مقالات > بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۹/۹ تعداد بازدید: 386

گرچه مسئلهٔ توحید یکی از اصول و مبانی اسلام است ولی تفاسیر مختلفی از آن شده است، به گونه ای که برخی گروه ها با تفسیر افراطی و متعصبانه ای که از توحید دارند فقط خود را توحیدی می خوانند و سایر مسلمانان را مشرک و کافر قلمداد می کنند.



نويسنده : رجبی، حسین؛ فاطمی نژاد، مجید

گرچه مسئلهٔ توحید یکی از اصول و مبانی اسلام است ولی تفاسیر مختلفی از آن شده است، به گونه ای که برخی گروه ها با تفسیر افراطی و متعصبانه ای که از توحید دارند فقط خود را توحیدی می خوانند و سایر مسلمانان را مشرک و کافر قلمداد می کنند. گروه سلفیه وهابی، که رهبر فکری شان ابن تیمیه است، و سلفیه جهادی، که نظریه پرداز تفکرات آنها سید قطب است، از این طیف به شمار می روند. این مقاله به بررسی و نقد توحید از دیدگاه آنها پرداخته است و باور دارد که این دو گروه گرچه در مبحث روش شناسی، با یکدیگر موافق اند ولی در حوزهٔ معرفت شناسی سلفیان وهابی ظاهرگرا هستند و سلفیان جهادی قائل به تأویل شده اند. بنابراین، در حوزهٔ معنا شناسی هم با یکدیگر مخالف اند؛ چراکه وهابی ها باید ملتزم به تجسیم شوند، برخلاف قطبی ها که تفسیری متفاوت از صفات خبری خداوند تعالی دارند. بر این اساس، رویکرد سلفیه وهابی در توحید «توحید القبوری» و سلفیه جهادی «توحید القصوری» است.

کلمات کليدي : توحید، ابن تیمیه، سلفیان وهابی، سید قطب، سلفیان قطبی، سلفیان جهادی.

مقدمه

اسلام اهمیت ویژه ای به مسئلهٔ توحید داده است، به گونه ای که سعادت و شقاوت انسان ها را در دنیا و آخرت در گرو کلمه توحید می داند. توحید نه تنها در اسلام بلکه در تمام ادیان الهی از باب اینکه «أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ»[1] از جایگاه بالایی برخوردار است. به همین دلیل تبعات و الزامات آن بسیار است. در قرون اخیر، فردی به نام محمد بن عبدالوهاب، با تعریف خاص خود از توحید، بسیاری از مسلمانان را تکفیر کرد و خون های بسیاری را ریخت. در عصر حاضر نیز شاهدیم که گروهی دیگر به نام «سلفیه جهادی» با تعریفی دیگر از توحید، اقدام به تکفیر مسلمانان و جهاد علیه آنها می کنند.

در این مقاله با بررسی و نقد افکار این دو گروه در باب توحید، به اشتراکات و افتراقات آنها می پردازیم، تا با منشأ گمراهی و خطایی که امروزه به اسم تکفیر و با سلاح جهاد به جان جهان اسلام افتاده است بیشتر آشنا شویم. بدین منظور، مطالب بر اساس چینش مبانی وهابیت، که برگرفته از کتاب کشف الشبهات ابن عبدالوهاب است بیان می شود، و پس از طرح تعریفی از توحید و اقسام آن نزد سلفیه وهابی و جهادی، به اختلافات آنها اشاره کرده، برای تنقیح روش شناسی وهابی ها و قطبی ها به توحید اسماء و صفات پرداخته ایم. سپس به توحید الوهی و ربوبی، که منشأ اختلافات این دو گروه است، می پردازیم و روشن می کنیم که گرچه توحید عبادی نزد هر دو گروه اهمیت خاصی دارد، دو گروه در مبانی اصلی خود با یکدیگر اختلافات عمده ای دارند، به این صورت که ابن تیمیه و سلفیان وهابی با تقسیم توحید به سه قسم و نسبت دادن توحید ربوبی به مشرکان جاهلی، وظیفه و هدف فرستادن پیامبران را در هدایت مردم به سمت توحید الوهی یا عبادی تعریف می کنند. لذا توحید ربوبی را برای مسلمان شدن کافی نمی دانند و در تلاش برای هدایت مردم به سمت توحید عبادی هستند، که این توحید بر اساس روش نقل گرایی و عمل به ظواهر است؛ برخلاف سلفیه قطبی، که قائل اند مشرکان جاهلی توحید ذاتی و توحید خالقیت داشتند و به وجود خدایی ایمان داشتند، ولی به توحید ربوبی که لازمه اش توحید عبادی است مشرک بودند، لذا خداوند پیامبران را فرستاد تا مردم را به سمت مهم ترین خصوصیت توحید ربوبی، که حاکمیت خداوند است، هدایت کنند. بنابراین، به سلفیان وهابی، «توحید القبوری» و به سلفیان قطبی «توحید القصوری» می گویند که اشاراتی به طعنه های سید قطب به آنها در این باب شده است. سید قطب در باب توحید اسماء و صفات نیز با سلفیه وهابی به سبب تأویل نکردن آیات خداوند، مخالف است. لذا اگرچه هر دو گروه در هدایت مردم به سمت توحید عبادی مشترک اند ولی در مبانی و اصول خود در این باب بسیار با یکدیگر مخالف اند.

تعریف توحید

سلفیان وهابی و جهادی در تعریف توحید با یکدیگر اختلافی ندارند و توحید را به توحید عبادی تعریف کرده اند. محمد ابن عبدالوهاب و بسیاری از وهابیان، از جمله بن باز[2] و ابن عثیمین، در تعریف توحید می گویند: «أن التوحید هو افراد الله بالعبادة»؛[3] و سید قطب می گوید: «توحید، اطاعت و پرستش خدای یگانه است بدون هیچ شریکی».[4] ابن تیمیه نیز دربارهٔ حقیقت توحید می گوید: «التَّوْحِیدُ هُوَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی بَعَثَ بِهِ الْأَوَّلِینَ والآخرین».[5] یا می گوید: «التَّوْحِیدُ هُوَ عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیک لَهُ. وَأَنْ لَا نَعْبُدَهُ إلَّا بِمَا أَحَبَّهُ وَمَا رَضِیهُ».[6] تقی الدین مقریزی به حقیقت توحید اشاره می کند و می گوید: «حقیقت توحید آن است که همهٔ امور را از جانب خداوند تعالی ببیند و به واسطه ها توجهی نداشته باشد».[7]

اقسام توحید

سلفیان وهابی برای توحید تقسیم بندی های مختلفی ارائه داده اند، که معروف ترین آنها تقسیم توحید به توحید الوهی و ربوبی و اسما و صفات است،[8] که مشهور این تقسیم را از ابداعات ابن تیمیه می دانند.[9] البته بن باز مدعی شده این تقسیم را در قرن چهارم ابن جریر طبری طرح کرده، اما وی هیچ سندی برای اثبات مدعای خود ارائه نکرده است.[10] ابن تیمیه در فتاوی کبری[11] و صنعانی در تطهیر الاعتقاد[12] آن را به دو قسم ربوبی و توحید طلب و سؤال که همان توحید الوهی است تقسیم کرده اند. ولی ابن تیمیه در رسالة التدمریة خود آن را به سه قسم، که شامل توحید در اسما و صفات هم می شود، تقسیم کرده است.[13] بن باز درباره نحوه تقسیم توحید می گوید: «این تقسیم از استقرا و تأمل در کتاب و سنت گرفته شده است».[14]

سید قطب نیز در کتب خود به نحو منسجمی درباره اقسام توحید بحث نکرده است، ولی آنچه از سایر کلمات او به دست می آید این است که وی توحید را به دو بخش اصلی تقسیم کرده است: الف. توحید نظری؛ ب. توحید عملی. (که توحید نظری مربوط به عالم شناخت و اندیشه است؛ یعنی خدا را به یگانگی شناختن؛ و توحید عملی یعنی خود را در عمل یگانه و یک جهت و در جهت ذات یگانه ساختن)؛ و توحید نظری به سه قسم توحید در ذات و توحید در صفات و توحید در افعال تقسیم می شود و توحید عملی هم به سه قسم توحید در عبادت و توحید در اطاعت و توحید در استعانت تقسیم شده است.

توحید نظری: سید قطب ذیل سوره های متعددی، از جمله اخلاص و حدید، به توحید ذاتی اشاره می کند و معتقد است وجود خداوند یکی است و حقیقتی به جز حقیقت او نیست.[15] به همین دلیل می بینیم برخی معارضان سید قطب، به وی نسبت «وحدت وجودی» می دهند و حتی برخی به وی نسبت کفر هم داده اند.[16]

وی تمام صفاتی را که به حقیقت الوهیت مربوط می شود از قبیل وحدانیت، قدرت، سرمدیت، تدبیر و ... را تغییرناپذیر و مختص خداوند می داند و کسی را در آنها شریک نمی خواند.[17] وی صفات سلبیه را جزء صفات خداوند نمی داند، چراکه معتقد است صفات کمالی سلب شدنی نیست.[18] وی معتقد است تمام صفات کمالی خداوند، از جمله قدرت مطلق، قیمومیت، حاکمیت، مالکیت و ...، فقط از آن خداست که از حقیقت واحدی به نام حقیقت الوهیت سرچشمه می گیرد.[19] یکی از مهم ترین صفات خداوند، صفت ربوبیت است که واژهٔ «رب» به اعتقاد مفسران پیوندی ناگسستنی با تمام معارف قرآن دارد و مدار تبلیغ پیامبران و محور درگیری آنها با دشمنان در توحید ربوبی است.[20] سید قطب، «رب» را چنین تعریف کرده که «رب» به معنای مالکی است که تصرف در همهٔ امور مملوک خود را دارد تا آنها را اصلاح و تربیت کند.[21]

سید قطب توحید فاعلی خداوند را نشئت گرفته از حقیقت وجودی او می داند. بنابراین، غیر او هیچ فاعلی در این وجود نیست.[22] وی تصریح می کند که روند آیات قرآنی چنان است که می خواهد همه کارها را به خداوند برگرداند.[23]

توحید عملی: سید قطب به توحید عملی بسیار اهمیت داده است، به طوری که توحید نظری را بدون توحید عملی، اصلاً توحید نمی داند و آن را شرک می خوانَد.[24] وی هر نوع اطاعت و استعانتی را که به غیرخدا باشد، اطاعت از طاغوت قلمداد می کند و آن را از مصادیق جاهلیت قرن بیستم می خواند.[25]

بنابراین، مراتب توحید از نظر سید قطب را می توان در تمام مراحل توحید یافت. وی برای پیوند توحید نظری به توحید عملی، بر صفات حاکمیت و سلطنت خداوند بر این عالم بسیار تأکید می کند و معتقد است اله واحد است و فاعل فقط اوست، لذا حاکم و سلطان فقط اوست و فقط او باید اطاعت و پرستش شود.[26]

توحید اسماء و صفات در اندیشه سلفیه وهابی و جهادی

از آنجایی که سلفیه وهابی، در روش شناسی خود نقل گرا هستند و از طرفی در حوزه معرفت شناسی خود فقط ظاهرگرایند، در صفات خبریه خداوند قائل به تجسیم می شوند.[27] از این رو کلمات علمای سلفیه وهابی، مخصوصاً رهبر فکری آنها ابن تیمیه، در این باب بوی تشبیه و تجسیم می دهد، اگرچه مدعی انکار تجسیم و تشبیه شده اند،[28] یا همچون شهرستانی آن را مختص به عقاید یهود می دانند.[29] ولی تجسیم و تشبیه در کتب خود آنها آن قدر واضح و روشن است[30] که تقی الدین سبکی از علمای شافعی وقتی کتاب منهاج السنة ابن تیمیه را دید گفت: «ابن تیمیه در این کتاب می خواهد مذهب حشویه را که فقط به ظواهر قرآن تمسک کرده اند و معتقد به تجسیم هستند اثبات کند».[31] حتی سلفیان معاصری همچون حمیری می گویند ابن تیمیه با صراحت جسمیت را اثبات کرده است و نیز جهت و حد و مکان و صوت و کیف و دیگر عوارض جسمیت را بر خداوند ثابت می دانند.[32]

بنابراین، سلفیان وهابی در توحید اسماء و صفات، دچار تناقضات فراوانی شده اند، چراکه از یک طرف نتیجهٔ روش شناسی آنها منتهی به تجسیم و تشبیه می شود، و از طرفی هم در احادیث و آیات فراوانی چون آیهٔ «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ»[33] این مطلب را رد می کنند. یا از یک طرف دربارهٔ صفات خداوند می گویند اوصاف برای خداوند ثابت است؛ «مِن غیر تکییف و لا تمثیل و من غیر تحریف و لا تعطیل».[34] ولی وقتی به آیات صفات خبری می رسند می گویند «الکیف مجهول والایمان به واجب والسوال عنه بدعة»؛[35] و خود ابن تیمیه ادعا می کند چنین سخنانی در میان ائمه سلفشان بسیار بوده است[36] و آنها علم به کیفیت صفات خداوند ندارند و فقط خود خداوند به آنها علم دارد و به او واگذار می کنند. این تناقضات موجب شده است ابن تیمیه از یک طرف حکم عدم جواز تمثیل و تشبیه صفات و افعال خداوند به مخلوقات را بدهد[37] و از طرفی هم خودش خداوند را به مخلوقات تشبیه کند.[38]

سلفی های وهابی عربستان، مخصوصاً ربیع المدخلی، سید قطب و سلفیان قطبی را متهم به تعطیلی در صفات خداوند تعالی می کنند و عقاید آنها را تشبیه به جهمیه می کنند،[39] ولی به نظر می رسد خود آنها در این وادی بیشتر غوطه ورند تا قطبی ها، چراکه با بررسی کتب سید قطب و روش وی در تفیسر آیات قرآن، واضح است که وی اگرچه در روش شناسی خود قائل به نقل گرایی است نه عقل گرایی و به شدت با فلسفه و کلام مخالف است[40] ولی در عین  حال قطبی ها تفکر و تدبر منطقی را جایز، بلکه از راه های رسیدن به معارف قرآن می دانند؛ چراکه قرآن، تعقل و وجدان را در آن واحد مخاطب خود قرار داده است.[41] روش سید قطب در تفسیر قرآن به گونه ای است که می کوشد با کمک کشفیات علمی، مفاهیم آیات قرآنی را توسعه دهد و در پرتو دانش نو زوایای بیشتری از قرآن را بنگرد.[42] وی، ذیل آیه 54 سوره اعراف می گوید:

توحید اسلامی بر این است که بشر به ذات خداوند و کیفیت افعال او راه ندارد، چراکه بشر حق ندارد از خداوند شکل و صورتی را ترسیم کند؛ زیرا اندیشه های بشری، زاییدهٔ حدود و ثغور محیطی است که خود بشر در آن می زیید، و مسائل خود را از چیزهایی استخراج و استنباط می کند که درباره او موجود است، از آنجا که چیزی همانند و همسان خداوند تعالی نیست، دیگر اندیشه بشری درباره پدید آوردن صورت و شکل معینی از ذات خداوند درمی ماند. و معلوم است که درباره تصور کیفیت افعال خداوند هم هیچ گونه کاری از اندیشه بشری ساخته نیست و آنچه برای انسان امکان پذیر است اندیشیدن درباره پدیده های پیرامون او است.[43]

لذا در تفسیر آیهٔ «اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ»[44] می گوید: «استوی علی العرش یعنی استقرار بر تخت سلطنت، کنایه از مقام سیطره والای ثابت و استوار است به زبانی کـه مردمان آن را می فهمند و معانی و مفاهیم آن را به تصویر می کشند».[45] وی در سوره رعد این آیه را کنایه از بزرگی و والایی خداوند می گیرد؛[46] و در خصوص آیه «يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ»[47] می گوید: «در اینجا دست رسول خدا به منزله دست خداست که بالای سر بیعت کنندگان است و این به معنای این است که خداوند در تمام احوالات حاضر و شاهد بیعت آنهاست»؛[48] یا در آیه 42 سوره قلم که می فرماید: «يُكْشَفُ عَن سَاقٍ ...» می گوید: «کشف ساق در عرب کنایه از شدت سختی و اندوه و غم است».[49]

برخی از قطبی ها، همچون محمد قطب یا سلمان العوده، قائل به تأویل صفات خبری خداوند نیستند. آنها معتقدند باید به آنچه خداوند خود به آن صفات خبر داده ایمان آورد و نباید آنها را تأویل کرد؛ چراکه تأویل در شأن بشر محدود نیست تا بتواند تأویل کند؛ و معتقدند همان صفات ظاهری که در قرآن بیان شده حقیقی است و مخصوص خداوند تعالی است، ولی باید توجه داشت که آنها را نباید با صفات بشری تشبیه کرد؛ چراکه بشر عاجز و ضعیف و محدود و ناقص است، ولی خداوند کامل و قادر، لذا فرمود: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ».[50]

بنابراین، در حوزهٔ معرفت شناسی، سلفیه وهابی و نوسلفی ها[51] در توحید اسماء و صفات ظاهر گرایی است، اما سید قطب هرچند در روش شناسی نقل را بر عقل مقدم می کند ولی در صفات خبری خداوند قائل به تأویل است.[52]

توحید الوهی و توحید ربوبی و جایگاه آنها نزد سلفیه وهابی

آنچه نزد سلفیه وهابی یا جهادی بسیار مهم است و بیشتر مبانی آ نها بر اساس آن بنا شده است، توحید الوهی یا عبادی است، چراکه خداوند تعالی می فرماید: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاَّ لِیعْبُدُون»؛[53]  یا می فرماید: «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فی کلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوت».[54] ابن تیمیه در معنای اله می گوید: «اله همان چیزی است که قلب ها به خاطر حب و تعظیم و جلال و کرمش او را می پرستند، لذا اله به معنای مألوه که همان معبود است به کار رفته است».[55] محمد بن عبدالوهاب نیز اله را از مألوه به معنای معبود قلب ها گرفته است.[56] ابن قیم نیز، همچون استاد خود ابن تیمیه، معنا کرده است[57] و بن باز[58] و ابن عثیمین[59] نیز به معنای معبود محبوبی می گیرند که قلب ها به خاطر حب و عظمتش سر به خضوع افکنده اند.

سلفیان وهابی معتقدند همهٔ انسان ها، اعم از مشرکان و غیر آنها در حوزهٔ توحید ربوبی موحدند و برای اثبات آن دلایلی را ذکر می کنند.[60] آنها معتقدند پیامبران صرفاً برای دعوت به توحید الوهی مبعوث شده اند.[61] لذا توحید ربوبی به تنهایی مانع از کفر کسی نمی شود.[62] ابن تیمیه در استدلال برای این مطلب می گوید: اولاً مقصود از توحید در اسلام توحید عبادت است؛ چراکه خداوند با کلمه شهادت (لا اله  الا الله) توحید عبادی را قصد کرده که دربرگیرندهٔ دو اصل در اسلام است: 1. فقط تسلیم در برابر خداوند تعالی؛ 2. تسلیم بودن در برابر خداوند باید خالی از هر گونه شرکی باشد؛[63] ثانیاً توحید الوهی دربرگیرندهٔ توحید ربوبی است، ولی توحید ربوبی شامل توحید الوهی نمی شود.[64] وی در مجموع فتاوی خود در ابتدا اقرار همهٔ مردم را به توحید ربوبی، یک امر ضروری و بدیهی می خواند و می گوید تمام موجودات ممکن الوجود به ناچار برای وجودشان نیاز به غیر دارند؛ چراکه آنها فقیرند، لذا باید واجب الوجودی که بی نیاز از غیر باشد، وجود داشته باشد تا این ممکن الوجود به وجود آید، و این معانی خود دلالت بر توحید ربوبی می کند.

سپس دربارهٔ توحید الوهی می گوید توحید الوهی، توحید واجب و کاملی است که قرآن به خاطر آن نازل شد؛ به خاطر وجوهی که یکی از آنها این است که تمام متحرکات عالم هستی (که در حال عبادت خداوند هستند) به ناچار باید دارای یک حرکت ارادی باشند و این حرکت ارادی نیاز به یک مرادی دارد که همان خداست، و این مراد نمی تواند خودش یا کسی که مثل خودش فقیر و محتاج است باشد، پس الهی که مراد است اگر ربّ نباشد نمی تواند معبود باشد، و کسی که رب و خالق نباشد نمی تواند معبود مطلوب و مراد برای غیر باشد، پس اثبات الوهیّت موجب اثبات ربوبیت هم می شود و نفی ربوبیت باعث نفی الوهیّت نیز می شود، زیرا توحید الهی علت غایی است که مستلزم بدایت و آغازی است که علت فاعلی است. وی پس از ذکر این دلایل عقلی، برای رفع شبهه (که ابن تیمیه مخالف دلایل عقلی است) می گوید: «توحید ربوبی و الوهی هر یک از آنها بالضروره معلوم هستند».[65]

ارتباط بین توحید ربوبی و عبادی

با توجه به سخنانی که از ابن تیمیه گذشت، به وضوح ارتباط بین توحید الوهی و ربوبی روشن می شود. وی می گوید:

اگرچه الوهیّت، ربوبیت را در بر می گیرد و توحید الوهی لازمه اش توحید ربوبی است، و یکی از آن دو به صورت انفرادی دیگری را در بر می گیرد، ولی این باعث نمی شود که در صورت اقتران فقط دلالت بر همان معنای اختصاصی خود که فقط ربوبیت یا الوهیت است بکند، مثل کلام خداوند تعالی که می فرماید: «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ *  مَلِک النَّاسِ *  إلَهِ النَّاسِ»؛ یا می فرماید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» که بین دو اسم «اله» و «ربّ» جمع شده است، پس «الْإِلَهَ» همان معبودی است که مستحق پرستیدن است، و «الرَّبُّ» همان کسی است که بندگانش را تربیت می کند و درباره او تدبیر می کند، پس عبادت به اسم الله و درخواست و سؤال به اسم «ربّ»، تعلق دارد. بنابراین، عبادت غایت است برای کسی که عالم برای او خلق  شده و توحید الوهی همان غایت است.[66]

بنابراین، سلفیه وهابی معتقدند پیامبران برای توحید الوهی مبعوث شده اند و نسبت بین ارتباط توحید الوهی و توحید ربوبی، عموم و خصوص مطلق است، بدین معنا که توحید ربوبی کفایت از توحید الوهی نمی کند، و اگر کسی فقط قائل به توحید ربوبی باشد، دلیل بر مسلمان بودنش نیست، ولی توحید الوهی بیانگر توحید ربوبی است، چراکه توحید ربوبی به منزلهٔ علت فاعلی است نسبت به توحید عبودی که علت غایی محسوب می شود و از این نکته چنین استفاده می کنند، پس کسانی که از قبور و اموات تبرک یا شفاعت و توسل می جویند مشرک و کافرند؛ چراکه در توحید عبادی دچار شرک شده اند.[67]

توحید الوهی و توحید ربوبی و جایگاه آنها نزد سلفیه جهادی

سید قطب نیز اله را به معنای معبود گرفته، در تفسیر کلمه «لا اله الا الله» می گوید:

مسلمانان معتقدند که لا اله الا الله یعنی لا معبود الا الله و لا خالق الا الله و لا ربّ الا الله و لا رازق الا الله ... و معتقدند که لا اله الا الله یعنی لا حاکم الا الله و لا مشرع الا الله و... .[68]

وی نیز همچون سلفیه وهابی معتقد است انسان های پیشین موحد بوده اند،[69] امّا نه در توحید ربوبی به گونه ای که وهابیت به آن قائل اند، بلکه از باب توحید در ذات یا توحید در خالقیت موحد می پندارد و معتقد است پیامبران برای دعوت مردم به توحید ربوبی[70] و عبادی[71] مبعوث شده اند و از آنجایی که بین توحید ربوبی و الوهی ارتباط تنگاتنگی وجود دارد، این دعوت منجر به دعوت به سوی توحید الوهی می شود.[72] وی معتقد است پیامبران همیشه برای بیرون کشیدن سلطه غصبی از دست طاغوت ها و برگرداندن حاکمیت به صاحب شرعی و قانونی خود، یعنی خداوند سبحان، جهاد می کرده اند.[73]

بنابراین، به نظر سید قطب، مدار تبلیغ پیامبران بر محور «توحید ربوبی» است و برخی معارف دینی که از مقولهٴ جهان بینی است، فقط ثمره علمی  دارد، امّا برخی دیگر دارای ثمره عملی است. اعتقاد به وجود «واجب الوجود» و «توحید خالقیت» از قسم اوّل است. از این رو وثنیین حجاز از پذیرش توحید خالقی ابایی نداشتند. آنها می گفتند: جهان را «الله» آفریده، ولی پس از آفرینش، با آن کاری ندارد و انسان نیز در مقابل او پاسخ گو نیست. آنها گرچه ربوبیت مطلق خدا را نسبت به مجموع جهان می پذیرفتند، اما ربوبیت خاص، مانند «ربّ الانسان» و «ربّ الأرض» را نمی پذیرفتند و آن را به بت ها، ستارگان یا قِدّیسان بشر نسبت می دادند و برای آنها مظاهر و مجسمه هایی می ساختند و برای دست یابی به شفاعتشان، مظاهر آنها را می پرستیدند.[74]

بنابراین، پذیرش خالقیت و ربوبیت مطلق خدای سبحان نسبت به جهان هستی آسان است، اما پذیرش ربوبیت خاص است که انسان را در برابر رب خود مسئول می کند و او را به اطاعت وا می دارد.

ارتباط بین توحید الوهی و ربوبی

بدین ترتیب سید قطب خضوع و خشوع و پرستش خدای یگانه را در ربوبیت خداوند برای انسان ها جلوه گر می داند.[75] به نظر وی، برخی شئون ربوبیت، همچون تدبیر، سلطه، قدرت، تشریع، و حکومت خداوند منجر به توحید الوهی می شود؛ چراکه خداوند باید معبودی باشد که این جهان هستی را دارا باشد و آن را اداره کند و امور آن را بچرخاند. اگر از گرداندن و اداره کردن این جهان ناتوان باشد، نباید پروردگار انسان ها باشد و فرمانروایی کند.[76]

سید قطب تجسم ربوبیّت خداوند را در خلقت انسان از نیستی به هستی و از قدرت قضا و قدر او در عالم هستی می داند، که زندگی بشر را هدایت می کند. وی نحوهٔ ارتباط توحید ربوبی با الوهی را چنین بیان می کند و می گوید:

به همین منوال، سلطه و قدرت خداوند در اعتقاد به ربوبیتش بر ایـن انسان مجسّم می شود، آن هم در زندگی عملی و واقعیت زندگی بیرونی او که باید برابر با شریعت و فرمان خداوند باشد، و عمل انسان به قوانین خداوند هم در انجام دادن شعائر و مراسم پیدا و هویدا می گردد ... اینها همه یک دسته و یک بسته اند. نباید از یکدیگر جدا و تفکیک شوند. اگر جدا و تفکیک شوند شرک خواهد بود؛ شرکی که پرستش دیگران با خداوند یا فقط پرستش دیگران است.[77]

بنابراین، سید قطب تشریع و حاکمیت و سلطنت را از شئون ربوبیت می داند، و با بیان برخی افعال خداوند، چنین نتیجه می گیرد که اینها برهانی است بر اینکه ربوبیت و حاکمیت و سلطنت فقط از آن اوست.[78] وی می گوید:

پروردگار یگانه، برای همه انسان ها است و همو است که برای همه به طور یکسان قانون وضع می کند و به الوهیت مربوط است، و او مظهر الوهیت در زندگی انسان ها است، و درست نیست که هیچ انسانی برای خود ادعای مقام الوهیت کند، و انسان ها باید با خضوع و اطاعت و فرمان برداری فقط به خداوند رو کنند.[79]

سید قطب برای قرار دادن تشریع از شئون الوهیت یا ربوبیت به آیاتی از قرآن استناد می کند و می گوید:

فرعون ادعای الوهیت بدین معنا نمی کرد که او آفریدگار جهان و گرداننده آن است، یا اینکه ادعا کند که او در جهان اسباب و علل هستی، سلطه و قدرتی دارد. بلکه او ادعای الوهیت بر قوم ذلیل و حقیر خود بدین معنا داشت که او فرمانروای این ملّت با شریعت و قانون خود است، و با اراده و فرمان او کارها انجام می گیرد و امور برآورده می شود، این ادعا را دارد. لذا هر فرمانده و فرمانروایی که با شریعت و قانون خود حکومت کند، و با اراده و فرمان او کارها انجام گیرد، معنای لغوی و واقعی ربوبیت است. مردمان در مصر فرعون را پرستش نمی کردند، بدین معنا که مراسم و شعائر عبادی را برای او انجام دهند. هم مردمان مصر و هم فرعون آلهه و معبودهایی داشتند که آنها را پـرستش می کردند، همان گونه که از سخن اشراف و درباریان فرعون پیدا و هویدا است: «وَیذَرَک وَآلِهَتَک».[80][81]

بنابراین، به نظر سید اگر فرعون ادعای ربوبیت یا الوهیت کرد از باب وضع قانون و ادعای حاکمیت بر مردم بوده است نه از باب اینکه خالق کون و هستی بوده باشد. وی در باب شرک مشرکان می گوید:

مسئله الوهیت، محل انکار مشرکان نبود، به این معنا آنها معترف بودند که خداوند تعالی روزی دهنده، زنده کننده، ... و گرداننده جهان هستی است و بر هر چیزی توانا است، ولی ایـن اعتراف آنها مقتضیات خود را به دنبال نداشت، چراکه از مقتضـیات اعتراف به الوهیت یزدان - با این صفات و خصالی کـه گذشت - این است که در زندگانی ایشان ربوبیت فقط متعلّق به خدا باشد و فقط خدا پرستش شود، و برای جز او بندگی و کرنش نشود و نباید در همه امور زندگانی خود جز او را حاکم و قاضی بکـنند و فرمانروا بدانند.[82] لذا می فرماید: «ذَلِکمُ اللَّهُ رَبُّکمْ فَاعْبُدُوهُ».[83]

بنابراین، سید قطب مسئله اساسی در مبحث توحید را توحید ربوبی می داند؛ توحیدی که شامل حاکمیت و قانون گذاری و تشریع می شود و از مقتضیات رسیدن به توحید الوهی است، و الوهیت به معنای اثبات وجود خدا در فطرت تمام انسان ها نهفته شده و جای هیچ بحث و جدالی نیست، ولی توحید الوهی به معنای اینکه فقط باید او را پرستش و عبادت کرد از مقتضیات توحید ربوبی و حاکمی  است که اگر آنها اثبات شد، توحید الوهی نیز خود به  خود اثبات می شود.[84]

دیدگاه سید قطب درباره سلفیان وهابی

سید قطب معیار اسلام و جاهلیت را فقط بی دینی و خداشناسی نمی داند، بلکه به نظر او معیار، حاکمیت و سلطنت است، و اینکه این حاکمیت باید از آنِ چه کسی باشد؛ و معتقد است برای این دو منظور، اسلام در مکّه به این صورت وارد شد، به طوری که در ابتدا عقیده را پـدید آورد و کـاری به نظام حکومتی و قانون و قانون گذاری نداشت تا عقیده ها را در دل ها ثابت و استوار کند که حاکمیت فقط از آنِ خداوند است و بس! و هنگامی  که این عقیده در مکّه به ژرفای دل های گروه مسلمانان رسید، خداوند تعالی در مدینه برای ایشان میسّر فرمود که کـار و بار عقیده را عملاً بر دست  گیرند و حکومت اسلامی  را تشکیل دهند.[85]

وی در اعتراض به تفکر سلفیان وهابی می گوید:

برخی بیرون رفتن از زیر بار مسئله حاکمیت را بیرون شدن از دیـن نمی شمارند، همچنان که بیرون رفتن از زیر بار عقیده یا عبادت را بیرون رفتن از دین می شمارند. در صورتی که این آیین جدایی عقیده و عبادت و شریعت را از یکدیگر به رسمیت نمی شناسد و نمی پذیرد. این دوری و جدایی میان حاکمیت و دین، به وسـیله دستگاه های آزموده استعمارگران با تلاش قرن های طولانی پـدیدار شده است تا مسئله حاکمیت بدین شکل حیرت انگیز و تأسّف آور در آمده است. حتّی کار بدان جا کشیده شده که در حس و شعور سرسخت ترین طرفداران این آیین نیز حاکمیت و دین از همدیگر جدا به شمار می آید![86]

وی به طعنه های خود به سلفیه وهابی ادامه می دهد و می گوید:

کسانی که بت پرست را مشرک می دانند، ولی کسی را که از حکومت طاغوت، داوری می طلبد مشرک نمی دانند، این چنین کسانی قرآن را نمی خوانند، و سرشت این آیین را نمی دانند ... بهتر است قرآن را آن چنان بخوانند که خداوند آن را برای مردمان نازل فرموده است، و دست کم این فرموده خداوند را پیش چشم دارند و با دقّت لازم بخوانند و معنای آن را بدانند: «وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکمْ لَمُشْرِکونَ».[87]

وی به تعصب های نابجای آنها اشاره می کند و به این تعصب جانبدارانه آنها، که به اوضاع جاهلی امروز گواهی ضمنی می دهند انتقاد می کند؛ چراکه این اعمال ناخودآگاه شهادت می دهند که آیین اسلام در چنین جامعه ای حاکم است و قوانین و مقررات آن اجرا می شود و تنها کم و کاستش این است که چنین چیزهای مخالفی تصحیح شود، در صورتی که این آیین کاملاً از «وجود» و حضور در جامعه، دور نگاه داشته شده و مطرود گشته است؛ چراکه در یک نظام و سیستم حکومتی، و در اوضاع و احوال مردمان، تا قوانین و حاکمیت خداوند مجسّم و پـدیدار نباشد، اسلام دور و مطرود خواهد بود.[88]

بررسی و نقد

عمده اشکال بر سلفیه وهابی در دو مقوله روش شناسی و معناشناسی آنها قابل بررسی است، به طوری که در این زمینه کتاب ها و مقالات بسیاری نگاشته شده است، که بیان آنها از توان این مقاله خارج است؛ و روشن است که اشکالات افکار سلفیه قطبی در زمینهٔ این دو مقوله کمتر از اشکالات سلفیهٔ وهابی است، ولی اشکال عمده ای که بر سید قطب وارد است این است که وی چون ابوالاعلی مودودی[89] صفت حاکمیت خداوند را دائر مدار صفاتی چون الوهیت و ربوبیت قرار داده، به طوری که اگر کسی در آن تصرف کند، مثل آن است که در الوهیت خداوند تصرف کرده است، بدین معنا که اگر کسی از حاکمی  اطاعت کند، به منزلهٔ این است که او را پرستش کرده، در حالی که چنین نیست؛ چراکه صفت حاکمیت قابل واگذاری است، برخلاف صفت الوهیت، لذا نمی توان این دو را لازم و ملزوم یکدیگر دانست.[90]

در هر صورت اشکال عمده ای که بر هر دو اندیشه جاری است و به اختصار به آن پرداختیم، عکس العمل خشک و غیرواقع بینانهٔ این دو گروه نسبت به اعمال ظاهری مسلمانان است، به طوری که به حسب آن و با توجه به نظریه ها و اعتقادات پیش فرض خود حکم به اسلام یا کفر افراد می کنند، و از همین نگاه اشکال دیگری که بر این دو اندیشه مترتب می شود، تعمیم واژگان توحید و شرک به اسلام و کفر است که هر موحدی را مسلمان و هر مشرکی را کافر می پندارند؛[91] چراکه آنها ظاهرگرایی را از حالت متنی به حالت عملی تعمیم دادند، بدین معنا که در ابتدا متون را به معنای ظاهر آن حمل می کردند و از تأویل و تعقل دربارهٔ آن نهی می کردند و از طرفی همین امر را در اعمال انسان ها تعمیم دادند، به طوری که عمل انسان ها را به ظاهر آن حمل کردند و باطن و نیت انسان ها را به ورطه فراموشی نهادند، و عقل خویش را به کار نگرفتند که این امر باعث تکفیر بیشتر مسلمان های جهان شده است.

نتیجه

سلفیان وهابی و جهادی گرچه در اصل و معنای توحید و برخی مبانی توحیدی، مثل موحد دانستن مشرکان، با یکدیگر مشترک اند، ولی در بسیاری دیگر از مبانی اصلی، چون اقسام توحید یا موحد بودن مشرکان در توحید ربوبی یا الوهی و خالقیت، یا ملاک توحید و شرک، با یکدیگر اختلاف دارند، همان طور که این دو گروه گرچه در مبحث روش شناسی، با یکدیگر موافق اند ولی در حوزهٔ معرفت شناسی سلفیان وهابی ظاهرگرا هستند، ولی سلفیان جهادی، قائل به تأویل هم شده اند. بنابراین، در حوزهٔ معناشناسی هم با یکدیگر مخالف اند؛ چراکه وهابی ها باید ملتزم به تجسیم شوند، برخلاف قطبی ها که تفسیری متفاوت از صفات خبری خداوند تعالی دارند. بر این اساس، رویکرد سلفیه وهابی در توحید «توحید القبوری» و سلفیه جهادی «توحید القصوری» است.

منابع

    ۱. قرآن کریم.

    ۲. نهج البلاغه، سید رضی، قاهره- بیروت: بی نا، 1425ق.

    ۳. ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم، اقامة الدلیل، بی جا: مکتبة الشاملة، بی تا.

    ۴. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، اقتضاء صراط المستقیم، تحقیق: ناصر عبد الکریم، بیروت: بی نا، 1419ق.

    ۵. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ،الاستقامه، مدینه: نشر دانشگاه محمد بن سعود، 1403ق.

    ۶. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، بیان التلبیس الجهمیة، عربستان: مجمع ملك فهد، 1426ق.

    ۷. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، درء التعارض بین العقل والنقل، مدینه: نشر دانشگاه محمد بن سعود، 1411ق.

    ۸. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، رسالة التدمریة، ریاض: العبیکان، 1421ق.

    ۹. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، شرح العقیدة الاصفهانیة، بیروت: مکتبة العصریة، 1425ق.

    ۱۰. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموع فتاوی و رسائل، عربستان: مجمع ملک فهد، 1995م.

    ۱۱. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموعة التوحید، قاهره: مکتبة القیامة، بی تا.

    ۱۲. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموعة الرسائل والمسائل، بی جا: نشر تراث العربی، بی تا.

    ۱۳. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، منهاج السنة في نقض كلام الشيعة القدرية، مدینه: دانشگاه محمد بن سعود، 1406ق.

    ۱۴. ابن قیم جوزی، اغاثة اللهفان، بیروت: مکتبة الاسلامی، 1408ق.

    ۱۵. ـــــــــــــــــــ ، طریق الهجرتین، قاهره: دار السلفیه، 1394ش.

    ۱۶. آل بوطامی، احمد بن حجر، عقائد السلفیه بادلتها النقلیه والعقلیه، قطر: دار الکتب القطریه، بی تا.

    ۱۷. البانی، ناصر الدین، موسوعة آلبانی، صنعاء: بحوث والدراسات الاسلامیة، 1413ق.

    ۱۸. بن باز، عبد العزیز بن عبدالله، مجموع فتاوی و مقالات بن باز، ریاض: دار القاسم، 1420ق، در: alifta.com

    ۱۹. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم: نشر اسراء، 1389ش.

    ۲۰. حمیری، عیسی بن عبد الله، تصحیح المفاهیم العقدیة فی الصفات الالهیه، قاهره: دار السلام، 1998م.

    ۲۱. دروس شیخ سلمان العوده، بخش 136، در: www.net

    ۲۲. دوخی، یحیی عبدالحسن، منهج ابن تیمیه فی التوحید، تهران: مشعر، 1390ش.

    ۲۳. دویش، عبداللّه بن محمد بن احمد، الجامع الفرید فی الشرح کتاب التوحید، قاهره: دار ابن حزم، 2008م.

    ۲۴. راجحی، عبدالعزیز بن عبدالله، توفیق رب العباد فی شرح تطهیر الاعتقاد عن ادران الالحاد صنعانی، ریاض: دار ابن جوزی، 1430ق.

    ۲۵. رجبی، حسین، دیده ها و دریافت ها، قم: نشر آثار نفیس، چاپ اوّل، 1389ش.

    ۲۶. سایت جامع فتاوی اهل سنت: //islampp.com/?id=144&ftwid=16675

    ۲۷. شهرستانی، ابی الفتح محمد بن عبد الکریم بن ابی بکر، الملل والنحل، بیروت: دار المعرفه، 1993م.

    ۲۸. صالح بن فوزان، الارشاد الی صحیح الاعتقاد، ریاض: دار العاصمه، 2005م.

    ۲۹. ضیایی، رحمت الله، «دیدگاه وهابیت درباره حد و مکان برای خداوند و نقد و بررسی آن»، در: سراج منیر، ش3، ص113-146، 1390ش.

    ۳۰. عابدی، احمد، توحید و شرک در نگاه شیعه و و هابیت، قم: مشعر، 1390ش.

    ۳۱. عبدالمجید، احمد، «سید قطب بین مؤیدیه و معارضیه»، در: ikhwanonline.com

    ۳۲. عثیمین، محمد بن صالح بن محمد، القوائد المثلی فی صفات الله و اسماء الحسنی، مدینه: دانشگاه اسلامی، 2001.

    ۳۳. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، شرح کشف الشبهات ابن عثیمین، عربستان: دار الثریا، 2005م.

    ۳۴. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموع فتاوی بن عثیمین، عربستان: دار الوطن، 1413ق.

    ۳۵. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، تفسیر ابن عثیمین، ریاض: دار الثریا، 1413ق.

    ۳۶. عصیری، سید مجتبی، خدای وهابیت، قم: بوستان کتاب، 1391ش.

    ۳۷. علی زاده موسوی، سید مهدی، سلفی گری و وهابیت؛ مبانی اعتقادی، قم: آوای منجی، 1391ش.

    ۳۸. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، 1412ق.

    ۳۹. ــــــــــــــــ ، خصائص التصور الاسلامی و مقوماته، بیروت: دار الشروق، بی تا.

    ۴۰. ــــــــــــــــ ، خصائص التصور الاسلامی، بیروت: دار الشروق، 1418.

    ۴۱. ــــــــــــــــ ، عدالت اجتماعی در اسلام، ترجمه: سید هادی خسروشاهی، قم: مرکز البحوث العالمیه، 1381ش.

    ۴۲. ــــــــــــــــ ، معالم فی الطریق، قاهره: الاتحاد الاسلامی العالمی، بی تا.

    ۴۳. قطب، محمد، رکائز الایمان، در: tawhed.ws

    ۴۴. مدخلی، ربیع، اضواء اسلامیه علی عقیده سید قطب، بی جا: بی نا، بی تا.

    ۴۵. ـــــــــــــــــ ، النظرات فی کتاب التصویر الفنی فی القرآن، در: rabee.net

    ۴۶. مقریزی، احمد بن علی، تجرید التوحید المفید، ریاض: دار القبس، 2005م.

    ۴۷. مودودی، ابوالاعلی، مرزهای عقیده، ترجمه: سید جواد هشترودی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1903م.

    ۴۸. موسوعة ابن عبدالوهاب، در: www.islamspirit.com

 

پی نوشت:

 

[1]. سوره نحل (16)، آیه 36.

[2]. الدویش، عبدالله، جامع الفرید فی شرح کتاب التوحید، ص43؛ اقوال کسان دیگری چون ناصر السعدی، شیخ فوزان و آل الشیخ در این کتاب آمده است که می توان برای اطلاع بیشتر به آن رجوع کرد.

[3]. عثیمین، محمد بن صالح، شرح کشف الشبهات، ص20.

[4]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج4، ص189.

[5]. ابن تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج27، ص163.

[6]. همان، ج14، ص378.

[7]. مقریزی مصری شافعی، احمد ابن علی، تجرید التوحید المفید، ص51.

[8]. بیشتر علمای سلفی امروز نیز همین تقسیم بندی را پذیرفته اند. برای توضیح بیشتر نک.: ابن  عثیمین، محمد، مجموع فتاوی، ج9، ص4؛ آلبانی، ناصر الدین، موسوعة آلبانی، ج2، ص71؛ بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله، مجموع فتاوی بن  باز، ج6، ص215؛ آل بوطامی، احمد بن حجر، عقائد السلفیة بادلتها النقلیة والعقلیة، ج1، ص24.

[9]. دوخی، یحیی عبد الحسن، منهج ابن  تیمیة فی التوحید، ص95.

[10]. به نقل از سایت جامع فتاوی اهل سنت:  http.//islampp.com/?id=144&ftwid=16675

[11]. ابن تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج5، ص249.

[12]. راجحی، عبدالعزیز بن عبدالله، توفیق رب العباد فی شرح تطهیر الاعتقاد عن ادران الالحاد صنعانی، ص31.

[13]. ابن تیمیه، رسالة التدمریة، اسماء و صفات، ج1، ص7.

[14]. بن باز، عبدالعزیز ابن عبدالله، مجموع فتاوی، ج6، ص215.

[15]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج6، ص4002.

[16]. برای اطلاع بیشتر نک.: المدخلی، ربیع اضواء اسلامیة علی عقیدة سید قطب، ص66؛ عبدالمجید، احمد، «سید قطب بین مؤیدیه و معارضیه»، ص7.

[17]. قطب، سید، خصائص التصور الاسلامی  و مقوماته، ص81.

[18].همان، ص158.

[19]. همو، تفسیر فی ظلال القرآن، ج1، ص384.

[20]. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج1، ص352.

[21]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج1، ص23.

[22]. همان، ج6، ص4002.

[23]. همان، ج1، ص470.

[24]. همان، ج1، ص348.

[25]. قطب، سید، معالم فی الطریق، ص83.

[26]. همو، تفسیر فی ظلال القرآن، ج3، ص204.

[27]. علی زاده موسوی، سید مهدی، سلفی گری و و هابیت؛ مبانی اعتقادی، ج1، ص41.

[28]. ابن تیمیه در بسیاری از کتب خود دلایل فراوانی برای عدم تشبیه یا تجسیم خداوند ذکر می کند، از جمله: شرح العقیدة الاصفهانیة، ج1، ص25 و 74؛ رسالة التدمریة، ص2 و 20؛ بیان التلبیس الجهمیة، ج1، ص320 و ج3، ص487 و ج5، ص43؛ مجموع فتاوی، ج2، ص126 و ج3، ص25.

[29]. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل والنحل، ج1، ص97.

[30].ابن  تیمیه، احمد، منهاج السنة، ج2، ص75؛ همو، درء التعارض بین العقل والنقل، ج6، ص342؛ همو، مجموعه فتاوی، ج6، ص269.

[31]. همو، منهاج السنة النبوية في نقض كلام الشيعة القدرية، مقدمه مصحح، ج1، ص109.

[32]. حمیری، عیسی بن عبدالله، تصحیح المفاهیم العقیدة، ص131.

[33]. سوره شوری (42)، آیه 11.

[34]. ابن تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج3، ص141و ج5، ص191.

[35]. همان، ج3، ص58 و ج3، ص167 و..

[36]. همان، ج3، ص58.

[37]. همان، ج5، ص195.

[38]. در این باب کتاب ها و مقالات بسیاری نگاشته شده است، از جمله: خدای وهابیت اثر سید مجتبی عصیری، و مقالهٔ «دیدگاه وهابیت درباره حد و مکان برای خداوند و نقد و بررسی آن»، اثر رحمت الله ضیایی.

[39]. مدخلی، ربیع، اضواء اسلامیه علی عقیدة سید قطب، ص177؛ همو، النظرات فی کتاب التصویر الفنی فی القرآن، ص11.

[40]. قطب، سید، عدالت اجتماعی در اسلام، ص70.

[41]. قطب، محمد، رکائز الایمان، ص20 و 43.

[42]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج1، ص184.

[43]. همان، ج3، ص1296.

[44]. سوره یونس (10)، آیه 3.

[45]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج3، ص1762.

[46]. همان، ج4، ص2045.

[47]. سوره فتح (48)، آیه10.

[48]. قطب، سید، تفسیر فی ظلال القرآن، ج6، ص3320.

[49]. همان، ج6، ص3667.

[50]. قطب، محمد، رکائز الایمان، ص114؛ دروس شیخ سلمان العوده، بخش 136.

[51]. نوسلفی، نهضت دینی- سیاسی است که در دو سه دهه اخیر تکوین یافته است. نوسلفی گری شاخه ای از وهابیت است که به دلیل غلبه جنبه انتقادی آن نسبت به محافظه کاری سنتی وهابیت، توانسته است مخاطبان خاصی را به ویژه در مقابله جویی با کشورهای سلطه جو و برخی اقتدارگرایی ها در برخورد با قدرت های داخلی به دست آورد؛ برای اطلاع بیشتر نک.: نعیمیان، ذبیح الله، «جریان نوسلفی ها در دوران معاصر».

[52]. برخی از سلفیان وهابی همچون ابن عثیمین نیز معتقدند ما دو نوع تأویل داریم. آنها قائل به تأویل مذموم نیستند. لذا در باب آیاتی چون «ید الله فوق ایدیهم» قائل به تأویل هستند؛ ابن عثیمین، مجموع فتاوی و رسائل، ج1، ص169؛ همو، القوائد المثلی فی صفات الله و اسماء الحسنی، ص73.

[53]. سوره ذاریات (51)، آیه 56.

[54]. سوره نحل (16)، آیه 36؛ به آیه 14 سوره فصلت یا آیه 25 سوره انبیا هم می توان اشاره کرد.

[55]. ابن تیمیه،احمد، درء التعارض، ج3، ص377؛ همو، اقتضاء صراط المستقیم، ج2، ص387.

[56]. موسوعة ابن عبدالوهاب، ج8، ص35.

[57]. ابن قیم جوزی، طریق الهجرتین، ص473؛ همو، اغاثة اللهفان، ج1، ص27.

[58]. بن  باز، عبدالعزیز، مجموعه فتاوی بن باز، ج6، ص217.

[59]. ابن عثیمین، محمد بن صالح، مجموع فتاوی ابن عثیمین، ج5، ص18، یا ج8، ص27؛ همو، تفسیر، ج2، ص5 ذیل سوره فاتحه.

[60]. برای اطلاع بیشتر نک.: علی زاده موسوی، سید مهدی، سلفی گری و وهابیت؛ مبانی اعتقادی، ج2، فصول 6 و 7؛ عابدی، احمد، توحید و شرک در نگاه شیعه و و هابیت، ص95.

[61]. ابن تیمیه، احمد، درء التعارض، ج9، ص344؛ همو، الاستقامه، ج1، ص180، ج2، ص31.

[62]. همو، مجموعه رسائل، ج5، ص129.

[63]. همو، اقامة الدلیل، ج2، ص100.

[64]. همان، ج3، ص452.

[65]. ابن تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج1، ص37.

[66]. همو، مجموع فتاوی، ج10، ص284؛ صالح بن فوزان در کتاب الارشاد الی صحیح الاعتقاد، ص35 نیز همین سخنان را توضیح داده است.

[67]. ابن عثیمین، محمد بن صالح، شرح کشف الشبهات، ص30؛ ابن  تیمیه، احمد، مجموعة التوحید، ص7؛ همو، مجموع فتاوی، ج1، ص37.

[68]. قطب، سید، خصائص التصور الاسلامی، ص205؛ قطب، سید، معالم فی الطریق، ص19.

[69]. همو، فی ضلال القرآن، ج3، ص1304، ذیل آیه 87 سوره اعراف.

[70]. همان، ج4، ص1845.

[71]. همان، ج4، ص1841.

[72]. همان، ج4، ص1852.

[73]. همان، ج4، ص1852.

[74]. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج1، ص352.

[75]. قطب، سید، فی ظلال القرآن، ج4، ص1853.

[76]. همان، ج4، ص1989.

[77]. همان، ج3، ص1308.

[78]. همان، ج3، ص1223.

[79]. همان، ج1، ص295.

[80]. سوره اعراف (7)، آیه 127؛ تو را و معبودهای تو را رها کنند.

[81]. سید قطب، فی ظلال القرآن، ج3، ص1353.

[82]. همان، ج3، ص1763.

[83]. سوره یونس (10)، آیه 3؛ این خدا است که صاحب و پروردگار شما است، پس او را پرستش کنید، نه دیگری را.

[84]. همان، ج3، ص1823.

[85]. همان، ج2، ص1216.

[86]. همان، ج3، ص1197.

[87]. سوره انعام (6)، آیه 121؛ اگر از آنان اطاعت کنید بی گمان شما (مثل ایشان) مشرک خواهید بود.

[88]. همان، ج3، ص1215.

[89]. مودودی، ابوالاعلی، مرزهای عقیده، ص71 و 72.

[90]. رجبی، حسین، دیده ها و دریافت ها، ص159.

[91]. که نمود این کلام در نسبت شرک به شیعیان بیشتر احساس می شود.

منبع : نشریه سلفی پژوهی شماره 1

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش