنة ابن تیمیه را دید گفت: «ابن تیمیه در این کتاب می خواهد مذهب حشویه را که فقط به ظواهر قرآن تمسک کرده اند و معتقد به تجسیم هستند اثبات کند».[31] حتی سلفیان معاصری همچون حمیری می گویند ابن تیمیه با صراحت جسمیت را اثبات کرده است و نیز جهت و حد و مکان و صوت و کیف و دیگر عوارض جسمیت را بر خداوند ثابت می دانند.[32]

بنابراین، سلفیان وهابی در توحید اسماء و صفات، دچار تناقضات فراوانی شده اند، چراکه از یک طرف نتیجهٔ روش شناسی آنها منتهی به تجسیم و تشبیه می شود، و از طرفی هم در احادیث و آیات فراوانی چون آیهٔ «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ»[33] این مطلب را رد می کنند. یا از یک طرف دربارهٔ صفات خداوند می گویند اوصاف برای خداوند ثابت است؛ «مِن غیر تکییف و لا تمثیل و من غیر تحریف و لا تعطیل».[34] ولی وقتی به آیات صفات خبری می رسند می گویند «الکیف مجهول والایمان به واجب والسوال عنه بدعة»؛[35] و خود ابن تیمیه ادعا می کند چنین سخنانی در میان ائمه سلفشان بسیار بوده است[36] و آنها علم به کیفیت صفات خداوند ندارند و فقط خود خداوند به آنها علم دارد و به او واگذار می کنند. این تناقضات موجب شده است ابن تیمیه از یک طرف حکم عدم جواز تمثیل و تشبیه صفات و افعال خداوند به مخلوقات را بدهد[37] و از طرفی هم خودش خداوند را به مخلوقات تشبیه کند.[38]

سلفی های وهابی عربستان، مخصوصاً ربیع المدخلی، سید قطب و سلفیان قطبی را متهم به تعطیلی در صفات خداوند تعالی می کنند و عقاید آنها را تشبیه به جهمیه می کنند،[39] ولی به نظر می رسد خود آنها در این وادی بیشتر غوطه ورند تا قطبی ها، چراکه با بررسی کتب سید قطب و روش وی در تفیسر آیات قرآن، واضح است که وی اگرچه در روش شناسی خود قائل به نقل گرایی است نه عقل گرایی و به شدت با فلسفه و کلام مخالف است[40] ولی در عین  حال قطبی ها تفکر و تدبر منطقی را جایز، بلکه از راه های رسیدن به معارف قرآن می دانند؛ چراکه قرآن، تعقل و وجدان را در آن واحد مخاطب خود قرار داده است.[41] روش سید قطب در تفسیر قرآن به گونه ای است که می کوشد با کمک کشفیات علمی، مفاهیم آیات قرآنی را توسعه دهد و در پرتو دانش نو زوایای بیشتری از قرآن را بنگرد.[42] وی، ذیل آیه 54 سوره اعراف می گوید:

توحید اسلامی بر این است که بشر به ذات خداوند و کیفیت افعال او راه ندارد، چراکه بشر حق ندارد از خداوند شکل و صورتی را ترسیم کند؛ زیرا اندیشه های بشری، زاییدهٔ حدود و ثغور محیطی است که خود بشر در آن می زیید، و مسائل خود را از چیزهایی استخراج و استنباط می کند که درباره او موجود است، از آنجا که چیزی همانند و همسان خداوند تعالی نیست، دیگر اندیشه بشری درباره پدید آوردن صورت و شکل معینی از ذات خداوند درمی ماند. و معلوم است که درباره تصور کیفیت افعال خداوند هم هیچ گونه کاری از اندیشه بشری ساخته نیست و آنچه برای انسان امکان پذیر است اندیشیدن درباره پدیده های پیرامون او است.[43]

لذا در تفسیر آیهٔ «اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ»[44] می گوید: «استوی علی العرش یعنی استقرار بر تخت سلطنت، کنایه از مقام سیطره والای ثابت و استوار است به زبانی کـه مردمان آن را می فهمند و معانی و مفاهیم آن را به تصویر می کشند».[45] وی در سوره رعد این آیه را کنایه از بزرگی و والایی خداوند می گیرد؛[46] و در خصوص آیه «يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ»[47] می گوید: «در اینجا دست رسول خدا به منزله دست خداست که بالای سر بیعت کنندگان است و این به معنای این است که خداوند در تمام احوالات حاضر و شاهد بیعت آنهاست»؛[48] یا در آیه 42 سوره قلم که می فرماید: «يُكْشَفُ عَن سَاقٍ ...» می گوید: «کشف ساق در عرب کنایه از شدت سختی و اندوه و غم است».[49]

برخی از قطبی ها، همچون محمد قطب یا سلمان العوده، قائل به تأویل صفات خبری خداوند نیستند. آنها معتقدند باید به آنچه خداوند خود به آن صفات خبر داده ایمان آورد و نباید آنها را تأویل کرد؛ چراکه تأویل در شأن بشر محدود نیست تا بتواند تأویل کند؛ و معتقدند همان صفات ظاهری که در قرآن بیان شده حقیقی است و مخصوص خداوند تعالی است، ولی باید توجه داشت که آنها را نباید با صفات بشری تشبیه کرد؛ چراکه بشر عاجز و ضعیف و محدود و ناقص است، ولی خداوند کامل و قادر، لذا فرمود: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ».[50]

بنابراین، در حوزهٔ معرفت شناسی، سلفیه وهابی و نوسلفی ها[51] در توحید اسماء و صفات ظاهر گرایی است، اما سید قطب هرچند در روش شناسی نقل را بر عقل مقدم می کند ولی در صفات خبری خداوند قائل به تأویل است.[52]

توحید الوهی و توحید ربوبی و جایگاه آنها نزد سلفیه وهابی

آنچه نزد سلفیه وهابی یا جهادی بسیار مهم است و بیشتر مبانی آ نها بر اساس آن بنا شده است، توحید الوهی یا عبادی است، چراکه خداوند تعالی می فرماید: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاَّ لِیعْبُدُون»؛[53]  یا می فرماید: «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فی کلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوت».[54] ابن تیمیه در معنای اله می گوید: «اله همان چیزی است که قلب ها به خاطر حب و تعظیم و جلال و کرمش او را می پرستند، لذا اله به معنای مألوه که همان معبود است به کار رفته است».[55] محمد بن عبدالوهاب نیز اله را از مألوه به معنای معبود قلب ها گرفته است.[56] ابن قیم نیز، همچون استاد خود ابن تیمیه، معنا کرده است[57] و بن باز[58] و ابن عثیمین[59] نیز به معنای معبود محبوبی می گیرند که قلب ها به خاطر حب و عظمتش سر به خضوع افکنده اند.

سلفیان وهابی معتقدند همهٔ انسان ها، اعم از مشرکان و غیر آنها در حوزهٔ توحید ربوبی موحدند و برای اثبات آن دلایلی را ذکر می کنند.[60] آنها معتقدند پیامبران صرفاً برای دعوت به توحید الوهی مبعوث شده اند.[61] لذا توحید ربوبی به تنهایی مانع از کفر کسی نمی شود.[62] ابن تیمیه در استدلال برای این مطلب می گوید: اولاً مقصود از توحید در اسلام توحید عبادت است؛ چراکه خداوند با کلمه شهادت (لا اله  الا الله) توحید عبادی را قصد کرده که دربرگیرندهٔ دو اصل در اسلام است: 1. فقط تسلیم در برابر خداوند تعالی؛ 2. تسلیم بودن در برابر خداوند باید خالی از هر گونه شرکی باشد؛[63] ثانیاً توحید الوهی دربرگیرندهٔ توحید ربوبی است، ولی توحید ربوبی شامل توحید الوهی نمی شود.[64] وی در مجموع فتاوی خود در ابتدا اقرار همهٔ مردم را به توحید ربوبی، یک امر ضروری و بدیهی می خواند و می گوید تمام موجودات ممکن الوجود به ناچار برای وجودشان نیاز به غیر دارند؛ چراکه آنها فقیرند، لذا باید واجب الوجودی که بی نیاز از غیر باشد، وجود داشته باشد تا این ممکن الوجود به وجود آید، و این معانی خود دلالت بر توحید ربوبی می کند.

سپس دربارهٔ توحید الوهی می گوید توحید الوهی، توحید واجب و کاملی است که قرآن به خاطر آن نازل شد؛ به خاطر وجوهی که یکی از آنها این است که تمام متحرکات عالم هستی (که در حال عبادت خداوند هستند) به ناچار باید دارای یک حرکت ارادی باشند و این حرکت ارادی نیاز به یک مرادی دارد که همان خداست، و این مراد نمی تواند خودش یا کسی که مثل خودش فقیر و محتاج است باشد، پس الهی که مراد است اگر ربّ نباشد نمی تواند معبود باشد، و کسی که رب و خالق نباشد نمی تواند معبود مطلوب و مراد برای غیر باشد، پس اثبات الوهیّت موجب اثبات ربوبیت هم می شود و نفی ربوبیت باعث نفی الوهیّت نیز می شود، زیرا توحید الهی علت غایی است که مستلزم بدایت و آغازی است که علت فاعلی است. وی پس از ذکر این دلایل عقلی، برای رفع شبهه (که ابن تیمیه مخالف دلایل عقلی است) می گوید: «توحید ربوبی و الوهی هر یک از آنها بالضروره معلوم هستند».[65]

ارتباط بین توحید ربوبی و عبادی

با توجه به سخنانی که از ابن تیمیه گذشت، به وضوح ارتباط بین توحید الوهی و ربوبی روشن می شود. وی می گوید:

اگرچه الوهیّت، ربوبیت را در بر می گیرد و توحید الوهی لازمه اش توحید ربوبی است، و یکی از آن دو به صورت انفرادی دیگری را در بر می گیرد، ولی این باعث نمی شود که در صورت اقتران فقط دلالت بر همان معنای اختصاصی خود که فقط ربوبیت یا الوهیت است بکند، مثل کلام خداوند تعالی که می فرماید: «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ *  مَلِک النَّاسِ *  إلَهِ النَّاسِ»؛ یا می فرماید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» که بین دو اسم «اله» و «ربّ» جمع شده است، پس «الْإِلَهَ» همان معبودی است که مستحق پرستیدن است، و «الرَّبُّ» همان کسی است که بندگانش را تربیت می کند و درباره او تدبیر می کند، پس عبادت به اسم الله و درخواست و سؤال به اسم «ربّ»، تعلق دارد. بنابراین، عبادت غایت است برای کسی که عالم برای او خلق  شده و توحید الوهی همان غایت است.[66]

بنابراین، سلفیه وهابی معتقدند پیامبران برای توحید الوهی مبعوث شده اند و نسبت بین ارتباط توحید الوهی و توحید ربوبی، عموم و خصوص مطلق است، بدین معنا که توحید ربوبی کفایت از توحید الوهی نمی کند، و اگر کسی فقط قائل به توحید ربوبی باشد، دلیل بر مسلمان بودنش نیست، ولی توحید الوهی بیانگر توحید ربوبی است، چراکه توحید ربوبی به منزلهٔ علت فاعلی است نسبت به توحید عبودی که علت غایی محسوب می شود و از این نکته چنین استفاده می کنند، پس کسانی که از قبور و اموات تبرک یا شفاعت و توسل می جویند مشرک و کافرند؛ چراکه در توحید عبادی دچار شرک شده اند.[67]

توحید الوهی و توحید ربوبی و جایگاه آنها نزد سلفیه جهادی

سید قطب نیز اله را به معنای معبود گرفته، در تفسیر کلمه «لا اله الا الله» می گوید:

مسلمانان معتقدند که لا اله الا الله یعنی لا معبود الا الله و لا خالق الا الله و لا ربّ الا الله و لا رازق الا الله ... و معتقدند که لا اله الا الله یعنی لا حاکم الا الله و لا مشرع الا الله و... .[68]

وی نیز همچون سلفیه وهابی معتقد است انسان های پیشین موحد بوده اند،[69] امّا نه در توحید ربوبی به گونه ای که وهابیت به آن قائل اند، بلکه از باب توحید در ذات یا توحید در خالقیت موحد می پندارد و معتقد است پیامبران برای دعوت مردم به توحید ربوبی[70] و عبادی[71] مبعوث شده اند و از آنجایی که بین توحید ربوبی و الوهی ارتباط تنگاتنگی وجود دارد، این دعوت منجر به دعوت به سوی توحید الوهی می شود.[72] وی معتقد است پیامبران همیشه برای بیرون کشیدن سلطه غصبی از دست طاغوت ها و برگرداندن حاکمیت به صاحب شرعی و قانونی خود، یعنی خداوند سبحان، جهاد می کرده اند.[73]

بنابراین، به نظر سید قطب، مدار تبلیغ پیامبران بر محور «توحید ربوبی» است و برخی معارف دینی که از مقولهٴ جهان بینی است، فقط ثمره علمی  دارد، امّا برخی دیگر دارای ثمره عملی است. اعتقاد به وجود «واجب الوجود» و «توحید خالقیت» از قسم اوّل است. از این رو وثنیین حجاز از پذیرش توحید خالقی ابایی نداشتند. آنها می گفتند: جهان را «الله» آفریده، ولی پس از آفرینش، با آن کاری ندارد و انسان نیز در مقابل او پاسخ گو نیست. آنها گرچه ربوبیت مطلق خدا را نسبت به مجموع جهان می پذیرفتند، اما ربوبیت خاص، مانند «ربّ الانسان» و «ربّ الأرض» را نمی پذیرفتند و آن را به بت ها، ستارگان یا قِدّیسان بشر نسبت می دادند و برای آنها مظاهر و مجسمه هایی می ساختند و برای دست یابی به شفاعتشان، مظاهر آنها را می پرستیدند.[74]

بنابراین، پذیرش خالقیت و ربوبیت مطلق خدای سبحان نسبت به جهان هستی آسان است، اما پذیرش ربوبیت خاص است که انسان را در برابر رب خود مسئول می کند و او را به اطاعت وا می دارد.

ارتباط بین توحید الوهی و ربوبی

بدین ترتیب سید قطب خضوع و خشوع و پرستش خدای یگانه را در ربوبیت خداوند برای انسان ها جلوه گر می داند.[75] به نظر وی، برخی شئون ربوبیت، همچون تدبیر، سلطه، قدرت، تشریع، و حکومت خداوند منجر به توحید الوهی می شود؛ چراکه خداوند باید معبودی باشد که این جهان هستی را دارا باشد و آن را اداره کند و امور آن را بچرخاند. اگر از گرداندن و اداره کردن این جهان ناتوان باشد، نباید پروردگار انسان ها باشد و فرمانروایی کند.[76]

سید قطب تجسم ربوبیّت خداوند را در خلقت انسان از نیستی به هستی و از قدرت قضا و قدر او در عالم هستی می داند، که زندگی بشر را هدایت می کند. وی نحوهٔ ارتباط توحید ربوبی با الوهی را چنین بیان می کند و می گوید:

به همین منوال، سلطه و قدرت خداوند در اعتقاد به ربوبیتش بر ایـن انسان مجسّم می شود، آن هم در زندگی عملی و واقعیت زندگی بیرونی او که باید برابر با شریعت و فرمان خداوند باشد، و عمل انسان به قوانین خداوند هم در انجام دادن شعائر و مراسم پیدا و هویدا می گردد ... اینها همه یک دسته و یک بسته اند. نباید از یکدیگر جدا و تفکیک شوند. اگر جدا و تفکیک شوند شرک خواهد بود؛ شرکی که پرستش دیگران با خداوند یا فقط پرستش دیگران است.[77]

بنابراین، سید قطب تشریع و حاکمیت و سلطنت را از شئون ربوبیت می داند، و با بیان برخی افعال خداوند، چنین نتیجه می گیرد که اینها برهانی است بر اینکه ربوبیت و حاکمیت و سلطنت فقط از آن اوست.[78] وی می گوید:

پروردگار یگانه، برای همه انسان ها است و همو است که برای همه به طور یکسان قانون وضع می کند و به الوهیت مربوط است، و او مظهر الوهیت در زندگی انسان ها است، و درست نیست که هیچ انسانی برای خود ادعای مقام الوهیت کند، و انسان ها باید با خضوع و اطاعت و فرمان برداری فقط به خداوند رو کنند.[79]

سید قطب برای قرار دادن تشریع از شئون الوهیت یا ربوبیت به آیاتی از قرآن استناد می کند و می گوید:

فرعون ادعای الوهیت بدین معنا نمی کرد که او آفریدگار جهان و گرداننده آن است، یا اینکه ادعا کند که او در جهان اسباب و علل هستی، سلطه و قدرتی دارد. بلکه او ادعای الوهیت بر قوم ذلیل و حقیر خود بدین معنا داشت که او فرمانروای این ملّت با شریعت و قانون خود است، و با اراده و فرمان او کارها انجام می گیرد و امور برآورده می شود، این ادعا را دارد. لذا هر فرمانده و فرمانروایی که با شریعت و قانون خود حکومت کند، و با اراده و فرمان او کارها انجام گیرد، معنای لغوی و واقعی ربوبیت است. مردمان در مصر فرعون را پرستش نمی کردند، بدین معنا که مراسم و شعائر عبادی را برای او انجام دهند. هم مردمان مصر و هم فرعون آلهه و معبودهایی داشتند که آنها را پـرستش می کردند، همان گونه که از سخن اشراف و درباریان فرعون پیدا و هویدا است: «وَیذَرَک وَآلِهَتَک».[80][81]

بنابراین، به نظر سید اگر فرعون ادعای ربوبیت یا الوهیت کرد از باب وضع قانون و ادعای حاکمیت بر مردم بوده است نه از باب اینکه خالق کون و هستی بوده باشد. وی در باب شرک مشرکان می گوید:

مسئله الوهیت، محل انکار مشرکان نبود، به این معنا آنها معترف بودند که خداوند تعالی روزی دهنده، زنده کننده، ... و گرداننده جهان هستی است و بر هر چیزی توانا است، ولی ایـن اعتراف آنها مقتضیات خود را به دنبال نداشت، چراکه از مقتضـیات اعتراف به الوهیت یزدان - با این صفات و خصالی کـه گذشت - این است که در زندگانی ایشان ربوبیت فقط متعلّق به خدا باشد و فقط خدا پرستش شود، و برای جز او بندگی و کرنش نشود و نباید در همه امور زندگانی خود جز او را حاکم و قاضی بکـنند و فرمانروا بدانند.[82] لذا می فرماید: «ذَلِکمُ اللَّهُ رَبُّکمْ فَاعْبُدُوهُ».[83]

بنابراین، سید قطب مسئله اساسی در مبحث توحید را توحید ربوبی می داند؛ توحیدی که شامل حاکمیت و قانون گذاری و تشریع می شود و از مقتضیات رسیدن به توحید الوهی است، و الوهیت به معنای اثبات وجود خدا در فطرت تمام انسان ها نهفته شده و جای هیچ بحث و جدالی نیست، ولی توحید الوهی به معنای اینکه فقط باید او را پرستش و عبادت کرد از مقتضیات توحید ربوبی و حاکمی  است که اگر آنها اثبات شد، توحید الوهی نیز خود به  خود اثبات می شود.[84]

دیدگاه سید قطب درباره سلفیان وهابی

سید قطب معیار اسلام و جاهلیت را فقط بی دینی و خداشناسی نمی داند، بلکه به نظر او معیار، حاکمیت و سلطنت است، و اینکه این حاکمیت باید از آنِ چه کسی باشد؛ و معتقد است برای این دو منظور، اسلام در مکّه به این صورت وارد شد، به طوری که در ابتدا عقیده را پـدید آورد و کـاری به نظام حکومتی و قانون و قانون گذاری نداشت تا عقیده ها را در دل ها ثابت و استوار کند که حاکمیت فقط از آنِ خداوند است و بس! و هنگامی  که این عقیده در مکّه به ژرفای دل های گروه مسلمانان رسید، خداوند تعالی در مدینه برای ایشان میسّر فرمود که کـار و بار عقیده را عملاً بر دست  گیرند و حکومت اسلامی  را تشکیل دهند.[85]

وی در اعتراض به تفکر سلفیان وهابی می گوید:

برخی بیرون رفتن از زیر بار مسئله حاکمیت را بیرون شدن از دیـن نمی شمارند، همچنان که بیرون رفتن از زیر بار عقیده یا عبادت را بیرون رفتن از دین می شمارند. در صورتی که این آیین جدایی عقیده و عبادت و شریعت را از یکدیگر به رسمیت نمی شناسد و نمی پذیرد. این دوری و جدایی میان حاکمیت و دین، به وسـیله دستگاه های آزموده استعمارگران با تلاش قرن های طولانی پـدیدار شده است تا مسئله حاکمیت بدین شکل حیرت انگیز و تأسّف آور در آمده است. حتّی کار بدان جا کشیده شده که در حس و شعور سرسخت ترین طرفداران این آیین نیز حاکمیت و دین از همدیگر جدا به شمار می آید![86]

وی به طعنه های خود به سلفیه وهابی ادامه می دهد و می گوید:

کسانی که بت پرست را مشرک می دانند، ولی کسی را که از حکومت طاغوت، داوری می طلبد مشرک نمی دانند، این چنین کسانی قرآن را نمی خوانند، و سرشت این آیین را نمی دانند ... بهتر است قرآن را آن چنان بخوانند که خداوند آن را برای مردمان نازل فرموده است، و دست کم این فرموده خداوند را پیش چشم دارند و با دقّت لازم بخوانند و معنای آن را بدانند: «وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکمْ لَمُشْرِکونَ».[87]

وی به تعصب های نابجای آنها اشاره می کند و به این تعصب جانبدارانه آنها، که به اوضاع جاهلی امروز گواهی ضمنی می دهند انتقاد می کند؛ چراکه این اعمال ناخودآگاه شهادت می دهند که آیین اسلام در چنین جامعه ای حاکم است و قوانین و مقررات آن اجرا می شود و تنها کم و کاستش این است که چنین چیزهای مخالفی تصحیح شود، در صورتی که این آیین کاملاً از «وجود» و حضور در جامعه، دور نگاه داشته شده و مطرود گشته است؛ چراکه در یک نظام و سیستم حکومتی، و در اوضاع و احوال مردمان، تا قوانین و حاکمیت خداوند مجسّم و پـدیدار نباشد، اسلام دور و مطرود خواهد بود.[88]

بررسی و نقد

عمده اشکال بر سلفیه وهابی در دو مقوله روش شناسی و معناشناسی آنها قابل بررسی است، به طوری که در این زمینه کتاب ها و مقالات بسیاری نگاشته شده است، که بیان آنها از توان این مقاله خارج است؛ و روشن است که اشکالات افکار سلفیه قطبی در زمینهٔ این دو مقوله کمتر از اشکالات سلفیهٔ وهابی است، ولی اشکال عمده ای که بر سید قطب وارد است این است که وی چون ابوالاعلی مودودی[89] صفت حاکمیت خداوند را دائر مدار صفاتی چون الوهیت و ربوبیت قرار داده، به طوری که اگر کسی در آن تصرف کند، مثل آن است که در الوهیت خداوند تصرف کرده است، بدین معنا که اگر کسی از حاکمی  اطاعت کند، به منزلهٔ این است که او را پرستش کرده، در حالی که چنین نیست؛ چراکه صفت حاکمیت قابل واگذاری است، برخلاف صفت الوهیت، لذا نمی توان این دو را لازم و ملزوم یکدیگر دانست.[90]

در هر صورت اشکال عمده ای که بر هر دو اندیشه جاری است و به اختصار به آن پرداختیم، عکس العمل خشک و غیرواقع بینانهٔ این دو گروه نسبت به اعمال ظاهری مسلمانان است، به طوری که به حسب آن و با توجه به نظریه ها و اعتقادات پیش فرض خود حکم به اسلام یا کفر افراد می کنند، و از همین نگاه اشکال دیگری که بر این دو اندیشه مترتب می شود، تعمیم واژگان توحید و شرک به اسلام و کفر است که هر موحدی را مسلمان و هر مشرکی را کافر می پندارند؛[91] چراکه آنها ظاهرگرایی را از حالت متنی به حالت عملی تعمیم دادند، بدین معنا که در ابتدا متون را به معنای ظاهر آن حمل می کردند و از تأویل و تعقل دربارهٔ آن نهی می کردند و از طرفی همین امر را در اعمال انسان ها تعمیم دادند، به طوری که عمل انسان ها را به ظاهر آن حمل کردند و باطن و نیت انسان ها را به ورطه فراموشی نهادند، و عقل خویش را به کار نگرفتند که این امر باعث تکفیر بیشتر مسلمان های جهان شده است.

نتیجه

سلفیان وهابی و جهادی گرچه در اصل و معنای توحید و برخی مبانی توحیدی، مثل موحد دانستن مشرکان، با یکدیگر مشترک اند، ولی در بسیاری دیگر از مبانی اصلی، چون اقسام توحید یا موحد بودن مشرکان در توحید ربوبی یا الوهی و خالقیت، یا ملاک توحید و شرک، با یکدیگر اختلاف دارند، همان طور که این دو گروه گرچه در مبحث روش شناسی، با یکدیگر موافق اند ولی در حوزهٔ معرفت شناسی سلفیان وهابی ظاهرگرا هستند، ولی سلفیان جهادی، قائل به تأویل هم شده اند. بنابراین، در حوزهٔ معناشناسی هم با یکدیگر مخالف اند؛ چراکه وهابی ها باید ملتزم به تجسیم شوند، برخلاف قطبی ها که تفسیری متفاوت از صفات خبری خداوند تعالی دارند. بر این اساس، رویکرد سلفیه وهابی در توحید «توحید القبوری» و سلفیه جهادی «توحید القصوری» است.

منابع

    ۱. قرآن کریم.

    ۲. نهج البلاغه، سید رضی، قاهره- بیروت: بی نا، 1425ق.

    ۳. ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم، اقامة الدلیل، بی جا: مکتبة الشاملة، بی تا.

    ۴. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، اقتضاء صراط المستقیم، تحقیق: ناصر عبد الکریم، بیروت: بی نا، 1419ق.

    ۵. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ،الاستقامه، مدینه: نشر دانشگاه محمد بن سعود، 1403ق.

    ۶. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، بیان التلبیس الجهمیة، عربستان: مجمع ملك فهد، 1426ق.

    ۷. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، درء التعارض بین العقل والنقل، مدینه: نشر دانشگاه محمد بن سعود، 1411ق.

    ۸. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، رسالة التدمریة، ریاض: العبیکان، 1421ق.

    ۹. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، شرح العقیدة الاصفهانیة، بیروت: مکتبة العصریة، 1425ق.

    ۱۰. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموع فتاوی و رسائل، عربستان: مجمع ملک فهد، 1995م.

    ۱۱. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموعة التوحید، قاهره: مکتبة القیامة، بی تا.

    ۱۲. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموعة الرسائل والمسائل، بی جا: نشر تراث العربی، بی تا.

    ۱۳. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، منهاج السنة في نقض كلام الشيعة القدرية، مدینه: دانشگاه محمد بن سعود، 1406ق.

    ۱۴. ابن قیم جوزی، اغاثة اللهفان، بیروت: مکتبة الاسلامی، 1408ق.

    ۱۵. ـــــــــــــــــــ ، طریق الهجرتین، قاهره: دار السلفیه، 1394ش.

    ۱۶. آل بوطامی، احمد بن حجر، عقائد السلفیه بادلتها النقلیه والعقلیه، قطر: دار الکتب القطریه، بی تا.

    ۱۷. البانی، ناصر الدین، موسوعة آلبانی، صنعاء: بحوث والدراسات الاسلامیة، 1413ق.

    ۱۸. بن باز، عبد العزیز بن عبدالله، مجموع فتاوی و مقالات بن باز، ریاض: دار القاسم، 1420ق، در: alifta.com

    ۱۹. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم: نشر اسراء، 1389ش.

    ۲۰. حمیری، عیسی بن عبد الله، تصحیح المفاهیم العقدیة فی الصفات الالهیه، قاهره: دار السلام، 1998م.

    ۲۱. دروس شیخ سلمان العوده، بخش 136، در: www.net

    ۲۲. دوخی، یحیی عبدالحسن، منهج ابن تیمیه فی التوحید، تهران: مشعر، 1390ش.

    ۲۳. دویش، عبداللّه بن محمد بن احمد، الجامع الفرید فی الشرح کتاب التوحید، قاهره: دار ابن حزم، 2008م.

    ۲۴. راجحی، عبدالعزیز بن عبدالله، توفیق رب العباد فی شرح تطهیر الاعتقاد عن ادران الالحاد صنعانی، ریاض: دار ابن جوزی، 1430ق.

    ۲۵. رجبی، حسین، دیده ها و دریافت ها، قم: نشر آثار نفیس، چاپ اوّل، 1389ش.

    ۲۶. سایت جامع فتاوی اهل سنت: //islampp.com/?id=144&ftwid=16675

    ۲۷. شهرستانی، ابی الفتح محمد بن عبد الکریم بن ابی بکر، الملل والنحل، بیروت: دار المعرفه، 1993م.

    ۲۸. صالح بن فوزان، الارشاد الی صحیح الاعتقاد، ریاض: دار العاصمه، 2005م.

    ۲۹. ضیایی، رحمت الله، «دیدگاه وهابیت درباره حد و مکان برای خداوند و نقد و بررسی آن»، در: سراج منیر، ش3، ص113-146، 1390ش.

    ۳۰. عابدی، احمد، توحید و شرک در نگاه شیعه و و هابیت، قم: مشعر، 1390ش.

    ۳۱. عبدالمجید، احمد، «سید قطب بین مؤیدیه و معارضیه»، در: ikhwanonline.com

    ۳۲. عثیمین، محمد بن صالح بن محمد، القوائد المثلی فی صفات الله و اسماء الحسنی، مدینه: دانشگاه اسلامی، 2001.

    ۳۳. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، شرح کشف الشبهات ابن عثیمین، عربستان: دار الثریا، 2005م.

    ۳۴. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموع فتاوی بن عثیمین، عربستان: دار الوطن، 1413ق.

    ۳۵. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، تفسیر ابن عثیمین، ریاض: دار الثریا، 1413ق.

    ۳۶. عصیری، سید مجتبی، خدای وهابیت، قم: بوستان کتاب، 1391ش.

    ۳۷. علی زاده موسوی، سید مهدی، سلفی گری و وهابیت؛ مبانی اعتقادی، قم: آوای منجی، 1391ش.

    ۳۸. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، 1412ق.

    ۳۹. ــــــــــــــــ ، خصائص التصور الاسلامی و مقوماته، بیروت: دار الشروق، بی تا.

    ۴۰. ــــــــــــــــ ، خصائص التصور الاسلامی، بیروت: دار الشروق، 1418.

    ۴۱. ــــــــــــــــ ، عدالت اجتماعی در اسلام، ترجمه: سید هادی خسروشاهی، قم: مرکز البحوث العالمیه، 1381ش.

    ۴۲. ــــــــــــــــ ، معالم فی الطریق، قاهره: الاتحاد الاسلامی العالمی، بی تا.

    ۴۳. قطب، محمد، رکائز الایمان، در: tawhed.ws

    ۴۴. مدخلی، ربیع، اضواء اسلامیه علی عقیده سید قطب، بی جا: بی نا، بی تا.

    ۴۵. ـــــــــــــــــ ، النظرات فی کتاب التصویر الفنی فی القرآن، در: rabee.net

    ۴۶. مقریزی، احمد بن علی، تجرید التوحید المفید، ریاض: دار القبس، 2005م.

    ۴۷. مودودی، ابوالاعلی، مرزهای عقیده، ترجمه: سید جواد هشترودی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1903م.

    ۴۸. موسوعة ابن عبدالوهاب، در: www.islamspirit.com

 

پی نوشت:

 

[1]. سوره نحل (16)، آیه 36.

[2]. الدویش، عبدالله، جامع الفرید فی شرح کتاب التوحید، ص43؛ اقوال کسان دیگری چون ناصر السعدی، شیخ فوزان و آل الشیخ در این کتاب آمده است که می توان برای اطلاع بیشتر به آن رجوع کرد.

[3]. عثیمین، محمد بن صالح، شرح کشف الشبهات، ص20.

[4]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج4، ص189.

[5]. ابن تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج27، ص163.

[6]. همان، ج14، ص378.

[7]. مقریزی مصری شافعی، احمد ابن علی، تجرید التوحید المفید، ص51.

[8]. بیشتر علمای سلفی امروز نیز همین تقسیم بندی را پذیرفته اند. برای توضیح بیشتر نک.: ابن  عثیمین، محمد، مجموع فتاوی، ج9، ص4؛ آلبانی، ناصر الدین، موسوعة آلبانی، ج2، ص71؛ بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله، مجموع فتاوی بن  باز، ج6، ص215؛ آل بوطامی، احمد بن حجر، عقائد السلفیة بادلتها النقلیة والعقلیة، ج1، ص24.

[9]. دوخی، یحیی عبد الحسن، منهج ابن  تیمیة فی التوحید، ص95.

[10]. به نقل از سایت جامع فتاوی اهل سنت:  http.//islampp.com/?id=144&ftwid=16675

[11]. ابن تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج5، ص249.

[12]. راجحی، عبدالعزیز بن عبدالله، توفیق رب العباد فی شرح تطهیر الاعتقاد عن ادران الالحاد صنعانی، ص31.

[13]. ابن تیمیه، رسالة التدمریة، اسماء و صفات، ج1، ص7.

[14]. بن باز، عبدالعزیز ابن عبدالله، مجموع فتاوی، ج6، ص215.

[15]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج6، ص4002.

[16]. برای اطلاع بیشتر نک.: المدخلی، ربیع اضواء اسلامیة علی عقیدة سید قطب، ص66؛ عبدالمجید، احمد، «سید قطب بین مؤیدیه و معارضیه»، ص7.

[17]. قطب، سید، خصائص التصور الاسلامی  و مقوماته، ص81.

[18].همان، ص158.

[19]. همو، تفسیر فی ظلال القرآن، ج1، ص384.

[20]. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج1، ص352.

[21]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج1، ص23.

[22]. همان، ج6، ص4002.

[23]. همان، ج1، ص470.

[24]. همان، ج1، ص348.

[25]. قطب، سید، معالم فی الطریق، ص83.

[26]. همو، تفسیر فی ظلال القرآن، ج3، ص204.

[27]. علی زاده موسوی، سید مهدی، سلفی گری و و هابیت؛ مبانی اعتقادی، ج1، ص41.

[28]. ابن تیمیه در بسیاری از کتب خود دلایل فراوانی برای عدم تشبیه یا تجسیم خداوند ذکر می کند، از جمله: شرح العقیدة الاصفهانیة، ج1، ص25 و 74؛ رسالة التدمریة، ص2 و 20؛ بیان التلبیس الجهمیة، ج1، ص320 و ج3، ص487 و ج5، ص43؛ مجموع فتاوی، ج2، ص126 و ج3، ص25.

[29]. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل والنحل، ج1، ص97.

[30].ابن  تیمیه، احمد، منهاج السنة، ج2، ص75؛ همو، درء التعارض بین العقل والنقل، ج6، ص342؛ همو، مجموعه فتاوی، ج6، ص269.

[31]. همو، منهاج السنة النبوية في نقض كلام الشيعة القدرية، مقدمه مصحح، ج1، ص109.

[32]. حمیری، عیسی بن عبدالله، تصحیح المفاهیم العقیدة، ص131.

[33]. سوره شوری (42)، آیه 11.

[34]. ابن تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج3، ص141و ج5، ص191.

[35]. همان، ج3، ص58 و ج3، ص167 و..

[36]. همان، ج3، ص58.

[37]. همان، ج5، ص195.

[38]. در این باب کتاب ها و مقالات بسیاری نگاشته شده است، از جمله: خدای وهابیت اثر سید مجتبی عصیری، و مقالهٔ «دیدگاه وهابیت درباره حد و مکان برای خداوند و نقد و بررسی آن»، اثر رحمت الله ضیایی.

[39]. مدخلی، ربیع، اضواء اسلامیه علی عقیدة سید قطب، ص177؛ همو، النظرات فی کتاب التصویر الفنی فی القرآن، ص11.

[40]. قطب، سید، عدالت اجتماعی در اسلام، ص70.

[41]. قطب، محمد، رکائز الایمان، ص20 و 43.

[42]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج1، ص184.

[43]. همان، ج3، ص1296.

[44]. سوره یونس (10)، آیه 3.

[45]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج3، ص1762.

[46]. همان، ج4، ص2045.

[47]. سوره فتح (48)، آیه10.

[48]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج6، ص3320.

[49]. همان، ج6، ص3667.

[50]. قطب، محمد، رکائز الایمان، ص114؛ دروس شیخ سلمان العوده، بخش 136.

[51]. نوسلفی، نهضت دینی- سیاسی است که در دو سه دهه اخیر تکوین یافته است. نوسلفی گری شاخه ای از وهابیت است که به دلیل غلبه جنبه انتقادی آن نسبت به محافظه کاری سنتی وهابیت، توانسته است مخاطبان خاصی را به ویژه در مقابله جویی با کشورهای سلطه جو و برخی اقتدارگرایی ها در برخورد با قدرت های داخلی به دست آورد؛ برای اطلاع بیشتر نک.: نعیمیان، ذبیح الله، «جریان نوسلفی ها در دوران معاصر».

[52]. برخی از سلفیان وهابی همچون ابن عثیمین نیز معتقدند ما دو نوع تأویل داریم. آنها قائل به تأویل مذموم نیستند. لذا در باب آیاتی چون «ید الله فوق ایدیهم» قائل به تأویل هستند؛ ابن عثیمین، مجموع فتاوی و رسائل، ج1، ص169؛ همو، القوائد المثلی فی صفات الله و اسماء الحسنی، ص73.

[53]. سوره ذاریات (51)، آیه 56.

[54]. سوره نحل (16)، آیه 36؛ به آیه 14 سوره فصلت یا آیه 25 سوره انبیا هم می توان اشاره کرد.

[55]. ابن تیمیه،احمد، درء التعارض، ج3، ص377؛ همو، اقتضاء صراط المستقیم، ج2، ص387.

[56]. موسوعة ابن عبدالوهاب، ج8، ص35.

[57]. ابن قیم جوزی، طریق الهجرتین، ص473؛ همو، اغاثة اللهفان، ج1، ص27.

[58]. بن  باز، عبدالعزیز، مجموعه فتاوی بن باز، ج6، ص217.

[59]. ابن عثیمین، محمد بن صالح، مجموع فتاوی ابن عثیمین، ج5، ص18، یا ج8، ص27؛ همو، تفسیر، ج2، ص5 ذیل سوره فاتحه.

[60]. برای اطلاع بیشتر نک.: علی زاده موسوی، سید مهدی، سلفی گری و وهابیت؛ مبانی اعتقادی، ج2، فصول 6 و 7؛ عابدی، احمد، توحید و شرک در نگاه شیعه و و هابیت، ص95.

[61]. ابن تیمیه، احمد، درء التعارض، ج9، ص344؛ همو، الاستقامه، ج1، ص180، ج2، ص31.

[62]. همو، مجموعه رسائل، ج5، ص129.

[63]. همو، اقامة الدلیل، ج2، ص100.

[64]. همان، ج3، ص452.

[65]. ابن تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج1، ص37.

[66]. همو، مجموع فتاوی، ج10، ص284؛ صالح بن فوزان در کتاب الارشاد الی صحیح الاعتقاد، ص35 نیز همین سخنان را توضیح داده است.

[67]. ابن عثیمین، محمد بن صالح، شرح کشف الشبهات، ص30؛ ابن  تیمیه، احمد، مجموعة التوحید، ص7؛ همو، مجموع فتاوی، ج1، ص37.

[68]. قطب، سید، خصائص التصور الاسلامی، ص205؛ قطب، سید، معالم فی الطریق، ص19.

[69]. همو، فی ضلال القرآن، ج3، ص1304، ذیل آیه 87 سوره اعراف.

[70]. همان، ج4، ص1845.

[71]. همان، ج4، ص1841.

[72]. همان، ج4، ص1852.

[73]. همان، ج4، ص1852.

[74]. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج1، ص352.

[75]. قطب، سید، فی ظلال القرآن، ج4، ص1853.

[76]. همان، ج4، ص1989.

[77]. همان، ج3، ص1308.

[78]. همان، ج3، ص1223.

[79]. همان، ج1، ص295.

[80]. سوره اعراف (7)، آیه 127؛ تو را و معبودهای تو را رها کنند.

[81]. سید قطب، فی ظلال القرآن، ج3، ص1353.

[82]. همان، ج3، ص1763.

[83]. سوره یونس (10)، آیه 3؛ این خدا است که صاحب و پروردگار شما است، پس او را پرستش کنید، نه دیگری را.

[84]. همان، ج3، ص1823.

[85]. همان، ج2، ص1216.

[86]. همان، ج3، ص1197.

[87]. سوره انعام (6)، آیه 121؛ اگر از آنان اطاعت کنید بی گمان شما (مثل ایشان) مشرک خواهید بود.

[88]. همان، ج3، ص1215.

[89]. مودودی، ابوالاعلی، مرزهای عقیده، ص71 و 72.

[90]. رجبی، حسین، دیده ها و دریافت ها، ص159.

[91]. که نمود این کلام در نسبت شرک به شیعیان بیشتر احساس می شود.

منبع : نشریه سلفی پژوهی شماره 1

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام