پرسش و پاسخ > ماهیت و ارکان ایمان از نگاه علمای دیوبند چگونه است؟

ماهیت و ارکان ایمان از نگاه علمای دیوبند چگونه است؟

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۲۸ تعداد بازدید: 373

در تعریف ایمان، ارکان و شرایط آن، اختلاف‌نظر فراوانی میان متکلمان اسلامی وجود دارد که بحث مفصل آن در منابع کلامی مطرح شده است. از مهم‌ترین مباحث در این زمینه این است که آیا ایمان فقط تصدیق قلبی است، یا اقرار زبانی به تنهایی کفایت می‌کند،



در تعریف ایمان، ارکان و شرایط آن، اختلاف‌نظر فراوانی میان متکلمان اسلامی وجود دارد که بحث مفصل آن در منابع کلامی مطرح شده است. از مهم‌ترین مباحث در این زمینه این است که آیا ایمان فقط تصدیق قلبی است، یا اقرار زبانی به تنهایی کفایت می‌کند، یا آنکه اقرار زبانی و تصدیق قلبی هر دو نیاز است؛ و مهم‌تر از همه اینکه آیا عمل به آموزه‌های دینی نیز شرط ایمان است؟ آیا امکان افزایش یا کاهش ایمان وجود دارد، یا نه؟ نقش عمل در ایمان و زیادی یا نقصان ایمان بر اثر آن، در بحث تکفیر مسلمانان کاربرد زیادی دارد؛ زیرا مهم‌ترین عامل در رویکرد جریان‌های تکفیری به همین بعد از ایمان باز می‌گردد و آن‌ها با ارزیابی رفتار مسلمانان بر مبنای توحید، فکر می‌کنند برخی عمل کردها با حقیقت توحید و ایمان واقعی ناسازگار است؛ بر همین مبنا تکفیر و کشتن برخی مسلمانان را توجیه می‌کنند. در حالی که در خصوص مسائل فوق، به ویژه دخالت عمل در حقیقت ایمان، دیدگاه‌های متفاوتی میان علمای شیعه و اهل سنت وجود دارد. حتی بسیاری از کسانی که عمل را رکن ایمان می‌دانند، تفاسیر خاصی از آن دارند که در بیشتر موارد به تکفیر فرد نمی‌انجامد. از جمله میان اهل سنت، بیشتر حنفیان و از جمله شخص ابوحنیفه، ایمان را به معنای اقرار زبانی دانسته‌اند و عمل را جزء ایمان قرار نداده‌اند، بلکه گفته‌اند عمل فقط در تقویت ایمان نقش دارد. (1) بر این اساس، زمینه‌ای برای تکفیر دیگران نیز وجود نخواهد داشت، اما در عین حال نقل شده است که ابوحنیفه حداقل فرقه جهمیه و همینطور قائلان به خلق قرآن را تکفیر کرده است. (2) در صورت صحت چنین انتسابی، هرچند ممکن است این تکفیرها ناشی از اختلافات اعتقادی درباره خلق قرآن و امثال آن بوده باشد، اما گرایش هرچند ضعیف ابوحنیفه به تکفیر را می‌رساند.
دیوبندیان درباره ماهیت ایمان و کفر دیدگاه‌های متفاوتی دارند که بسیاری از آن‌ها در نهایت به دیدگاه واحدی برمی‌گردد؛ از جمله نانوتوی، بنیانگذار مکتب دیوبندیه، کیفیت ایمانی را به حالت متوسط میان قوه علمی و قوه عملی تفسیر کرده است؛ به این بیان که عمل بدون علم و اراده در تحقق ایمان کافی نیست، همانطوری که علم و اراده بدون عمل نیز بی فایده است. بنابراین، ایمان از راه انجام عمل همراه با اراده و علم به حقانیت دین و درستی آن اعمال محقق می‌شود. (3) در نتیجه، هرچند حقیقت ایمان و کفر هیچ گاه با هم جمع نمی‌شوند، زیرا امکان ندارد کسی در عین ایمان نشانه‌های کفر را نیز داشته باشد یا بر عکس، اما این سخن به معنای یکسان بودن ایمان تمام افراد نیست، بلکه ایمان و همینطور کفر مراتب گوناگونی دارد. (4)
خلیل احمد سهارنپوری در این مورد سه دیدگاه را طرح کرده است؛ در موردی گفته است، هرچند از برخی احادیث دخالت عمل در حقیقت ایمان به دست می‌آید، اما به اتفاق جمیع اهل سنت، اعم از متکلمان، فقها و محدثان و همینطور مطابق احادیث نبوی، از جمله: «هر کسی دوستی و دشمنی و اعطا و منعش برای خدا باشد، ایمانش کامل گردیده است»، اعمال شرعی و همین طور رفتارهای اخلاقی انسان جزء ایمان نیستند، بلکه فقط در کمال ایمان دخالت دارند. (5) اما وی در مورد دیگر، با استناد به احادیثی، معتقد است فقط برخی اعمال مکمل ایمان‌اند و بقیه‌ی آن همانند نماز، زکات، روزه ماه رمضان، پرداخت خمس و حسن خلق، حقیقت ایمان را شکل می‌دهند. (6) در نظریه سوم، سهارنپوری مطلق عمل را در حقیقت ایمان داخل دانسته است؛ از جمله وی با استناد به حدیث منقول از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که: «ایمان هفتاد و چند جزء دارد، برترین آن گفتن لا اله الا الله است و پایین‌ترین مرتبه آن برداشتن پاره استخوان از مسیر راه»، تمام اعمال اعم از زبانی، جوارحی یا قلبی را داخل در ایمان می‌داند. بنابراین، هر گاه اعمال مذهبی ترک شود یا ناقص انجام شود، به اصل ایمان ضربه می‌زند. (7)
اشرف علی تهانوی و برخی دیگر اصول اسلام را پنج چیز می‌دانند: اعتقاد جزمی به معبود نبودن غیرخداوند تعالی، بنده و رسول الاهی دانستن حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)، برپا داشتن فریضه‌ی نماز، پرداخت زکات، انجام فریضه حج و روزه ماه مبارک رمضان. (8) بر این اساس، ایمان را نیز به «تصدیق قلبی، اقرار زبانی، التزام عملی به تمامی آنچه از سوی پیامبر آمده است و تبری از هر دینی غیر از اسلام» تعریف کرده‌اند. (9) با این تفاوت که تصدیق رکن اصلی ایمان است و بدون آن هیچ گونه ایمانی محقق نمی‌شود، اما اعمال به منزله اجزا می‌ماند که با فقدان آن‌ها ایمان ناقص است، هرچند کاملاً از بین نمی‌روند. (10) طبق این بیان، عمل فقط در زیادی و نقصان ایمان دخالت دارد نه در اصل آن؛ زیرا کسی که اعمال را کامل‌تر انجام دهد از ایمان بیشتر و بالاتری برخوردار است، برخلاف فردی که عمل کمتر یا ناقصی انجام می‌دهد که قهراً از مرتبه پایین‌تر ایمان برخوردار خواهد بود. (11) به همین دلیل، برخی افراد شناخت یقینی را نیز در تحقق ایمان لازم نمی‌دانند؛ (12) زیرا معتقدند ایمان عبارت است از تصدیق اختیاری و اقرار زبانی؛ (13) و معرفت جزء ایمان نیست، بلکه از مقدمات ایمان است. (14) اما محمد یوسف کاندهلوی، یکی دیگر از علمای دیوبند، هم عمل و هم یقین را رکن ایمان قرار داده، در تعریف آن آورده است: «هو التصدیق بکل ما أخبر به الرسول (صلی الله علیه و آله و سلم) تصدیقا محضا بغیر مشاهدة ثقة به، ویقینا علیه مع إقرار اللسان، وعمل الجوارح». (15)
محمد طیب قاسمی، فرزند محمد قاسم نانوتوی مؤسس، دیدگاه‌های متفاوت علمای دیوبند در ماهیت ایمان و کم یا زیاد شدن آن را ناشی از اختلاف مبانی کلامی اشعری و ماتریدی در این خصوص می‌داند. زیرا اشعری نقص و زیادی ایمان را نمی‌پذیرد، برخلاف ماتریدی که آن را قبول دارد. اما در مجموع افزایش یا کاهش ایمان از نگاه قاسمی، به دو معنا می‌تواند باشد: کمی و کیفی؛ نقص و زیادی کمی به ارکان اصلی ایمان مربوط است که عبارت‌اند از: «ایمان به خدا، رسول، کتاب‌های آسمانی، فرشتگان، قضا و قدر، عالم آخرت و مبعوث شدن تمام مردم در روز قیامت». از نظر وی، بحث در نقص و زیادی اعمال قطعاً ناظر به اجزای اصلی فوق، یعنی افزایش و کاهش کمی ایمان نیست؛ زیرا ماتریدی و اشعری هر دو معتقدند که اگر یکی از آن اجزا کم شود یا نقصی در آن به وجود بیاید، اصل ایمان از بین می‌رود، نه اینکه شخص مرتبه‌ی ضعیف ایمان را داشته باشد. بنابراین، تنها نقص و زیادی کیفی ایمان باقی می‌ماند؛ به این معنا که پس از تکمیل اجزای ایمان ممکن است کیفیت آن، که بیشتر مربوط به تکالیف فرعی می‌شود، زیادت و نقصان پیدا کند. مبنای این زیادت و نقصان نیز به حسن و قبح اعمال مربوط می‌شود، زیرا حسن و قبح از مظاهر ایمان است و هر چه حسن اعمال زیاد باشد، باعث افزایش ایمان و یقین انسان می‌شود و برعکس اگر قبح اعمال غلبه یابد، طبعاً نقص ایمان و کاهش یقین را در پی خواهد داشت. بنابراین، اعتقاد ماتریدی به امکان زیادت و نقص در ایمان ناظر به کیفیت ایمان است، در حالی که انکار آن از سوی اشعری به کمیت ایمان مربوط می‌شود. پس اختلاف در جزئیت و عدم جزئیات اعمال و همینطور اختلاف در اینکه آیا ایمان قابل زیاده و نقصان است یا نه، بیشتر صوری و لفظی است؛ (16)
به این بیان که قائلان به جز نیت منظورشان کمال ایمان است و قائلان به عدم جزئیت به اصل ایمان توجه دارند. (17) همچنین آن‌هایی که ایمان را قابل زیاده و نقصان می‌دانند به کمال ایمان توجه دارند و آن‌هایی که ایمان را قابل زیاده و نقصان نمی‌دانند منظورشان اصل ایمان است. (18)
با توجه به سخنان فوق به دست می‌آید که بیشتر علمای دیوبند نقش عمل را فقط در کمال ایمان دخیل می‌دانند نه در اصل آن؛ دیدگاهی که بیشتر علمای مسلمان آن را قبول دارد و بهانه‌ای نیز برای تکفیر دیگران به دست افراد نمی‌دهد. فقط کشمیری در یک دیدگاه بر دخالت داشتن عمل در اصل ایمان اصرار دارد و این رویکرد او بیشتر تحت تأثیر رویکرد سلفی‌گری افراطی است که به مرور زمان برای او به وجود آمده است.


پی نوشت:
1- نک.: انورشاه کشمیری، فیض الباری، ج 1، ص 129: «و إمامنا وإن لم یجعل الأعمال جزءا، لکنه اهتم بها و حراض علیها، و جعلها أسبابا ساریة فى نماء الإیمان».
2- همو، اکفار الملحدین فی ضروریات الدین، ص 39-42: «و قال ابن أبی حاتم الحافظ ثنا أحمد بن محمد بن مسلم ثنا علی ابن الحسن الكراعى قال: قال أبویوسف: ناظرت أباحنیفة ستة أشهر فاتفق رأینا على أن من قال: القرآن مخلوق فهو كافر». قلت (الکشمیری): و فی المسایرة، ص 214: إن أبوحنیفة رحمه الله قال لجهم: آخرج عنی یا کافر. و فی الرسالة التسعینیة للحافظ ابن تیمیة باسناد عن محمد قال: قال أبوحنیفة رحمه الله: لعن الله عمرو بن عبید. ثم حمل فى المسایرة قوله لجهم على التأویل، و هذا غیر ظاهر، کیف و قد ورد الوعید الشدید فی باکفار المسلم، فحاشا جناب الإمام رحمه الله عن ذلک لولم یکن عنده کافراً».
3- محمد قاسم نانوتوی، آب حیات، ص 156-157: «بالجملة باین نظر که نیات خاص منجمله ارادات هی جو قوت عملیه ارادیه هی سی متصور هی یون سمجه می‌آتاهی که اراده عام اورنیت عامه بهی جسکو ایمان کهینی اراده اور قوت عملیه هی کاکام هوگاه اور ظاهر هی که تسلیم و اذعان جو مشهور تفسیرات ایمانی می‌سی هی بی اراده متصور نهی خود اراده کهو یا ملزوم اراده کهو اس لئی خواه مخواه یون کهنا پری گاکه هرچند کیفیت ایمانی کی تحقق می‌کیفیت علمیه او قوت عملیه کو برابر ایساهی دخل هی جیسی حوادث می ‌مبدأ حدوث اعنی لازم ذات واسطه فی العروض اور معروض کودخل هوتاهی- مگر باین نظر کبهی اتصاف فاعلی مقصود هوتاهی او کبهی اتصاف مفعولی پهر جسیکا اتصاف مقصود بالذات هوتاهی- صفت متوسطه اسی کی صفت هوجاتی هی- اوراس اعتبار سی دو سری پر اُس کا حمل اور دوستری کی طرف اس کا انتساب جانز نهین هوتا- چنانچه تقریر منع تصادق مصدر مبنی للفاعل اور مبنی للمفعول می‌یه بابت واضح هوچکی هی اوریهان اتصاف مفعولی اعنی اتصاف قوت عملیه و قوت ارادیه بالکیفیة المعلومة مقصود هی تو لاجرم ایمان احوال قوت عملیه می‌سی هوگا، یه تقریر حسب دلخواه اهل زمانه تهی».
4- همان، ص 173-179، ص 174: «بالجمله ایمان لوازم ماهیت انسانی می‌سی هی مگر غشاوة کفر نور ایمان کوایسی طرح ساتر هو گیاهی جیسی آفتاب کو حجاب»؛ ص 175-176: «تضاد و تنافی کفر و ایمان باعتبار اصل حقیقت تو هو هی نهی... بالجملة ما بین ایمان و کفر تضاد هی مگر چون‌که حقیقت ایمان و کفر ایک محبت هی اور محبتین باعتبار ذات متضاد نهی اور ایسی هی باعتبار فاعل تو لاجرم یه تضاد باعتبار مفعول هوگا»؛ ص 179: «که تضاد ایمان و کفر مسلم هی پر اضداد کثیرالمراتب می‌هر مرتبه کیف ما اتفاق دو سری ضد کی هر هر متبه کامضاد نهی».
5- نک.: خلیل احمد سهارنپوری، بذل المجهود، ج 18، ص 200-201: «حدثنا احمد بن حنبل، ناوکیع، نا سفیان عن آبی الزبیر، عن جابر قال: قال رسول الله صلی الله علیه و سلم بین العبد و بین الکفر أی الموصل بینهما (ترک الصلاة) فجعل ترک الصلاة كفراً فثبت به أیضاً أن العمل داخل فى الإسمان ولكن اتفق جمیع أهل السنة من المحدثین والفقهاء والمتكلمین أن الأعمال غیر داخلة فى الإیمان باعتبار كونها جزء منه فإذا ترك عملا من أعمال الإسلام زال عنه الإیمان و یكون كفراً حقیقاً بل اتفقوا على أن الأعمال شرط لكمال الإیمان فإذا ترك عملا من الأعمال المفروضة غیر منكر لایكون كافراً بل یكون فاسقاً»؛ ص 204: «و أما بالنظر إلى ما عندنا فالإیمان هو الإقرار فقط فمن أقر أجریت علیه الأحكام فى الدنیا ولم یحكم علیه بكفر إلا إن اقترن به فعل یدل علی کفره کالسجود للصنم»؛ عبدالغنی قاسمی، فک القیود عن کتاب فتح المعبود فی بیان هفوات فی کتاب بذل المجهود، ص 15-17.
6- نک.: خلیل احمد سهارنپوری، بذل المجهود، ج 18، ص 200-201: «حدثنا أحمد بن حنبل، حدثنی یحیی بن سعید، عن شعبة حدثنى أبوحزة قال: سمعت ابن عباس قال: إن وفد عبدالقیس لما قدموا على رسول الله صلى الله علیه وسلم أمرهم بالإیمان بالله قال: أتدرون ما الإیمان بالله قالوا: الله ورسوله أعلم، قال رسول الله صلى الله علیه وسلم: هو (شهادة أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله) أى إقرار التوحید والرسالة بصمیم الإعتقاد (وإقام الصلاة وإیتاء الزكاة وصوم رمضا و أن تعطوا الخمس من المغنم) فبین رسول الله صلى الله علیه وسلم الإیمان وفسره بالشهادة و إیتاء هذه الأفعال من الصلاة والصوم و غیرها فثبت أن الأعمال من اللسان والجوارح داخلة فى الإیمان»؛ ص 202: «حدثنا مؤمل بن الفضل، أنا محمد بن شعیب بن شابور عن یحى بن الحارث عن القاسم، عن أبى أمامة عن رسول الله صلى الله على وسلم أنه قال: من أحب لله وأبغض لله و أعطى لله ومنع الله أى من فعل ذلك الأفعال الصادرة من القلب والجوارح خالصاً لوجه الله تعالى (فقد استكمل الإیمان) فهذا الحدیث یدل على أن هذه الأعمال مكملات للإیمان وأجزاء لكمالها».
7- خلیل احمد سهارنپوری، بذل المجهود، ص 199 و عبدالغنی قاسمی، فکُّ القیود عَن کتاب فتح المعبود فی بیان هفوات فی كتاب بذل المجهود: «قال الإمام أبو داود: حدثنا موسى بن إسماعیل حدثنا حماد أخبرنا سهیل بن أبى صالح عن عبدالله بن دینار عن أبى صالح عن أبى هریرة أن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال الإیمان بضع وسبعون أفضلها قول لا إله إلا الله وأدناها إماطة العظم عن الطریق والحیاء شعبة من الإیمان؛ قال الشیخ (سهارنپوری) فی شرحه للحدیث الاول:... و هذا الحدیث یدل بظاهر علی أن الأعمال داخلة فى الإیمان سواء كان من أعمال الجوارح أو القلب فإذا ترك الأعمال أو نقص فیها یضره ذلك»؛ البته ایشان این سخنان را پیش از دیدگاه اولی بیان کرده است و در نهایت نظرش همان است که به عنوان اجماع اهل سنت آورده است.
8- نک.: اشرف علی تهانوی، و دیگران، منتخب عام فهم ایک هزار حدیث، ص 40:
«اسلام کی بنیادی... پانچ چیزی
نبی کریم صلی الله علیه و سلم نی ارشاد فرمایا !
"اسلام کی بنیاد پانچ چیزون پر هی- 1. اس بات‌کی (صدق دل کی ساته) گواهی دینا که الله کی سواکوئی معبود نهی اور محمد به کی بندی اوراس کی رسول هی اور؛ 2. نماز قائم کرنا اور؛ 3. زکوة ادا کرنا اور؛ 4. حاج کرنا اور؛ 5. رمضان کی روزی رکهنا-" (بخاری و مسلم)»؛ کفایت الله دهلوی، تعلیم الاسلام بر اساس فقه مذهب حنفی، ص 35.
9- انورشاه کشمیری، فیض الباری، ج 1، ص 139: «أن الإیمان عند الإمام رحمه الله تعالى إرادة على إطاعة النبى (صلی الله علیه و آله و سلم) بجمیع ما جاء به»؛ ص 126: «فأقول: إنّ الجزءَ الذى یمتازبه الإیمان والكفر، هو التزام الطاعة مع الردع والتبرى عن دین سواه، فإذا التزم الطاعة فقد خرجَ عن ضلالة الكفر ودخل فى هَدى الإسلام»؛ وص 143: «ولیعلم أن الإیمانَ هو التصدیق بكل ما جاء به رسول الله صلى الله علیه وسلم وإن لم یكن متواتراً، والتزامُ أحكامِهِ، والتبرؤُ من كل دین سواه. و من قَصَره من المتكلمین على الضروریات، فلأن موضوعَ فَنِّهم هو القطعی، لا آن المؤمن به هو القطعی فقط. نعم، التکفیر عندهم انما یکون بجحوده فقط». عبیدالله مبارکفوری، مرعاة المفاتیح، ج 1، ص 172-175، ص 172-173: «و یظهر من ألفاظ أحادیث الباب أن کلمتی الشهادتین بمجردهما تعصم من أتی بهما ویصیر بذلك مسلما، فإذا دخل فى الإسلام فإن أقام الصلاة وآتى الزكاة وقام بشرائع ویقیموا الصلاة ویؤتوا الزكاة، فإذا فعلوا ذلک عصموا منی دماء هم و أموالهم الا بحق الذسلام، و حسابهم علی الله... و إن بشیئ من هذه الأركان فإن كانوا جماعة لهم منعة قوتلوا»؛ ص 174-175: «و عن أنس أنه قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): "من صلی صلاتنا، و استقبل قبلتنا، و أکل ذبیحتنا فذلک المسلم الذى له ذمة الله و ذمة رسوله"، وفى الحدیث رد على المرجئة فى قولهم: إن الإیمان غیر مفتقر إلى الأعمال، وفیه تنبیه على أن الأعمال من الإیمان، والحدیث موافق لقوله تعالى: «فإن تابوا وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة فخلوا سبیلهم» «سوره توبه (9)، آیه (5)».
10- شبیر احمد عثمانی، فتح الملهم، ج 1، ص 416: «قلنا: لایبعد أن یعد العمل من الإیمان، لأنه مكمل له ومتمم، كما یقال: الرأس والیدان من الإنسان، ومعلوم أنه یخرج عن كونه إنساناً بعدم الرأس، ولایخرج عنه بكونه مقطوع الید،... فالتصدیق بالقلب من الإیمان كالرأس من وجود الإنسان؛ إذ ینعدم بعدمه، وبقیة الطاعات كالأطراف بعضها أعلى من بعض».
11- عبدالغنی قاسمی، فکُّ القیود، ص 18-20: «فقد ظهر عندنا من خلال هذه النصوص من کلام الشیخ السهارنفوری رحمه الله الله فى تعریفه للإیمان ومن خلال شرحه للأحادیث أن الإیمان إعتقاد بالقلب وقول باللسان وعمل بالجوارح، فالأعمال الظاهرة والباطنة داخلة فى مسمى الإیمان فى ذاته و حقیقته، ولایقولون آن‌ها زائدة عن ذات الإیمان، ویقولون أن الإیمان یزید وینقص یزید بالطاعة و ینقص بالمعصیة».
12- انورشاه كشمیرى، فیض البارى، ج 1، ص 142: «وقال المعتزلة: إن المعرفة الحقة الیقینیة شرط للإیمان كما مر، لأنه لا إیمان عند هم بالا بالاستدلال المفید للقطع. وعندنا یکفی له الجزم وان حصل بالتقلید، والاستدلال غیر ضروری».
13- عبدالحی لکهنوی، الرفع والتکمیل فی الجرح والتعدیل، ص 36: «و اهل السنة یقولون لا تکفی فی الایمان المعرفة بل لا بد من التصدیق الاختیاری مع الا قرار الالسانی وان الطاعات مفیدة والمعاصی مضرة مع الایمان توصل صاحبها الی دار الخسران».
14- انورشاه کشمیری، فیض الباری، ج 1، ص 142: «المعرفة أقرب من العلم ولیست بإیمان، بل هی من مقدماته».
15- نک.: محمد یوسف کاندهلوی، الاحادیث المنتخبة فی الصفات الستة للدعوة الی الله، ص 21.
16- نک: محمد طیب قاسمی، علماء دیوبند عقیدة و منهجا، ص 221-222: «الماتریدیة والاشعریةیجتمعان علی قاسم مشترک:
الموقف الذى طرحناه یجعل الأشعریة والماتریدیة یجتمعان على القاسم المشترك فى قضیة الحسن والقبح فى كل من الأصول والفروع. وذلك الشمول والتوافق والاتحاد والتوازن هو الذى یضعه علماء دیوبند نصب أعینهم فى شأن القضایا الكلامیة.
وبذلك فیعود الخلاف بین الطائفتین نزاعاً لفظیا ولیس نزاعاً حقیقیاً.
ومن الواضح أنه إذا وُجدَ موقفٌ للاتحاد والتقارب من خلال وضع الاعتبارات والنسب فى الذهن، فمن الطبیعى أن یوجدَ مثل هذا الموقف الاتحادى فى القضایا الأخرى أیضاً، ولا سیما فى القضایا التى إنما یرجع فیها الخلاف إلى الخلاف فى قضیة الحسن والقبح فی الأعمال. و ذلک اذا وضعنا هذه النسب والحیثیات فی الاعتبار.
فمثلاً: إن الأشعریة یقولون بالنقص والزیادة فى الإیمان، والماتریدیة لا یقولون بذلك. وإذا أمعنّا النظر وجدنا أن أساس هذا الخلاف أیضاً إنما هو الخلاف فى حسن الأعمال وقبحها؛ لأنها هى مظاهر الإیمان، فإذا زادت ونقصت فلا بدّ أن یزید الإیمان وینقص. إذا زادت الأعمال الحسنة فإن الإیمان والیقین سیزیدان ویقویان، وإذا زادت الأعمال القبیحة وغلب القبحُ على الحسن والخبث على الصلاح، فلا بد أن ینقص الإیمان وأن تخف كیفیة الیقین. وكلنا یعلم أن الإیمان یتعلق بسبعة أمور عقائدیة أساسیة: الإیمان بالله، والإیمان بالرسول، والإیمان بالكتب، والإیمان بالملائكة، والإیمان بالقدر والإیمان بالیوم الاخر، والإیمان بالبعث بعد الموت. فإذا زاد الإیمان ونقص بالاعتبار العددى والمقدارى وبالقیاس إلى أجزائه، فإن الإیمان یزید وینقص بكل تأكید.
والأمور التى أشرنا إلیها إذا فَقَدَ أحدٌ الإیمانَ بأحد منها، فإنه یفقد أصل الإیمان. وكذلك إذا نقص إیمانه بأحد منها فإنه یفقد أصلَ الإیمان فى هذه الصورة كذلك. وذلك أمر سیقول به الماتریدیة كالأشعریة. فكلتا الطائفتین تقولان بالنقص والزیادة، ولكن إحداهما تقول بالنقص والزیادة فى الكیفیة. وقد أشرنا إلى أن النقص والزیادة فى العدد والمقدار یؤدیان إلى فقدان الإیمان أصلاً؛ فلا یبقى هناك إلا النقص والزیادة فى الكیفیة، وذلك هو الأمر الذى یقول به الماتریدیة، أى إن كیفیة الإیمان تزید وتنقص، ولا یحدث نقص وزیادة فى الإیمان بالقیاس إلى الكمیة والعدد والمقدار.
فكلا الفریقین یقولان بالنقص والزیادة فى الإیمان:
فکلتاهما تعترفان بالنقص والزیادة فی الایمان، فقالت احداهما بکونهما متعلقین بالکمیة وأخراهما بکو نهما متعلقین بالکیفیة. وقد رأیتَ أننا تناولنا النوعَ الأول من النقص والزیادة -وهما الواقعان فى الكمیة- بالتحلیل والدراسة؛ فأدّى إلى نشوء قضیة فقدان الإیمان. وذلك ما لا یقول به حتى الأشعریة أیضاً، فلا یسع الفریقین إلا أن یتفقا على النقص والزیادة الحاصلین فى الكیفیة. وعلى ذلك فیعود هذا النزاع نزاعاً صوریاً لا یمس إلا العوارض والكیفیات الخارجیة، أما أصل الإیمان فیعود النقص والزیادة فی کیفیته أمراً متفقاً علیه».
17- شبیر احمد عثمانی، فتح الملهم، ج 1، ص 418: «فعلم آن النزاع بین القانلین بجزئیة الاعمال من الایمان و بین منکریها من أهل السنة والجماعة قریب من النزاع اللفظى، فأراد هؤلاء كمال الإیمان، وقالوا بجزئیة العمل للإیمان الكامل الذى به یحصل الدخول الأولى فى الجنة، أو الإیمان الأكمل الذى یصل به المؤمن درجة السابقین المقربین، و هؤلاء أرادوا نفس الإیمان الموقوف علیه النجاة من التخلید الدائم، بمعنى لولاه لامتنعت، وأنكروا الجزئیة، أو یقال: إن التصدیق والأعمال عند الفریق الأول أجزاء عرفیة للإیمان، بحیث لایلزم من فوات بعض الأجزاء فوات الكل، كالید والرجل والرأس من الإنسان، على ما أشار إلیه الغزالى، وعند الفریق الثانى: الأعمال لیست من أجزاء الإیمان، بل هى فروع نابتة من أصل الإیمان الذى هو التصدیق و الانقیاد القلبی، کما آشاره إلیه الشیخ ولى الله الدهلوى رحمه الله، فنسبة الإعمال إلى الإیمان عندنا لیست نسبة الجزء إلى الكل، بل نسبة الفرع إلى الأصل، أو نسبة البدن إلى الروح المدبر له، فالبدن الخالى عن الروح شبه لا شىء، والروح الإنسانى المجرد عن البدن أیضاً قاصر عن بعض أعماله المطلوبة منه، وهكذا العمل من دون الإیمان لایعتد به أصلا عند الشارع، و الإیمان بدون العمل یعتبر به فى درجة ما، وهذاكله من قبیل اختلاف الأنظار، لا من اختلاف الثمرات، فالبیت واحد عند الكل، و الابواب کثیرة یدخل السنی من أیها شاء».
18- همان، ص 421: «إن ما یدل على أن الإیمان لایتفاوت مصروف إلى أصله، وما یدل على أنه یتفاوت مصروف إلى الكامل منه».

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

آیا جشن گرفتن به مناسبت میلاد پیامبر(ص) بدعت است؟

اهل سنت واقعی از نگاه ابن عثیمین چه کسانی هستند؟

آیا سند روایت مالک الدار در جواز توسل به رسول خدا صحیح است؟

آیا رسول خدا و اهل بیت برای عزیزان خود گریه و عزاداری می کردند؟

حدود ایمان و کفر در عقیده اهل سنت و جماعت چیست؟ (بخش دوم)

حدود ایمان و کفر در عقیده اهل سنت و جماعت چیست؟ (بخش اول)

آیا سفر به مدینه منوره به قصد زیارت قبر رسول الله اشکال دارد؟

مرز بين تروريسم و جهاد در اسلام چيست ؟

آیا سلفیان تکفیری شیعه را مسلمان می دانند؟

مقصود از آیاتی که به صراحت شفاعت را نفی می کند، چیست؟

مخازن فکری این همه خشونت تکفیری چیست؟ و از کجا نشات و تغذیه می شود؟

آیا تکریم و بزرگ داشت قبور انبیاء و اولیاء تعظیم شعائر الهى است؟

آیا طلب شفاعت از اموات شرک است؟

آیا ابن تیمیه در عمل پیرو احمد بن حنبل بوده است؟

آیا در طول تاریخ، وهابیت با غیر مسلمانان هم جنگ کرده است؟

ابن قيم جوزي چه تأثیری در ترویج افکار ابن تیمیه داشت؟

ازدرخواست حضرت یوسف برای سرپرستی خزائن مصرچگونه علیه تکفیریها استدلال می شود؟

شرط علمای اسلام بر استعانت کردن مسلمین از کفار چیست؟

آیا گروه های تکفیری در موضوع استعانت از کفار اختلاف نظر دارند؟

انتقاد علمای اهل سنت برتقسیمات سه گانه توحید ابن تیمیه چیست؟

آیا ابن تیمیه از تکفیر مسلمانان به بهانه استغاثه به اولیای الهی پشیمان شد؟

با توجه به آیه انک لا تسمع الموتی آیا مردگان قدرت شنوایی ندارند؟‌

روایت ابن‌عمر از پیامبر (صلی الله علیه و آله) صحیح است یا تأویل عایشه؟

وهابیت در موضوع شفاعت دچار چه انحرافی شده اند؟

انحراف وهابیت در شرک پنداشتن استغاثه به ارواح انبیاء و اولیاء چیست؟

گروه های تکفیری دچار چه انحرافی در فهم مساله جهاد شدند؟

استناد تکفیری ها به «قاعده لا ضرر»دچار چه انحرافی است؟

دیدگاه علماء درباره استعانت از کفار چیست؟

شباهت میان تکفیری ها با خوارج در مساله هجرت چیست؟

آیا هر استعانتی از کفار به معنای موالات داشتن به ایشان است؟

تکفیری ها در تفسیر آیه افحم الجاهلیه دچار چه انحرافی شده اند؟

برخورد رسول گرامی اسلام با مظاهر جاهلیّت چگونه بوده است؟

تکفیری ها در معنای «اِجْتَنِبُوا اَلطّاغُوت» دچار چه انحرافی شده اند؟

از نظر تکفیری ها علم غیب از مصادیق طاغوت است انحراف این اندیشه در چیست؟

چه نقدهایی بر دیدگاه تکفیری ها بر تکفیر یاری کنندگان طواغیت وجود دارد؟

آیا کفر به طاغوت، مقدمه ایمان به خدا است؟

تکفیری ها در معنای «یَکفُر بالطّاغوت» دچار چه انحرافی شده اند؟

چه اشکالاتی بر دیدگاه تفکیری ها نسبت به آیه من لم یحکم بما انزل الله وجود دارد؟

آیا از انتساب جاهلیت به کفار می توان رفتارهای تعصبی را محکوم به کفر نمود؟

آیا قران عنوان جاهلیت را به مسلمانان نیز نسبت داده است؟

اخوان المسلمین یکی از گرو ه های نسل دوم سلفیان، دارای چه ویژگی های بودند؟

آیا دلایلی برای همراهی ابن تیمیه و اهل حدیث با حاکم فاجر وجود دارد؟

پاسخ به اشتباه وهابیت در تفسیر آیه ما انت بمسمع من فی القبور چیست؟

اندیشه های سیدقطب چه تاثیراتی بر جریان های فکری معاصر داشته است؟

انتقادات تند علمای اهل سنت نسبت به ابن تیمیه شامل چه مواردی است؟

متن نامه توبیخی ذهبی نسبت به ابن تیمیه چه بوده است؟

گروه های تکفیری جهت تحقق مفهوم امت دچار چه انحرافاتی شدند؟

آیا این ادعای وهابیت که «عنوان وهابیت را دشمنان بر ما نهاده اند» صحیح است؟

اشتباهات تکفیری ها در فهم معنای دموکراسی شامل چه مواردی است؟

برخی از فتاوای وهابیت که نشان ازعدم تعمق آنان از اسلام است را بیان کنید؟

اقدامات فتنه برانگیر بربهاری و یاران او علیه مذاهب اسلامی چه بوده است؟

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت که بوده است؟

آیا روش سلف در تبیین صفات خبریه موافق دیدگاه وهابیت است؟

پاسخ به اشکال وهابیت درباره پیامد تاویل صفات خبری در قران چیست؟

نقد دیدگاه وهابیت در معنای صفات خبری خداوند چیست؟

چه اشکالاتی بر عقیده توحید سلفیه درباری وارد است؟

علمای وهابی درباری که آنان را جامی یا مدخلی می نامند چه کسانی هستند؟

آیا ساختار قومی و قبیله ای جامعه افغانستان علاقه ای به حضور طالبان دارد؟

نقد دیدگاه وهابیت در نفی سماع موتی مستند به آیه انک لاتسمع الموتی چیست؟

چه نقدهایی بر سلفیه بر عدم وجود مجاز در قران وجود دارد؟

گزیده ای از اعتقادات ابن تیمیه را بیان کنید؟

دلائل مخالفت اسلام با ترور چیست؟

مانیفست توحش در فقه داعش برگرفته از چه محتوایی است؟

جهاد به مفهوم نظامی در اسلام چه شرائطی دارد؟

آیا ترور در فرهنگ اسلامی وجود دارد؟

تفاوت دیدگاه سلفیه و اهل سنت در موضوع اجتهاد و تقلیدچیست؟

برخی از اختلاف میان دیوبندیه و وهابیت چیست؟

نقدهای حسن بن علی السقاف بر افراط گری های وهابیت چیست؟

رمضان البوطی چه دیدگاهی نسبت به وهابیت دارد؟

اشکالات مبانی فکری وهابیت از نظر حسن بن فرحان المالکی چیست؟

محمد زاهد کوثری چه نقدهایی بر اندیشه وهابیت دارد؟

نقدهای سید احمد زینی دحلان بر اعتقادات وهابیت چیست؟

نقد سلیمان بن عبدالوهابی بر اعتقادات برادرش محمد بن عبدالوهاب چه بوده است؟

دیدگاه علما و اندیشمندان اسلام درباره وهابیت و ابن تیمیه چیست؟

یکی از شبهات وهابیت در خصوص احتفال را پاسخ دهید.

بررسی واژه رب در لغت و اصطلاح را بیان کنید؟

برخی از نتايج و آثار توحيد در حاکميت چیست؟

برخی از ادله انحصار توحید حاکمیت خدا را بیان کنید؟

مفهوم حاکمیت در اسلام چیست؟

توحید در حاکمیت چیست؟

اشکالات وهابیت در تعریف عبادت چیست؟

انحراف وهابیت در فهم توحید عبادت چیست؟

توحید الوهی در قران به چه مفهومی استعمال شده است؟

رابطه ایمان و اسلام چیست؟

آیا اجتماع ایمان و شرک ممکن است؟

مراتب و درجات ایمان چگونه است؟

سلفيه جهادی به چه معناست؟

تکفیر چه پیامدهایی در پی دارد؟

موضع داعش نسبت به اسرائیل چگونه است؟

تعریف وهابیت از عبادت و اشکالات وارد بر آن چیست؟

پاسخ این ادعای نادرست که اسلام با جنگ و لشکر کشی گسترش یافت چیست؟

از تناقضات محمد بن عبدالوهاب پذیرش اجتهاد دیگران است توضیح آن چیست؟

از تناقضات محمدبن عبدالوهاب مدعای جواز استغاثه به مخلوق است. تناقض آن در چیست؟

از ادعاهای محمد بن عبدالوهاب عدم ادعای اجتهاد است، تناقض این ادعا در چیست؟

چند مورد از توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت، بیان کنید؟

ادله جواز توسل به انبیاء و اولیاء صالح چیست؟

چه ادله ای بر جواز توسل وجود دارد؟

دعا در قران دارای چند معنا و چه اقسامی است؟

آیا بین دعاء و نداء که در موضوع استغاثه مطرح است تفاوتی وجود دارد؟

چه نقد هایی بر ادله وهابیت بر عدم جواز استغاثه وجود دارد؟

حکم انواع استغاثه و صورت های آن چگونه است؟

چرا استغاثه و درخواست از پیامبر و صالحان منجر به شرک نمی شود؟

از نظر اسلام اگر فردی کفر کافری را اعلام نکند خودش مرتکب کفر می گردد؟

موضع قرآن و سیره مسلمین در حفظ آثارو اماکن تاریخی چیست؟

آیا توسل به اولیای الهی، همچون عمل مشرکین، مصداق آیه ی سوم سوره زمر است؟

مقصود از آیاتی که به صراحت شفاعت را نفی می کند؛ چیست؟

مهم ترین اندیشه وهابیت و چهار اشتباه اساسی آنان چیست؟

نمونه های تاریخی از چگونگی توسل به انبياء و صالحان را ذکر نمایید؟

کفر و اقسام کفر را نام ببرید. دیدگاه علمای اسلام در تکفیراهل قبله چیست؟

ادله ای از قران و سنت نام ببرید که نشان دهد عمل شرط ایمان نیست؟

نام گروه های تکفیری در عراق چیست و عملکرد آنان چگونه بوده است؟

دیدگاههای علما را در مورد بدعت بیان کنید؟

خطرات تفکر افراطی وهابیت برای جهان اسلام چیست؟

چه کتابهایی در رد وهابیت نگارش شده است ؟

القاعده پس از بروز امواج بیداری اسلامی از چه فرصتهایی بهره برد؟

مهمترین اختلاف گروه های سلفی جهادی با وهابیت در چه موضوعی است؟

اصطلاح «دشمن نزدیک و دشمن دور» چه نقشی در رفتار سلفی های مسلح دارد.

مبانی جهاد از منظر القاعده چگونه شکل گرفته است؟

آرا و افکار القاعده برگرفته از چه کتبی است و توحید از منظر آنان چیست؟

مهم ترین اقدامات سازمان القاعده چه بوده است؟

سازمان القاعده چگونه بوجود آمد؟

تاریخچه مختصر عقاید سلفی چیست؟

نام اصلی سازمان القاعده چیست و اهداف آن چه بوده است؟

آیا تکفیر نکردن کافر سبب کفر می شود؟

آیا وهابیت قائل به اجتهاد هستند؟ دیدگاه آن ها نسبت به اجتهاد چیست؟

دیدگاه وهابیت نسبت به مکاتب فقهی و کلامی اهل سنت چیست؟

کتابهایی از علمای اهل سنت نام ببرید که در جواز برگزاری جشن میلاد پیامبر اسلام نگارش شده است.

آئين وهابيت چيست ؟ و پايه گذار آن كيست؟

آیا توسل به اولیای الهی شرک است؟

آیا در خواست از اولیاء الهی پس از مرگ آنها جایز است؟

نظر علمای اهل سنت در مورد گروه های تکفیری چیست؟

ارتداد چیست و چه عواملی موجب ارتداد می شود؟

تفاوت توحید ربوبی و توحید الوهی در چیست؟

عوامل موفقیت محمد بن عبدالوهاب در شکل گیری وهابیت چیست؟

وهابیت چه جنایت هایی در مکه و مدینه مرتکب شدند؟

ادله جواز توسل به اوليای الهي چیست؟

ادله جواز بوسیدن ضریح معصومین و امامزاده ها چیست؟

آیا طلب شفاعت از اولیاء خدا شرک است؟

آیا بزرگداشت ایام تولد و وفات اولیاء خدا بدعت است؟

آیا توسل به پیامبر و اولیاء الهی شرک است؟

نظر علماي اهل سنت درباره گريه بر اموات چیست؟

آيا ساختن و بناء بر قبور از قبيل گنبد و ضريح منع شرعى دارد؟

ادله استحباب زیارت قبور پاکان چیست؟

دیدگاه علمای اهل سنت در جواز نذر چیست؟

چرا خواندن و صدا زدن غیر خدا در کنار خدا شرک نیست؟

آیا نامگذاری فرزندان به عبدالنبی و عبدالرسول شرک محسوب می شود؟

آیا تنها معیار در تعریف عبادت خضوع و خشوع است؟

نظر سلفیان تکفیری در ارتباط با آیه «فَقَاتلُواْ أَوْليَاء الشَّيْطَان» چیست؟

آیا برگزاری جشن میلاد پیامبر گرامی اسلام شرک است؟

آیا تکفیر مسلمانان با مبانی قرآن و سنت سازگاری دارد؟

آیا استعمال عدو قریب(دشمن نزدیک) برای مسلمین صحیح است؟

توحید و شرک از دیدگاه وهابیت چگونه است؟

آیا مرکز دولت داعش به شمال افغانستان و آسیای مرکزی منتقل می‌شود؟

واژه ی دعا (خواندن) در قرآن به چند معنی استعمال شده است؟

از دیدگاه تکفیری ها، «انصار طاغوت» به چه کسانی گفته می شود؟

مراد از آیه «و ما انت بمسمع من القبور» چیست؟

حاکمان طاغوتی از منظر سلفیان تکفیری چه کسانی هستند؟

آيا سوگند به غير خدا جايز است؟

اقسام طاغوت از دیدگاه سلفیه تکفیری چیست؟

طاغوت چیست و دیدگاه سلفیه تکفیری جهادی در این باره چیست؟

دیدگاه وهابیت درباره تبرک به پیامبر و قبر آن حضرت چیست؟

آیا در سیره ی اهل بیت(علیهم السلام) توسل انجام شده است؟

انتقادات احناف نسبت به وهابی ها چیست؟

گروه تکفیری «اجناد القوقاز» در منطقه چچن چه کسانی هستند؟

وحدت بین اهل سنت و شیعه به چه معنا است؟

سلفی ها چه کسانی هستند؟

در نظر تکفیری ها، تقلید از چه جایگاهی برخوردار است؟

انحراف وهابیت در تعریف «نواقض الاسلام» چیست؟

مفهوم طاغوت و دیدگاه سلفیه تکفیری-جهادی در این باره چیست؟

اختلافات داعش و القاعده چیست؟

نظرعلمای اهل سنت درباره جشن ولادت پیامبر(صلی الله علیه وآله) چیست؟

آیا جشن میلاد پیامبر بدعت و حرام است؟

چگونه رشید رضا پس از برهه ای مخالفت با وهابیت به یکباره از مروجین تفکر وهابیت شد؟

عقیده گروه های تکفیری درباره ولاء و براء چیست؟

دلائل عقلی بر جواز برگزاری جشن میلاد نبی اسلام چیست؟

آیا صحابه به غیر خدا قسم خورده اند؟

نقش معبود در مفهوم عبادت به چه شکل است؟

چه شباهتی بین وهابیت و خوارج وجود دارد؟

ماهیت و ارکان ایمان از نگاه علمای دیوبند چگونه است؟

منظور از جاهلیت در ادبیات گروه‏‎های تکفیری چیست؟

ارکان بدعت چیست؟

منظور از «انقطاع عمل» بعد از موت چیست؟

«آل الشیخ» به چه کسانی گفته می شود؟

فرق عبادت و اطاعت در چیست؟

آیا طبق نظر محمد بن عبد الوهاب، احمد بن حنبل مشرک بود؟

نقش مدارس مذهبی پاکستان در رشد افراطی‌گری به چه شکل است؟

نظر متکلمین و فقهای اهل سنت درباره تکفیر چیست؟

آیا اموات در قبر و برزخ می شنوند؟

مفهوم اسلام در قرآن و روایات به چه معنا است؟

وهابیت و تکفیری ها از چه روش هایی در تبلیغات خود استفاده می کنند؟

آیا نام گذاری اشخاص به عبد النبی و یا عبد الحسین و امثال آن اشکال دارد؟

جریان «سلفیه درباری» چه جریانی است؟

عقاید داعش چیست؟

آیا دلیلی بر زیارت قبور توسط زنان وجود دارد؟

دیدگاه ابن تیمیه در مورد مسح و تقبیل اماکن متبرکه چیست؟

آیا علمای هم عصر ابن تیمیه با افکار او مخالف بودند؟

نگاه مکتب دیوبند به جریان‌های تکفیری چگونه است؟

دیدگاه سلفی های معاصر در مورد عملیات استشهادی چیست؟

نظر فقهای مذاهب اربعه در مورد عملیات استشهادی چیست؟

آیا از منظر اسلام، کمک گرفتن از کفار جایز است؟

مفهوم عملیات استشهادی، انتحاری و انغماسی چیست؟

منظور از کفر چیست؟

منظور از توسل چیست؟ و چه جایگاهی در دین دارد؟

منظور از سنت و بدعت در نگاه سلفیه چیست؟

منظور از «نکایه و انهاک» و «اداره التوحش» در نگاه تکفیری ها چیست؟

نظر علمای حنفی در مورد توسل به مقام و جاه انبیاء و اولیاء چیست؟

آیا از سیره صحابه دلیلی بر جواز سفر برای زیارت (شد الرحال) وجود دارد؟

آیا همکاری با کفار ناقض رکن عبودیت است؟

آیا قرآن، استعانت از کفار را از نتایج دوستی با آنها می‌داند؟

نظر علمای اسلام در جواز کمک خواستن از کفار در جنگ چیست؟

اندیشه سیاسی سلفی ها در زمینه های اجتماعی چیست؟

آیا در سیره پیامبر خدا دلیلی بر استعانت از کفار در جنگ وجود دارد؟

اقسام همکاری با کفار از دیدگاه اسلام به چند صورت است؟

چرا درخواست از غیر خدا شرک نیست؟

آیا نذر بر قبور اولیاء مانند عمل مشرکان است؟

آیا اموات می شنوند؟

جریان تکفیری «حدادیه» چیست و بر چه کسانی اطلاق می شود؟

آیا رسول خدا حیات برزخی داشته و با این دنیا در ارتباط هستند؟

آیا علمای اهل سنت، توسل به صالحین برای رسیدن به حوائج را جایز می دانند؟

دیدگاه وهایت و تکفیری ها در خصوص «حقیقت و مجاز» چیست؟

دیدگاه تکفیری ها در مورد دموکراسی چیست؟

آیا در مفهوم و مصداق عدو قریب و بعید انحراف ایجاد شده است؟

قاعده اولويت جهاد عليه دشمن نزدیک چیست؟

زمینه های شکل گیری وحدت و ریشه کن شدن تکفیر چیست؟

مفهوم سلف در کلمات سلفی های امروزی به چه معناست؟

آیا انبیاء و اولیاء الهی دارای قدرت خارق العاده (سلطه غیبی) هستند؟

آیا تقسیم افعال به مقدور انسان و غیر مقدور انسان صحیح است؟

دیدگاه وهابیت، نسبت به تقلید اهل سنّت از ائمه اربعه چیست؟

نواقض الاسلام از دیدگاه تفکیری ها چیست؟

جریان «اخوان التوحید» چه گروهی بودند و چه عملکردی داشتند؟

مفهوم و مراحل شرک چیست؟

چرا وهابیون استغاثه و درخواست از پیامبر و صالحان را شرک می دانند؟

وهابیت در مخالفت با اهل سنت از چه روشهایی استفاده می کند؟

دیدگاه وهابیت نسبت به مسئله شفاعت چیست؟

آیا گسترش دین اسلام با شمشیر بوده است؟

آیا ازآیه يُحَكِّمُوكَ فِيمَاشَجَرَبَيْنَهُمْ می توان به کفرحكام حکم کرد؟

سیر تحول حاکمیت نزد اهل سنت در دوران معاصرچگونه رقم خورد؟

آیادلیل شرک مشرکین عصرپیامبر،تنها درعبادت و پرستش غیرخدابود؟

تترس چیست و چرا داعش به بهانه آن اقدام به بمب گذاری می کند؟

آیاقوانین وضع شده دربلاد اسلامی مخالفت با«إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّه‏»است؟

آیا جریانی تندرو و افراطی تر از داعش نیز وجود دارد؟

معیار کفر و کافر از دیدگاه فقهای اهل سنت چیست؟

معیار کفر و کافر از دیدگاه فقهای شیعه چیست؟

مصادیق جاهلیت در قران چیست؟

سلفی‌گری ایرانی چیست؟

آیا محمد ابن عبدالوهاب، مسلمانان قبل از زمان خود را کافر می دانست؟

معنا و اقسام کفر چیست و دیدگاه علمای اسلام در تکفیر اهل قبله چیست؟

معیار ایمان چیست؟ آیا عمل در ایمان شرط است؟

چه اطلاعاتی در مورد جریانهای تکفیری موجود در عراق موجود است؟

چه اطلاعاتی در مورد جریانهای تکفیری موجود در لبنان موجود است؟

آیا وهابیت در مورد خداوند قائل به تشبیه و تجسیم هستند؟

تفاوت مشرکین جاهلیت با مسلمانان

دیدگاه سلفیان جهادی، نسبت به حکومت داعش چیست؟

سازمان تروریستی «جماعة التوحید والجهاد» چه سازمانی است؟

آیا داعش علیه اسرائیل نیز عملیات نظامی انجام می دهد؟

آیا خشونت و جنایت وهابیت علیه مسلمین اقدامی اسلامی است؟

از باورهای «اهل حدیث و حنابله» که ریشه ی فکری سلفی ها هستند توضیح دهید؟

ابن تیمیه با اشعری ها چگونه برخورد می کرد؟

آیا علمای اهل سنت در رابطه با مراسم جشن میلاد، با نظر ابن تیمیه مخالفند؟

آیا نذر برای اموات، مانند نذر مشرکان است؟

چه كساني جذب گروه‌های تکفیری مي‌شوند؟

آمریکا در سوریه به دنبال چیست؟

منهج ابن تیمیه در پذیرش احادیث چگونه است؟

معنای «من لم یحکم بما انزل الله» از دیدگاه علمای اسلام

دیدگاه علمای اهل سنت در مورد خروج بر حاکم چیست؟

آیات قرآنی دال بر معذور بودن جاهل در امور دینی چیست؟

دیدگاه سلفیان تکفیری در مورد آیه (فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ) چیست؟

پیامدهای فردی، اجتماعی و بین‌المللی خروج بر حاکم اسلامی چیست؟

چه چیزی مجوز خروج گروه های تکفیری بر علیه حاکم مسلمان است؟

ملاک دار الاسلام در نظر سلفیان تکفیری چیست؟

تفاوت «قتال فی سبیل الله» با قتال فی سبیل طاغوت» در چیست؟

آیا روایتی دال بر معذور بودن جاهل در غیر مسائل توحید و شرک وجود دارد؟

چه اشکالاتی بر روایات معذور نبودن جاهل وجود دارد؟

دیدگاه وهابیون نسبت به مسئله تقریب چیست؟

موضع علمای اهل‌سنت در برابر حرمت سفر برای زیارت قبور چیست؟

آیا مسلمانان برای غیر خدا نذر می کنند؟

آیا محمد بن عبد الوهاب کسی را تکفیر معین کرده است؟

آیا رسول خدا در زمان حیاتش به پیامبران گذشته متوسل شدند؟

آیا شیعیان رو به قبر امامان خود نماز می خوانند؟

آیا گریه و عزاداری برای امام حسین (عليه السلام) بدعت است؟

آیا توسل مسلمانان مانند فعل مشرکین جاهلیت شرک می باشد؟

مهمترین اختلاف وهابیت با اهل سنت در چه مسائلی است؟

آیا اموات سخن ما را می‌شنوند؟

آیا حیات برزخی وجود دارد؟ دیدگاه وهابیت در این زمینه چیست؟

شرایط و موانع خروج بر حاکم چیست؟

آیا روایات نبوی بر معذور بودن جاهل دلالت می کند؟

منظور از تکفیر مطلق و معین چیست؟

آیا رسیدن حجت (بلوغ حجت) به تنهایی کفایت در اتمام حجت می کند؟

آیا جهل حواریون به قدرت خداوند دلیل بر معذور بودن جاهل در مسائل توحیدی است؟

آیا با اجرای برخی قوانین بشری، کشور اسلامی به دارالکفر تبدیل می‌شود؟

منظور از آیه سیف (فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ...) چیست؟

آیا آیه میثاق بر معذور نبودن جاهل در مسائل توحیدی دلالت دارد؟

منظور از آیه (وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً) چیست؟

احکام مترتب بر دار الاسلام و دار الکفر چیست؟

اصل در بر خورد با کفار و مشرکین صلح است یا قتال؟

معنای سلفیه و سلفی‌گری چیست؟ از چه زمانی پیدا شده است؟

موجبات کفر در احادیث نبوی چیست؟

معیار کفر و کافر از دیدگاه فقهای شیعه و اهل سنت چیست؟

بنیادگرائی چیست و از چه پیشینه ای برخوردار است؟

رابطه میان سازمان القاعده و داعش چگونه است؟

مراد از سلفیه جهادی چه کسانی هستند؟

موجبات کفر در قرآن چیست؟

مراتب ایمان و کفر را از دیدگاه علماء سلفی بیان کنید؟

تعریف ایمان و کفر از دیدگاه علماء اهل سنت و شیعه چیست؟

بنیادگرائی و گونه های آن را بیان فرمائید؟

«وهابی» و «سلفی» به چه کسانی گفته می شود؟

معنا و معیار ایمان و کفر چیست؟

خطرات تفکر افراطی وهابیت برای جهان اسلام چیست؟

رابطه جهاد و قتال در قرآن چیست؟

پیرامون تکفیر و انواع تکفیر و ضوابط آن توضیح دهید؟

آیا در منابع دینی واژه "سلف" که مورد ادعای سلفی هاست، وجود دارد؟

آیا در منابع اهل سنت، روایتی نسبت به جواز توسل وجود دارد؟

آیا رفتن بانوان به زیارت قبور دارای اشکال است؟

آیا صحابه بعد از رحلت پیامبر، به ایشان توسل کرده اند؟

آیا وهابیت مسأله مجاز و حقیقت را در آیات قرآن قبول دارند؟

آیا فهم وهابیت از توحید ربوبی و الوهی با فهم بقیه مسلمین فرق دارد؟

ابن تیمیه را در حوزه هستی شناسی چگونه می بینید؟

وهابیت چه دیدگاهی درباره یزید بن معاویه دارند؟

چگونه دعوت محمدبن عبدالوهاب رشد پیدا کرد؟

آیا محمد بن عبدالوهاب دارای اثر علمی بوده است؟