مقالات > صحیحین و نفی تکفیر

صحیحین و نفی تکفیر

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۲۴ تعداد بازدید: 316

با بررسی دو کتاب صحیح بخاری و صحیح مسلم مشخص شد که این دو کتاب رویکردی ضد تکفیری دارند و آنچه گروه‌های تکفیری انجام می‌دهند در تضاد با روایات این کتاب‌ها می‌باشد.



نویسنده: ابوالفضل قاسمی (1)

چکیده

به سبب رویکرد حدیثی سلفیه و با توجه به اینکه تکفیری‌ها خود را سلفی و پیرو سلف صالح می‌دانند به دو منبع روایی مورد اعتماد سلفیان یعنی صحیح بخاری و مسلم مراجعه شد و مسئله تکفیر از منظر روایات این دو کتاب مورد بررسی قرار گرفت تا روشن گردد آیا این رویکرد گروه‌های تکفیری مورد تأیید این دو منبع اصلی می‌باشد یا خیر؟ با بررسی این دو کتاب مشخص شد که این دو کتاب رویکردی ضد تکفیری دارند و آنچه این گروه‌ها انجام می‌دهند در تضاد با روایات این کتاب‌ها می‌باشد. نکاتی که به دست آمده‌اند و دلالت به نفی تکفیر می‌کنند عبارت است از: عدم توجه تکفیری‌ها به معنای کفر در روایات و آیات و عدم دلالت این لفظ در همه موارد بر خروج از اسلام، عدم آگاهی این افراد در ملاک مسلمان بودن؛ عدم توجه تکفیری‌ها در حساسیت شارع در نسبت کفر دادن و مذمت تکفیر مسلمانان. هم چنین دو بهانه اصلی تکفیری‌ها یعنی تکفیر حاکم و مشرک دانستن مسلمانان مورد بررسی قرار گرفته است و در هر دو مورد این مطلب روشن گردید که تکفیر حاکم خلاف روایات بخاری و مسلم می‌باشد و شرک نیز به طور عموم و به گستردگی که تکفیری‌ها بیان می‌کنند نمی‌توانند مشکل جامعه اسلامی بعد از پیامبر اسلام باشد.
مقدمه

گروه‌های تکفیری خود را سلفی می‌دانند، یعنی پیرو سلف صالح. آنان به روایاتی که از طرف سلف صالح رسیده و دارای اسناد معتبر می‌باشد عمل می‌کنند، بر این اساس در این مقاله به بررسی تکفیر در دو کتاب صحیح بخاری (2) و صحیح مسلم (3) می‌پردازیم. این دو کتاب، از معتبرترین کتاب‌ها نزد برادران اهل سنت می‌باشد به گونه‌ای که نظر مشهور و حتی اجماع اهل سنت بر این است کسی در اعتبار این دو کتاب شکی ندارد، به خصوص روایاتی که در هر دو کتاب تکرار شده دارای اعتبار بیشتری می‌شود و از آن به حدیث «متفق علیه» تعبیر می‌شود. قبل از آغاز بحث اصلی به توضیح مواردی که قبل از ورود به بحث مورد نیاز است می‌پردازیم.
مفهوم‌شناسی تکفیر

واژه تکفیر از ماده «ک؛ ف؛ ر» می‌باشد که به باب تفعیل رفته است. کفر در لغت به معنای پنهان کردن آمده. کَفَرَ: کَفراً و کُفراً الشیءَ: آن چیز را پنهان کرد. ابن فارس (متوفی 395هـ ) می‌نویسد «این کلمه دلالت بر معنای واحد می‌کند و آن پوشیدن و پنهان کردن است» (4)
این لغت در معانی دیگر نیز استعمال شده است که به نظر می‌رسد همه‌ی آن‌ها به پوشیدن و پنهان کردن برگردند، به عنوان نمونه، به خاک نیز اطلاق شده چون آنچه را که زیر خاک است می‌پوشاند. (5) و از این موارد است کفّارات که به وسیله آن گناهان پوشیده می‌شود. (6) و به انسان بی‌ایمان هم کافر گفته می‌شود به این دلیل که حق را پوشانده (7) و نعمت‌های الهی را پنهان کرده است. (8)
واژه تکفیر عبارت است از: نسبت دادن کفر به کسی و کافر خواندن او. (9)
صحیح مسلم و بخاری

صحیح بخاری نزد برادران اهل سنت، صحیح‌ترین کتب حدیث است که توسط أبوعبدالله محمد بن إسماعیل بخاری گردآوری شده است و نام آن را الجامع المسند الصحیح المختصر من اُمور رسول‌الله و سننه و أیامه نامید و تعداد احادیث بخاری با حذف مکررات - طبق نظر ابن‌صلاح - به چهار هزار حدیث می‌رسد. (10) صحیح بخاری از 97 کتاب و بیش از سه هزار باب برخوردار است. در این کتاب باب مستقلی در زمینه تکفیر وجود ندارد، ولی در ابواب مختلف احادیثی در این مورد می‌توان یافت و برخی از کتاب‌ها یا ابواب ارتباط بیشتری با این بحث دارند به عنوان مثال «کتاب الایمان» دارای باب‌هایی است که ارتباط بیشتری با موضوع تکفیر دارند؛ مانند: باب «قول النبی بنی الاسلام علی خمس».
کتاب صحیح مسلم توسط أبوالحسن مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری جمع‌آوری شده است که بعد از صحیح بخاری در بین صحاح از اعتبار بیشتری برخوردار می‌باشد. صحیح مسلم دارای 54 کتاب و 7275 روایت است دراین کتاب نیز کتاب یا باب مستقلی در مورد تکفیر وجود ندارد و مانند صحیح بخاری در مسائل مختلف باید به دنبال احادیث این مورد گشت ولی همان‌طور که در مورد صحیح بخاری بیان شد در برخی از بخش‌ها ارتباط بیشتری با موضوع تکفیر می‌توان یافت مانند «کتاب الایمان».
احادیثی که در این دو کتاب ذکر شده اعتبار بالایی دارد؛ به خصوص اگر حدیثی در هر دو کتاب ذکر شده باشد در این مورد ابن‌صلاح (متوفی 643 هـ ) می‌نویسد: از اعلاترین نوع حدیث در صحت حدیثی است که اهل حدیث به آن اطلاق «صحیح متفق علیه» می‌کنند که منظور از آن اتفاق بخاری و مسلم می‌باشد؛ هر چند که منظور اتفاق امت نیست، ولی از اتفاق بخاری و مسلم اتفاق امت لازم می‌آید. (11) هم چنین نووی (676 هـ)، در شرح صحیح مسلم آورده است: علما اتفاق دارند که صحیح‌ترین کتاب بعد از قرآن عزیز، صحیح بخاری و مسلم است و امت این دو را تلقی به قبول کرده‌اند. (12) به همین مضامین ابن‌حجر (م 852هـ) (13) و سخاوی (م 902 هـ ) (14) تصریح دارند.
نکته‌ای که لازم است گفته شود به خاطر اختصار و فارسی بودن مقاله، ترجمه احادیث در متن ذکر شده و متن حدیث در پاورقی بدون سند و تا آن جایی که امکان داشته است بخشی که مورد استناد بوده آورده شده است. همچنین در متون حدیثی که در دو کتاب بخاری و مسلم مشترک بوده است به جز آدرس حدیث که از هر دو کتاب بیان شده است فقط متن بخاری ذکر شده است.
انواع کفر

یکی از نکات قابل بررسی این است که آیا هر جا لفظ کفر و مانند آن در قرآن و سنت استعمال شده مراد همان کفری است که سبب خروج از اسلام می‌شود؟ یا می‌تواند معنایی دیگری داشته باشد؟ معناشناسی کفر از مهم‌ترین مطالبی است که باید مورد توجه قرار گیرد، زیرا کسانی که دست به تکفیر دیگران می‌زنند از وجود این الفاظ در قرآن و احادیث سوء استفاده می‌کنند و دیگران را تکفیر می‌کنند. از خطاهایی که در بحث تکفیر می‌تواند صورت گیرد خلط کردن بین این انواع کفر در روایات و آیات است. اگر کسی بدون دقت لازم به این آیات و روایات مراجعه کند و تشخیص ندهد که مراد از کفر مطرح شده چه نوع کفری است به لغزش عظیمی می‌افتد.
در صحیح بخاری و مسلم روایاتی نقل شده است که نشان می‌دهد کفر انواع و مراتبی دارد و در همه جا مراد از کفر، کفر خروج از دین نیست این مسئله در صحیح بخاری در باب «کفر دون کفر» آمده است.
عبدالله بن عباس از بنی‌اکرم روایت کرده که فرمودند:
دوزخ به من نشان داده شد دیدم که بیشتر اهل دوزخ، زنان هستند که کفر می‌ورزیدند. سوال شد آیا به خدا کفر می‌ورزیدند؟ فرمودند خیر. به شوهرشان کفر می‌ورزیدند و به احسان و نیکوکاری آنان کفر می‌ورزند. اگر تمام عمر به یکی از آنان احسان کنید سپس چیزی [خلاف میلش] از تو مشاهده کند می‌گوید من هرگز از تو خیری ندیدم. (15)
همین روایت در صحیح مسلم نیز آمده است. (16)
ابن‌بطال (متوفی 449 هـ ) در شرح این باب می‌نویسد:
معنای این باب مانند باب قبل است، به این که معاصی ایمان را کم می‌کند ولی به کفری که موجب خلود در جهنم باشد نمی‌کشاند به این دلیل که هنگامی که شنیدند رسول‌الله می‌گوید کافر شدند گمان کردند منظور کفر به خداست و گفتند کافر به خدا شدند؟ پیامبر فرمودند: کافر به همسرشان شده‌اند و رسول‌الله بیان کردند که منظور کفر زنان به حق همسرانشان بوده است و این کار باعث نقص ایمان آنان می‌شد. (17)
هم‌چنین ابن‌حجر (متوفی 852 هـ ) در کتاب فتح‌الباری که در شرح صحیح بخاری می‌باشد در ضمن این حدیث آورده است: «قاضی ابوبکربن عربی در شرحش گفته است: مراد مصنف این است که همان طور که طاعات، ایمان نامیده می‌شوند. معاصی کفر نامیده می‌شوند و مراد از اطلاق کفر، کفری که مخرج از ملت باشد نیست.» (18)
عینی (م 855) در عمدة القاری نیز نزدیک به همین بیان آورده است. (19)
هم چنین نووی (م 676) شارح صحیح مسلم نوشته است که در این حدیث، جواز اطلاق کفر بر کفران حقوق می‌باشد؛ اگر چه این شخص کافر به خدا نمی‌باشد. (20)
تفاوت در معنای کفر در قرآن کریم نیز وجود دارد و مفسران قرآن به آن اشاره کرده‌اند؛ به عنوان مثال در معنای کفر در آیه (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاَ یُؤْمِنُونَ)؛ (21) «بی‌تردید کسانی که [به خدا و آیاتش] کافر شدند برای آنان یکسان است چه [از عذاب] بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند»، طبری نوشته است:
معنای کفر در (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا) انکار است و این به دلیل این بود که احبار یهود در مدینه نبوت محمد (صلی الله علیه وآله و سلم) را انکار کرده و آن را از مردم پنهان داشتند و پیامبر ایشان را کتمان کردند حال آن که او را مانند فرزندانشان می‌شناختند.
(22)
ولی در آیه (فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاَ تَکْفُرُونِ) (23) «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس گزارید و کفران نعمت نکنید»، کفر به معنای پوشاندن نعمت است نه کفر به معنای انکار همان‌طور که قرطبی در تفسیرش ذیل این آیه نوشته است «کفر در این جا پوشاندن نعمت است نه تکذیب». (24)
علما نیز این مطلب را به بیان‌های مختلف بیان کرده‌اند و برای کفر تقسیم‌های مختلفی ذکر کرده‌اند.
برخی از این دو نوع کفر به کفر اکبر و اصغر تعبیر کرده‌اند. به عنوان مثال ابن‌قیم (متوفی 751 هـ ) می‌نویسد: «کفر دو نوع است: کفر اکبر و کفر اصغر». (25)
ابن الاثیر در این مورد می‌نویسد: کفر دو نوع است: یکی کفر به اصل ایمان و دیگری کفر به فروعی از فروع اسلام که از اصل ایمان خارج نمی‌شود. (26)
مروزی (متوفی: 294هـ ) نیز می‌نویسد: کفر دو نوع است: یکی از آن‌ها از ملت اسلام خارج می‌کند و دیگری خارج نمی‌کند. (27)
پس می‌توان به طور کلی کفر را به دو مرتبه تقسیم کرد: 1. کفری که سبب خروج از ملت اسلام می‌شود. 2. کفری که سبب خروج از اسلام نمی‌شود بلکه سبب نقص ایمان می‌شود.
معیار مسلمان بودن

یکی از مشکلاتی که ممکن است دامن‌گیر مذاهب مختلف شود این است که دیگر مذاهب را به سبب اختلافاتی که در آن‌ها موجود است از دایره مسلمانی خارج بدانند و برای اثبات خود به نفی دیگران بپردازند. این که هر کس از نگاه مذهب خود یا نگاه شخصی خود بخواهد مسلمان را تعریف کند سبب تفرقه بین مسلمانان و هم چنین خون‌ریزی بین مسلمانان خواهد شد. برای نجات از این مشکل می‌توان به سخنان ایشان مراجعه کرد که از نظر پیامبر اسلام چه کسی مسلمان می‌باشد و هر کس این ملاک‌ها و معیارها را دارا بود مسلمان بدانیم؛ هر چند که از نظر مذهبی با ما متفاوت باشند. بر اساس آنچه که روش این مقاله است به دو کتاب بخاری و مسلم مراجعه کرده و روایاتی که در این موضوع بودند بررسی شد. این روایات را به طور کلی می‌توان به دو دسته تقسیم کرد.
1. دسته اول روایات:

شهادت به لااله الا الله
در دسته اول این روایات آنچه که شرط اسلام بیان شده شهادت به لا اله الا الله می‌باشد. (28) در صحیح مسلم نیز همین مطلب بیان شده است. (29) و از پیامبر اسلام نقل شده است که از ایشان سوال شد که تا چه زمانی با مردم جنگ کنیم ایشان فرمودند تا زمانی که «لا اله الا الله» بگویند و هر کس این کار را بکند خودش ومالش در امان است مگر به حق. و حسابش با خداست.
البته در آخر این روایات استثنایی آورده شده با این عبارت: «إلاَّ بِحَقِّهِ، وَ حِسَابُهُ عَلَی‌اللهَّ» که لازم است توضیحی در مورد آن‌ها ذکر شود.
کلمه «بحقه» منظور از این کلمه مواردی است که در اسلام حکم آن بیان شده است و شخصی که مسلمان است کاری انجام دهد که به سبب حقوقی که در اسلام تعریف شده است مستحق مرگ باشد؛ مثل این که مسلمانی به عمد مسلمان دیگر را بکشد یا کسی که زنای محصنه کند، البته با شرایطش که در فقه بیان شده است و این مطلب را در روایات و منابع معتبر اهل سنت با سند صحیح داریم که از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) سوال کردند: «و ما حقها؟ قال: زنی بعد إحصان أو کفر بعد إسلام أو قتل نفس فیقتل به»؛ «مراد شما از کلمه بحقها چیست؟ فرمود: مرد همسرداری که برود زنا کند یا کسی که بعد از اسلام آوردن کافر شود یا کسی که انسان بی‌گناهی را بکشد، مستحق کشتن هستند». (30)
در مورد لفظ «حسابه علی الاسلام» در شرح نووی بر مسلم نوشته شده است : کسی که اظهار اسلام کند و کفر خود را مخفی کند اسلامش در ظاهر پذیرفته می‌شود و این نظر اکثر علما می‌باشد. (31)
2. دسته دوم روایات: پنج شرط مسلمانی

تعدادی از روایات صحیحین برای مسلمانی پنج شرط را بیان کرده‌اند که این دسته روایات در تعداد بیشترند و به بیان‌های مختلف نقل شده‌اند؛ برخی از این روایات مانند روایات دسته اول می‌باشد ولی پاسخی که رسول‌الله برای اتمام قتال داده‌اند شرایطی غیر از شهادت به وحدانیت را نیز اضافه کرده‌اند. (32)
و برخی از این روایات با این بیان است که بنیان اسلام بر پنج چیز می‌باشد: 1. شهادتین. 2. اقامه نماز. 3. پرداخت زکات.4. حج
5. روزه رمضان. (33)
البته روایاتی دیگری نیز در صحیح مسلم است که به این مضمون نزدیک است، ولی به جای شَهَادَةِ أَن لاَ إلَهَ إلاَّ اللهَ وَ أنَّ مُحَمَّدًا عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ در روایت عَلَی أَن یَوحَّدَ اللهَ (34) و در روایت دیگر به جای همین عبارت از عَلَی أن یعبَدَ اللهَّ وَ یکفَرَ بِمَا دُونَهُ (35) استفاده شده است. نووی در توضیح این مطلب نوشته است:
اما بسنده کردن به یکی از شهادتین در روایات چهارم یا از کوتاهی راوی در حذف یکی از شهادتین بوده که دیگر حفاظ حدیث آن را آورده‌اند و یا اینکه روایت از اصل این گونه بوده است و حذف به خاطر اکتفا کردن به قرینه بوده است که یکی از شهادتین قرینه برای دیگری است و بر آن دلالت دارد. (36)
این روایات در مجموع به اقرار شهادتین و انجام چند حکم ظاهری اسلامی که به آن‌ها اشاره می‌شود پرداخته است. پس برای این که شخصی مسلمان به حساب آید شرایطی ذکر شده که این شرایط را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: 1. گفتار: کسی که شهادتین (أشهد أن لا اله الا الله و أشهد أنّ محمّدا رسول الله) را بگوید 2. کردار: به جا آوردن اعمالی مانند نمازهای یومیه، روزه‌ی ماه رمضان و حج که ویژه‌ی مسلمانان است.
حرام بودن کشتن کافر بعد از گفتن لا إلا إلا الله

در صحیحین روایاتی است که حساسیت اسلام را به تکفیر بیشتر نمایان می‌کند. در این روایات، پیامبر گرامی اسلام اصحابش را از کشتن کسی که کافر بوده و از روی ترس در جنگ لا اله الا الله گفته است به شدت بر حذر داشته است. با توجه به این روایات چگونه ممکن است بتوان مسلمانی را فقط به خاطر اختلافات مذهبی و برداشت‌های مختلف از متون اسلامی تکفیر کرد و دستور به کشتن او داد.
در این روایت نقل شده است:
اسامة بن زید نقل می‌کند: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) ما را به جنگ قبیله‌ای فرستاد، هنگام صبح در میان قبیله حُرَقة از جُهَینه بودیم، مردی از افراد قبیله را تعقیب کردم، گفت: «لا اله إلاّ الله» با نیزه او را از پا درآوردم، احساس کردم کار بدی کرده‌ام، لذا به پیامبر خبر دادم. پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله و سلم) فرمودند: «أَقَالَ لَا إلَهَ إلاَّ اللهَّ وَ قَتَلتَهُ؟»؛ «آیا کسی را که لا اله الا الله گفت، کشتی؟» عرض کردم: «آری إنَّما قَالَهما خَوفاً مِنَ السِّلَاحِ؛! او برای حفظ جان و ترس از اسلحه آن را گفت.» حضرت فرمود: «أَفَلَا شَقَقتَ عَن قَلبِهِ حَتَّی تَعلَمَ أَقَالَها أَم لَا. فَمَازَالَ یکَرِّرُهَا عَلَیَّ حَتَّی تَمَنَّیتُ أَنّی أَسلَمتُ یومَئذٍ»؛ «مگر تو قبلش را شکافتی تا بدانی که راست می‌گوید یا خیر؟» پیامبر این سخن را مُدام تکرار می‌کرد و من آرزو کردم که ای کاش امروز مسلمان می‌شدم. (37)
در روایتی دیگر که در بخاری و مسلم آمده است به این مطلب تأکید شده که نباید کسی را که لا اله الا الله را بیان می‌کند کشت در این روایت می‌خوانیم:
از رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) سوال کردم: وقتی با کفار می‌جنگم، گاهی یکی از کفار با من مبارزه می‌کند و دست مرا قطع می‌کند و وقتی من به او حمله می‌کنم، از ترس من، به درخت پناه می‌برد و می‌گوید لا إله إلا الله و اسلام می‌آورد. آیا بعد از اسلام آوردنش من باید او را بکشم؟ حضرت فرمود: تو حق کشتن او را نداری. گفتم: یا رسول الله (صلی الله علیه وآله و سلم) او بعد از این که دست مرا قطع کرد و من خواستم او را بکشم، اسلام آورد، آیا او را بکشم؟ حضرت فرمود: اگر بعد از گفتن لا اله الا الله او را بکشی، او مانند توست قبل از این که او را بکشی - یعنی مسلمان شده بود - و تو هم مانند او شده‌ای قبل از این که او مسلمان شود. (38)
نَوَوی (متوفای 676 هـ ) در مورد این احادیث می‌نویسد:
معنای حدیث آن است که انسان، مکلف است به عمل ظاهر و آنچه که از زبان فرد خارج می‌شود، و کسی که آگاه نیست از آنچه که در قلب انسان است، و لذا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) به جهت امتناع اسامه از عمل به ظاهر کلام انسان، او را انکار کرده است. (39)
نهی از تکفیر مسلمانان

گروه‌های تکفیری به راحتی به کسانی که با آنان مخالفند نسبت کفر می‌دهند و این مطلب در بین خودشان هم رواج دارد و آنان یکدیگر را نیز به هر دلیلی تکفیر می‌کنند، برای نمونه به چند مورد اشاره می‌گردد:
نمونه اول:

شیخ عبداللطیف بن عبدالرحمان با صدور فتواهایی، امیر عبدالله بن فیصل را به علت درخواست کمک از دولت عثمانی کافر دانست، ولی هنگامی که امیر بر ریاض چیره شد با او بیعت کرد و فتوا داد که دوباره اسلام آورده است. (40)
نمونه دوم:

حسن بن فرحان مالکی در فصل سوم کتاب خود داعیه ولیس نبیا بیست و هفت مورد از تکفیری که وهابیون نسبت به دیگران غیر از خود داشته‌اند با اسناد معتبر ذکر کرده است؛ از آن جمله تصریح به این که اهل مکه و مدینه (که هنوز از وهابیون پیروی نمی‌کردند) همگی کافرند، هر کس دعوت محمد بن عبدالوهاب را پذیرفته ولی عقیده دارد که پدرانش مسلمان از دنیا رفته‌اند کافر است، اشاعره کافرند و معنای شهادتین را نمی‌دانند. (41)
سالم البهنساوی در فصل ششم کتاب خود می‌نویسد:
گروهی که نام خود را الجماعة المومنه گذاشته بودند و روزنامه‌ها تحت عنوان جماعت تکفیر و هجرت اخبار پیرامون آنان را منتشر می‌کردند از طیف اصلی قائلین به اندیشه تکفیر جدا شدند و این گونه معتقد بودند که هر کس به منظور حفظ جان خود یا برای تسهیل در فرار از زندان با حکومت همکاری و مدارا کند و هر کس که جواب سلام شخصی را که عضو جماعتش نیست بدهد کافر است، زیرا جواب سلام دادن به معنای گواهی دادن به ایمان شخص است حال آن که اصل بر این است که تمام افراد جامعه کافر گشته‌اند. (42)
و این در حالی است که در روایات متعددی پیامبر اسلام نهی از تکفیر مسلمانان کرده‌اند و شدت این نهی به گونه‌ای است که نسبت کفر به فرد مسلمان در حد کفر شمرده شده است این روایات به بیانهای مختلف در صحیحین آمده است.
در روایتی نقل شده: اگر شخصی به برادر مسلمان خود بگوید یا کافر این کفر به سوی یکی از آنها برمی‌گردد. (43)
در اینکه چرا کفر به یکی از آنها برمی‌گردد قسطلانی در این مورد نوشته است: اگر کسی که نسبت کفر می‌دهد صادق باشد که طرف مقابل کافر می‌باشد ولی اگر دروغ گفته باشد کسی که نسبت کفر داده ایمان را کفر دانسته و کسی که ایمان را کفر بداند کافر شده است. (44)
روایاتی که در آنها نهی از نسبت به کفر به مسلمانان داده شده است به الفاظ متفاوتی در صحیحین نقل شده است.
در روایتی نسبت کفر به مومن را مانند کشتن آن مومن بیان کرده است (45) یا در روایت دیگر آمده است کسی که مسلمانی را کافر صدا بزند یا بگوید دشمن خدا و اینگونه نباشد به خود آن شخص این القاب برمی‌گردد. (46)
کشتار مسلمانان و ترساندن آنان با سلاح

از مشکلاتی که گروه‌های تکفیری برای مسلمانان مختلف ایجاد کرده‌اند کشتار و ترساندن آنان با سلاح می‌باشد که باعث شده بسیاری از مردم آواره شده و به شهرهای دیگر فرار کنند. و این در حالی است که روایات متعددی در نهی از کشتار مسلمانان و ترساندن آنها با اسلحه و مانند آن وجود دارد. به عنوان نمونه در بخاری و مسلم دو باب در این مورد وجود دارد: بَابُ قَولِ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم): «مَن حَمَلَ عَلَینَا السِّلاَحَ فَلَیسَ مِنَّا» و بَابُ النَّهی عَنِ الإشَارَةِ بِالسِّلَاحِ إلَی مُسلِمٍ و در روایتی که در هر منبع ذکر شده است این گونه آمده است: «پیامبر فرمودند: هیچ یک از شما با سلاح به دیگری اشاره نکند [دیگری را با سلاح نترساند]...» (47)
در روایتی که در بخاری و مسلم وجود دارد جنگ بین مسلمانان را سبب دخول در آتش دانسته و از این تعبیر که قاتل و مقتول هر دو در آتش هستند استفاده کرده است و سبب به آتش رفتن مقتول را حرص او بر کشتن مسلمان دیگر دانسته است. (48)
در روایت دیگری کشتن مسلمان را کفر دانسته شده است. (49) کفر در این روایت - همان‌طور که نووی هم بیان کرده است - کفر خروج از اسلام نیست (50) بلکه کفر اصغر می‌باشد.
شرک از اسباب تکفیر مسلمانان

بعد از ظهور تفکرات محمد بن عبدالوهاب در نجد یکی از بهانه‌هایی که سبب شد به وسیله آن دست به کشتن مسلمانان زده شود، مسئله شرک بوده است. این مسئله اکنون نیز بهانه گروه‌های تکفیری دیگر قرار می‌گیرد و این در حالی است که پیامبر گرامی اسلام در روایات متعدد در صحیحین عدم نگرانی خویش را از مشرک شدن امت خود بارها تأکید کرده‌اند که این روایات نشان می‌دهد مسئله شرک نمی‌تواند مشکل اصلی مسلمانان شود و عملاً مجموع مسلمانان بعد از ایمان به پیامبر گرامی اسلام و آشنایی با خداوند دیگر رو به شرک نمی‌آورند پس این که محمد بن عبدالوهاب و بعد از آن گروهی دائم مسلمانان مخالف خود را به شرک متهم می‌کنند با آنچه که پیامبر گرامی اسلام فرمودند در تضاد است.
این روایات با عبارت «وَ إنِّی وَ اللهَ مَا أَخَافُ عَلَیکُم أَن تُشرِکُوا بَعدِی، و قسم به خدا من بر شرک بعد از خود نمی‌ترسم» در روایات متعدد آمده است. (51)
تکفیر حاکم و مردم

از جمله شیوه‌هایی که تکفیری‌ها برای توجیه جنایت‌های خود دارند تکفیر حاکمان و بعد از آن تکفیر مردم (کسانی که تحت سیطره این حاکمان قرار دارند) می‌باشد. بیشتر حاکمان اسلامی در زمان ما در نحوه اداره حکومت و اجرای دستورهای اسلامی؛ از احکام آمیخته به اسلام و غیر اسلام استفاده می‌کنند. این مطلب باعث شده است که گروهی بر این اساس که در قرآن آمده است (وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ‌) حکم به تکفیر حاکمان و جامعه تحت حکومت آنان می‌کنند؛ به عنوان نمونه محمد عبدالسلام فرج در الفریضة الغائبه این گونه می‌نویسد:
احکامی که بر مسلمین حاکم است احکام کفر است بلکه قوانینی است که کفار وضع کرده‌اند که مسلمانان را بر اساس آن حرکت می‌دهند و خداوند سبحان و تعالی در سوره مائده می‌فرماید:
(وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ‌ ) تا در ادامه می‌آورد «هر کس که این گونه انجام دهد کافر است و کشتن او واجب است تا به حکم خداوند و رسولش برگردد. (52)
قبل از این که به بررسی روایات صحیحین در مورد حاکمان مسلمان بپردازیم لازم است در مورد این آیه شریفه مورد استناد تکفیری‌ها توضیحی داده شود. این آیه در مورد کسانی است که منکر حکم الهی هستند و حکم الهی را اصلاً قبول ندارند نه اینکه افرادی به دلیل هواهای نفسانی یا به دلایل دیگر این احکام را اجرا نمی‌کنند که به این مطلب برخی از مفسرانی که مورد اعتماد سلفیان نیز می‌باشند مانند ابن‌ابی حاتم اشاره دارند. ابن‌ابی حاتم در ذیل این آیه شریفه از ابن‌عباس روایت می‌کند کسی که حکم به آنچه خدا نازل کرده است را انکار کند کافر است و کسی که اقرار به آن دارد ولی به آن حکم نمی‌کند ظالم و فاسق است. (53)
همچنین در رساله‌هایی که در عقاید اهل سنت نوشته شده است بر پیروی از حاکم ظالم و عدم خروج بر او تأکید شده است؛ مثلاً در رساله العقیدة الطحاویه که یکی از مراجع اعتقادی معروف اهل سنت است که مورد اعتماد سلفیان و حتی وهابیون می‌باشد که شروح متعددی بر آن زنده‌اند، در بند 72 آن، به ضرورت پیروی از حاکم ظالم و عدم خروج بر او، به عنوان یک اصل اعتقادی اشاره شده است (54) که شارحین نیز بر این مطلب تاکید کرده‌اند. (55)
اما در صحیحین هم روایاتی است که به این مطلب پرداخته است و بر اطاعت از حاکمان و عدم خروج بر آن‌ها تاکید شده است که به این مطلب هم توجه شده است و در این موارد خواسته شده است که از اطاعت این حاکم در آنچه که خلاف شرع است اطاعت نشود ولی کشتن و قتال نهی شده است.
در صحیح بخاری بابی به نام «بَابُ السَّمعِ وَ الطَّاعَةِ لِلإمَامِ» برای این موضوع وجود دارد که روایت کرده است که پیامبر گرامی اسلامی فرمودند: شنیدن و اطاعت کردن حق است مادامی که امر به معصیت نشود و زمانی که امر به معصیت شد هیچ شنیدن و اطاعت کردنی نیست. (56) همین روایت در صحیح مسلم با همین مضمون روایت شده است. (57)
در شرح ابن‌بطال (متوفی 449هـ ) بر صحیح بخاری در توضیح این حدیث آمده است: «خوارج به این حدیث احتجاج می‌کردند و خروج بر ائمه جور و قیام علیه آنان را هنگام جور آن‌ها لازم می‌دانستند ولی جمهور امت قیام بر رهبران جائر و برکناری آنان را واجب نمی‌دانند؛ مگر این که بعد از ایمان آوردن کافر شوند و به پاداشتن نماز را ترک کنند، اما هر آنچه که پایین‌تر از این موارد باشد جایز نیست. خروج بر آن‌ها تا زمانی که امرشان مورد پذیرش است و مردم امر آن‌ها را اطاعت می‌کنند، زیرا در ترک خروج بر آن‌ها حفظ نوامیس و اموال وخون‌های مردم است و در قیام علیه آنان تفرقه و تشتّت ایجاد می‌شود و جایز نیست جنگیدن با آن‌ها به خاطر ظلمی که می‌کنند.» (58)
همان‌طور که در این روایت و شرحی که یکی از دانشمندان اهل سنت بر آن نوشته است به جز خوارج، بقیه امت خروج بر حاکم را جایز ندانسته مگر این که از دین اسلام خارج شود یا نماز را به پا ندارد و در غیر این صورت برای جلوگیری از خون ریزی و حفظ نوامیس مسلمانان و اموال آنان خروج بر این حاکمان جایز نیست.
این مطلب در روایاتی در صحیح مسلم نیز بیان شده است که در «بَابُ وُجُوبِ الإنکَارِ عَلَی الأُمَرَاءِ فِیمَا یَخالِفُ الشَّرعَ، وَتَرکِ قِتَالِهم مَا صَلَّوا، وَ نَحوِ ذَلِکَ» آمده است که آیا با حاکمانی که مورد پذیرش نیستند. بجنگیم که فرمودند خیر مادامی که نماز به پا می‌دارند. (59)
یا در روایتی که در «بَابُ الأَمرِ بِلُزُومِ الجَماعَةِ عِندَ ظُهُورِ الفِتَنِ و تحذیر الدعاة إلی الکفر» روایت شده است تصریح بیشتری به این امر اطاعت و عدم خروج بر حاکم شده است. پیامبر فرمودند: بعد از من امامانی می‌آیند که به راه و هدایت من هدایت نمی‌کنند و به سنت من عمل نمی‌کنند و مردانی بین آن‌ها هستند که قلب‌های شیطانی در جسم انسانی دارند. از پیامبر سوال شد که یا رسول‌ الله! اگر این شرایط را درک کردیم چه کنیم؟ پیامبر فرمودند از امیر خود اطاعت کنید اگر به پشت تو زده شود و مالت گرفته شود پس بشنو و اطاعت کن.» (60)
کشتار زنان و کودکان

از جمله مواردی که اهل تکفیر برخلاف دستورهای پیامبر گرامی اسلام عمل می‌کنند کشتن زنان و کودکان است، در حالی که پیامبر اسلام صراحتاً کشتن زنان و کودکان را نهی کرده است. در این مورد روایاتی در صحیحین وجود دارد که تصریح بر این امر دارد، در این جا فقط به یک روایت که در هر دو کتاب آمده است. اشاره می‌شود: در برخی جنگ‌ها به پیامبر گرامی اسلام خبر رسید که زنی یافت شده که کشته شده است و پیامبر از کشتن زنان و کودکان نهی کردند. (61)
نتیجه

با توجه به روایاتی که در دو کتاب صحیح مسلم و بخاری وجود دارد کاری که تکفیری‌ها به اسم اسلام انجام می‌دهند خارج از سنت پیامبر است، زیرا سنت پیامبر بر این است که رفتار مسلمان حمل بر ظاهر شود و کسانی که شهادتین را بر زبان جاری می‌کنند و برخی اعمال مانند نماز را قبول دارند مسلمان هستند و به جز مواردی که شرح مقدس اجازه داده خون و مال و ناموس مسلمان در امان است، مثل این که مسلمانی، مسلمانی را بکشد یا به خدا کفر بورزد که فقهای اسلام بر اساس سنت پیامبر برای این امور حد و مرز مشخص کرده‌اند، از طرفی کسانی که دست به تکفیر حاکم می‌زنند، برخلاف سنت نقل شده در بخاری و مسلم عمل می‌کنند. خشونت‌هایی که علیه زنان و کودکان صورت می‌گیرد نیز خلاف سنت می‌باشد.

پی‌نوشت‌ها:
1. پژوهشگر مؤسسه تحقیقاتی دارالأعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم السلام).
2. صحیح بخاری، نوشته محمد بخاری (ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بخاری جعفی) (194-256ق) معروف به امام بخاری می‌باشد که از معتبرترین کتب نزد اهل سنت می‌باشد.
3. صحیح مسلم، نوشته مسلم نیشابوری (206- 261 هجری) است. این کتاب شامل مجموعه احادیثی از پیامبر اسلام می‌باشد و از معتبرترین کتب احادیث نزد اهل سنت بعد از صحیح بخاری است.
4. ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج5، ص 191.
5. ابن‌منظور، لسان العرب، ج5، ص 148.
6. الأزهری، تهذیب اللغة؛ ج10، ص 114.
7. ابن فارس، همان، ص 191.
8. جوهری، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، ج2، ص 808.
9. ابن‌منظور، لسان العرب، ج5، ص 144.
10. ابن صلاح، مقدمه ابن صلاح فی علوم الحدیث، ص 23.
11. ابن صلاح، مقدمة ابن الصلاح (معرفة أنواع علوم الحدیث)؛ ص 28؛ «أعلاَهَا الاُوَّلُ وَ هُوَ الَّذی یقُولُ فیهِ أهلُ الحَدیث کَثیراًَ: صَحیحُ مُتَّفَقُ عَلَیه. "یطلقُونَ ذَلِکَ وَ یعنُونَ بِهِ اتّفَاقَ البُخارِی وَ مُسلِمٍِ، لَا اتّفَاقَ الاُمََّةِ عَلَیهِ لَکِنَّ اتّفَاقَ الَامَّةِ عَلَیهِ لازِم مِن ذَلکَ وَ حَاصِلُ مَعَهُ».
12. شرح النووی علی مسلم، ج1، ص 1: «اتفق العلماء رحمهم الله علی أن أصح الکتب بعد القرآن العزیز الصحیحان البخاری و مسلم و تلقتهما الامة بالقبول».
13. ابن‌حجر، تزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر، ص 60.
14. سخاوی، فتح المغیث بشرح ألفیة الحدیث، ج1، ص 73: «قَد وَافَقَ اختیارَ ابن الصَّلاحِ جَمَاعَةُ مِنَ المُتَأخُرِینَ مَعَ کَونهِ لَم ینفَرِد بِنَقل الإجمَاعِ عَلَی التَّلقِّی، بَل هُوَ فِی کَلَام إمَامِ الحَرَمَینِ أیضاً؛ فَإنَّهُ قَالةَ لإجمَاعِ عُلَماء المُسلِمینَ عَلَی صِحَّتِهِما، وَ کَذَا هُوَ فِی کَلَامِ ابن طَاهِرٍ وَ غَیرِهِ وَ لا شَکِّ- کَمَا قَالَ عَطَاءُ - أنَّ مَا أجمَعَت عَلَیهِ الاُمَّةُ أقویَ مِنَ الإسنَادِ».
15. صحیح البخاری، ج1، ص 15، باب کفر دون کفر قالَ: قالَ النُّبی (صلی الله علیه و آله و سلم): «أریتُ النَّارَ فَإذَا أکثَرُ أهلهَا النَّساَءُ، یکفُرنَ» قیلَ: أیکفُرنَ بِالله؟ قَالَ: «یکفُرنَ العَشِیر، وَ یکفُرنَ الإحسَانَ، لَو أحسَنتَ إلَی إحداَهُنَّ الدَّهرَ، ثُمَّ رَأت مِنک شَیئاً، قَالت: ما رأیتُ مِنکَ خَیراً قَطُّ».
16. صحیح مسلم، ج2، ص 626، بَابُ مَا عُرِضَ عَلَی النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) فِی صَلَاةِ الکُسُوفِ مِن أمرِ الجنَّةِ وَ النَّارِ.
17. ابن بطال، شرح صحیح‌ البخاری، ج1، ص 89.
18. ابن‌حجر، فتح الباری، ج1، ص 83.
19. عینی، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، ج1، ص 203.
20. شرح النووی علی مسلم، ج6، ص 213.
21. البقرة، آیه 6.
22. جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص 86 و أما معنی الکفر فی قوله: فإنه الجحود. و ذلک أن الأحبار من یهود المدینة جحدوا نبوة محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و ستروه عن الناس.
23. البقرة، آیه 152.
24. قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج2، ص 173 «أی لا تکفروا نعمتی و - أیادی. فالکفر هنا ستر النعمة لا التکذیب».
25. مدارج السالکین بین منازل إیاک نعبد و ایاک نستعین، ج1، ص 344: فأمَّا الکُفرُ فَنَوعَانِ: کُفرُ اکبَرُ، وَ کُفر أصغَرُ.
26. النهایة فی غریب الحدیث والأثر، ج4، ص340.
27. مَروَزِی تعظیم قدر الصلاة، ج2، ص527: الکُفرُ کُفرَانِ أحَدُهُمَا ینقُلُ عَنِ المِلَّةِ، و الاَخَرُ لَا ینقُلُ عَنهَا.
28. صحیح البخاری، ج2، ص 105: باب وجوب الزکاة: وَقَد قالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): «اُمِرتُ أن أقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّی یقُولُوا لاَ إلَهَ إِلاَّ اللهُ، فَمَن قَالهَا فَقَد عَصَمَ مِنَّی مَالَهُ وَ نَفسَهُ إلاَّ بِحَقِّهِ، وَ حِسَابُهُ عَلَی اللهِ». و صحیح البخاری، ج4، ص48. بابُ دعاءِ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) الناسَ اِلی الاسلامِ و النُبُوَّةِ، و أن لا یَتَّخذَ بعَضُهُم بَعضاً اَرباباًً مِن دُونِ اللهِ.
29. صحیح مسلم، ج1، ص 38. أنَّ أبا هُریَرةَ أخَبرهُ أنَّ رَسولَ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) قالَ «امرتُ أن اُقاتِلَ الناسَ حَتَّی یَقُولُوا لا الهَ الا اللهُ فَمَن قَالَ لا الهِ الا اللهُ عَصَمَ مِنِّی مَالهُ و نَفسهُ الا بِحَقِّهِ و حِسابهُ عَلی اللهِ». و صحیح مسلم، ج1، ص 38.
30. طبرانی، المعجم الأوسط، ج3، ص 300، هیثمی؛ مجمع الزوائد، ج1، ص 25، طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج15، ص 103.
31. شرح النووی علی مسلم، ج1، ص206.
32. صحیح البخاری، ج1، ص 14، بَابُ: {فإن تَابُوا وَ أقَامُوا الصَّلاةَ وَ اَتَوُا الزَّکَاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُم}، أنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالََ: «اُمرتُ أن أقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّی یشهَدُوا أن لاَ إلَهَ إلاَّ اللهُ، و أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ، وَ یقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یؤتُوا الزَّکاةَ، فَإذَا فَعَلُوا ذَلکَ عَصمَوُا مِنَّی دمَاءَهُم وَ أموَالَهُم إلاَّ بِحقَّ الإسلاَمِ، وَ حسَابُهُم عَلَی اللهِ» و صحیح مسلم، ج1، ص 39، باب الأَمِرِ بِقتَال النَّاسِ حَتَّی یقُولُوا لاَ إلَهَ إلاَّ اللهُ مُحَمَّدُ رَسُولُ الله.
32. همان، ص 11، بَابُ قَول النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم): «بُنِی الإسلاَمُ عَلَی خَمسٍ». قَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «بُنِی الإسلاَمُ عَلَی خَمس: شَهَادَةِ أن لاَ إلَهَ إلاَّ اللهُ وَ أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ الله، وَ إقَامِ الصَّلاَةِ وَ إیتَاء الزَّکَاةِ، و وَ الحَجِّ، وَ صَومِ رَمَضَانَ» و صحیح مسلم، ج1، ص 34 باب قَولِ النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم) «بُنِیَ الإسلَامُ عَلَی خَمسٍ».
33. همان.
34. همان.
35. شرح النووی علی مسلم، ج1، ص 179.
36. صحیح البخاری، ج5، ص 144: بَابُ بَعثِ صَلَّی الله عَلَیهِ وَ سَلَّمَ أسَامَةُ بنَ زَیدٍ إلَی الحُرُقَاتِ مِن جُهَینَةَ، یقُولُ: بَعَثَنَا رَسُولُ الله صَلَّی اللهُ عَلَیه وَ سَلَّمَ إلَی الحُرقَةِ فَصَبَّحنَا القَومَ فَهَزَمنَاهُم، وَ لحقتُ أنَا وَ رَجُلُ مِنَ الانصَارِ رَجُلا مِنهُم فَلَمَّا غَشینَاهُ، قَالَ: لاَ إلَهَ إلاَّ اللهُ فَکَفَّ الانصَارِی فَطَعَنتُهُ بِرُمحیِ حَتَّی قَتَلتُهُ، فَلَمَّا قَدمنَا بَلَغَ النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ: «یا اسَامَةُ، أقَتَلتَهُ بَعدَ مَا قَالَ لا إلَهَ إلاَّ الله» قُلتُ: کَانَ مُتَعَوَّذاً، فَمَا زَالَ یکَرِّرُهَا، حَتَّی تَمَنِّیتُ أنِّی لَم اکُن أسلَمتُ قَبلَ ذَلِکَ الیومِ و صحیح مسلم، ج1، ص 97 بَابُ تَحرِیمِ قَتلِ الکَافِرِ بَعدَ أن قَالَ: لا إلَهَ إلاَّ اللهُ.
37. صحیح البخاری، ج5، ص 85، کتاب المغازی، أخبَرَهُ: أنَّهُ قَالَ لرسُول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) أرَایتَ إن لَقیتُ رَجُلاً مِنَ الکُفَّارِ فَاقتَتَلنَا، فَضَرَبَ إحدَی یدَی بِالسَّیف فَقَطَعَهَا، ثُمَّ لاَذَ منَّی بِشَجَرةٍ، فَقَالَ: أسلَمتُ ِللهِ، أاُقتُلُهُ یا رَسُولَ الله بَعدَ أنَ قَالَهَا؟ فَقَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) «لاَ تقتُلُهُ» فَقَالَ: یا رَسُولَ الله إنَّهُ قَطَعَ إحدَی یَدی، ثُمَّ قَالَ ذَلکَ بَعدَ مَا قَطَعَهَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) «لاَ تَقتُلهُ، فَإن قَتَلتَهُ فَإنَّهُ بِمَنزِلَتکَ قَبلَ أن تَقتُلَهُ، وَ إنَّکَ بِمَنزِلَتِهِ قَبلَ أن یقُولَ کَلِمَتَهُ الَّتِی قَالَ» و صحیح مسلم، ج1، ص 66، کتاب الإیمان، باب تحریم قتل الکافر بعد إن قال لا إله إلا الله.
38. نووی، شرح نووی بر صحیح مسلم، ج2، ص 104.
39. حسن بن فرحان، داعیه لیس نبیا، ص 123 به نقل از الدرر السنیه، ج9، ص 22.
40. همان، ص 113- 117.
41. ر. ک: سالم بهنساوی، الحکم و قضیه تکفیر المسلم (نقد و بررسی اندیشه‌های تکفیر) ص 207-208.
42. صحی البخاری، ج8، ص 26: بَابُ مَن کَفَّر أخَاهُ بِغَیرِ تَأوِیلٍ فَهُوَ کَمَا قَالََ، أنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: «إذَا قَالَ الرَّجُلُ لأخِیهِ یا کَافِرُ، فَقَد بَاءَ بِهِ أحَدُهُمَا»، و صحیح مسلم، ج1، ص 56، باب بَیانِ حَالِ إیمَانِ مَن قَالَ لأخِیهِ مَن قَالَ لأخِیهِ المُسلِمِ یا کَافِر.
43. قسطلانی، إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری، ج9، ص 65.
44. صحیح البخاری، ج8، ص 15، بَابُ مَا ینَهی مِنَ السَّبابِ وَ اللَّعنِ «... من لَعَنَ مُؤمِناً فَهُوَ کَقتلِهِ، وَ مَن قَذَفَ مُؤمِناً بِکُفرٍ فَهُوَ کَقتلِهِ»
45. صحیح مسلم، ج1، ص 57 «...بِالکُفرِ أو قَالَ عَدُوَّ اللهِ. وَ لَیسَ کَذَلِکَ إِلاَّ حَارَ عَلَیه».
46. صحیح البخاری، ج9، ص 49، بَابُ قَول النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم): «مَن حَمَلَ عَلینَا السَّلاَحَ فَلَیسَ منَّا» و صحیح مسلم، ج4، ص 2020، بَابُ النَّهی عَن الإشَارَةِ بِالسَّلاحِ إلَی مُسلِمٍ . قَالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): «لَا یشیِرُ أحَدَکُم إِلَی أخِیهِ بِالسَّلاحِ، فَإنَّهُ لَا یدرِی أحَدُکُم لَعَلَّ الشَّیطَانَ ینزِعُ فِی یدِهِ فَیقَعُ فِی حُفرَةٍ مِنَ النَّار».
47. صحیح البخاری، ج1، ص 15 وصحیح مسلم، ج8، ص 170. إِذَا التَّقَی المُسلِمَانِ بِسیَفَیهِمَا فَالقَاتِلُ وَ المَقتُولُ فِی النَّار.
48. صحیح البخاری، ج1، ص 19؛ صحیح مسلم، ج1، ص 57. أنَّ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: «سِبَابُ المُسلِمِ فُسُوقُ، وَ قِتَالهُ کُفرُ ».
49. شرح النووی علی مسلم، ج2، ص 54.
50. صحیح البخاری، ج2، ص 91، بَابُ الصَّلاَةِ عَلَی الشَّهِیدِ؛ صحیح البخاری، ج5، ص 103 بَابُ: أحُدُ یحِبُّنَا و نُحبَِهُ؛ صحیح البخاری، ج8، ص 90؛ بَابُ مَا یحذَرُ مِن زَهَرةِ الدُّنیا وَ التَّنَافُس فِیهَا؛ صحیح البخاری، ص 8، ص 121، بَابُ فی الحَوضِ صحیح مسلم، ج4، ص 1795 ، بَابُ إثبَاتِ حَوضِ نَبینَا (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ صفَاتِهِ؛ «...، وَ اللهِ مَا أخَافُ عَلَیکُم أن تُشرکُوا بَعدیِ، وَ لکِن أخَافُ عَلَیکُم أن تتنافَسُوا فِیهَا»
51. مائده، آیه 44.
52. محمد عبدالسلام فرج، الفریضة الغائبة، ص 4.
53. ابن أبی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج4، ص 1142 یقول: من جحد الحکم بما أنزل الله فقد کفر، و من أقر به و لم یحکم به فهو ظالم فاسق.
54. جامع الشروح و التعلیقات العلمیه علی العقیدة الطحاویة، ج2، ص 527: و لا نری الخروج علی أئمتنا وولاة أمورنا و إن جاروا و لاندعوا علیهم و لا ننزع یدا من طاعتهم و نری طاعتهم من طاعة الله عز و جل فریضة ما لم یأمروا بمعصیة و ندعوا لهم بالصلاح و المعافاة».
55.جامع الشروح و التعلیقات العلمیه علی العقیدة الطحاویة، ج2، ص 527-549.
56. صحیح البخاری، ج4، ص 49: النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: «السَّمعُ وَ الطَّاعَةُ حَقُّ مَا لَم یؤمَر بِالمَعصِیةِ، فَإذَا أمِر بِمَعصِیةٍ فَلاَ سَمعَ وَ لاَ طَاعَةَ».
57. صحیح مسلم، ج3، ص1469: باب وُجُوبِ طَاعَةِ الأمَرَاءِ فِی غَیرِ مَعصِیةٍ، وَ تَحرِیمِهَا فِی المَعصِیةِ.
58. ابن بطال، شرح صحیح البخاری، ج5، ص 126.
59. صحیح مسلم، ج3، ص 1480: قَالَ: «سَتَکُونُ أمَرَاَءُ فَتَعرِفُونَ وَ تُنکِرُونَ، فَمَن عَرَفَ بَرِیءَ، وَ مَن أنکَرَ سَلِمَ، وَ لکِن مَن رَضِی وَ تَابَعَ» قَالُوا: أفَلَا نُقَاتِلُهُم؟ قَالَ: «لَا، مَا صَلَّوا».
60. صحیح مسلم، ج3، ص 1476: «یکُونُ بَعدِی أئمَّةُ لاَ یهتَدُونَ بِهُدَای، وَ لا یستَنُّونَ بِسُنَّتی، وَ سَیقُومُ فیهِم رِجَالُ قُلُوبُهُم قُلُوبُ الشَّیاطِینِ فِی جُثمَانِ إنسٍ»، قَالَ: «قُلتُ: کُیفَ أصنَعُ یا رَسُولَ اللهِ، إن أدرکَتُ ذَلِکَ؟ قَالَ: «تَسمَعُ وَ تُطِیعُ للأمِیرِ، وَ إن ضُرِبَ ظَهرُکَ، وَ أخِذَ مَالکَ، فَاسمَع وَ أطِع».
61. صحیح البخاری، ج4، ص 61؛ صحیح مسلم، ج3، ص 1364، بَابُ قَتلِ الصُبیانِ فِی الحَربِ؛ أنَّ عَبداللهِ (رضی الله)، أخبَرَةُ: أنَّ أمرَأةُ وُجِدتُ فِی بَعضِ مَغَازِی النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم) مَقتُولَةً، «فَانَّکَرَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) قَتلَ النَّسَاءِ وَ الصَّیبانِ.

منابع:
1. ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم (ابن ابی حاتم) مکتبة نزار مصطفی الباز، چاپ: سوم، عربستان سعودی 1419ق.
2. ابن‌الأثیر، أبوالسعادات المبارک بن محمد الجزری، النهایة فی غریب الأثر، الناشر: المکتبة العلمیة، بیروت، 1399 هـ - 1979م.
3. ابن‌بطال، أبوالحسن علی بن خلف بن عبدالملک، شرح صحیح البخاری لابن بطال، تحقیق: أبو تمیم یاسر بن ابراهیم، چاپ دوم، دارالنشر: مکتبة الرشد - السعودیة، الریاض 1423هـ - 2003 م.
4. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، دارالمعرفة، بیروت 1379ق.
5.ــــ ، نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر، تحقیق: عبدالله بن ضیف الله الرحیلی، چاپ اول، مطبعة سفیر بالریاض 1422 هـ. ق.
6. ابن‌صلاح؛ ابی عمر عثمان بن عبدالرحمن؛ معرفة أنواع علوم الحدیث (مقدمه ابن‌صلاح فی علوم الحدیث)؛ المحقق: نور الدین عتر، الناشر: دارالفکر - سوریا، دارالفکر المعاصر- بیروت 1406هـ 1986م.
7. ابن‌فارس بن‌زکریاء القزوینی الرازی، أبوالحسین؛ معجم مقاییس اللغة، المحقق، عبدالسلام محمد هارون‌ دارالفکر عام النشر، بیروت 1399 هـ - 1979م.
8. ابن‌قیم الجوزیه، محمد بن أبی بکر بن أیوب بن سعد شمس‌الدین، مدارج السالکین بین منازل ایاک نعبد و إیاک نستعین، محقق: محمد المعتصم بالله البغدادی، دارالکتاب العربی - بیروت 1416 هـ - 1996م.
9. ابن‌منظور محمد بن مکرم؛ لسان العرب؛ دار صادر، چاپ سوم، بیروت 1414ق.
10. الأزهری الهروی،: محمد بن أحمد بن أبو منصور؛ تهذیب اللغة؛ المحقق: محمد عوض مرعب، دار إحیاء التراث العربی ، بیروت 2001م.
11. بخاری، محمّد بن اسماعیل، صحیح بخاری، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر، چاپ اول: دار طوق النجاة، 1422 ق.
12. بهنساوی، سالم، الحکم و قضیه تکفیر المسلم (نقد و بررسی اندیشه تکفیر) مترجم: سالم افسری، نشر احسان، تهران 1392.
13. جوهری فارابی؛ أبو نصر أسماعیل بن حماد؛ الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة؛ تحقیق: أحمد عبد الغفور عطار، چاپ چهارم: دار العلم للملایین، بیروت 1407 هـ - 1987م.
14. سخاوی، محمّد بن عبدالرحمن، فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث للعراقی، تحقیق: علی حسین علی، چاپ اوّل، مکتبة السنة، مصر 1424 هـ. ق.
15. الطبرانی أبوالقاسم، سلیمان بن أحمد بن أیوب بن مطیر اللخمی الشامی، المعجم الأوسط، المحقق: طارق بن عوض الله بن محمد، عبد المحسن بن ابراهیم الحسینی، دار الحرمین، القاهرة، (بی‌تا).
16. طبری ابو جعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ اول: دارالمعرفه، بیروت 1412ق.
17. الطحاوی؛ ابی جعفر احمد بن محمد بن سلامه، جامع الشروح و التعلیقات العلمیه علی العقیدة الطحاویة، چاپ اول، دار بدایه للاعام و النشر، مصر 1431 هـ - 2010م.
18. عینی، محمود بن احمد، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، دار إحیاء التراث العربی، بیروت (بی‌تا).
19. قرطبی محمد بن احمد؛ الجامع لأحکام القرآن، چاپ اول: انتشارات ناصر خسرو، تهران 1364ش.
20. قسطلانی، احمد بن محمّد إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری، چاپ هفتم، المطبعة الکبری الأمیریة، مصر 1323 هـ. ق.
21. مالکی، حسن بن فرحان، داعیه لیس نبیا، دار الرازی، عمان - اردن 1425 هـ ، 2004 م.
22. المَروَزِی، أبو عبدالله محمد بن نضر بن الحجاج؛ تعظیم قدر الصلاة؛ محقق: د. عبدالرحمن عبد الجبار الفریوائی، چاپ اول: مکتبة الدار، المدینة المنورة 1406.
23. مسلم بن حجاج نیشابوری، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلی رسول‌الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، دارإحیاء التراث العربی، بیروت 1412 ق.
24. نووی، یحیی بن شرف، المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج، چاپ اول: دار إحیاء التراث العربی، بیروت 1392 هـ. ق.
25. هیثمی، علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، تحقیق: حسام‌الدین القدسی، مکتبة القدسی، القاهرة 1414 هـ. ق.
منبع:
گروهی از نویسندگان، مجموعه مقالات کنگره جهانی «جریان‌های افراطی وتکفیری از دیدگاه علمای اسلام» جلد ششم، قم: انتشارات دارالإعلام لمدرسة اهل البیت (ع)، چاپ اول، 1393.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش