اطلس > مفاهیم و مبانی > حیات برزخی

حیات برزخی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۲۰ تعداد بازدید: 163

اعتقاد به عالم برزخ یک اعتقاد مشترک میان همه مذاهب اسلامی حتی سلفی هاست. عالمی که میان این جهان و عالم آخرت به نام عالم برزخ قرار گرفته است که ارواح همه انسان ها پس از مرگ تا روز قيامت در آن قرار مي گيرند.



اعتقاد به عالم برزخ یک اعتقاد مشترک میان همه مذاهب اسلامی حتی سلفی هاست. عالمی که میان این جهان و عالم آخرت به نام عالم برزخ قرار گرفته است که ارواح همه انسان ها پس از مرگ تا روز قيامت در آن قرار مي گيرند. مسلمانان اين اعتقاد را از آيه شريفه «و من ورائهم برزخ الي يوم يبعثون»[1]يعني و پشت سر آنها (پس از مرگ) برزخي است تا روز قيامت، اخذ کرده اند. ابن عباس در مورد معنای برزخ در آیه شریفه می گوید: مراد از برزخ در آیه « ومن ورائهم برزخ» یعنی اجلی است تا یک زمان مشخصی.[2]

البته از جزئيات آن جهان آگاهي تفصیلی وجود ندارد و همين قدر بر اساس روايات، وارد شده که ارواح انسانهای صالح و مومن در آن جهان، متنعّم به نعمت هاي فراوانی مي شوند به عنوان مثال، شهداء در آن دنيا به لحاظ ايمانشان، متنعم به نعمتهاي الهی می شوند.[3] و همچنين ارواح ظالمان و حاميان آنها در آن جهان معذّبند همان طور که قرآن درباره فرعون و آل فرعون می گويد: «عذاب آنها (در برزخ) آتش (دوزخ) است که هر صبح و شام بر آن عرضه می شوند و روزي که قيامت بر پا شود می فرمايد: آل فرعون را داخل سخت ترين عذاب ها کنيد.[4]

در روايات اسلامی از پيامبر (ص) نقل شده است که فرمودند: قبر يا باغي است از باغ هاي بهشت يا حفره اي از حفره هاي دوزخ.[5] این اعتقاد تنها از معتقدات اهل سنت و تشیع نیست بلکه سلفی ها و حتی تکفیری ها همانند داعش نیز به آن معتقدند. طرطوسی از نویسندگان سلفی جهادی چنین می گوید: «ونعتقد جازمين بأن الموت حق .. وأن عذاب القبر ونعيمه حق»[6] اعتقاد داریم که مرگ حق است و عذاب و نعمت در عالم برزخ حق است. گروه داعش نیز به مساله حیات برزخی معتقد است و آن عالم را چنین توصیف می کند: ایمان داریم که عذاب و نعمت در عالم برزخ حق است. و آن عالم محلی است که خدا هر که را بخواهد معذب نماید و هر که را بخواهد می بخشاید. و به مساله نکیر و منکر ایمان داریم آن چنان چه از رسول گرامی اسلام برای ما ثابت شده است.[7] این کلمات می رساند که حیات عالم برزخ امر مسلمی میان همه فرق اسلامی است.

بحث حیات برزخی مورد پذیرش تمام مذاهب اسلام است حتی سلفی و وهابی ها نیز بدان اقرار می کنند. ولی اختلاف بر سر تاثیر گذاری عناصر آن عالم با این عالم است. تاثیر گذاری عناصر آن عالم برای این عالم مورد انکار طیف وسیعی از سلفی ها همچون: وهابی ها و تکفیری هاست. بدین سبب وهابی ها به حرمت و تکفیر و تبدیع زیارت قبور، استعانت از اموات و توسل حکم کرده اند. در ذیل بحث عالم برزخ مساله سماع اموات مطرح است که طیف تکفیری ها، منکر سماع اموات هستند. تکفیری ها با مستمسک آیه« انک لاتسمع الموتی» به انکار سماع موتی می پردازند. ناصرالدین البانی (1332-1420ق) معتقد است که آیه مذکور بر عدم سماع موتی دلالت می کند. وی می گوید: «لا يوجد دليل في الكتاب والسنة على أن الموتى يسمعون، بل ظواهر النصوص تدل على أنهم لا يسمعون كقوله تعالى :" وما أنت بمسمع من في القبور» [8] در کتاب و سنت دلیلی مبنی بر شنوایی مردگان وجود ندارد؛ بلکه ظواهر نصوص بر عدم سماع مردگان دلالت می کند. در جای دیگر می آورد که مطابق آیه، مردگان مطلقا نمی شنوند. يقتضي أنهم لا يسمعون مطلقا كما هو الحق الظاهر الذي لا خفاء فيه.[9] حق مطلب در فهم ظاهر نص قرانی این است که مردگان مطلقا شنوایی ندارند.

هرچند این برداشت به دلیل روش ظاهر گرایی سلفیه در فهم نصوص و رد استعمال مجاز در قرآن است که موجب شده آنان با تمسک به ظواهر آیاتی، همچون «انک لاتسمع الموتی» به عدم سماع اموات معتقد شوند. ولی برخلاف آنچه که وهابیت برداشتی ظاهری از آیه دارند و مطابق این برداشت موتی را به معنای مردگان و سماع را به معنای شنواندن  تفسیر می کنند[10] در مقابل  بسیاری مفسرین مراد از موتی را کفار و سماع را به هدایت یا پذیرش حق تعبیر می کنند. چنان که ابن جریر طبری، شخصیت مورد اعتماد ابن تیمیه -که تفسیرش صحیح ترین تفاسیر و اسانیدش ثابت و فاقد بدعت در نظر ابن تیمیه بوده[11]-  آورده مراد آیه از مردگان کفار است و مراد  از سماع، پذیرش و تفهیم حق، (یا هدایت[12]) می باشد.

نتیجه:

اصل پذیرش حیات برزخی ثابت است. اختلاف در مساله حیات برزخی به  شنوایی اموات بر می گردد که تکفیری ها به انکار آن می پردازند.  بر خلاف ادعای وهابیت در تفسیر آیه «انک لاتسمع الموتی» که مجاز را از معنای آیه سلب کرده اند ولی فهم اکثر مفسرین در مورد واژه «موتی» کفار است و مراد از واژه «سماع» هدایت می باشد.

پی نوشت:



[1]. مؤمنون، 100.

[2]. تفسير الطبري = جامع البيان ت شاكر (19/ 70) أجل إلى حين.

[3]. آل عمران، 169

[4]. مؤمن، 46.

[5]. علامه مجلسي، بحار الانوار، ج 6، و همچنين بنگريد؛ صحيح بخاري ج 3 ص 99.

[6]. ابوبصیر طرطوسی، هذه عقيدتُنا وهذا الذي نَدعُو إليه  ص 23

[7]. هذه عقیدتنا، تنظيم القاعدة في بلاد الرافدين، ص 3 گروه القاعده در بلاد الرافدین در کتاب هذه عقیدتنا چنین می نویسد:  ونؤمن أن عذاب القبر ونعيمه حق، يعذب الله من استحقه إن شاء، وإن شاء عفى عنه، ونؤمن بمسألة منكر ونكير على ما ثبت به الخبر عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، مع قول الله تعالى: {يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحياة الدنيا وفي الآخرة ويضل الله الظالمين ويفعل الله ما يشاء}.

[8]. سلسلة الأحاديث الضعيفة والموضوعة وأثرها السيئ في الأمة (3/ 285)

[9]. الآيات البينات في عدم سماع الأموات على مذهب الحنفية السادات (ص: 23)

[10]. فتاوا نور علی الدرب، بن باز، ج14،ص 149.

[11]. ابن تيميه،مقدمة في أصول التفسير،ج1،ص51.

[12].طباطبایی، المیزان، ج15، ص390.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

هجرت

مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

دعا در کنار قبور

آل الشیخ

اسلام در نظر فقهای فریقین

تقلید در دیدگاه سلفی‌های تکفیری

سلفیه جهادی

انقطاع عمل بعد از موت

حیات برزخی

ظاهر گرایی از دیدگاه سلفیها

اسلام در قرآن و روایات

تأویل از دیدگاه سلفیها

تشبه به کفار

گریه و عزاداری

دموکراسی

ولاء و براء

إرهاب

سفر برای زیارت قبور اولیای الهی

استغاثه به ارواح اولیای الهی

زیارت قبور برای زنان

دار الاسلام

دموکراسی

بنا بر قبور

تسمیه به «عبد» و «غلام»

سنت و بدعت

ترور (فتک و اغتیال)

آخر الزمان

سوگند به غیر خدا

نذر و ذبح برای غیر خدا

احتفال

امت

جماعت

معذوریت جاهل (عذر به جهل)

خروج بر حکام مسلمان (1)

دار الکفر و دار الحرب

دشمن نزدیک و دور

خروج بر حاکم مسلمان (2)

تکفیر مطلق و معین

حقیقت و مجاز

حکم بغیر ما انزل الله

تأویل در اصول

طلب شفاعت از اولیای خدا

مانعیت تأویل

سلطه غیبی (ولایت تکوینی)

موانع تکفیر

نواقض الاسلام (2)

مفهوم و مراحل شرک

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

تكفير در نگاه انديشمندان اسلامى

سلفیان و توحید

توحید و شرک

تعریف جهاد نزد علمای اسلام

دولت در اندیشه اسلامی معاصر

عقل از دیدگاه وهابیت

عملیات انتحاری دراسلام  

اسلام و ايمان

عدو قریب و بعید

توسل

تکفیر اهل قبله

نقد و بررسی دیدگاه سلفی جهاد درباره رومیه

پرچمهای سیاه گروه های تکفیری

تبرک

کفر در لغت و اصطلاح

استشهادی

معنای اسلام و ایمان

عدو قریب و بعید

دابق

جهاد در نظر شیعه و سنی

سماع موتی

استعانت از کفار در جهاد

عبادت از منظر سلفی ها

توحید و شرک از منظر سلفیان

سب صحابه

مفهوم شناسی جهاد از نگاه سلفیه

جاهلیت

نکایه، انهاک، ادارة التوحش

مبانی فکر سلفیه