مقالات > صحیحین و نفی تکفیر

صحیحین و نفی تکفیر

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۲۴ تعداد بازدید: 224

با بررسی دو کتاب صحیح بخاری و صحیح مسلم مشخص شد که این دو کتاب رویکردی ضد تکفیری دارند و آنچه گروه‌های تکفیری انجام می‌دهند در تضاد با روایات این کتاب‌ها می‌باشد.



نویسنده: ابوالفضل قاسمی (1)

چکیده

به سبب رویکرد حدیثی سلفیه و با توجه به اینکه تکفیری‌ها خود را سلفی و پیرو سلف صالح می‌دانند به دو منبع روایی مورد اعتماد سلفیان یعنی صحیح بخاری و مسلم مراجعه شد و مسئله تکفیر از منظر روایات این دو کتاب مورد بررسی قرار گرفت تا روشن گردد آیا این رویکرد گروه‌های تکفیری مورد تأیید این دو منبع اصلی می‌باشد یا خیر؟ با بررسی این دو کتاب مشخص شد که این دو کتاب رویکردی ضد تکفیری دارند و آنچه این گروه‌ها انجام می‌دهند در تضاد با روایات این کتاب‌ها می‌باشد. نکاتی که به دست آمده‌اند و دلالت به نفی تکفیر می‌کنند عبارت است از: عدم توجه تکفیری‌ها به معنای کفر در روایات و آیات و عدم دلالت این لفظ در همه موارد بر خروج از اسلام، عدم آگاهی این افراد در ملاک مسلمان بودن؛ عدم توجه تکفیری‌ها در حساسیت شارع در نسبت کفر دادن و مذمت تکفیر مسلمانان. هم چنین دو بهانه اصلی تکفیری‌ها یعنی تکفیر حاکم و مشرک دانستن مسلمانان مورد بررسی قرار گرفته است و در هر دو مورد این مطلب روشن گردید که تکفیر حاکم خلاف روایات بخاری و مسلم می‌باشد و شرک نیز به طور عموم و به گستردگی که تکفیری‌ها بیان می‌کنند نمی‌توانند مشکل جامعه اسلامی بعد از پیامبر اسلام باشد.
مقدمه

گروه‌های تکفیری خود را سلفی می‌دانند، یعنی پیرو سلف صالح. آنان به روایاتی که از طرف سلف صالح رسیده و دارای اسناد معتبر می‌باشد عمل می‌کنند، بر این اساس در این مقاله به بررسی تکفیر در دو کتاب صحیح بخاری (2) و صحیح مسلم (3) می‌پردازیم. این دو کتاب، از معتبرترین کتاب‌ها نزد برادران اهل سنت می‌باشد به گونه‌ای که نظر مشهور و حتی اجماع اهل سنت بر این است کسی در اعتبار این دو کتاب شکی ندارد، به خصوص روایاتی که در هر دو کتاب تکرار شده دارای اعتبار بیشتری می‌شود و از آن به حدیث «متفق علیه» تعبیر می‌شود. قبل از آغاز بحث اصلی به توضیح مواردی که قبل از ورود به بحث مورد نیاز است می‌پردازیم.
مفهوم‌شناسی تکفیر

واژه تکفیر از ماده «ک؛ ف؛ ر» می‌باشد که به باب تفعیل رفته است. کفر در لغت به معنای پنهان کردن آمده. کَفَرَ: کَفراً و کُفراً الشیءَ: آن چیز را پنهان کرد. ابن فارس (متوفی 395هـ ) می‌نویسد «این کلمه دلالت بر معنای واحد می‌کند و آن پوشیدن و پنهان کردن است» (4)
این لغت در معانی دیگر نیز استعمال شده است که به نظر می‌رسد همه‌ی آن‌ها به پوشیدن و پنهان کردن برگردند، به عنوان نمونه، به خاک نیز اطلاق شده چون آنچه را که زیر خاک است می‌پوشاند. (5) و از این موارد است کفّارات که به وسیله آن گناهان پوشیده می‌شود. (6) و به انسان بی‌ایمان هم کافر گفته می‌شود به این دلیل که حق را پوشانده (7) و نعمت‌های الهی را پنهان کرده است. (8)
واژه تکفیر عبارت است از: نسبت دادن کفر به کسی و کافر خواندن او. (9)
صحیح مسلم و بخاری

صحیح بخاری نزد برادران اهل سنت، صحیح‌ترین کتب حدیث است که توسط أبوعبدالله محمد بن إسماعیل بخاری گردآوری شده است و نام آن را الجامع المسند الصحیح المختصر من اُمور رسول‌الله و سننه و أیامه نامید و تعداد احادیث بخاری با حذف مکررات - طبق نظر ابن‌صلاح - به چهار هزار حدیث می‌رسد. (10) صحیح بخاری از 97 کتاب و بیش از سه هزار باب برخوردار است. در این کتاب باب مستقلی در زمینه تکفیر وجود ندارد، ولی در ابواب مختلف احادیثی در این مورد می‌توان یافت و برخی از کتاب‌ها یا ابواب ارتباط بیشتری با این بحث دارند به عنوان مثال «کتاب الایمان» دارای باب‌هایی است که ارتباط بیشتری با موضوع تکفیر دارند؛ مانند: باب «قول النبی بنی الاسلام علی خمس».
کتاب صحیح مسلم توسط أبوالحسن مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری جمع‌آوری شده است که بعد از صحیح بخاری در بین صحاح از اعتبار بیشتری برخوردار می‌باشد. صحیح مسلم دارای 54 کتاب و 7275 روایت است دراین کتاب نیز کتاب یا باب مستقلی در مورد تکفیر وجود ندارد و مانند صحیح بخاری در مسائل مختلف باید به دنبال احادیث این مورد گشت ولی همان‌طور که در مورد صحیح بخاری بیان شد در برخی از بخش‌ها ارتباط بیشتری با موضوع تکفیر می‌توان یافت مانند «کتاب الایمان».
احادیثی که در این دو کتاب ذکر شده اعتبار بالایی دارد؛ به خصوص اگر حدیثی در هر دو کتاب ذکر شده باشد در این مورد ابن‌صلاح (متوفی 643 هـ ) می‌نویسد: از اعلاترین نوع حدیث در صحت حدیثی است که اهل حدیث به آن اطلاق «صحیح متفق علیه» می‌کنند که منظور از آن اتفاق بخاری و مسلم می‌باشد؛ هر چند که منظور اتفاق امت نیست، ولی از اتفاق بخاری و مسلم اتفاق امت لازم می‌آید. (11) هم چنین نووی (676 هـ)، در شرح صحیح مسلم آورده است: علما اتفاق دارند که صحیح‌ترین کتاب بعد از قرآن عزیز، صحیح بخاری و مسلم است و امت این دو را تلقی به قبول کرده‌اند. (12) به همین مضامین ابن‌حجر (م 852هـ) (13) و سخاوی (م 902 هـ ) (14) تصریح دارند.
نکته‌ای که لازم است گفته شود به خاطر اختصار و فارسی بودن مقاله، ترجمه احادیث در متن ذکر شده و متن حدیث در پاورقی بدون سند و تا آن جایی که امکان داشته است بخشی که مورد استناد بوده آورده شده است. همچنین در متون حدیثی که در دو کتاب بخاری و مسلم مشترک بوده است به جز آدرس حدیث که از هر دو کتاب بیان شده است فقط متن بخاری ذکر شده است.
انواع کفر

یکی از نکات قابل بررسی این است که آیا هر جا لفظ کفر و مانند آن در قرآن و سنت استعمال شده مراد همان کفری است که سبب خروج از اسلام می‌شود؟ یا می‌تواند معنایی دیگری داشته باشد؟ معناشناسی کفر از مهم‌ترین مطالبی است که باید مورد توجه قرار گیرد، زیرا کسانی که دست به تکفیر دیگران می‌زنند از وجود این الفاظ در قرآن و احادیث سوء استفاده می‌کنند و دیگران را تکفیر می‌کنند. از خطاهایی که در بحث تکفیر می‌تواند صورت گیرد خلط کردن بین این انواع کفر در روایات و آیات است. اگر کسی بدون دقت لازم به این آیات و روایات مراجعه کند و تشخیص ندهد که مراد از کفر مطرح شده چه نوع کفری است به لغزش عظیمی می‌افتد.
در صحیح بخاری و مسلم روایاتی نقل شده است که نشان می‌دهد کفر انواع و مراتبی دارد و در همه جا مراد از کفر، کفر خروج از دین نیست این مسئله در صحیح بخاری در باب «کفر دون کفر» آمده است.
عبدالله بن عباس از بنی‌اکرم روایت کرده که فرمودند:
دوزخ به من نشان داده شد دیدم که بیشتر اهل دوزخ، زنان هستند که کفر می‌ورزیدند. سوال شد آیا به خدا کفر می‌ورزیدند؟ فرمودند خیر. به شوهرشان کفر می‌ورزیدند و به احسان و نیکوکاری آنان کفر می‌ورزند. اگر تمام عمر به یکی از آنان احسان کنید سپس چیزی [خلاف میلش] از تو مشاهده کند می‌گوید من هرگز از تو خیری ندیدم. (15)
همین روایت در صحیح مسلم نیز آمده است. (16)
ابن‌بطال (متوفی 449 هـ ) در شرح این باب می‌نویسد:
معنای این باب مانند باب قبل است، به این که معاصی ایمان را کم می‌کند ولی به کفری که موجب خلود در جهنم باشد نمی‌کشاند به این دلیل که هنگامی که شنیدند رسول‌الله می‌گوید کافر شدند گمان کردند منظور کفر به خداست و گفتند کافر به خدا شدند؟ پیامبر فرمودند: کافر به همسرشان شده‌اند و رسول‌الله بیان کردند که منظور کفر زنان به حق همسرانشان بوده است و این کار باعث نقص ایمان آنان می‌شد. (17)
هم‌چنین ابن‌حجر (متوفی 852 هـ ) در کتاب فتح‌الباری که در شرح صحیح بخاری می‌باشد در ضمن این حدیث آورده است: «قاضی ابوبکربن عربی در شرحش گفته است: مراد مصنف این است که همان طور که طاعات، ایمان نامیده می‌شوند. معاصی کفر نامیده می‌شوند و مراد از اطلاق کفر، کفری که مخرج از ملت باشد نیست.» (18)
عینی (م 855) در عمدة القاری نیز نزدیک به همین بیان آورده است. (19)
هم چنین نووی (م 676) شارح صحیح مسلم نوشته است که در این حدیث، جواز اطلاق کفر بر کفران حقوق می‌باشد؛ اگر چه این شخص کافر به خدا نمی‌باشد. (20)
تفاوت در معنای کفر در قرآن کریم نیز وجود دارد و مفسران قرآن به آن اشاره کرده‌اند؛ به عنوان مثال در معنای کفر در آیه (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاَ یُؤْمِنُونَ)؛ (21) «بی‌تردید کسانی که [به خدا و آیاتش] کافر شدند برای آنان یکسان است چه [از عذاب] بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند»، طبری نوشته است:
معنای کفر در (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا) انکار است و این به دلیل این بود که احبار یهود در مدینه نبوت محمد (صلی الله علیه وآله و سلم) را انکار کرده و آن را از مردم پنهان داشتند و پیامبر ایشان را کتمان کردند حال آن که او را مانند فرزندانشان می‌شناختند.
(22)
ولی در آیه (فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاَ تَکْفُرُونِ) (23) «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس گزارید و کفران نعمت نکنید»، کفر به معنای پوشاندن نعمت است نه کفر به معنای انکار همان‌طور که قرطبی در تفسیرش ذیل این آیه نوشته است «کفر در این جا پوشاندن نعمت است نه تکذیب». (24)
علما نیز این مطلب را به بیان‌های مختلف بیان کرده‌اند و برای کفر تقسیم‌های مختلفی ذکر کرده‌اند.
برخی از این دو نوع کفر به کفر اکبر و اصغر تعبیر کرده‌اند. به عنوان مثال ابن‌قیم (متوفی 751 هـ ) می‌نویسد: «کفر دو نوع است: کفر اکبر و کفر اصغر». (25)
ابن الاثیر در این مورد می‌نویسد: کفر دو نوع است: یکی کفر به اصل ایمان و دیگری کفر به فروعی از فروع اسلام که از اصل ایمان خارج نمی‌شود. (26)
مروزی (متوفی: 294هـ ) نیز می‌نویسد: کفر دو نوع است: یکی از آن‌ها از ملت اسلام خارج می‌کند و دیگری خارج نمی‌کند. (27)
پس می‌توان به طور کلی کفر را به دو مرتبه تقسیم کرد: 1. کفری که سبب خروج از ملت اسلام می‌شود. 2. کفری که سبب خروج از اسلام نمی‌شود بلکه سبب نقص ایمان می‌شود.
معیار مسلمان بودن

یکی از مشکلاتی که ممکن است دامن‌گیر مذاهب مختلف شود این است که دیگر مذاهب را به سبب اختلافاتی که در آن‌ها موجود است از دایره مسلمانی خارج بدانند و برای اثبات خود به نفی دیگران بپردازند. این که هر کس از نگاه مذهب خود یا نگاه شخصی خود بخواهد مسلمان را تعریف کند سبب تفرقه بین مسلمانان و هم چنین خون‌ریزی بین مسلمانان خواهد شد. برای نجات از این مشکل می‌توان به سخنان ایشان مراجعه کرد که از نظر پیامبر اسلام چه کسی مسلمان می‌باشد و هر کس این ملاک‌ها و معیارها را دارا بود مسلمان بدانیم؛ هر چند که از نظر مذهبی با ما متفاوت باشند. بر اساس آنچه که روش این مقاله است به دو کتاب بخاری و مسلم مراجعه کرده و روایاتی که در این موضوع بودند بررسی شد. این روایات را به طور کلی می‌توان به دو دسته تقسیم کرد.
1. دسته اول روایات:

شهادت به لااله الا الله
در دسته اول این روایات آنچه که شرط اسلام بیان شده شهادت به لا اله الا الله می‌باشد. (28) در صحیح مسلم نیز همین مطلب بیان شده است. (29) و از پیامبر اسلام نقل شده است که از ایشان سوال شد که تا چه زمانی با مردم جنگ کنیم ایشان فرمودند تا زمانی که «لا اله الا الله» بگویند و هر کس این کار را بکند خودش ومالش در امان است مگر به حق. و حسابش با خداست.
البته در آخر این روایات استثنایی آورده شده با این عبارت: «إلاَّ بِحَقِّهِ، وَ حِسَابُهُ عَلَی‌اللهَّ» که لازم است توضیحی در مورد آن‌ها ذکر شود.
کلمه «بحقه» منظور از این کلمه مواردی است که در اسلام حکم آن بیان شده است و شخصی که مسلمان است کاری انجام دهد که به سبب حقوقی که در اسلام تعریف شده است مستحق مرگ باشد؛ مثل این که مسلمانی به عمد مسلمان دیگر را بکشد یا کسی که زنای محصنه کند، البته با شرایطش که در فقه بیان شده است و این مطلب را در روایات و منابع معتبر اهل سنت با سند صحیح داریم که از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) سوال کردند: «و ما حقها؟ قال: زنی بعد إحصان أو کفر بعد إسلام أو قتل نفس فیقتل به»؛ «مراد شما از کلمه بحقها چیست؟ فرمود: مرد همسرداری که برود زنا کند یا کسی که بعد از اسلام آوردن کافر شود یا کسی که انسان بی‌گناهی را بکشد، مستحق کشتن هستند». (30)
در مورد لفظ «حسابه علی الاسلام» در شرح نووی بر مسلم نوشته شده است : کسی که اظهار اسلام کند و کفر خود را مخفی کند اسلامش در ظاهر پذیرفته می‌شود و این نظر اکثر علما می‌باشد. (31)
2. دسته دوم روایات: پنج شرط مسلمانی

تعدادی از روایات صحیحین برای مسلمانی پنج شرط را بیان کرده‌اند که این دسته روایات در تعداد بیشترند و به بیان‌های مختلف نقل شده‌اند؛ برخی از این روایات مانند روایات دسته اول می‌باشد ولی پاسخی که رسول‌الله برای اتمام قتال داده‌اند شرایطی غیر از شهادت به وحدانیت را نیز اضافه کرده‌اند. (32)
و برخی از این روایات با این بیان است که بنیان اسلام بر پنج چیز می‌باشد: 1. شهادتین. 2. اقامه نماز. 3. پرداخت زکات.4. حج
5. روزه رمضان. (33)
البته روایاتی دیگری نیز در صحیح مسلم است که به این مضمون نزدیک است، ولی به جای شَهَادَةِ أَن لاَ إلَهَ إلاَّ اللهَ وَ أنَّ مُحَمَّدًا عَبدُهُ وَ رَسُولُهُ در روایت عَلَی أَن یَوحَّدَ اللهَ (34) و در روایت دیگر به جای همین عبارت از عَلَی أن یعبَدَ اللهَّ وَ یکفَرَ بِمَا دُونَهُ (35) استفاده شده است. نووی در توضیح این مطلب نوشته است:
اما بسنده کردن به یکی از شهادتین در روایات چهارم یا از کوتاهی راوی در حذف یکی از شهادتین بوده که دیگر حفاظ حدیث آن را آورده‌اند و یا اینکه روایت از اصل این گونه بوده است و حذف به خاطر اکتفا کردن به قرینه بوده است که یکی از شهادتین قرینه برای دیگری است و بر آن دلالت دارد. (36)
این روایات در مجموع به اقرار شهادتین و انجام چند حکم ظاهری اسلامی که به آن‌ها اشاره می‌شود پرداخته است. پس برای این که شخصی مسلمان به حساب آید شرایطی ذکر شده که این شرایط را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: 1. گفتار: کسی که شهادتین (أشهد أن لا اله الا الله و أشهد أنّ محمّدا رسول الله) را بگوید 2. کردار: به جا آوردن اعمالی مانند نمازهای یومیه، روزه‌ی ماه رمضان و حج که ویژه‌ی مسلمانان است.
حرام بودن کشتن کافر بعد از گفتن لا إلا إلا الله

در صحیحین روایاتی است که حساسیت اسلام را به تکفیر بیشتر نمایان می‌کند. در این روایات، پیامبر گرامی اسلام اصحابش را از کشتن کسی که کافر بوده و از روی ترس در جنگ لا اله الا الله گفته است به شدت بر حذر داشته است. با توجه به این روایات چگونه ممکن است بتوان مسلمانی را فقط به خاطر اختلافات مذهبی و برداشت‌های مختلف از متون اسلامی تکفیر کرد و دستور به کشتن او داد.
در این روایت نقل شده است:
اسامة بن زید نقل می‌کند: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) ما را به جنگ قبیله‌ای فرستاد، هنگام صبح در میان قبیله حُرَقة از جُهَینه بودیم، مردی از افراد قبیله را تعقیب کردم، گفت: «لا اله إلاّ الله» با نیزه او را از پا درآوردم، احساس کردم کار بدی کرده‌ام، لذا به پیامبر خبر دادم. پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله و سلم) فرمودند: «أَقَالَ لَا إلَهَ إلاَّ اللهَّ وَ قَتَلتَهُ؟»؛ «آیا کسی را که لا اله الا الله گفت، کشتی؟» عرض کردم: «آری إنَّما قَالَهما خَوفاً مِنَ السِّلَاحِ؛! او برای حفظ جان و ترس از اسلحه آن را گفت.» حضرت فرمود: «أَفَلَا شَقَقتَ عَن قَلبِهِ حَتَّی تَعلَمَ أَقَالَها أَم لَا. فَمَازَالَ یکَرِّرُهَا عَلَیَّ حَتَّی تَمَنَّیتُ أَنّی أَسلَمتُ یومَئذٍ»؛ «مگر تو قبلش را شکافتی تا بدانی که راست می‌گوید یا خیر؟» پیامبر این سخن را مُدام تکرار می‌کرد و من آرزو کردم که ای کاش امروز مسلمان می‌شدم. (37)
در روایتی دیگر که در بخاری و مسلم آمده است به این مطلب تأکید شده که نباید کسی را که لا اله الا الله را بیان می‌کند کشت در این روایت می‌خوانیم:
از رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) سوال کردم: وقتی با کفار می‌جنگم، گاهی یکی از کفار با من مبارزه می‌کند و دست مرا قطع می‌کند و وقتی من به او حمله می‌کنم، از ترس من، به درخت پناه می‌برد و می‌گوید لا إله إلا الله و اسلام می‌آورد. آیا بعد از اسلام آوردنش من باید او را بکشم؟ حضرت فرمود: تو حق کشتن او را نداری. گفتم: یا رسول الله (صلی الله علیه وآله و سلم) او بعد از این که دست مرا قطع کرد و من خواستم او را بکشم، اسلام آورد، آیا او را بکشم؟ حضرت فرمود: اگر بعد از گفتن لا اله الا الله او را بکشی، او مانند توست قبل از این که او را بکشی - یعنی مسلمان شده بود - و تو هم مانند او شده‌ای قبل از این که او مسلمان شود. (38)
نَوَوی (متوفای 676 هـ ) در مورد این احادیث می‌نویسد:
معنای حدیث آن است که انسان، مکلف است به عمل ظاهر و آنچه که از زبان فرد خارج می‌شود، و کسی که آگاه نیست از آنچه که در قلب انسان است، و لذا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) به جهت امتناع اسامه از عمل به ظاهر کلام انسان، او را انکار کرده است. (39)
نهی از تکفیر مسلمانان

گروه‌های تکفیری به راحتی به کسانی که با آنان مخالفند نسبت کفر می‌دهند و این مطلب در بین خودشان هم رواج دارد و آنان یکدیگر را نیز به هر دلیلی تکفیر می‌کنند، برای نمونه به چند مورد اشاره می‌گردد:
نمونه اول:

شیخ عبداللطیف بن عبدالرحمان با صدور فتواهایی، امیر عبدالله بن فیصل را به علت درخواست کمک از دولت عثمانی کافر دانست، ولی هنگامی که امیر بر ریاض چیره شد با او بیعت کرد و فتوا داد که دوباره اسلام آورده است. (40)
نمونه دوم:

حسن بن فرحان مالکی در فصل سوم کتاب خود داعیه ولیس نبیا بیست و هفت مورد از تکفیری که وهابیون نسبت به دیگران غیر از خود داشته‌اند با اسناد معتبر ذکر کرده است؛ از آن جمله تصریح به این که اهل مکه و مدینه (که هنوز از وهابیون پیروی نمی‌کردند) همگی کافرند، هر کس دعوت محمد بن عبدالوهاب را پذیرفته ولی عقیده دارد که پدرانش مسلمان از دنیا رفته‌اند کافر است، اشاعره کافرند و معنای شهادتین را نمی‌دانند. (41)
سالم البهنساوی در فصل ششم کتاب خود می‌نویسد:
گروهی که نام خود را الجماعة المومنه گذاشته بودند و روزنامه‌ها تحت عنوان جماعت تکفیر و هجرت اخبار پیرامون آنان را منتشر می‌کردند از طیف اصلی قائلین به اندیشه تکفیر جدا شدند و این گونه معتقد بودند که هر کس به منظور حفظ جان خود یا برای تسهیل در فرار از زندان با حکومت همکاری و مدارا کند و هر کس که جواب سلام شخصی را که عضو جماعتش نیست بدهد کافر است، زیرا جواب سلام دادن به معنای گواهی دادن به ایمان شخص است حال آن که اصل بر این است که تمام افراد جامعه کافر گشته‌اند. (42)
و این در حالی است که در روایات متعددی پیامبر اسلام نهی از تکفیر مسلمانان کرده‌اند و شدت این نهی به گونه‌ای است که نسبت کفر به فرد مسلمان در حد کفر شمرده شده است این روایات به بیانهای مختلف در صحیحین آمده است.
در روایتی نقل شده: اگر شخصی به برادر مسلمان خود بگوید یا کافر این کفر به سوی یکی از آنها برمی‌گردد. (43)
در اینکه چرا کفر به یکی از آنها برمی‌گردد قسطلانی در این مورد نوشته است: اگر کسی که نسبت کفر می‌دهد صادق باشد که طرف مقابل کافر می‌باشد ولی اگر دروغ گفته باشد کسی که نسبت کفر داده ایمان را کفر دانسته و کسی که ایمان را کفر بداند کافر شده است. (44)
روایاتی که در آنها نهی از نسبت به کفر به مسلمانان داده شده است به الفاظ متفاوتی در صحیحین نقل شده است.
در روایتی نسبت کفر به مومن را مانند کشتن آن مومن بیان کرده است (45) یا در روایت دیگر آمده است کسی که مسلمانی را کافر صدا بزند یا بگوید دشمن خدا و اینگونه نباشد به خود آن شخص این القاب برمی‌گردد. (46)
کشتار مسلمانان و ترساندن آنان با سلاح

از مشکلاتی که گروه‌های تکفیری برای مسلمانان مختلف ایجاد کرده‌اند کشتار و ترساندن آنان با سلاح می‌باشد که باعث شده بسیاری از مردم آواره شده و به شهرهای دیگر فرار کنند. و این در حالی است که روایات متعددی در نهی از کشتار مسلمانان و ترساندن آنها با اسلحه و مانند آن وجود دارد. به عنوان نمونه در بخاری و مسلم دو باب در این مورد وجود دارد: بَابُ قَولِ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم): «مَن حَمَلَ عَلَینَا السِّلاَحَ فَلَیسَ مِنَّا» و بَابُ النَّهی عَنِ الإشَارَةِ بِالسِّلَاحِ إلَی مُسلِمٍ و در روایتی که در هر منبع ذکر شده است این گونه آمده است: «پیامبر فرمودند: هیچ یک از شما با سلاح به دیگری اشاره نکند [دیگری را با سلاح نترساند]...» (47)
در روایتی که در بخاری و مسلم وجود دارد جنگ بین مسلمانان را سبب دخول در آتش دانسته و از این تعبیر که قاتل و مقتول هر دو در آتش هستند استفاده کرده است و سبب به آتش رفتن مقتول را حرص او بر کشتن مسلمان دیگر دانسته است. (48)
در روایت دیگری کشتن مسلمان را کفر دانسته شده است. (49) کفر در این روایت - همان‌طور که نووی هم بیان کرده است - کفر خروج از اسلام نیست (50) بلکه کفر اصغر می‌باشد.
شرک از اسباب تکفیر مسلمانان

بعد از ظهور تفکرات محمد بن عبدالوهاب در نجد یکی از بهانه‌هایی که سبب شد به وسیله آن دست به کشتن مسلمانان زده شود، مسئله شرک بوده است. این مسئله اکنون نیز بهانه گروه‌های تکفیری دیگر قرار می‌گیرد و این در حالی است که پیامبر گرامی اسلام در روایات متعدد در صحیحین عدم نگرانی خویش را از مشرک شدن امت خود بارها تأکید کرده‌اند که این روایات نشان می‌دهد مسئله شرک نمی‌تواند مشکل اصلی مسلمانان شود و عملاً مجموع مسلمانان بعد از ایمان به پیامبر گرامی اسلام و آشنایی با خداوند دیگر رو به شرک نمی‌آورند پس این که محمد بن عبدالوهاب و بعد از آن گروهی دائم مسلمانان مخالف خود را به شرک متهم می‌کنند با آنچه که پیامبر گرامی اسلام فرمودند در تضاد است.
این روایات با عبارت «وَ إنِّی وَ اللهَ مَا أَخَافُ عَلَیکُم أَن تُشرِکُوا بَعدِی، و قسم به خدا من بر شرک بعد از خود نمی‌ترسم» در روایات متعدد آمده است. (51)
تکفیر حاکم و مردم

از جمله شیوه‌هایی که تکفیری‌ها برای توجیه جنایت‌های خود دارند تکفیر حاکمان و بعد از آن تکفیر مردم (کسانی که تحت سیطره این حاکمان قرار دارند) می‌باشد. بیشتر حاکمان اسلامی در زمان ما در نحوه اداره حکومت و اجرای دستورهای اسلامی؛ از احکام آمیخته به اسلام و غیر اسلام استفاده می‌کنند. این مطلب باعث شده است که گروهی بر این اساس که در قرآن آمده است (وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ‌) حکم به تکفیر حاکمان و جامعه تحت حکومت آنان می‌کنند؛ به عنوان نمونه محمد عبدالسلام فرج در الفریضة الغائبه این گونه می‌نویسد:
احکامی که بر مسلمین حاکم است احکام کفر است بلکه قوانینی است که کفار وضع کرده‌اند که مسلمانان را بر اساس آن حرکت می‌دهند و خداوند سبحان و تعالی در سوره مائده می‌فرماید:
(وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکَافِرُونَ‌ ) تا در ادامه می‌آورد «هر کس که این گونه انجام دهد کافر است و کشتن او واجب است تا به حکم خداوند و رسولش برگردد. (52)
قبل از این که به بررسی روایات صحیحین در مورد حاکمان مسلمان بپردازیم لازم است در مورد این آیه شریفه مورد استناد تکفیری‌ها توضیحی داده شود. این آیه در مورد کسانی است که منکر حکم الهی هستند و حکم الهی را اصلاً قبول ندارند نه اینکه افرادی به دلیل هواهای نفسانی یا به دلایل دیگر این احکام را اجرا نمی‌کنند که به این مطلب برخی از مفسرانی که مورد اعتماد سلفیان نیز می‌باشند مانند ابن‌ابی حاتم اشاره دارند. ابن‌ابی حاتم در ذیل این آیه شریفه از ابن‌عباس روایت می‌کند کسی که حکم به آنچه خدا نازل کرده است را انکار کند کافر است و کسی که اقرار به آن دارد ولی به آن حکم نمی‌کند ظالم و فاسق است. (53)
همچنین در رساله‌هایی که در عقاید اهل سنت نوشته شده است بر پیروی از حاکم ظالم و عدم خروج بر او تأکید شده است؛ مثلاً در رساله العقیدة الطحاویه که یکی از مراجع اعتقادی معروف اهل سنت است که مورد اعتماد سلفیان و حتی وهابیون می‌باشد که شروح متعددی بر آن زنده‌اند، در بند 72 آن، به ضرورت پیروی از حاکم ظالم و عدم خروج بر او، به عنوان یک اصل اعتقادی اشاره شده است (54) که شارحین نیز بر این مطلب تاکید کرده‌اند. (55)
اما در صحیحین هم روایاتی است که به این مطلب پرداخته است و بر اطاعت از حاکمان و عدم خروج بر آن‌ها تاکید شده است که به این مطلب هم توجه شده است و در این موارد خواسته شده است که از اطاعت این حاکم در آنچه که خلاف شرع است اطاعت نشود ولی کشتن و قتال نهی شده است.
در صحیح بخاری بابی به نام «بَابُ السَّمعِ وَ الطَّاعَةِ لِلإمَامِ» برای این موضوع وجود دارد که روایت کرده است که پیامبر گرامی اسلامی فرمودند: شنیدن و اطاعت کردن حق است مادامی که امر به معصیت نشود و زمانی که امر به معصیت شد هیچ شنیدن و اطاعت کردنی نیست. (56) همین روایت در صحیح مسلم با همین مضمون روایت شده است. (57)
در شرح ابن‌بطال (متوفی 449هـ ) بر صحیح بخاری در توضیح این حدیث آمده است: «خوارج به این حدیث احتجاج می‌کردند و خروج بر ائمه جور و قیام علیه آنان را هنگام جور آن‌ها لازم می‌دانستند ولی جمهور امت قیام بر رهبران جائر و برکناری آنان را واجب نمی‌دانند؛ مگر این که بعد از ایمان آوردن کافر شوند و به پاداشتن نماز را ترک کنند، اما هر آنچه که پایین‌تر از این موارد باشد جایز نیست. خروج بر آن‌ها تا زمانی که امرشان مورد پذیرش است و مردم امر آن‌ها را اطاعت می‌کنند، زیرا در ترک خروج بر آن‌ها حفظ نوامیس و اموال وخون‌های مردم است و در قیام علیه آنان تفرقه و تشتّت ایجاد می‌شود و جایز نیست جنگیدن با آن‌ها به خاطر ظلمی که می‌کنند.» (58)
همان‌طور که در این روایت و شرحی که یکی از دانشمندان اهل سنت بر آن نوشته است به جز خوارج، بقیه امت خروج بر حاکم را جایز ندانسته مگر این که از دین اسلام خارج شود یا نماز را به پا ندارد و در غیر این صورت برای جلوگیری از خون ریزی و حفظ نوامیس مسلمانان و اموال آنان خروج بر این حاکمان جایز نیست.
این مطلب در روایاتی در صحیح مسلم نیز بیان شده است که در «بَابُ وُجُوبِ الإنکَارِ عَلَی الأُمَرَاءِ فِیمَا یَخالِفُ الشَّرعَ، وَتَرکِ قِتَالِهم مَا صَلَّوا، وَ نَحوِ ذَلِکَ» آمده است که آیا با حاکمانی که مورد پذیرش نیستند. بجنگیم که فرمودند خیر مادامی که نماز به پا می‌دارند. (59)
یا در روایتی که در «بَابُ الأَمرِ بِلُزُومِ الجَماعَةِ عِندَ ظُهُورِ الفِتَنِ و تحذیر الدعاة إلی الکفر» روایت شده است تصریح بیشتری به این امر اطاعت و عدم خروج بر حاکم شده است. پیامبر فرمودند: بعد از من امامانی می‌آیند که به راه و هدایت من هدایت نمی‌کنند و به سنت من عمل نمی‌کنند و مردانی بین آن‌ها هستند که قلب‌های شیطانی در جسم انسانی دارند. از پیامبر سوال شد که یا رسول‌ الله! اگر این شرایط را درک کردیم چه کنیم؟ پیامبر فرمودند از امیر خود اطاعت کنید اگر به پشت تو زده شود و مالت گرفته شود پس بشنو و اطاعت کن.» (60)
کشتار زنان و کودکان

از جمله مواردی که اهل تکفیر برخلاف دستورهای پیامبر گرامی اسلام عمل می‌کنند کشتن زنان و کودکان است، در حالی که پیامبر اسلام صراحتاً کشتن زنان و کودکان را نهی کرده است. در این مورد روایاتی در صحیحین وجود دارد که تصریح بر این امر دارد، در این جا فقط به یک روایت که در هر دو کتاب آمده است. اشاره می‌شود: در برخی جنگ‌ها به پیامبر گرامی اسلام خبر رسید که زنی یافت شده که کشته شده است و پیامبر از کشتن زنان و کودکان نهی کردند. (61)
نتیجه

با توجه به روایاتی که در دو کتاب صحیح مسلم و بخاری وجود دارد کاری که تکفیری‌ها به اسم اسلام انجام می‌دهند خارج از سنت پیامبر است، زیرا سنت پیامبر بر این است که رفتار مسلمان حمل بر ظاهر شود و کسانی که شهادتین را بر زبان جاری می‌کنند و برخی اعمال مانند نماز را قبول دارند مسلمان هستند و به جز مواردی که شرح مقدس اجازه داده خون و مال و ناموس مسلمان در امان است، مثل این که مسلمانی، مسلمانی را بکشد یا به خدا کفر بورزد که فقهای اسلام بر اساس سنت پیامبر برای این امور حد و مرز مشخص کرده‌اند، از طرفی کسانی که دست به تکفیر حاکم می‌زنند، برخلاف سنت نقل شده در بخاری و مسلم عمل می‌کنند. خشونت‌هایی که علیه زنان و کودکان صورت می‌گیرد نیز خلاف سنت می‌باشد.

پی‌نوشت‌ها:
1. پژوهشگر مؤسسه تحقیقاتی دارالأعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم السلام).
2. صحیح بخاری، نوشته محمد بخاری (ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بخاری جعفی) (194-256ق) معروف به امام بخاری می‌باشد که از معتبرترین کتب نزد اهل سنت می‌باشد.
3. صحیح مسلم، نوشته مسلم نیشابوری (206- 261 هجری) است. این کتاب شامل مجموعه احادیثی از پیامبر اسلام می‌باشد و از معتبرترین کتب احادیث نزد اهل سنت بعد از صحیح بخاری است.
4. ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج5، ص 191.
5. ابن‌منظور، لسان العرب، ج5، ص 148.
6. الأزهری، تهذیب اللغة؛ ج10، ص 114.
7. ابن فارس، همان، ص 191.
8. جوهری، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، ج2، ص 808.
9. ابن‌منظور، لسان العرب، ج5، ص 144.
10. ابن صلاح، مقدمه ابن صلاح فی علوم الحدیث، ص 23.
11. ابن صلاح، مقدمة ابن الصلاح (معرفة أنواع علوم الحدیث)؛ ص 28؛ «أعلاَهَا الاُوَّلُ وَ هُوَ الَّذی یقُولُ فیهِ أهلُ الحَدیث کَثیراًَ: صَحیحُ مُتَّفَقُ عَلَیه. "یطلقُونَ ذَلِکَ وَ یعنُونَ بِهِ اتّفَاقَ البُخارِی وَ مُسلِمٍِ، لَا اتّفَاقَ الاُمََّةِ عَلَیهِ لَکِنَّ اتّفَاقَ الَامَّةِ عَلَیهِ لازِم مِن ذَلکَ وَ حَاصِلُ مَعَهُ».
12. شرح النووی علی مسلم، ج1، ص 1: «اتفق العلماء رحمهم الله علی أن أصح الکتب بعد القرآن العزیز الصحیحان البخاری و مسلم و تلقتهما الامة بالقبول».
13. ابن‌حجر، تزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر، ص 60.
14. سخاوی، فتح المغیث بشرح ألفیة الحدیث، ج1، ص 73: «قَد وَافَقَ اختیارَ ابن الصَّلاحِ جَمَاعَةُ مِنَ المُتَأخُرِینَ مَعَ کَونهِ لَم ینفَرِد بِنَقل الإجمَاعِ عَلَی التَّلقِّی، بَل هُوَ فِی کَلَام إمَامِ الحَرَمَینِ أیضاً؛ فَإنَّهُ قَالةَ لإجمَاعِ عُلَماء المُسلِمینَ عَلَی صِحَّتِهِما، وَ کَذَا هُوَ فِی کَلَامِ ابن طَاهِرٍ وَ غَیرِهِ وَ لا شَکِّ- کَمَا قَالَ عَطَاءُ - أنَّ مَا أجمَعَت عَلَیهِ الاُمَّةُ أقویَ مِنَ الإسنَادِ».
15. صحیح البخاری، ج1، ص 15، باب کفر دون کفر قالَ: قالَ النُّبی (صلی الله علیه و آله و سلم): «أریتُ النَّارَ فَإذَا أکثَرُ أهلهَا النَّساَءُ، یکفُرنَ» قیلَ: أیکفُرنَ بِالله؟ قَالَ: «یکفُرنَ العَشِیر، وَ یکفُرنَ الإحسَانَ، لَو أحسَنتَ إلَی إحداَهُنَّ الدَّهرَ، ثُمَّ رَأت مِنک شَیئاً، قَالت: ما رأیتُ مِنکَ خَیراً قَطُّ».
16. صحیح مسلم، ج2، ص 626، بَابُ مَا عُرِضَ عَلَی النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) فِی صَلَاةِ الکُسُوفِ مِن أمرِ الجنَّةِ وَ النَّارِ.
17. ابن بطال، شرح صحیح‌ البخاری، ج1، ص 89.
18. ابن‌حجر، فتح الباری، ج1، ص 83.
19. عینی، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، ج1، ص 203.
20. شرح النووی علی مسلم، ج6، ص 213.
21. البقرة، آیه 6.
22. جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص 86 و أما معنی الکفر فی قوله: فإنه الجحود. و ذلک أن الأحبار من یهود المدینة جحدوا نبوة محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و ستروه عن الناس.
23. البقرة، آیه 152.
24. قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج2، ص 173 «أی لا تکفروا نعمتی و - أیادی. فالکفر هنا ستر النعمة لا التکذیب».
25. مدارج السالکین بین منازل إیاک نعبد و ایاک نستعین، ج1، ص 344: فأمَّا الکُفرُ فَنَوعَانِ: کُفرُ اکبَرُ، وَ کُفر أصغَرُ.
26. النهایة فی غریب الحدیث والأثر، ج4، ص340.
27. مَروَزِی تعظیم قدر الصلاة، ج2، ص527: الکُفرُ کُفرَانِ أحَدُهُمَا ینقُلُ عَنِ المِلَّةِ، و الاَخَرُ لَا ینقُلُ عَنهَا.
28. صحیح البخاری، ج2، ص 105: باب وجوب الزکاة: وَقَد قالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): «اُمِرتُ أن أقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّی یقُولُوا لاَ إلَهَ إِلاَّ اللهُ، فَمَن قَالهَا فَقَد عَصَمَ مِنَّی مَالَهُ وَ نَفسَهُ إلاَّ بِحَقِّهِ، وَ حِسَابُهُ عَلَی اللهِ». و صحیح البخاری، ج4، ص48. بابُ دعاءِ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) الناسَ اِلی الاسلامِ و النُبُوَّةِ، و أن لا یَتَّخذَ بعَضُهُم بَعضاً اَرباباًً مِن دُونِ اللهِ.
29. صحیح مسلم، ج1، ص 38. أنَّ أبا هُریَرةَ أخَبرهُ أنَّ رَسولَ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) قالَ «امرتُ أن اُقاتِلَ الناسَ حَتَّی یَقُولُوا لا الهَ الا اللهُ فَمَن قَالَ لا الهِ الا اللهُ عَصَمَ مِنِّی مَالهُ و نَفسهُ الا بِحَقِّهِ و حِسابهُ عَلی اللهِ». و صحیح مسلم، ج1، ص 38.
30. طبرانی، المعجم الأوسط، ج3، ص 300، هیثمی؛ مجمع الزوائد، ج1، ص 25، طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج15، ص 103.
31. شرح النووی علی مسلم، ج1، ص206.
32. صحیح البخاری، ج1، ص 14، بَابُ: {فإن تَابُوا وَ أقَامُوا الصَّلاةَ وَ اَتَوُا الزَّکَاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُم}، أنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالََ: «اُمرتُ أن أقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّی یشهَدُوا أن لاَ إلَهَ إلاَّ اللهُ، و أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ، وَ یقِیمُوا الصَّلاةَ وَ یؤتُوا الزَّکاةَ، فَإذَا فَعَلُوا ذَلکَ عَصمَوُا مِنَّی دمَاءَهُم وَ أموَالَهُم إلاَّ بِحقَّ الإسلاَمِ، وَ حسَابُهُم عَلَی اللهِ» و صحیح مسلم، ج1، ص 39، باب الأَمِرِ بِقتَال النَّاسِ حَتَّی یقُولُوا لاَ إلَهَ إلاَّ اللهُ مُحَمَّدُ رَسُولُ الله.
32. همان، ص 11، بَابُ قَول النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم): «بُنِی الإسلاَمُ عَلَی خَمسٍ». قَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «بُنِی الإسلاَمُ عَلَی خَمس: شَهَادَةِ أن لاَ إلَهَ إلاَّ اللهُ وَ أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ الله، وَ إقَامِ الصَّلاَةِ وَ إیتَاء الزَّکَاةِ، و وَ الحَجِّ، وَ صَومِ رَمَضَانَ» و صحیح مسلم، ج1، ص 34 باب قَولِ النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم) «بُنِیَ الإسلَامُ عَلَی خَمسٍ».
33. همان.
34. همان.
35. شرح النووی علی مسلم، ج1، ص 179.
36. صحیح البخاری، ج5، ص 144: بَابُ بَعثِ صَلَّی الله عَلَیهِ وَ سَلَّمَ أسَامَةُ بنَ زَیدٍ إلَی الحُرُقَاتِ مِن جُهَینَةَ، یقُولُ: بَعَثَنَا رَسُولُ الله صَلَّی اللهُ عَلَیه وَ سَلَّمَ إلَی الحُرقَةِ فَصَبَّحنَا القَومَ فَهَزَمنَاهُم، وَ لحقتُ أنَا وَ رَجُلُ مِنَ الانصَارِ رَجُلا مِنهُم فَلَمَّا غَشینَاهُ، قَالَ: لاَ إلَهَ إلاَّ اللهُ فَکَفَّ الانصَارِی فَطَعَنتُهُ بِرُمحیِ حَتَّی قَتَلتُهُ، فَلَمَّا قَدمنَا بَلَغَ النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم) فَقَالَ: «یا اسَامَةُ، أقَتَلتَهُ بَعدَ مَا قَالَ لا إلَهَ إلاَّ الله» قُلتُ: کَانَ مُتَعَوَّذاً، فَمَا زَالَ یکَرِّرُهَا، حَتَّی تَمَنِّیتُ أنِّی لَم اکُن أسلَمتُ قَبلَ ذَلِکَ الیومِ و صحیح مسلم، ج1، ص 97 بَابُ تَحرِیمِ قَتلِ الکَافِرِ بَعدَ أن قَالَ: لا إلَهَ إلاَّ اللهُ.
37. صحیح البخاری، ج5، ص 85، کتاب المغازی، أخبَرَهُ: أنَّهُ قَالَ لرسُول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) أرَایتَ إن لَقیتُ رَجُلاً مِنَ الکُفَّارِ فَاقتَتَلنَا، فَضَرَبَ إحدَی یدَی بِالسَّیف فَقَطَعَهَا، ثُمَّ لاَذَ منَّی بِشَجَرةٍ، فَقَالَ: أسلَمتُ ِللهِ، أاُقتُلُهُ یا رَسُولَ الله بَعدَ أنَ قَالَهَا؟ فَقَالَ رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) «لاَ تقتُلُهُ» فَقَالَ: یا رَسُولَ الله إنَّهُ قَطَعَ إحدَی یَدی، ثُمَّ قَالَ ذَلکَ بَعدَ مَا قَطَعَهَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) «لاَ تَقتُلهُ، فَإن قَتَلتَهُ فَإنَّهُ بِمَنزِلَتکَ قَبلَ أن تَقتُلَهُ، وَ إنَّکَ بِمَنزِلَتِهِ قَبلَ أن یقُولَ کَلِمَتَهُ الَّتِی قَالَ» و صحیح مسلم، ج1، ص 66، کتاب الإیمان، باب تحریم قتل الکافر بعد إن قال لا إله إلا الله.
38. نووی، شرح نووی بر صحیح مسلم، ج2، ص 104.
39. حسن بن فرحان، داعیه لیس نبیا، ص 123 به نقل از الدرر السنیه، ج9، ص 22.
40. همان، ص 113- 117.
41. ر. ک: سالم بهنساوی، الحکم و قضیه تکفیر المسلم (نقد و بررسی اندیشه‌های تکفیر) ص 207-208.
42. صحی البخاری، ج8، ص 26: بَابُ مَن کَفَّر أخَاهُ بِغَیرِ تَأوِیلٍ فَهُوَ کَمَا قَالََ، أنَّ رَسُولَ الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: «إذَا قَالَ الرَّجُلُ لأخِیهِ یا کَافِرُ، فَقَد بَاءَ بِهِ أحَدُهُمَا»، و صحیح مسلم، ج1، ص 56، باب بَیانِ حَالِ إیمَانِ مَن قَالَ لأخِیهِ مَن قَالَ لأخِیهِ المُسلِمِ یا کَافِر.
43. قسطلانی، إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری، ج9، ص 65.
44. صحیح البخاری، ج8، ص 15، بَابُ مَا ینَهی مِنَ السَّبابِ وَ اللَّعنِ «... من لَعَنَ مُؤمِناً فَهُوَ کَقتلِهِ، وَ مَن قَذَفَ مُؤمِناً بِکُفرٍ فَهُوَ کَقتلِهِ»
45. صحیح مسلم، ج1، ص 57 «...بِالکُفرِ أو قَالَ عَدُوَّ اللهِ. وَ لَیسَ کَذَلِکَ إِلاَّ حَارَ عَلَیه».
46. صحیح البخاری، ج9، ص 49، بَابُ قَول النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم): «مَن حَمَلَ عَلینَا السَّلاَحَ فَلَیسَ منَّا» و صحیح مسلم، ج4، ص 2020، بَابُ النَّهی عَن الإشَارَةِ بِالسَّلاحِ إلَی مُسلِمٍ . قَالَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم): «لَا یشیِرُ أحَدَکُم إِلَی أخِیهِ بِالسَّلاحِ، فَإنَّهُ لَا یدرِی أحَدُکُم لَعَلَّ الشَّیطَانَ ینزِعُ فِی یدِهِ فَیقَعُ فِی حُفرَةٍ مِنَ النَّار».
47. صحیح البخاری، ج1، ص 15 وصحیح مسلم، ج8، ص 170. إِذَا التَّقَی المُسلِمَانِ بِسیَفَیهِمَا فَالقَاتِلُ وَ المَقتُولُ فِی النَّار.
48. صحیح البخاری، ج1، ص 19؛ صحیح مسلم، ج1، ص 57. أنَّ النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: «سِبَابُ المُسلِمِ فُسُوقُ، وَ قِتَالهُ کُفرُ ».
49. شرح النووی علی مسلم، ج2، ص 54.
50. صحیح البخاری، ج2، ص 91، بَابُ الصَّلاَةِ عَلَی الشَّهِیدِ؛ صحیح البخاری، ج5، ص 103 بَابُ: أحُدُ یحِبُّنَا و نُحبَِهُ؛ صحیح البخاری، ج8، ص 90؛ بَابُ مَا یحذَرُ مِن زَهَرةِ الدُّنیا وَ التَّنَافُس فِیهَا؛ صحیح البخاری، ص 8، ص 121، بَابُ فی الحَوضِ صحیح مسلم، ج4، ص 1795 ، بَابُ إثبَاتِ حَوضِ نَبینَا (صلی الله علیه و آله و سلم) وَ صفَاتِهِ؛ «...، وَ اللهِ مَا أخَافُ عَلَیکُم أن تُشرکُوا بَعدیِ، وَ لکِن أخَافُ عَلَیکُم أن تتنافَسُوا فِیهَا»
51. مائده، آیه 44.
52. محمد عبدالسلام فرج، الفریضة الغائبة، ص 4.
53. ابن أبی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج4، ص 1142 یقول: من جحد الحکم بما أنزل الله فقد کفر، و من أقر به و لم یحکم به فهو ظالم فاسق.
54. جامع الشروح و التعلیقات العلمیه علی العقیدة الطحاویة، ج2، ص 527: و لا نری الخروج علی أئمتنا وولاة أمورنا و إن جاروا و لاندعوا علیهم و لا ننزع یدا من طاعتهم و نری طاعتهم من طاعة الله عز و جل فریضة ما لم یأمروا بمعصیة و ندعوا لهم بالصلاح و المعافاة».
55.جامع الشروح و التعلیقات العلمیه علی العقیدة الطحاویة، ج2، ص 527-549.
56. صحیح البخاری، ج4، ص 49: النَّبِی (صلی الله علیه و آله و سلم) قَالَ: «السَّمعُ وَ الطَّاعَةُ حَقُّ مَا لَم یؤمَر بِالمَعصِیةِ، فَإذَا أمِر بِمَعصِیةٍ فَلاَ سَمعَ وَ لاَ طَاعَةَ».
57. صحیح مسلم، ج3، ص1469: باب وُجُوبِ طَاعَةِ الأمَرَاءِ فِی غَیرِ مَعصِیةٍ، وَ تَحرِیمِهَا فِی المَعصِیةِ.
58. ابن بطال، شرح صحیح البخاری، ج5، ص 126.
59. صحیح مسلم، ج3، ص 1480: قَالَ: «سَتَکُونُ أمَرَاَءُ فَتَعرِفُونَ وَ تُنکِرُونَ، فَمَن عَرَفَ بَرِیءَ، وَ مَن أنکَرَ سَلِمَ، وَ لکِن مَن رَضِی وَ تَابَعَ» قَالُوا: أفَلَا نُقَاتِلُهُم؟ قَالَ: «لَا، مَا صَلَّوا».
60. صحیح مسلم، ج3، ص 1476: «یکُونُ بَعدِی أئمَّةُ لاَ یهتَدُونَ بِهُدَای، وَ لا یستَنُّونَ بِسُنَّتی، وَ سَیقُومُ فیهِم رِجَالُ قُلُوبُهُم قُلُوبُ الشَّیاطِینِ فِی جُثمَانِ إنسٍ»، قَالَ: «قُلتُ: کُیفَ أصنَعُ یا رَسُولَ اللهِ، إن أدرکَتُ ذَلِکَ؟ قَالَ: «تَسمَعُ وَ تُطِیعُ للأمِیرِ، وَ إن ضُرِبَ ظَهرُکَ، وَ أخِذَ مَالکَ، فَاسمَع وَ أطِع».
61. صحیح البخاری، ج4، ص 61؛ صحیح مسلم، ج3، ص 1364، بَابُ قَتلِ الصُبیانِ فِی الحَربِ؛ أنَّ عَبداللهِ (رضی الله)، أخبَرَةُ: أنَّ أمرَأةُ وُجِدتُ فِی بَعضِ مَغَازِی النَّبی (صلی الله علیه و آله و سلم) مَقتُولَةً، «فَانَّکَرَ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) قَتلَ النَّسَاءِ وَ الصَّیبانِ.

منابع:
1. ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم (ابن ابی حاتم) مکتبة نزار مصطفی الباز، چاپ: سوم، عربستان سعودی 1419ق.
2. ابن‌الأثیر، أبوالسعادات المبارک بن محمد الجزری، النهایة فی غریب الأثر، الناشر: المکتبة العلمیة، بیروت، 1399 هـ - 1979م.
3. ابن‌بطال، أبوالحسن علی بن خلف بن عبدالملک، شرح صحیح البخاری لابن بطال، تحقیق: أبو تمیم یاسر بن ابراهیم، چاپ دوم، دارالنشر: مکتبة الرشد - السعودیة، الریاض 1423هـ - 2003 م.
4. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، دارالمعرفة، بیروت 1379ق.
5.ــــ ، نزهة النظر فی توضیح نخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر، تحقیق: عبدالله بن ضیف الله الرحیلی، چاپ اول، مطبعة سفیر بالریاض 1422 هـ. ق.
6. ابن‌صلاح؛ ابی عمر عثمان بن عبدالرحمن؛ معرفة أنواع علوم الحدیث (مقدمه ابن‌صلاح فی علوم الحدیث)؛ المحقق: نور الدین عتر، الناشر: دارالفکر - سوریا، دارالفکر المعاصر- بیروت 1406هـ 1986م.
7. ابن‌فارس بن‌زکریاء القزوینی الرازی، أبوالحسین؛ معجم مقاییس اللغة، المحقق، عبدالسلام محمد هارون‌ دارالفکر عام النشر، بیروت 1399 هـ - 1979م.
8. ابن‌قیم الجوزیه، محمد بن أبی بکر بن أیوب بن سعد شمس‌الدین، مدارج السالکین بین منازل ایاک نعبد و إیاک نستعین، محقق: محمد المعتصم بالله البغدادی، دارالکتاب العربی - بیروت 1416 هـ - 1996م.
9. ابن‌منظور محمد بن مکرم؛ لسان العرب؛ دار صادر، چاپ سوم، بیروت 1414ق.
10. الأزهری الهروی،: محمد بن أحمد بن أبو منصور؛ تهذیب اللغة؛ المحقق: محمد عوض مرعب، دار إحیاء التراث العربی ، بیروت 2001م.
11. بخاری، محمّد بن اسماعیل، صحیح بخاری، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر، چاپ اول: دار طوق النجاة، 1422 ق.
12. بهنساوی، سالم، الحکم و قضیه تکفیر المسلم (نقد و بررسی اندیشه تکفیر) مترجم: سالم افسری، نشر احسان، تهران 1392.
13. جوهری فارابی؛ أبو نصر أسماعیل بن حماد؛ الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة؛ تحقیق: أحمد عبد الغفور عطار، چاپ چهارم: دار العلم للملایین، بیروت 1407 هـ - 1987م.
14. سخاوی، محمّد بن عبدالرحمن، فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث للعراقی، تحقیق: علی حسین علی، چاپ اوّل، مکتبة السنة، مصر 1424 هـ. ق.
15. الطبرانی أبوالقاسم، سلیمان بن أحمد بن أیوب بن مطیر اللخمی الشامی، المعجم الأوسط، المحقق: طارق بن عوض الله بن محمد، عبد المحسن بن ابراهیم الحسینی، دار الحرمین، القاهرة، (بی‌تا).
16. طبری ابو جعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ اول: دارالمعرفه، بیروت 1412ق.
17. الطحاوی؛ ابی جعفر احمد بن محمد بن سلامه، جامع الشروح و التعلیقات العلمیه علی العقیدة الطحاویة، چاپ اول، دار بدایه للاعام و النشر، مصر 1431 هـ - 2010م.
18. عینی، محمود بن احمد، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، دار إحیاء التراث العربی، بیروت (بی‌تا).
19. قرطبی محمد بن احمد؛ الجامع لأحکام القرآن، چاپ اول: انتشارات ناصر خسرو، تهران 1364ش.
20. قسطلانی، احمد بن محمّد إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری، چاپ هفتم، المطبعة الکبری الأمیریة، مصر 1323 هـ. ق.
21. مالکی، حسن بن فرحان، داعیه لیس نبیا، دار الرازی، عمان - اردن 1425 هـ ، 2004 م.
22. المَروَزِی، أبو عبدالله محمد بن نضر بن الحجاج؛ تعظیم قدر الصلاة؛ محقق: د. عبدالرحمن عبد الجبار الفریوائی، چاپ اول: مکتبة الدار، المدینة المنورة 1406.
23. مسلم بن حجاج نیشابوری، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلی رسول‌الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، دارإحیاء التراث العربی، بیروت 1412 ق.
24. نووی، یحیی بن شرف، المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج، چاپ اول: دار إحیاء التراث العربی، بیروت 1392 هـ. ق.
25. هیثمی، علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، تحقیق: حسام‌الدین القدسی، مکتبة القدسی، القاهرة 1414 هـ. ق.
منبع:
گروهی از نویسندگان، مجموعه مقالات کنگره جهانی «جریان‌های افراطی وتکفیری از دیدگاه علمای اسلام» جلد ششم، قم: انتشارات دارالإعلام لمدرسة اهل البیت (ع)، چاپ اول، 1393.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام