مقالات > تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۱۹ تعداد بازدید: 388

دین اسلام پیام آور صلح و آشتی است. این دین ظهور پیدا کرد تا مردم را از تاریکی‌های جهالت و نادانی به نور ایمان رهنمون سازد. خداوند متعال برای متمایز ساختن کافر از مسلمان نشانه‌های ظاهری، که همان گفتن شهادتین است، در نظر گرفته تا هر کسی که به آنها اقرار کند، مسلمان و هرکسی که منکر آنها شود کافر است.



نویسنده: احمد سارمی (1)

چکیده:

دین اسلام پیام آور صلح و آشتی است. این دین ظهور پیدا کرد تا مردم را از تاریکی‌های جهالت و نادانی به نور ایمان رهنمون سازد.

خداوند متعال برای متمایز ساختن کافر از مسلمان نشانه‌های ظاهری، که همان گفتن شهادتین (2) است، در نظر گرفته تا هر کسی که به آنها اقرار کند، مسلمان و هرکسی که منکر آنها شود کافر است.

مسلمانان در عصر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در زمینه‌ی اصول و فروع دارای یک روش بودند، ولی دیری نپایید که فتنه‌ای بزرگ پدیدار گشت و برخی از مسلمانان براساس فهم غلط و بینش نادرست از اسلام، مسلمانان گناه کار را تکفیر کردند. نوزاد آن فتنه، روز به روز بزرگ‌تر شد، تا جایی که برخی، بزرگان دین را نیز تکفیر کردند. پس از مدتی آتش فتنه فروکش کرد و این اندیشه وارونه متلاشی شد، ولی به خاطر آگاهی اندک برخی از مسلمانان از رهنمودهای واقعی اسلام، بار دیگر این فکر از سرآستین فریب خوردگان استکبار سردرآورد و گروهی فریب خورده به این گونه افکار و اعتقادات گرایش پیدا کردند، و پا را فراتر از هم کیشان گذشته خود گذاشته، بلکه براساس اصول و مبانی دیدگاه‌های افراطی برخی از خوارج، هرکسی به آن نپیوندد و اعتقادات آنها را قبول نداشته باشد، نیز کافر است. براین اساس، این مقاله، اندیشه تکفیر، از دیدگاه قرآن، ائمه و مجتهدین بررسی نموده و ریشه‌ها و عوامل تکفیر مسلمانان و پیامدها و آثار آن را در جامعه اسلامی برشمرده است و راه حل‌های برون رفت از آن را اشاره نموده و وظیفه‌ی علمای اسلام در برابر حرکت تکفیری‌ها را به صورت خلاصه نگاشته است.

مقدمه

اختلاف، درگیری و تکفیر از عواملی است که موجب ویرانی‌های فراوان و نابودی استعدادها و امکانات مادی و معنوی یک دین و امت می‌گردد. از سویی تفرقه بهترین بستر نفوذ دشمنان اسلام و سیطره آنان بر سرنوشت امت اسلامی است، بررسی چنین آفتی در درون امت اسلامی و کشف راه‌های برون رفت از آن ضرورت‌های اساسی است و باید مسلمانان از هر فرقه و مذهبی در برابر این پدیده‌ی غم انگیز، مقابله نمایند. با نگاهی به جامعه اسلامی درمی‌یابیم که قتل‌ها، ویرانی‌ها، انفجارها، در کشورهای اسلامی مصیبت‌ها آفریده است. در فلسطین، سوریه، عراق، پاکستان، افغانستان، خون‌ها ریخته شده و بناها ویران شده است. چرا کشورهای غیرمسلمان به دنبال پیشرفت، ابتکار، اختراع و نوآوری‌های جدید هستند، ولی امت اسلامی درگیر دشمنی، تفرقه و تکفیر باشد؟ آیا حرکت تند تکفیری‌ها یک عذاب برای امت اسلامی نیست؟ آیا علمای امت نباید در مقابل این حرکت، برنامه ریزی دقیق داشته باشند، تا نقشه دشمنان اسلام را خنثی نمایند؟ در واقع یکی از دردناک‌ترین وسایلی که امروزه جهان اسلام با آن روبرو روست، فتنه تکفیر است. پیشینه تکفیر، به صدر اسلام باز می‌گردد، به این معنا که در دوره‌هایی از تاریخ، گروه‌هایی از مسلمانان، مخالفان خود را کافر نامیده‌اند، واقعه مهم تاریخی درباره‌ی تکفیر، غائله خوارج است. خوارج در زمان خلافت حضرت علی (علیه السلام) بعد از ماجرای حکمیت، ظهور کردند و نام «شُراة» یعنی «خریداران بهشت» یا «خودفروشان به خدای بزرگ» را برای خود انتخاب کردند ولی مسلمانان آنها را خوارج (خارج شدگان از دایره اسلام) نامیدند. ریشه خوارج به مرد بی ادبی به نام حرقوص، ملقب به «ذوالخویصره» در زمان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) بازمی‌گردد، ماجرا از این قرار بود که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)‌ بعد از غزوه حنین مشغول تقسیم غنائم در بین مسلمانان بود که این فرد بی‌ادب به ایشان اعتراض کرد و گفت: «یا رسول الله اتق الله یا رسول الله اعدل»؛‌ای پیامبر از خدا بترس و غنایم را عادلانه تقسیم کن. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: اگر من عادل نباشم چه کسی عادل است؟ آن گاه حضرت عمر و حضرت خالد بن ولید گفتند:‌ ای پیامبر دستور بفرما تا گردنش را بزنیم. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: از او دست بردارید که از شالوده مذهب او گروهی پیدا می‌شوند قرآن می‌خوانند، ولی از گردنشان تجاوز نمی‌کند، مسلمانان را می‌کشند و از کافران اعراض می‌نمایند. اگر من زنده بمانم مانند قوم عاد آنان را نابود خواهم نمود. (3)

مفهوم تکفیر

تکفیر، واژه‌ای است که با آن، فردی به کفر منسوب و متصف می‌شود و در اثر آن، چنین فردی متصف از چارچوب اسلام خارج می‌گردد و دیگر احکام اسلام بر او مترتب نمی‌شود؛ یعنی مسلمان نیست. از این رو، عنوان کفر در روابط اجتماعی، معاشرت‌ها، دادوستدها و در نکاح، اکل، شرب و ...تأثیر می‌گذارد.

البته در جوامع اسلامی، کمتر کسی است که با واژه کفر و تکفیر آشنایی نداشته باشد، ولی مفهوم دقیق لغوی، اصطلاحی و قلمرو فقهی در این مجال خالی از لطف نیست.

تعریف کفر

کفر در لغت به معنای پوشاندن شیء یا پوشیدن، انکار نعمت به کار رفته است و مقابل این واژه، ایمان است. به عنوان مثال، کشاورز و شب را کافر می‌گویند، چون زمین و فضا را می‌پوشاند. کفر و نعمت و کفران آن، به معنای پوشیدن نعمت و به مقتضای آن عمل نکردن است.

راغب می‌نویسد: «الکفر فی اللغه ستر الشی و وصف اللیل باالکافر لستره الاشخاص و الزارع لستره و البذر فی الارض...و کفر نعمه و کفران‌ها ستره بترک ادا شکرها» (4)

مفهوم اصطلاحی کفر

کفر در اصطلاح شرع، یعنی انکار اصلی از اصول دین یا انکار یکی از ضروریات دین (با علم به آن) در سخن یا کردار است.

قرآن کریم اقسام کافر را چنین می‌شمارد:

انکار اقسام توحید و یا برای خداوند متعال شریک قرار دادن.

(لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ)؛ (5)

«بی‌گمان کسانی کافرند که می‌گویند (خدا در عیسی حلول کرده است) و خدا همان مسیح پسر مریم است.»

(لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ)؛ (6)

«بی‌گمان کسانی کافرند که می‌گویند خداوند یکی از سه خداست!»

انکار رسالت پیامبر گرامی اسلام؛

(فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ)؛ (7)

«هرگز خداوند آنانرا نمی‌آمرزد. این بدان خاطر است که به خدا و پیغمبرش ایمان ندارد»

انکار قرآن کریم

(یَقُولُ الَّذِینَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ)؛ (8)

«می‌گویند [کسانی که کافر شدند] نیست آیات قرآنی مگر افسانه پیشینیان»

انکار قیامت و معاد

(أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ)؛ (9)

آنان (کفار) کسانی‌اند که به آیات قرآنی و دلایل قدرت پروردگارشان و ملاقات او (در جهان دیگر، برای حساب و کتاب) بی‌باور و کافرند در نتیجه اعمالشان باطل و هدر می‌رود.

عدم انحصار عبادت برای خداوند

(وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ یَضُرُّهُمْ وَ لاَ یَنْفَعُهُمْ)؛ (10)

«اینان (کفار) غیر از خدا چیزهایی را می‌پرستند که نه بدیشان زیان می‌رساند و نه سودی عائدشان می‌سازند.»

دیدگاه قرآن کریم

قرآن کریم، مسلمانان را از کافر انگاشتن هرکه تظاهر به اسلام نماید بر حذر داشته و فرموده است:

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَیْکُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ کَثِیرَةٌ کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللَّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیراً)؛ (11)

«اى كسانى كه ایمان آورده‌اید! هنگامی که در راه خدا بیرون می‌روید بررسی کنید و به کسی که برای شما تظاهر به اسلام می‌نماید نگویید که تو مؤمن نیستی، تا فراخی زندگی دنیا را تحصیل نمایید، چون آن که نزد خدا بهره‌های فراوان است، شما پیشتر چنین بودید پس خدا بر شما منت نهاد، اکنون بررسی کنید همانا خداوند به آنچه انجام مى‌دهید آگاه است.»

در شأن نزول این آیه روایت شده است که پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) گروهی از اصحاب خود را به فرماندهی اسامة بن زید برای جنگ با بنی ضُمره فرستادند. آنان با مردی از قبیله مذکور به نام مِرداس روبه رو شدند که مقداری دارایی و شتری سرخ رو داشت، هنگامی که مِرداس با سپاه اسامه روبه رو شد برآنان سلام کرد و کلمه شهادتین را بر زبان راند، اما اسامه به سخن او توجهی نکرد و وی را به قتل رساند تا دارایی و شتر او را به غنیمت بگیرد. همراهان اسامه پس از بازگشت ماجرا را به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) گزارش دادند و گفتند: ‌ای رسول خدا! ندیدی که اسامه چگونه مردی را که می‌گفت لا اله الا الله محمد رسول الله به قتل رساند!؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی این گزارش را شنید خطاب به اسامه فرمود: با لااله الاالله چه کردی؟ اسامه گفت ای رسول خدا! آن مرد تنها برای این شهادتین را گفت که جان خویش را حفظ کند. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: آیا تو دلش را شکافتی و از درونش آگاهی یافتی؟ در این هنگام آیه مذکور نازل شده و اسامه سوگند یاد کرد که دیگر هرگز با کسی که شهادتین را بر زبان می‌راند نجنگد. (12)

این روایت و روایات فراوان دیگر، هم حاکی از آنند که نمی‌توان کسی را که شهادتین بر زبان جاری می‌کند، کافر یا مشرک نامید. و به این بهانه جان و مال او را حلال شمرد.

از این رو هیچ یک از پیشوایان مذاهب و شخصیت‌های بزرگ اسلامی، تکفیر مسلمین را بر خود روا نمی‌شمردند و عناوین چون کافر و مشرک را بر اهل قبله اطلاق نمی‌نمودند.

مفهوم آیه و روایات اسامه این است که اگر کسی اظهار اسلام کند (یعنی شهادتین بگوید) مسلمان است و نمی‌شود او را تکفیر نمود. تنها اگر همین آیه و روایت را داشتیم، برای منع از تکفیر و احترام اهل مذاهب و فرقه‌های اسلامی به یکدیگر کافی بود، چون درصورتی که شخصی شهادتین را پناهگاه خود قرار دهد، این قدر احترام دارد. بدون تردید کسانی که بدون این انگیزه، شهادتین گفته و می‌گویند، از احترام والاتر و بالاتری باید برخوردار باشند و عناد و دشمنی و سب و لعن و طرد و تفسیق و تکفیر آنها جایز نخواهد بود.

هم چنین قرآن مجید برای دو طایفه از مسلمانان که به جنگ پرداخته‌اند ایمان قایل شده است:

(وَ إِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّى تَفِی‌ءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ)؛ (13)

«اگر دو گروه از مؤمنان با یکدیگر به جنگ برخاستند، میانشان آشتی برقرار کنید. و اگر یک گروه بر دیگری تعدی کرد، با آن که تعدی و تجاوز نموده بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد.»

تا آنجا که می‌فرماید: «هرآینه مؤمنان برادران همدیگرند. پس میان برادرانتان آشتی برقرار کنید.»

چنان که در حدیث صحیحی وارد شده است که رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرمایند:

«هرگاه دو مسلمان بر روی هم شمشیر بکشند قاتل و مقتول در جهنم خواهند بود.» امام بخاری با استدلال این حدیث فرموده است:

«ارتکاب گناه موجب کفر نمی‌شود. و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ضمن این که آنان را به جهنم وعید داده است، باز آنان را مسلمان قلمداد نموده است. و تکفیر ننموده است.»

تکفیر از دیدگاه رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در محیط و شرایطی دعوت خویش را آغاز کرد که جامعه در امواج گوناگونی از جهالت و بت پرسی و ادیان منحرف جعلی غوطه ور بود. به طوری که اعراب جاهلی، که به بت پرستی سرگرم بودند، از یک سو هرگونه نغمه‌ی مخالف را سرکوب می‌کردند و از سوی دیگر، مبلغان سرسخت یهود و نصاری، سعی در گسترش مذهب خویش در میان عربها داشتند.

در چنین فضا و جوّ مسمومی آن حضرت با گفتار و نیز برخوردهای سالم و سازنده، توانست انسان‌های بی‌شماری را جذب تعالیم حیات بخش اسلام نماید و هرگونه جوّ تکفیر و اتهام را در جامعه از بین برده و زمینه را برای برخورد مناسب و صحیح اندیشه‌ها و تضارب آراء فراهم سازد.

و رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:

«اذ قال الرجل لاخیه کافر، فهو کقتله و لعن المومن کقتله»؛

«هرکسی به برادر دینی خود، کافر خطاب کند مثل این است که او را کشته است و همچنین لعن مومن مثل کشتن اوست.» (14)

و همچنین حضرت انس از رسول کرم (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت می‌کند که حضرت فرمودند:

«ثلاث من اصل الایمان الکف عمن قال لا اله الا الله لانکفر بذنب و لانخرجه من الاسلام بعمل....»؛

«سه چیز از اصل ایمان است: یکی دست برداری از کسی که اقرار به لا اله الا الله کند، او را به بهانه‌ی گناهی که مرتکب شده یا عملی که انجام داده تکفیر و از ملت اسلامی خارج نمی‌کنیم.»

امام بخاری از حضرت عمر بن خطاب روایت نموده است:

مردی در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به نام عبدالله و ملقب به حمار که گاه گاهی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را می‌خنداند، رسول خدا او را به علت شراب خواری به شلاق خوردن محکوم نموده است. روزی بار دیگر وی را نزد آن حضرت آوردند، و به شلاق محکوم گردید و حکم بر او جاری شد. مردی گفت: خدایا او را لعنت کن! تا کی می‌خواهد به این کارش ادامه دهد؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:

(لا تلعنوه فو الله ما علمت انه لایحب الله و رسوله)؛

«او را مورد لعن قرار ندهید، به خدا قسم من هنوز مطمئن نیستم که او خدا و پیامبر را دوست ندارد» و در بعضی روایات این گونه آمده است: «لقد علمت انه یحب الله و رسوله»؛ من مطمئن هستم که او خدا و رسولش را دوست دارد.

این‌ها همه با وجود تکرار شراب خواری و اصرار بر آن و انکار حرمت شراب خواری از جانب این شخص بوده است، تا آنجا که ابن حجر در فتح الباری از ابن عبدالبر روایت کرد است که این مرد پنجاه بار شلاق زده شد با این همه رسول خدا از لعنت کردنش منع می‌فرماید، بیان می‌دارد که او خدا و رسول را دوست دارد.

وی در بیان فواید این حدیث این گونه اظهار می‌دارد:

الف. این حدیث، ردی است بر کسانی که گمان می‌دارند مرتکب گناه کبیره کافر است، به دلیل این که آن حضرت از لعنت کردن آن مرد شراب خوار نهی فرمود و دستور داد که او را دعا کنند.

ب. این حدیث، متضمن این حقیقت است که میان ارتکاب امور منع شده با محبت خدا و پیامبر، تناقض و منافاتی وجود ندارد، چنان که آن حضرت فرمود این شخص با وجود ارتکاب آن عمل زشت، خدا و رسولش را دوست دارد.

ج. کسانی که مرتکب گناه و معصیت و حتی مرتکب تکرار آن می‌شوند، چنین اعمالی باعث نمی‌شود که محبت خدا و پیامبر را از دل آنان بیرون گرداند. (15)

رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرمایند:

«اهل لا اله الا الله تکفروهم بذنب ولاتشهدوا علیهم بشرک»؛

کسی که گوینده لا اله الا الله است، به خاطر گناه، حکم به کفر و شرکش نکنید (16)

از حضرت عایشه نقل شده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:

«لاتکفروا احدا من اهل القبلة بذنب و ان عملوا بالکبائر» (17)

«حق ندارید هیچ یک از اهل قبله را به خاطر گناهش تکفیر کنید، هرچند بزرگ‌ترین گناه را مرتکب شده باشد».

حضرت ابوذر روایت می‌کند که من از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می‌فرمودند:

«لایرمی رجل رجلا بالفسوق ولایرمیه بالکفر الاارتدت علیه». (18)

مبادا کسی را به خاطر گناه و فسقی متهم به کفر کنید، مگر این که مرتد شود و اگر به کسی که این چنین نیست، تهمت کفر زدید، خودتان کافر می‌شوید.

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:

«ایها رجل مسلم کفر رجلا مسلما، فان کان کافرا و الاکان هوالکافر»؛ (19)

هرشخص مسلمانی، مسلمان دیگری را متهم به کفر کند، اگر طرف این گونه نباشد، خودش کافر می‌شود.»

حضرت عبدالله بن عمر روایت می‌کند که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:

«کفوا عن لااله الاالله لاتکفروهم بذنب، من اکفر اهل لااله الاالله فهوالی الکفر اقرب»؛

دست بردارید از گویندگان لا اله الا الله و آنها را به خاطر یک گناه متهم به کفر نکنید و هرکسی گوینده لااله الاالله را متهم به کفر کند، خودش به کفر نزدیک‌تر است.

تکفیر از دیدگاه سیدنا حضرت علی (علیه السلام)

حضرت علی (علیه السلام) که یکی از قربانیان اندیشه مخرّب تکفیر است، هیچ گاه از این اندیشه مخرب علیه مخالفان خود استفاده نکرده و علی رغم این که مشی سیاسی و اعتقادی خوارج درست در نقطه مقابل آن حضرت بود و در محافل خصوصی و عمومی در مسجد کوفه و خلاصه هرکجا می‌توانستند آن امام همام (علیه السلام) را طعن زده و لعن، تکفیر و تمسخر می‌کردند؛ هیچ گاه حلم خود را از دست نداد و به آنها نهیب و عناب نزد؛ به عنوان نمونه:

یک بار که آن حضرت بر بالای منبر بود شخصی از وی سؤالی کرد و او «فی البداهه جواب گفت». یکی از اینها (خوارج) حاضر بود و گفت: «قاتله الله ما افقهه»، «خدا او را بکشد عجب دانشمند است» خواستند معترض او شوند، اما آن حضرت آنان را بازداشت و گفت رهایش کنید او تنها مرا فحش داده است.

خوارج به مسجد می‌آمدند، ولی چون علی را کافر می‌دانستند، به او اقتدا نمی‌کردند و جداگانه به نماز می‌ایستادند و حتی گاه از ایجاد مزاحمت و اشکال در نماز حضرت ابایی نداشتند. درجلو چشم دیگران به حضرت اهانت و جسارت می‌کردند و علی حلم می‌ورزید. (20)

نحوه‌ی برخورد حضرت علی (علیه السلام) با خوارج از شگفت انگیزترین بخش‌های خواندنی تاریخ اسلام است. از زمانی که آنها به عنوان یک گروه کج فکر و افراطی، از حکومت حضرت علی (علیه السلام) کناره گرفتند و صحرایی در نزدیکی کوفه را، مرکز اجتماع خود قرار دادند، سپس سرکشی را شروع کردند و بیرون شهر خیمه زدند تا زمانی که جنگ نهروان را آغاز کردند، برخوردهای زیادی به صورت گفت و گوی پراکنده و یا به صورت اجتماعات بین حضرت علی (علیه السلام) و آنها به وجود آمد. با این که در این بحث‌ها و گفت و گو خوارج، علی (علیه السلام) را به شرک و کفر متهم کردند، ولی آن حضرت با سعه صدر و دید وسیع اسلامی، با آنان برخورد می‌کرد و منطق و استدلال را، وسیله پاسخ گویی به اتهام‌ها و ناسزاهای آنان قرار می‌داد، هیچ گاه آنان را کافر خطاب نکرد حتی در مقابل شعار «لا اله الا الله » که متأسفانه برای تکفیر علی (علیه السلام) و پیروانش چماقی شده بود حضرت با کمال متانت و آرامی، همراه با برهان و استدلال می‌فرمود: این شعار، سخن حقی است، ولی در گفتن آن، هدف باطلی نهفته است. (غیر خدا فرمانروایی وجود ندارد) درصورتی که مردم، خود را به فرمانروایی از بشر، محتاج می‌دانند حال، گاه آن فرمانروا نیکوکار است، گاه بدکار، تا در پرتو حکمت او، مؤمن، کارهای شایسته خود را انجام می‌دهد، و بی دین و کافر، از زندگی خود بهره مند می‌گردد. (21)

فتوای متکلمین و فقهای اهل سنت درباره تکفیر

امام اعظم ابوحنیفه (رحمه الله) امام پیروان مذهب حنفی (متوفای 150ق) می‌فرماید:

«انی لم اکفر احداً من اهل القبلة»؛ من هیچکس را از اهل قبله تکفیر نمی‌کنم.

همین جمله را ابن تیمیه حرّانی می‌آورد:

«و اما ابوحنیفه (رضی الله عنه) انه لم یکفر احداً من اهل القبلة»؛

«ابوحنیفه (رضی الله عنه) احدی از اهل قبله را تکفیر نکرده است.» (22)

هم چنین امام نووی از فقهای بزرگ مذهب شافعی، از حضرت امام شافعی نقل کرده است:

«محکی عن امامنا الشافعی رحمه الله لقوله اقبل شهادة اهل الاهواء لاالخطابیة من الرافضه»؛

«من شهادت تمام فرقه‌های اسلامی را می‌پذیرم و آنها را مسلمان می‌دانم حتی آنهایی را که قبول ندارم». (23)

امام عضدالدین ایجی که از علمای بزرگ علم کلام هستند می‌فرمایند:

«جمهور المتکلمین و الفقهاء علی انه لایکفر احداً من اهل القبله»؛

«عقیده جمهور متکلمین و فقهای اهل سنت این است که هیچ کس از اهل قبله را نباید تکفیر کرد.» در ادامه می‌فرمایند:

«لم یبحث النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) عن اعتقاد من حکم باسلامه فیها ولاالصحابه و لاالتابعون فعلم ان الخطاً فیها اولیس قادحا فی حقیقة الاسلام»؛

«پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و صحابه و تابعین از عقیده کسی بحث نمی‌کرد و این که اگر کسی می‌گفت: من مسلمان هستم دیگر تفتیش نمی‌کرد که مسلمان واقعی است و یا خیر، خطاکرن در عقیده ضرر به حقیقت اسلام نمی‌زند.» (24)

حضرت امام تفتازانی از علمای برجسته علم کلام می‌فرماید:

«ان مخالف الحق من اهل القبلة لیس بکافر ما لم یخالف ما هو من ضروریات الدین کحدوث العالم و حشر الاجساد و استدل بقوله: ان النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) و من بعده لم یکونوا یفتنشون عن العقائد و ینبهون علی ما هوالحق»؛

«کسی که از جمله‌ی اهل قبله به حساب بیاید، و اگر چه مخالف حق باشد، به او کافر گفته نمی‌شود. تا زمانی که یکی از ضروریات دین: مثل حدوث عالم و حشر اجساد را منکر نشود، چون پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اصحاب آن حضرت از عقاید مردم تفتیش نمی‌کردند و عقاید مردم را بر حق حمل می‌کردند.» (25)

هم چنین ابن نجیم مصری از فقهای به نام احناف همین مطلب را بیان می‌کند. (26) امام ابوالحسن اشعری – بنیان گذار مکتب اشاعره- وقتی که زمان فوتش نزدیک شد همه شاگردان و یارانش را جمع کرد و فرمود:

«اشهد علی انی لااکفر احدا من اهل هذه القبله لان الکل یشیرون الی معبود واحد و انما هذا اختلاف العبارات»؛ (27)

«از طرف من شهادت و گواهی بدهید که من هیچ کس از اهل این قبله را تکفیر نمی‌کنم چون همه، به یک معبود اشاره می‌کنند و این که یکی اشعری شده، دیگی ما ماتریدی، بعضی معتزلی و برخی امامی، فقط به خاطر تفاوت عبارات می‌باشد.»

همچنین از قول ایشان می‌خوانیم:

«اشهدوا عی انی لااکفر احدا من اهل القبله بذنب لانی رأیتهم کلهم یشیرون الی معبود واحد، والاسلام یشملهم و یعمهم»؛ (28)

«همه شهادت بدهید که من احدی از اهل قبله را به خاطر انجام گناه تکفیر نمی‌کنم، چون همه به سوی یک معبود اشاره می‌کنند و اسلام همه فرقه‌های اسلامی را در برمی‌گیرد.»

امام ذهبی از قول امام ابن تیمیه نقل می‌کند:

«وکذاکان شیخنا ابن تیمیه فی الاواخر ایامه یقول انا لااکفر احداً من الامه»؛

«استادم ابن تیمیه هم در آخر عمرش که اجلش فرا رسید می‌فرمود من هیچ یک از امت محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) را تکفیر نمی‌کنم.»

«و یقول قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) لایحافظ علی الوضوو الا مومن فمن لازم الصلوات بوضوء فهو مسلم».

«می‌فرمود: پیامبر عظیم شأن اسلام فرمود هرکسی با وضو به نمازهای واجب ملتزم باشد مسلمان است». (29)

طحاوی هم می‌نویسد:

«و نسمی اهل قبلتنا مسلمین مومنین ما داموا بما جاء به النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) معترفین قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) من صلی صلاتنا و استقبل قبلتنا و اکل ذبیحتنا فهو المسلم و ان المسلم لایخرج من الاسلام بارتکاب الذنب مالم یستحله» (30)؛

«اهل قبله تا هنگامی که به دستورهای پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) مومن و معترف باشند، مسلمان و مومن خواهند بود، زیرا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود کسی که نماز ما را به جای آورد و قبله ما را بپذیرد و ذبیحه ما را بخورد مسلمان و مومن خواهد بود. مسلمان را به وسیله انجام گناه نباید تکفیر کرد تا وقتی که آن را حلال نداند.» (31)

حضرت امام محمد غزالی از دانشمندان مذهب شافعی، بعد از بحث کردن از معتزله و مشبّه و دیگر فرقه‌های مبتدعه در دین، و خطا کار در تأویل، فرموده است که آنها در اجتهاد خطا کرده‌اند. چیزی که لازم است طالب به سوی آن گرایش پیدا کند این است: «تا زمانی که راهی وجود دارد از تکفیر احتراز شود که همانا حلال شمردن خون و مال نمازگزاران به سوی قبله و اقرار کنندگان به کلمه لا اله الا الله خطا است.» خطای باقی گذاشتن هزاران کافر در قید حیات آسان‌تر از خطای ریختن قطره‌ای از خون مسلمانی است.

همانا رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود به من دستور داده شده است که با مردم بجنگم تا این که بگویند:

«لا اله الا الله، محمدرسول الله، پس وقتی آن را گفتند خون و مال ایشان از تعرض مصون است؛ مگر در مواردی که باید به حق مجازات شوند. (32)

حضرت امام شاطبی از فقهای مذهب مالکیه در کتاب الاعتصام ضمن بیان اهل بدعت و پیروان نفس و مخالفین امت اسلامی اعم از خوارج و غیر آنان فرموده است:

در حقیقت، امت اسلامی در تکفیر این فرقه‌ها یعنی پیروان بدعت‌های بزرگ اختلاف کرده‌اند، ولی آنچه که درنظر قوی‌تر به حسب امر جامع‌تر است، این است که به طور قطعی حکم به تکفیر ایشان داده نمی‌شود، و دلیل بر این کار نیز عملکرد سلف صالح در میان ایشان است، که گواهی بر این مدعی می‌باشد.

آیا عملکرد حضرت علی (علیه السلام) را در قبال خوارج نمی‌بینید؟

و آن حضرت در رابطه با آنان و نیز جنگ با آنان، معامله اهل اسلام را انجام داد و به مقتضای کلام الهی عمل نمود که می‌فرماید «و ان طائفتان من المومنین اقتتلوا فاصلحوا بینها». (33)

«اگر دو گروه از مسلمانان به جنگ پرداختند بین آنها صلح برقرار کنید.» (34)

شیخ الاسلام احمد جامی از عرفای قرن چهارم و پنجم می‌فرماید:

«پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌گوید که مسلمان آن بود که هرچه برای خود نپسندد برای مسلمانی نیز نپسندد. این سخن از سبب یک سخن است اما اصلی بزرگ است در جمله کارها. قومی خود هم صلابت مسلمانی آن می‌داند که یکدیگر می‌کوشند و هیچ باک نمی‌دارند، و این نه سنت رسول است، و نه سیرت صحابه است، و نه فرمان خدای است، و نه در عقل است و نه در علم است.» (35)

دیدگاه شیعه

دیدگاه شیعه آن است که هرکسی شهادتین را بر زبان جاری نماید مسلمان است و جان و مال او محفوظ می‌باشد، هرچند ایمان دارای مراتب و درجاتی است. نخستین مرحله آن با اسلام و پذیرش توحید شروع می‌شود. بنابراین هر گروهی که نخستین مرحله اسلام را انجام داده باشند، مسلمان‌اند؛ هرچند دچار انحراف عملی شده باشد و اگر انحراف فکری، عقیدتی آنان به جایی برسد که مخالف مبانی اسلام باشد آنان از اسلام بیرون نرفته‌اند بلکه از ایمان خارج شده‌اند چنانچه شیخ صدوق در کتاب هدایه می‌فرماید:

«الاسلام هو الاقرار بالشهادتین و هوالذی یحقن به الدماء و الاموال، و من قال لااله الله محمد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) حقن ماله و دمه» (36)

«اسلام عبارت است از گواهی دادن به شهادتین و به وسیله آن جام و مال از تعرض مصون می‌ماند و هرکسی بگوید لا اله الا الله محمد رسول الله جان و مالش محفوظ خواهد بود.»

حضرت آیه الله خامنه‌ای – مدظله العالی- در جواب استفتائیه‌ای می‌فرمایند:

«کلیه فرقه‌های اسلامی، بخشی از امت اسلامی به شمار می‌روند و از همه امتیازات اسلامی برخوردار هستند. تفرقه افکنی بین مذاهب اسلامی برخلاف آموزه‌های قرآن کریم و سنت پیامبر مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) است، افزون بر این، باعث تضعیف مسلمانان و دادن بهانه به دست دشمنان اسلام می‌شود. از این رو تکفیر فرقه‌های اسلامی مذکور به هیچ وجه جایز نیست.» (37)

همچنین ایشان در فرازی دیگر از فرمایشات خود می‌فرمایند:

«بار دیگر اعلام می‌کنم که هرگفته و هر عملی که موجب برافروختن آتش اختلاف میان مسلمانان یا تکفیر یکی از مذاهب اسلامی گردد خدمت به اردوگاه کفر، خیانت به اسلام و حرام شرعی است.» (38)

ریشه و عوامل تکفیر مسلمانان

عوامل و ریشه‌های حرکت‌های تکفیری و نسبت کفر دادن به مسلمانان یکی از مسائل مهم و اساسی، کشف ریشه‌ها و عوامل حقیقی حرکت‌های تکفیری است. بدون تردید کشف صحیح ریشه‌ها در مواجه دقیق و عالمانه به جای برخورد و مقابله مسئولانه با حرکت‌های تکفیری نقشی کلیدی دارد. از محوری‌ترین عوامل پنهان و آشکار تکفیرها عبارت است از:

  1. تعصب‌های کور و خود محوری در کشف حقایق دینی و نفی و طرد و رمی به کفر آرا و اندیشه‌های دیگران؛
  2. عداوت‌های پنهان درونی؛
  3. جهالت نسبت به اصل معارف دینی یا حد و مرز اسلام و کفر با مذاهب دیگر و مقاصد حقیقی آنان؛
  4. دسیسه دشمنان اسلام و استعمارگران جهانی برای نابودی اسلام و مسلمین یا سیطره بیرونی بر آنان
  5. رذایل اخلاقی از قبیل:کینه ورزی و انتقام، خودپسندی و کبر، حسادت، بدگمانی، مخفی کردن ضعف‌های خود، دنیا طلبی و زراندوزی و ...
  6. عدم آگاهی اهل علم و نظر، از مقصود، منظور و اصطلاحات یکدیگر.

پیامدها و آثار تکفیر در جامعه اسلامی

  1. ایجاد اختلاف و تفرقه بین مسلمانان.
  2. ایجاد جنگ و درگیری و در نتیجه ریخته شدن خون مسلمانان و چپاول اموال و مورد تعرض قرار گرفتن نوامیس آنان.
  3. ارایه چهره‌ای خشن و تفرقه انگیز از اسلام به مردم جهان، به منظور سرخوردگی افراد از اسلام.
  4. تسلط کفار بر مسلمین در نتیجه تفرقه و درگیری با یکدیگر. (39)
  5. رکود حرکت و رشد اسلام در جهان.
  6. عقب ماندگی مسلمانان و عدم شکوفایی استعدادهای آنان به خاطر اشتغال به درگیری‌های داخلی.
  7. انزوا و گوشه نشینی اندیشمندان، پژوهشگران و نیروهای خلاق و مفید.
  8. حاکم شدن جمود فکری و بیماری خمود و ظاهر گرایی در جامعه.
  9. از بین رفتن روحیه تحقیق و عدم جسارت، ارائه اندیشه‌های نو، در عرصه فرهنگ و دانش.
  10. به وجود آمدن روحیه بدبینی در جامعه.

راه حل‌ها و وظیفه علمای اسلام در برابر حرکت تکفیری

  1. تبیین گسترده‌ی آثار و خطرات و آفات نابودکننده حرکت تکفیری در جلسات عمومی مثل غلو، به ویژه در کتاب‌ها و سخنرانی‌ها و کارگاه‌های آموزشی و ...
  2. معرفی جریان‌های تکفیری و محکومیت علنی آنها.
  3. دفاع پیروان مذاهب اسلامی از یکدیگر در برابر تهمت‌ها به ویژه آنچه موجب تکفیر است مثل قذف و سبّ صحابه.
  4. تبیین صحیح عقاید یکدیگر در برابر برداشت‌های غلط از آنها به ویژه آنچه موجب تکفیر است.
  5. دوری از آنچه زمینه ساز تکفیری است، مثل احتراز از افتراء به یکدیگر.
  6. خودداری از اهانت به مقدسات یکدیگر.
  7. تبیین و ارتقای اندیشه راهبردی امت واحده اسلامی در مقابل استکبار و صهیونیزم جهان خوار.
  8. دفاع از تکفیر شدگان به ناحق.
  9. در دین باید بر محکمات تکیه کرد نه متشابهات.
  10. عدم قاطعیت و سخت گیری و انکار در مسائل اجتهادی.
  11. مسلمانان باید به مشکلات اساسی خود مشغول شوند.
  12. تعاون و همکاری در مسائلی که بر آنها اتفاق دارند.

نتیجه

با توجه به آیات قرآنی، سیره پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، ائمه هدی، مجتهدین و مطالبی که در متون اسلامی در ارتباط با حربه تکفیر بیان شده می‌توان تصریح کرد که: دین مقدس اسلام که دین برهان و منطق است، هیچ گاه برای پیروان خود نه تنها استفاده از حربه تکفیر را جایز ندانسته بلکه برای دفاع از حق و ترویج آن، اجازه استفاده از زور و قدرت و تمسک به یک وسیله‌ی نامشروع و ناحق را نداده است، و به هیچ وجه اکراه، اجبار، سلاح زور، قوه قهریه، تفسیق و تکفیر را در راه تبلیغ دین و ارشاد مردم، تجویز نکرده است، زیرا این گونه اقدامات، وسیله‌ی شیطانی و غیر مشروع است، که استفاده از آن حتی در راه دین، باطل و ناحق و بی دینی است. کسانی که استفاده از سلاح زور، فشار، تفسیق و تکفیر را به عنوان راه حل انتخاب کرده و می‌کنند، باید بدانند که از حربه‌ای شیطانی و استعماری استفاده کرده‌اند.

بنابراین برای دست یابی به هدف خود (حتی اگر مقدس و بالاترین هدف باشد) بهره گیری از این روش بر ضد مخالفان فکری جایز نیست. اجازه نداریم از وسایل نامشروع همچون تکفیر، تهمت و تفسیق بهره ببریم. اسلام نه برای رسیدن به حقّی، استفاده از روش باطل، را تجویز کرده است و نه برای کوبیدن باطل به ما اجازه داده است که از باطل دیگری استفاده کنیم. نه مادی گرا و مارکسیسم هستیم که هدف وسیله را توجیه کند و نه منطق اسلام ضعیف است، که در برابر برهان و منطق مخالفان شکست بخورد و نه قرآن محجور و ناتوان در راه اداره و حمایت از زندگی بشری است. که نتوان به وسیله آن چهره واقعی اسلام را به جهانیان شناساند.

امروزه، خطر جریان‌های تکفیری برای اسلام و مسلمانان و حتی جهان بشری بر کسی پوشیده نیست. در دنیای اسلام وضعیت اسفبار فلسطین به ویژه مسلمانان غزه به جای این که مسئله اصلی جهان اسلام باشد و مسلمانان تمام توان خود را در مقابل رژیم صهیونیستی به کار برند، متأسفانه تکفیرگرایی بخشی از توان امت اسلامی را به خود معطوف نموده، به گونه‌ای که برخی از سران کشورهای اسلامی در مقابل جنایت‌های صهیونیست‌ها سکوت اختیار کرده‌اند، و به جای آن به حمایت و تقویت جریان‌های تکفیری که در حقیقت جریان مسلمان کشی است، می‌پردازند.

امید است روزی فرا رسد تا تمام دنیای اسلام در مقابل تمام دنیای کفر یعنی اسرائیل قرار بگیرند، زیرا جریان صهیونیستی – چنان که در قرآن به آن اشاره رفته است – بدترین دشمن مؤمنان است: (ان اشد الناس عداوة الذین امنوا الیهود). (40)

پی‌نوشت‌ها:

1. استاد حوزه علمیه اهل سنت تربت جام.

2. اشهد ان لا اله الا الله و ان محمداً رسول الله.

3. ر.ک: عبدالله عبدالعزیز، هرتلی، خوارج را بهتر بشناسیم.

4. المفردات فی غریب القرآن، ص 423.

5. مائده، آیه 72.

6. مائده، آیه 73.

7. توبه، آیه 80.

8. انعام، آیه 25.

9. کهف، آیه 105.

10. یونس، آیه 18.

11. نساء، آیه 94.

12. الطبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج5، ص 142.

13. حجرات، آیات 9-10.

14. کنزالعمال، ص 8264.

15. یوسف قرضاوی، دیدگاه‌های فقهی معاصر، ترجمه، نعمتی، ج1، ص 191.

16. طبرانی، المعجم الاوسط، ج5، ص 96.

17. هیتمی، مجمع الزواید، ج1، ص 107.

18. صحیح بخاری، ج7، ص 84.

19. علاءالدین، متقی هندی، کنزالعمال، ج3، ص 635.

20. مرتضی مطهری، سیری در سیره ائمه، ص 36.

21. نهج البلاغه، فیض الاسلام، خطبه 40.

22. درءالتعارض، ج1، ص 60.

23. شرح المسلم النووی، ج1، ص 60.

24. ایجی، المواقف، ج3، ص 560.

25. تفتازانی، المقاصد، ج5، ص 227.

26. البحر الرائق، ج1، ص 612.

27. بیهقی، السنن کبری، ج1، ص 207.

28. الیواقیت و الجواهر، ص 58.

29. همان.

30. سیر اعلام النبلاء، ج15، ص 88.

31. شرح عقیده الطحاویه، ص 288 و 426.

32. امام محمد غزالی، الاقتصاد فی الاعتقاد، ص 223.

33. حجرات، آیه 9.

34. قرضاوی، پدیده‌ی تکفیر، ص 84.

35. احمد جامی، کنوزالحکمه ص 131. شیخ الاسلام احمد جام متولد 441 هجری متوفای 536 از عرفای مشهور و دارای تألیفات زیاد و آرامگاه ایشان در شهرستان تربت جام می‌باشد.

36. مجید صفابخش، کتاب تکفیر، ص 77.

37. نشریه مکر تکفیر، ص 81.

38. همان.

39. این در حالی است که قرآن شریف می‌فرماید: «لن یجعل الله للکافرین علی المومنین سبیلا).

40. مائده: 82.

منابع :

1. قرآن کریم

2. ابن تیمیه حرانی، درء التعارض، دارالوطن، ریاض 1997 م.

3. ایجی، المواقف.

4. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، دار احیاء التراث الوبی، بیروت [بی تا].

5. بیهقی، السنن الکبری.

6. تفتازانی، شرح المقاصد.

7. جامی، شیخ احمد، کنوزالحکمه.

8. ذهبی، سیر اعلام النبلاء، دارالقلم، بیروت [بی تا].

9. راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، دارالکتاب الوبی، بیروت 1392 ق.

10. شاطبی، الاعتصام.

11. صفابخش، مجید، کتاب تکفیر، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران 1380.

12. طبرانی، المعجم الاوسط، دارالکتاب الوبی، بیروت 1421 ق.

13. طبری، الجامع البیان فی تفسیر القرآن، دارالکتب العلمیه، بیروت 1412ق.

14. طحاوی، العقیده الطحاویه، دارالفکر، بیروت [بی تا].

15. عبدالعزیز هرتلی، عبدالله، خوارج را بهتر بشناسیم، انتشارات کردستان، سنندج 1386 ش.

16. عسقلانی، ابن حجر، الفتح الباری، دارالکتب العلمیه، بیروت [بی تا].

17. غزالی، امام محمد، الاقتصاد فی الاعتقاد، دارالکتب العلمیه، بیروت [بی تا].

18. فیض الاسلام، علینقی، ترجمه نهج البلاغه.

19. قرضاوی، یوسف، پدیده تکفیر، نشر احسان، ارومیه، 1373 ش.

20. قرضاوی، یوسف، دیدگاه‌های فقهی معاصر، ترجمه احمد نعمتی، نشر احسان تهران 1384 ش.

21. متقی هندی، علاء الدین، کنزالعمال فی سنن الاقوال، مکتبه التراث الاسلامی، بیروت 1389 ق.

22. مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح المسلم، دارالجیل، بیروت [بی تا].

23. مطهری، وتفی، سیری در سیره ائمه، انتشارات صدرا، تهران 1382 ق.

24. نشریه مکر تکفیر، شماره اول خرداد 93

25. هیثمی، المجمع الزوائد، چاپ سوم، مؤسسه الرساله، بیروت 1410 ق.

26. الیواقیت و الجواهر.

منبع: گروه نویسندگان، مجموعه مقالات کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام»، قم: دارالاعلام لمدرسة اهل البیت (ع)، چاپ اول، (1393).

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش