مقالات > سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۱۷ تعداد بازدید: 190

یکی از مبانی توسل به ارواح اولیای الهی در عالم برزخ، مسئله سماع موتی است. عده‌ای به تبعیت از ابن‌تیمیه و محمد بن‌عبدالوهاب منکر جواز توسل به ارواح اولیای الهی بوده و معتقدند چون ارواح انبیا و اولیای الهی قادر به شنیدن صدای زندگان نیستند و در عالم برزخ بی­ خبر از احوال زندگان به‌سر می‌برند، پس سخن گفتن با آنان لغو است.



نویسنده: صادق مصلحی

یکی از مبانی توسل به ارواح اولیای الهی در عالم برزخ، مسئله سماع موتی است. عده‌ای به تبعیت از ابن‌تیمیه و محمد بن‌عبدالوهاب منکر جواز توسل به ارواح اولیای الهی بوده و معتقدند چون ارواح انبیا و اولیای الهی قادر به شنیدن صدای زندگان نیستند و در عالم برزخ بی­ خبر از احوال زندگان به‌سر می‌برند، پس سخن گفتن با آنان لغو است. سپس پا را فراتر گذاشته و معتقد شده‌اند کسی که از آنها حاجتی بطلبد، آنها را چون خدا در همه جا حاضر و سمیع و بصیر دانسته است و این شرک یا شبیه شرک است. اعتقاد به عدم سماع موتی با نگاه ظاهرگرایانه به برخی از آیات قرآن نیز مستند شده و آنان این آیات را مدام تکرار می‌کنند، حتی روایات مؤید سماع موتی نیز رد و در مقابل برای اثبات عدم سماع به سخنان برخی از عالمان استناد می‌شود؛ درحالی‌که سیره علمی و عملی مسلمانان در تلقین میت شاهدی بر اعتقاد آنان به شنوا بودن ارواح مردگان است. امّا با تدبر در آیات قرآن و به تصریح روایات پیامبر، نه تنها سخن گفتن با درگذشتگان شرک و ناپسند نیست، بلکه مطابق سنت نبوی و سیره مسلمانان از صدر اسلام تا کنون است، به‌ویژه براساس برخی روایات اموات در عالم برزخ قدرت بر دعا کردن بر زندگان را نیز دارند؛ همان‌طور که پاسخ سلام را می‌دهند و این نوعی دعا در حق سلام‌کننده است.

مفهوم سمع و سماع موتی

از نظر صاحبان معاجم واژه سمع در قرآن علاوه بر اینکه به معنای قوه شنیدن است، گاهی برای معانی دیگر نیز استفاده می شود؛ مثل فهمیدن و قبول کردن؛ مانند عبارت شریف (سَمِعْنَا وَعَصَینَا)[۱] یعنی فهمیدیم و سرپیچی کردیم. نیز مانند عبارت شریف:

(إِنَّک لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء)[۲] أی لا تفهمهم، لکونهم کالموتی فی افتقادهم بسوء فعلهم القوّه العاقله التی هی الحیاه المختصّه بالإنسانیه؛

یعنی ای پیامبر، تو نمی توانی به آنها سخن خود را بفهمانی؛ چون مانند مردگان قوه عاقله را که حیات خاص انسانی است، از دست داده اند.[۳]

به معنای قبول کردن نیز آمده؛ «أی لا تقدر أن توفق الکفار لقبول الحق؛ یعنی ای پیامبر، تو نمی توانی کفار را موفق به قبول حق کنی».[۴]

اما موت در لغت عرب در مقابل حیات است و چون حیات انواع متعددی دارد، درمقابل هر یک موت متناسب با آن وجود دارد؛ در نتیجه «موتی» چند مفهوم دارد که دو معنا مورد توجه است:

۱ – مردگان یعنی کسانی که جان خود را از دست داده و از دنیا رفته اند و غالباً بر جسد آنها اطلاق می شود؛ چون موت در مقابل حیات است و هنگام مرگ جسد می میرد و روح در عالم برزخ به زندگی ادامه می دهد.

۲ – مردگان کسانی اند که گمراه و از قوه عقل بی بهره باشند مثل کافرانی که مهر بردل هایشان خورده و دیگر هدایت نخواهند شد: (إِنَّک لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء).[۵]

پس مفهوم عدم سماع موتی را می توان برای کافرانی که سخن پیامبر را درک نمی کنند، به کار برد و می توان برای اجساد بی روحی که به خاک تبدیل شده و جز استخوان چیزی از آن برجای نمانده و قابلیت شنیدن اصوات را از دست داده اند نیز به کار برد.

سؤالی بجاست اگر پرسیده شود آیا تازه درگذشتگان با همان ابزار سابق یعنی گوش، صداها را می شنوند و روح به بدن برمی گردد و گوش شنوا می شود، همان طور که جمهور اهل سنت اعتقاد به بازگشت روح به جسم در هنگام سؤال و جواب قبر دارند، یا اینکه روح بدون نیاز به جسم و گوش مادی صداها را درک می کند؛ همان طور که از بعضی روایات چنین برداشت می شود. بنابر نظر اول بعد از سؤال و جواب قبر و متلاشی شدن جسم، دیگر مرده هیچ صدایی از این عالم را نمی شنود، اما بنابر نظر دوم در ابتدای وفات هم نیاز به شنیدن با جسم نیست و روح صداها را بدون واسطه گوش درک می کند؛ همان طور که صاحب تفسیر روح المعانی نیز این احتمال را می دهد.[۶]

دیدگاه اهل سنت

در مورد اینکه آیا مردگان می شنوند یا خیر، در میان اهل سنت سه نظر وجود دارد.[۷]

۱ – مردگان صداها را می شنوند مطلقاً: ابن عبدالبر می گوید:

الاکثرین علی ذلک و هو اختیار ابن جریر الطبری و کذا ذکر ابن قتیبه؛

اکثر علما معتقد به شنیدن اموات هستند و ابن جریر طبری نیز همین نظر را برگزیده و ابن قتیبه هم بر همین رأی است.[۸]

عبدالحق الاشبیلی چنین فتوا می دهد. «مستحب است کسی که قبرها را می بیند، بر صاحبان آنها سلام کند»، تا اینکه می گوید: «پس واجب است آنها را با سخنانی که آنها را آزار می دهد، رنجیده نکنی».[۹]

ابن تیمیه نیز در تفسیر آیاتی که مورد استناد مخالفین سماع موتی است، سماعی را که به کفار نفع برساند، نفی می کند، اما اصل سماع را که عادتاً در عالم جریان دارد، ثابت می داند.[۱۰]

ابن قیم جوزی شاگرد ابن تیمیه در کتاب الروح[۱۱] و ابن رجب حنبلی دمشقی نیز در اهوال القبور[۱۲] بابی در آنچه در شنیدن اموات وارد شده، دارند و احادیث و خواب هایی را نقل می کنند.

ابن حجر در فتح الباری[۱۳] همچنین سیوطی در شرح الصدور نیز سماع را می پذیرد.[۱۴]

۲ – اموات فی الجمله می شنوند و توانایی شنیدن در مواردی خاص را دارند که در آیات و روایات بر آنها تصریح شده است. محمود آلوسی در تفسیر روح المعانی بعد از بیان دلایل موافقان و مخالفان، اعتقاد خود را چنین بیان می کند: «و الحق أن الموتی یسمعون فی الجمله» و در ادامه این گونه توضیح می دهد: سماع موتی به دو وجه می تواند باشد: اول اینکه خدا در بعضی از اجزای مرده، قدرتی خلق کند که هر وقت خدا بخواهد، مرده سلام و امثال آن را بشنود و دوم اینکه این شنیدن برای روح باشد، بدون وساطت عضوی از اعضای بدن.[۱۵]

۳ – اموات مطلقاً صدای زندگان را نمی شنوند: عایشه سخن گفتن پیامبر با کشتگان بدر را با لفظ شنیدن نمی پذیرد و معتقد است که پیامبر گفته است که «کشتگان می دانند آنچه من می گویم».[۱۶]

علامه نعمان آلوسی که پسر محمود آلوسی است، می گوید اختلافی در عدم سماع اموات در بین حنفیه نیست.[۱۷]

نووی از امام مارزی مالکی نقل می کند که معتقد است روایت کشتگان چاه بدر مخصوص همان هاست و سایر اموات نمی شنوند.[۱۸]

قاضی ابویعلی حنبلی نیز در کتاب جامع کبیر عدم سماع موتی را به تبعیت ام المؤمنین عایشه ترجیح می دهد.[۱۹]

البانی در مقدمه بر الآیات البینات و ابن جوزی در الفروع لابن مفلح نیز عدم سماع موتی را بیان کرده‌‌اند.[۲۰]

دلایل معتقدین به شنوایی اموات

اعتقاد به حیات برزخی مورد قبول عامه مسلمانان اعم از شیعه و سنی بوده است[۲۱] و در این زمینه به آیات مختلفی از قرآن استناد شده است؛ آیاتی که بیانگر دو عذاب برای منافقین،[۲۲] حیات شهدا و روزی خوردن آنان[۲۳] و عذاب آل فرعون[۲۴] در عالم برزخ است و روایاتی که در باب عذاب قبر[۲۵] وارد شده است. حیات با نوعی از شعور و شنیدن و دیدن و قدرت انجام برخی از اعمال ملازم است که می توان با استناد به آیات و روایات ذیل اثبات کرد ارواح اولیای الهی علاوه بر اینکه در عالم برزخ با هم گفتگو می کنند، توانایی شنیدن صدای زندگان را هم دارند.

۱ – سوره اعراف، آیه ۷۹: پس از آنکه قوم صالح شتر را که معجزه صالح بود، پی کردند و از دستور پروردگار خود سر پیچی کردند، گفتند: ای صالح، اگر پیامبری، عذابی را که به ما وعده می دهی، بیاور. پس زلزله ای (بر اثر صیحه آسمانی) آنان را فرا گرفت و در خانه های خویش بی جان افتادند:

(فَتَوَلَّی عَنْهُمْ وَقَالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکمْ رِسَالَهَ رَبِّی وَنَصَحْتُ لَکمْ وَلَکن لاَّ تُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ)؛[۲۶]

آن گاه از آنان دوری نمود و گفت: ای قوم من، پیام های خداوند را رسانیدم، ولی شما ناصحان را دوست نمی‌‌دارید.

ابن کثیر در تفسیر این آیه آورده:

هذا تقریع من صالح(ع) لقومه، لما أهلکهم اللّه بمخالفتهم إیاه و تمردهم علی اللّه و إبائهم عن قبول الحق و إعراضهم عن الهدی إلی العمی، قال لهم صالح ذلک بعد هلاکهم، تقریعاً و توبیخاً و هم یسمعون ذلک، کما ثبت فی الصحیحین؛[۲۷]

این سخن توبیخی از جانب حضرت صالح(ع) است خطاب به قومش، بعد از اینکه خدا به سبب مخالفت و نافرمانی و خودداری آنان از قبول حق و رویگردانی از هدایت به سوی گمراهی، آنها را هلاک کرد. حضرت صالح این سخن را بعد از هلاک شدن آنها به عنوان سرزنش و توبیخ، در حالی که آنها می شنیدند، به آنها گفت؛ همان طور که در صحیحین ثابت است.

ابوحیان محمد بن یوسف اندلسی در تفسیر خود بعد از نقل این آیه می گوید: آیه (وَلَکن لاَّ تُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ)، حکایت حال گذشته است و در تأیید مخاطب قرار گرفتن مردگان، روایت کشتگان بدر را نقل می کند.[۲۸]

صاحب تفسیر بیان المعانی نیز می گوید: حضرت صالح قومش را بعد از هلاک مخاطب قرار داد؛ همان طور که پیامبر با کشتگان قریش سخن گفت.[۲۹]

محمد ثناء الله مظهری نیز در تفسیرش بعد از ذکر آیه می گوید: اگر گفته شود: چطور حضرت صالح با آنها سخن گفت بعد از اینکه هلاک شدند، گفته می شود: همان طور که پیامبر با کشتگان بدر بعد از اینکه در چاه انداخته شدند، سخن گفت.[۳۰]

نویسنده التفسیر الواضح نیز می گوید: صدا زدن صالح بعد از مرگ قومش بود؛ مانند اینکه پیامبر کشتگان بدر را صدا زد.[۳۱]

قرطبی نیز در تفسیر الجامع لاحکام القرآن همین نظر را دارد.[۳۲]

ابوالفرج عبدالرحمن بن علی ابن جوزی در تفسیرش می گوید: «قال قتاده: ذکر لنا أنّ صالحا أسمع قومه کما أسمع نبیکم قومه، یعنی: بعد موتهم».[۳۳]

۲ – سوره اعراف آیه ۹۳: (فَتَوَلَّی عَنْهُمْ وَقَالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکمْ رِسَالاَتِ رَبِّی وَنَصَحْتُ لَکمْ فَکیفَ آسَی عَلَی قَوْمٍ کافِرِینَ). ابن کثیر در تفسیر این آیه می گوید:

أی فتولی عنهم شعیب(ع) بعد ما أصابهم من العذاب و النقمه و النکال، و قال مقرعاً لهم و موبخاً؛

شعیب از قوم خود بعد از اینکه عذاب به آنها رسیده بود، روی گرداند ودور شد و با خطاب سرزنش آمیز به آنها گفت که ای قوم، من پیام پروردگارم را به شما رساندم و خیرخواه شما بودم. پس بر مرگ و هلاکت شما تأسف نمی خورم؛ زیرا به آنچه از سوی خدا آمده بود، کفر ورزیدید.[۳۴]

مفسرینی که در آیه بالا به سخن آنها استناد شد نیز این آیه را مانند آیه بالا دلیل بر مخاطب قرار دادن قوم هلاک شده بعد از عذاب دانسته اند.

۳ – سخن گفتن پیامبر با کشتگان جنگ بدر: بعد از پایان جنگ بدر و دفن شهدای مسلمانان پیامبر دستور داد که کشتگان مشرکین را در چاهی بریزند. وقتی اجساد آنان در چاه قرار گرفت، پیامبر گرامی اسلام آنان را یک یک به نام صدا زد و فرمود: ای اباجهل، عتبه، شیبه، امیه! آیا آنچه را که پرودگار شما وعده داده بود، حق و پابرجا یافتید؟ من آنچه پروردگارم وعده داده بود، حق و حقیقت یافتم. در این موقع گروهی از مسلمانان گفتند: آیا کسانی را که مرده اند، صدا می زنید؟ پیامبر فرمود: «والذی نفسی بیده ما أنتم بأسمع لما أقول منهم ولکنهم لایقدرون أن یجیبوا؛ قسم به کسی که جانم در دست او است! شما شنواتر از آنها به آنچه می گویم نیستید، اما آنها نمی توانند پاسخ دهند».[۳۵] در میان اهل سنت اصل این روایت از مسلمات است. هر چند عایشه شنیدن کشتگان را نمی پذیرد و معتقد است که پیامبر فرموده «آنان می دانند آنچه به آنها می گویم، حق است»، اما اصل روایت را انکار نکرده و نهایت اختلافی که میان نقل‌‌های مختلف آن وجود دارد وجود کلمه «الآن» در برخی از نقل هاست که موجب شده برخی آن را دلیل بر عدم سماع کشتگان در غیر آن موقع بدانند.

۴ – سخن گفتن پیامبر با شهدا و درگذشتگان مؤمنین: پیامبر گرامی اسلام (ص) در ایام پایانی از زندگانی خویش به قبرستان بقیع می رفت و با آنان چنین سخن می گفت:

السلام علیکم دار قوم مؤمنین، أنتم لنا فرط و إنا بکم لاحقون لیهنئ لکم ما أصبحتم فیه؛

درود بر شما که در جایگاه با ایمان قرار گرفته اید، شما بر ما سبقت جسته اید و ما هم به زودی به شما می پیوندیم. بر شما گوارا باد نعمتی که در آن قرار دارید![۳۶]

ابوهریره نقل می کند هنگام بازگشت از احد پیامبرگرامی اسلام بر سر قبر مصعب بن‌‌عمیر و یارانش ایستاد و فرمود: «أشهد أنکم أحیاء عند الله؛ شهادت می دهم که شما زنده اید». سپس به مسلمانان فرمود که بر آنها سلام کنید که آنها جواب سلام شما را می دهند.[۳۷]

۵ – سفارش پیامبر به سلام بر اهل قبور: پیامبر مسلمانان را به سلام بر اهل قبور سفارش می کرد و می فرمود:

ما من أحد یمرّ بقبر أخیه المؤمن کان یعرفه فی الدنیا یسلم علیه الا عرفه و رد علیه؛

هیچ مسلمانی نیست که از کنار قبر برادر مؤمنش که در دنیا او را می شناخته، عبور کند و بر او سلام کند، مگر اینکه مرده او را می شناسد و جواب سلامش را می دهد.[۳۸]

۶ – شنیدن صدای پای تشییع کنندگان: از انس بن مالک نقل شده:

إن العبد اذا وضع فی قبره و تولی عنه أصحابه و إنه لیسمع قرع نعالهم؛

هنگامی که مرده در قبر گذاشته می شود و تشییع کنندگان برمی گردند، او صدای پای تشییع کنندگانش را می شنود.[۳۹]

۷ – شنیدن سخن تشییع کنندگان: مرده می تواند سخن تشییع کنندگان را درباره خود بشنود:

أخرج ابو نعیم عن عمرو بن دینار قال ما من میّتٍ یَموتُ الا روحه فی یدِ ملکٍ یَنظُر إلی جسَدِه کیف یُغسَّل و کیف یُکفَّن و کیف یُمشی به و یقال له و هو علی سریره اسمع ثناء الناس علیک؛

عمرو بن دینار می گوید هر کس می میرد، روحش در دست ملکی است و در این حال چگونگی غسل دادن و کفن کردن و بردنش را می بیند. ملک به او می گوید مدح و ثنای مردم بر خودت را بشنو.[۴۰]

از نظر مصحح کتاب ابن طولون، این حدیث صحیح است و تمامی رجال آن از ائمه ثقه اند.[۴۱]

۸ – سخن گفتن امیر المؤمنین علی(ع) با مردگان: امیرالمؤمنین(ع) هنگام بازگشت از صفین به قبور کوفه رسید و با آنان این گونه سخن گفت:

ای ساکنان خانه‌‌ های وحشتناک و مکان های خالی و قبرهای تاریک، ای خاک‌‌نشینان، ای غریبان، ای تنهایان، ای وحشت زدگان! شما در این راه بر ما پیش قدم شدید و ما نیز به شما ملحق خواهیم شد. اما خانه ‌‌هایتان را دیگران ساکن شدند، همسرانتان به ازدواج افراد دیگر درآمدند و اموالتان تقسیم شد. این خبری است که در نزد ماست. در نزد شما چه خبر است؟ سپس رو به اصحابش کرد و فرمود: هر گاه به آنها اجازه سخن داده می شد، به شما خبر می دادند که بهترین زاد و توشه در سفر آخرت پرهیزکاری است.[۴۲]

روایات بالا که با الفاظ مختلف در کتب صحاح و سنن وارد شده، به وضوح بر این مطلب دلالت می کنند که مردگان صدای زندگان را می شنوند و چون این روایات اصل شنیدن را اثبات می کنند و آن را مقید به مکان و زمان خاصی نمی کنند، ثابت می شود که مردگان در هر حال می توانند سخن زندگان را بشنوند، چه سلام باشد یا غیر آن، یا دفنشان در هفته اول باشد یا بعد از آن. در این صورت سخن آلوسی، صاحب تفسیر روح المعانی که سماع را مختص موارد مذکور در روایات می داند،[۴۳] دلیلی ندارد.

شریف بن عبدالله حازمی در پاسخ به آلوسی می گوید: خدایی که می تواند روح را هنگام سؤال و جواب قبر برگرداند، در هنگام سخن گفتن نیز می تواند آن را برگرداند تا کلام آنها را که با او سخن می گویند، بشنود.[۴۴]

۹ – سخنان علما و بزرگان: محمد بن محمد عبدری مالکی در المدخل در فصل زیارت قبور، ضمن شرح مفصلی از آداب زیارت پیامبر اکرم و غسل و ادب نگه داشتن در نزدیکی قبر و رحمت فرستادن بر صحابه و تابعین می نویسد:

ثم یَتوسّل إلی الله تعالی بهم فی قضاءِ مأربه و مغفرهِ ذبوبه و یَستغیث بهم و یَطلب حوائجَه منهُم. .. فمَن توسَّل بِه أو طلَب حوائجَه منه فلا یُردُّ و لا یَخیبُ…. فالتّوسُل به علیه الصّلوه و السّلام هو محل حطّ الاوزار و أثقال الذنوب و الخطایا؛[۴۵]

کسی که به او توسل جوید یا طلب حاجات از او کند، ناامید نمی شود. پس توسل به پیامبر – که درود و رحمت خدا بر او باد – مایه از بین رفتن بار گناهان و سنگینی گناهان و خطاهاست.

سمهودی از ابوهریره و او از رسول خدا (ص) نقل می کند:

من زارنی بعد موتی فکأنّما زارنی و أنا حی و من زارنی کنت له شهیداً و شفیعاً یوم القیامه؛[۴۶]

کسی که مرا بعد از مرگم زیارت کند، گویا مرا در حیاتم زیارت کرده و هر کس مرا زیارت کند، روز قیامت شاهد و شفیع او خواهم بود.

در کتاب تحریر المرسخ فی احوال البرزخ نوشته ابن طولون روایات متعددی وارد شده که دلالت بر شنیدن و دیدن و آگاهی اموات از احوال زندگان دارد و نهایتاً در صفحه ۲۵۹ علم و توانایی شنیدن را برای اموات بدون شک ثابت می داند. همچنین در صفحه ۲۶۵ از قول ابن قیم نقل می کند که احادیث و آثار دلالت می کنند بر اینکه هرگاه زائر به سر قبر می آید، مرده آگاه می شود و صدایش را می شنود و با او انس می گیرد و پاسخ سلامش را می دهد. علاوه بر این پیامبر (ص) برای امتش این گونه تشریع کرد که بر اهل قبور سلام کنند؛ سلامی که آنها می شنوند و درک می کنند. سپس در تأیید این سخن روایاتی را نقل می کند.

دیدگاه مخالفین

از طرفی، مخالفین نیز، به آیاتی از قرآن و برخی روایات استناد می کنند؛ آیاتی که نه سماع، بلکه اسماع یعنی شنوا کردن کسانی را که در قبر هستند، نفی می کند و این آیات بر طبق سیاق آیات قرآن و تفاسیر در شأن کفار معاند نازل شده است. مخالفان به آیات ذیل استناد جسته اند:

۱ – (وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ)؛ «و تو آن کس را که در گورستان است شنوا نتوانی کرد».[۴۷]

۲ – (لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ)؛[۴۸] «تو نمی توانی مردگان را شنوا سازی و آواز خود را به گوش کرانی که از تو روی می گردانند برسانی».

مفسرین این آیات را در شأن کفار معاصر پیامبر دانسته اند و گفته اند مقصود از مردگان کفاری هستند که مهر بر دل هایشان خورده است و دیگر هدایت نمی شوند و اگر به کسانی که در قبر هستند اشاره شده، به این جهت است که کفار به اجساد در قبر تشبیه شده اند؛ یعنی همان طور که اجساد در قبر قابلیت شنیدن صدا را ندارند و سخن گفتن با آنها نفعی برایشان ندارد، کفار نیز قدرت درک سخن پیامبر را نداند و سخنان پیامبر هیچ نفعی برایشان ندارد.

مخالفان سماع موتی این شأن نزول را نادیده گرفته و به ظاهر آیه تمسک جسته و قدرت شنیدن را از ارواح اولیای الهی نفی کرده اند.

اما آنها که معتقد به توانایی اموات بر شنیدن صدای زندگان هستند، روح را عامل اصلی در درک صدای زندگان می دانند که نمرده است، بلکه از جسم جدا شده و در عالم برزخ به دلیل تعلقی که سابقاً با جسد خویش داشته، با آن ارتباط دارد، حتی کسانی که منکر سماع موتی هستند، در بحث سؤال و جواب قبر معتقد به بازگشت روح به جسم هستند و این نشان دهنده این است که از نظر آنها هم روح عامل اصلی در شنیدن است و گوش فقط ابزار مورد نیاز در عالم طبیعت بوده است.

۳ – (إِن تَدْعُوهُمْ لَا یسْمَعُوا دُعَاءکمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَکمْ وَیوْمَ الْقِیامَهِ یکفُرُونَ بِشِرْککمْ وَلَا ینَبِّئُک مِثْلُ خَبِیرٍ)؛[۴۹] «و اگر آنها را بخوانید، صدایتان را نمی شنوند و اگر بشنوند، پاسختان نگویند و در روز قیامت شرک آوردنتان را انکار کنند و کسی همانند خدای آگاه خبردارت نسازد».

مراد این آیه بت هایی است که مشرکین می پرستیدند؛ اما عده ای معتقدند که آنها در حقیقت ارواح اولیای الهی را می پرستیدند که این بت ها نماد آنها بودند.[۵۰] ابن کثیر در تفسیر آیه (إِن تَدْعُوهُمْ لَا یسْمَعُوا دُعَاءکمْ) می گوید: یعنی خدایانی که بت‌‌پرستان می پرستیدند، نمی شنیدند؛ چون آنها جماداتی فاقد روح اند و عبارت (وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَکمْ) در آیه شریفه، یعنی نمی توانند هیچ یک از درخواست های شما را برآورده کنند.[۵۱]

درباره این آیات چند پاسخ بیان شده است:

۱ – مراد از آیه نفی اهلیت سماع است. مسلماً اجساد بی روح در قبرها ناشنوایند و اهلیت شنیدن هیچ صدایی را ندارند و به همین دلیل خدا کفار را به آنها تشبیه کرده و پیامبرش را مخاطب ساخته که تو نمی توانی کفاری را که در عناد با حق به درجه ای رسیده اند که توانایی درک سخن حق را ندارند و همچون مردگان در قبر توانایی شنیدن ندارند، شنوا کنی. ابن قیم جوزی، شاگرد ابن تیمیه، در تفسیر آیه شریفه (لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ) می گوید: «مراد از آیه نفی اهلیت سماع است، به این معنا که قلب های مشرکان از آنجا که مرده است، تو نمی توانی حقایق را به آنان برسانی، همان گونه که در اموات نیز چنین است».[۵۲]

۲ – نیز گفته اند مراد این است که همان طور که مردگان از شنیدن صدا نفعی نمی برند، کفار نیز از شنیدن سخنان پیامبر نفعی نمی برند. ابن قیم در تفسیر آیه (وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ)[۵۳] می گوید: «آیه دلالت دارد بر کافری که قلبش مرده است؛ به نحوی که نمی توانی حقایق را به او برسانی تا از آن بهره مند شود؛ همان‌‌طور که نمی توانی به کسانی که در قبرند، چیزی بشنوانی، به طوری که نفع برند».[۵۴]

۳ – برخی گفته اند مراد آیه این است که ای پیامبر، تو مستقلاً و بدون اراده ما نمی توانی مردگان را شنوا سازی.[۵۵]

روایات مورد استناد معتقدین به عدم سماع

۱ – کشتگان بدر فقط همان موقع می شنیدند. در جریان سخن گفتن پیامبر با کشتگان جنگ بدر، در برخی روایت ها قید «الآن» وجود دارد؛ یعنی سخن پیامبر را چنین نقل می کند: «إنهم الآن لیسمعون ما أقول لهم»[۵۶]. برخی کلمه «الآن» را که در روایت کشتگان چاه بدر وجود دارد، دلیل بر این می دانند که شنیدن آنها مخصوص به همان زمان بود و در غیر آن وقت دیگر نمی شنیدند. علاوه بر آن عایشه تصریح پیامبر به شنیدن کشتگان را انکار می کند و معتقد است پیامبر (ص) فرموده اند که آنها می دانند آنچه من به آنها می گویم.[۵۷]

۲ – فرشتگان سلام مؤمنین را به پیامبر می رسانند. عبدالله بن مسعود روایت کرده: «ان للّه ملائکه سیاحین فی الارض یبلغونی من أمتی السلام؛ خداوند فرشتگانی دارد که در زمین سیر می کنند تا سلام امّت من را به من برسانند»[۵۸]. آلبانی می گوید این روایت صراحت دارد در اینکه پیامبر سلام را نمی شنود و اگر می شنید، نیاز نبود که ملکی به او برساند.[۵۹]

۳ – قتاده می گوید: خداوند کشتگان بدر را زنده کرد تا این صدا را بشنوند و توبیخ و تحقیر و عذاب و حسرت برایشان باشد.[۶۰]

چند پاسخ می توان به این روایات داد:

۱ – روایات مذکور نمی توانند دلیل محکمی بر عدم سماع باشند؛ زیرا این عالمان هر کدام بخشی از یک روایت را دلیل ادعای خود قرار داده و سایر روایات را نادیده گرفته اند؛ مثلاً قید «الآن» که در برخی روایات وجود دارد، دلیلی بر حصر شنیدن به همان زمان خاص نیست؛ چون اثبات اینکه آنها الآن می شنوند، نفی غیر آن زمان را نمی کند و در مقابل سایر روایات توان مقاومت را ندارد.

۲ – در روایت کشتگان چاه بدر انکار عایشه از طرف جمهور اهل‌‌سنت پذیرفته نشده و این نظر را خطایی از او می دانند.[۶۱] ابن رجب می گوید عایشه شاهد ماجرا نبود و عبارت «لیعلمون» منافاتی با «لیسمعون» ندارد؛ زیرا اگر دانستن برای میت جایز باشد، شنیدن هم برایش جایز است؛ چون مرگ همان طور که با شنیدن منافات دارد، با علم نیز منافات دارد و اگرمانع شنیدن باشد، باید مانع علم نیز باشد.[۶۲] علاوه برآن شنقیطی می گوید: از عایشه سخنانی آمده که مقتضی برگشتن از تأویلی است که در روایات ذکر شده است.[۶۳]

۳ – آن روایت که می گوید ملائکه رساننده سلام به پیامبرند، دلیل بر این است که ملائکه سلام کسانی را که از راه دور بر پیامبر سلام می کنند، را به آن حضرت می رساند. ابن عبدالهادی[۶۴] می گوید منظور از این سلام همان سلامی است که خدا به آن امر کرده[۶۵] و گرنه پیامبر (ص) نیز مانند سایر مسلمانان سلام کسی را که نزد قبرش به او سلام می کند، را می شنود. در مقابل روایت مذکور روایاتی وجود دارد که دلالت بر شنیدن سلام و رد آن توسط پیامبر دارد. «عن ابی هریره قال رسول الله (ص): ما من أحد یسلم علیّ الا ردّ الله علی روحی حتی أردّ علیه السّلام» و در روایتی دیگر از ابوهریره می فرماید: «من صلّی علیّ عند قبری سمعتُه»[۶۶] ابن تیمیه نیز معتقد است پیامبر (ص) سلام از نزدیک را می شنود.[۶۷]

۴ – آلوسی در مورد سخن قتاده می گوید: اگر آنچه قتاده گفته درست باشد، پیامبر باید در پاسخ به عمر می گفت: «آن طور که تو تصور می کنی، نیست، بلکه خدا آنها را زنده کرده تا سخن مرا بشنوند». علاوه بر این عایشه هم شنیدن آنها ـ و به تبع آن زنده بودن در آن هنگام ـ را انکار کرده است.[۶۸]

۵ – تشریع سلام مؤمنین بر پیامبر و آل او در اوقات پنج گانه نماز دلیلی بر این است که پیامبر این سلام را می شنود، وگرنه این سلام لغو بود.

شبهات مربوط به سماع موتی

۱ – آیه قرآن دالّ بر عدم سماع موتی، بعد از سخن گفتن پیامبر با کشتگان نازل شده است. الدر المنثور از قول ابوسهل سری بن سهل جندی شاپوری در ذیل آیه (لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ) گفته: رسول خدا (ص)در جنگ بدر کنار کشته شدگان بدر ایستاد و فرمود: ای فلان بن فلان، آیا آنچه را که پروردگارت وعده می داد، حق یافتی؟ آیا تو نبودی که به پروردگارت کفر ورزیدی؟ تو نبودی که فرستاده پروردگارت را تکذیب کردی؟ آیا تو نبودی که قطع رحم خود کردی؟ اصحاب می گفتند: یا رسول اللَّه (ص)، آیا آنها می شنوند آنچه را که تو به ایشان می گویی؟ فرمود: شما که زنده هستید، بهتر از اینها سخنان مرا نمی شنوید. در اینجا بود که خدای سبحان این آیه را نازل کرد: (لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ)، و خدا در حق کفار این مثال را زده که مانند مردگان دعوت او را نمی شنوند. علامه طباطبایی می فرماید: در این روایت نشانه هایی از جعل هست که بر کسی پوشیده نیست؛ برای اینکه ساحت رسول خدا (ص) والاتر از آن است که قبل از دستور پروردگارش، از پیش خود چیزی بگوید، آن گاه خدای سبحان آیه ای بفرستد و در آن آیه او را تکذیب کند، سپس او ادعا کند و خبر دهد از اینکه مردگان در شنیدن سخنانش کمتر از زندگان نیستند، بعد آیه مورد بحث نازل شود و بفرماید خیر، مردگان چیزی نمی شنوند! علاوه بر این آیه ای که راوی نقل کرده، اصلاً با آیات قرآن مطابق نیست؛ زیرا صدر آن از آیه ۸۰ سوره نمل گرفته شده و ذیلش از آیه ۲۲ سوره فاطر.

۲ – از این هم که بگذریم، سیاق آیه شهادت می دهد که آیه مزبور مانند آیات قبل و بعدش در مکه نازل شده است و روایت می گوید در مدینه در جنگ بدر نازل شده.[۶۹]

۳ – سخن گفتن پیامبر با مردگان در آن مقطع معجزه بوده است!

 معجزات پیامبر در مقابل کفار و همراه با تحدی بوده است تا دلیل نبوت آنها باشد، نه در مقابل مسلمانان، آن هم بدون هیچ اشاره ای به خرق عادت بودن این رفتار. گذشته از این، اگر شنیدن اموات وقتی برای حاضران در جمع قابل درک باشد، مفید است، و گرنه با صرف ادعای پیامبر که فرموده آنها می شنوند، معجزه ای حادث نمی شود. علاوه بر این، سخن گفتن امیرالمؤمنین با اهل قبور[۷۰] و طلب استغفار صحابه از پیامبر بعد از وفاتش،[۷۱] دلیل بر این است که این رفتار فقط از پیامبر (ص) سر نزده و برای سلف امری عادی بوده است.

۴ – اینکه مردگان صدای پای تشییع کنندگان را می شنوند، مربوط به زمانی است که برای سؤال و جواب قبر، روح به جسد بر می گردد و فقط در آن زمان صداها را می شنود.

در مقابل این سخن، روایات متعددی وجود دارد که می گوید مرده هنگامی که آشنایی بر او سلام می کند، او را می شناسد و پاسخ می دهد.[۷۲] و این سلام مخصوص هفته اول نیست، بلکه ممکن است سال ها بعد باشد.

۵ – شنیدن صدا مختص به مواردی است که در روایات وارد شده، مثل سلام کردن، و مرده در غیر از این موارد چیزی نمی شنود.

هیچ دلیلی بر این ادعا وجود ندارد؛ زیرا بر اساس روایات قدرت اموات بر شنیدن ثابت می شود و هیچ مقیدی هم وجود ندارد که این قدرت را به مواردی خاص محدود کند و به قول معروف مورد مخصص نیست و با توجه به اینکه عالَمِ بعد از مرگ و جایگاه روح با دنیا و بدن ها متفاوت است و خدا برای سؤال و جواب قبر روح را بر می گرداند، هنگام سخن گفتن با اموات نیز می تواند روح را برگرداند تا صدا را بشنود.[۷۳]

۶ – عزیر صد سال مرده بود و زمانی که زنده شد، گمان می کرد فقط یک روز یا نصف روز خواب بوده است و این یعنی هیچ خبری از اطراف خود نداشته است.

از آنجا که خدا قصد داشت با میراندن و زنده کردن او کیفیت زنده کردن مردگان را نشان دهد، خدا چنین خواست که او مدت صد سال بی خبر از اطراف خود بماند. پس خدا جان او را گرفت و چه بسا جسدش همچون طعامش هیچ آسیبی ندید تا صد سال گذشت. بعد از صد سال و پس از پوسیده شدن استخوان های الاغش، خدا برای نمایاندن قدرتش دوباره او را زنده کرد؛ درحالی که هنوز سؤالش در ذهنش وجود داشت. سپس خدا به او فرمود حالا به الاغت نگاه کن تا بدانی چگونه مرده‌‌ها را زنده می کنم.پس قیاس یک مورد خاص که خدا کسی را برای زنده کردن بعد از مدتی می میراند با مردگان عادی صحیح نیست. علاوه بر این، مردگان عادی در زندگی برزخی خود یا در عذاب به سر می برند یا در بهشت متنعم اند.[۷۴] پس درک دارند و متوجه گذشت زمان می شوند، اما عزیر این گونه نبود. پس نمی توان با استناد به این آیه عدم سماع را ثابت کرد.

۷ – از آنجا که انسان با گوش می شنود و با مردن گوش از کار می افتد، پس مرده نمی تواند صدایی را بشنود.

هرچند ابزار شنیدن در انسان زنده گوش است، اما آنچه موجب می شود انسان زنده توانایی شنیدن داشته باشد، روح است و اگر روح در جسم وجود نداشته باشد، شنیدن هم معنا نخواهد داشت و از آنجا که عالم بعد از مرگ با این عالم تفاوت زیادی دارد و روح در قید و بند جسم نیست، ممکن است مستقیماً قادر به درک صداها باشد یا از ابزار دیگری برخوردار باشد.

سماع موتی و رابطه آن با توسل

بعد از اینکه ثابت شد ارواح اولیای الهی در عالم برزخ زنده اند و از مقام بالایی نزد خدا برخوردارند و توانایی شنیدن صدای زندگان را دارند، منطقی است که مسلمانان به زیارت قبور آنان روند و با الگو قرار دادن این شخصیت ها از سیره آنان درس بیاموزند و آنان را واسطه ای بین خود و خدا قرار دهند و به وسیله آنان به سوی خدا توجه کنند و از آنان بخواهند در حقشان دعا کنند و از خدا بخواهند که دعایشان را مستجاب کند و دلیلی وجود ندارد که مخالفینِ توسل، ما را از صدا زدن و سخن گفتن با آنان منع کنند؛ علاوه بر اینکه با استناد به برخی روایات می توان اثبات کرد مردگان توانایی دعا در حق زندگان را دارند؛ همان طور که جواب سلام نوعی دعاست و روایات صحیح وجود دارد که هم پیامبر (ص) و هم عموم مؤمنینِ از دنیا رفته، پاسخ کسانی را که بر آنها سلام می کنند، می دهند.[۷۵]

منابع:

۱ – نهج البلاغه.۲ – ابن تیمیه، احمد: مجموع فتاوی، جمع و ترتیب عبدالرحمن بن محمد ابن قاسم، بی تا.۳ – ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی: زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق عبدالرزاق المهدی، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.۴ – ابن رجب حنبلی دمشقی، ابو الفرج زین الدین: اهوال القبور، تحقیق خالد عبد الطیف السبع العلمی، بیروت: دار الکتب العربی، چاپ هفتم، ۱۴۲۲ق.۵ – ابن سعد: طبقات الکبری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۵ق.۶ – ابن طولون، محمد بن علی: التحریر المرسخ فی احوال البرزخ، تصحیح عبید الله ابوعبدالرحمن اثری، مصر: دار الصحابه، ۱۴۱۱ق. ۷ – ابن عبدالهادی: الصارم المنکی فی الرد علی السبکی، تحقیق عقیل بن محمد مقطری یمانی، بیروت: موسسه الریان، ۱۴۱۲ق. ۸ – ابن قیم جوزی: الروح، تحقیق: یوسف علی بدیوی، بیروت: دار ابن کثیر، چاپ چهارم، ۱۴۲۰ق.۹ – ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو: تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمد حسین شمس الدین، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.۱۰ – ابن مفلح، شمس الدین ابوعبدالله محمد: الفروع، بیروت: عالم الکتب، چاپ سوم، بی تا.۱۱ – ابونعیم: حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیه، بی تا. ۱۲ – اشبیلی، عبدالحق: العاقبه، تحقیق: ابوعبدالله محمد حسن اسماعیل، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.۱۳ – آشتیانی، محمد جعفر، محمد رضا امامی: ترجمه نهج البلاغه، قم: مدرسه الامام علی ابن ابی طالب، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.۱۴ – آل غازی، عبدالقادر ملاحویش: بیان المعانی، دمشق: مطبعه الترقی، ۱۳۸۲ق.۱۵ – آلوسی، سید محمود: روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ ق.۱۶ – آلوسی، نعمان بن محمود: آلایات البینات فی عدم سماع الاموات عند الحنفیه السادات، تحقیق ناصر الدین آلبانی، المکتب الاسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۰۵ق. ۱۷ – اندلسی، ابوحیان محمد بن یوسف: البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق صدقی محمد جمیل، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۰ق.۱۸ – البانی، محمد ناصر الدین: موسوعه العلامه الإمام الألبانی، صنعاء ـ یمن: مرکز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامیه و تحقیق التراث والترجمه، چاپ اول، ۱۴۳۱ق/۲۰۱۰م.۱۹ – بخاری، محمد بن اسماعیل: صحیح بخاری، ریاض: دارالسلام، ۱۴۱۷ق.۲۰ – الجامع الصحیح المختصر، تحقیق: مصطفی دیب البغا، بیروت: دار ابن کثیر ـ الیمامه؛ چاپ سوم، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م. ۲۱ – حازمی، شریف بن عبدالله: دراسات عقدیه فی الحیاه البرزخیه، بیروت: دار ابن حزم، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.۲۲ – حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله: المستدرک علی الصحیحین، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق. ۲۳ – حجازی، محمد محمود: التفسیر الواضح، بیروت: دارالجیل الجدید، چاپ دهم، ۱۴۱۳ق.۲۴ – راغب اصفهانی، حسین بن محمد: المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داود، دمشق ـ بیروت: دارالعلم الدار الشامیه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق. ۲۵ – سمهودی، علی بن احمد: وفاء الوفاء فی اخبار دار المصطفی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۱ق.۲۶ – سیوطی، جلال الدین: شرح الصدور فی احوال الموتی والقبور، تحقیق عبد المجید طعمه حلبی، بیروت: دار المعرفه، چاپ سوم، ۱۴۲۱ق. ۲۷ – شنقیطی، محمد امین بن محمد المختار: اضواء البیان فی ایضاح القران بالقرآن، بیروت: عالم الکتب، بی تا. ۲۸ – شوکانی، محمد بن علی: نیل الاوطار شرح منتقی الاخبارمن احادیث سید الاخیار، مصر: دارالحدیث، بی تا. ۲۹ – طریحی، فخر الدین: مجمع البحرین، تحقیق سید احمد حسینی، تهران: کتابفروشی مرتضوی،چاپ سوم، ۱۳۷۵ش. ۳۰ – عبدری مالکی، محمد بن محمد: المدخل، قاهره: مکتبه دار التراث، بی تا.۳۱ – عسقلانی، ابن حجر: فتح الباری علی الصحیح البخاری، مصر: المکتبه السلفیه، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.۳۲ – قرطبی، محمد بن احمد: الجامع لأحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.۳۳ – متقی هندی، علاء الدین: کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، سوریه: دار الکتاب الاسلامی، بی تا.۳۴ – مظهری، محمد ثناءالله: التفسیر المظهری، تحقیق غلام نبی تونس، پاکستان: مکتبه رشدیه، ۱۴۱۲ق.۳۵ – مناوی: فیض القدیر، بیروت: دارالفکر، چاپ دوم، ۱۳۹۱ق.۳۶ – موسوی همدانی، سید محمد باقر: ترجمه تفسیر المیزان، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش.۳۷ – نسائی، احمد بن علی: سنن النسائی، مکتب تحقیق التراث الاسلامی، بیروت: دارالمعرفه، چاپ هفتم، ۱۴۲۹ق.۳۸ – نمری قرطبی، ابن عاصم: الاستذکار، تحقیق: سالم محمد عطا، محمد علی معوض، بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۰م.۳۹ – نووی، أبوزکریا یحیی بن شرف: المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۹۲ .۴۰ – نیشابوری، ابوالحسین مسلم بن حجاج: صحیح مسلم، بیروت: دارابن حزم و مکتبه المعارف، ۱۴۱۶ق.

پی نوشت ها

[۱] . سوره نساء(۴)، آیه ۴۶٫

[۲] . سوره نمل(۲۷)، آیه ۸۰٫

[۳] . راغب اصفهانى، حسین، المفردات فی غریب القرآن، ص ۴۲۶٫

[۴] . طریحى، فخر الدین، مجمع البحرین، ج۴، ص ۳۴۷٫

[۵] . سوره نمل(۲۷)، آیه ۸۰٫ راغب اصفهانی، حسین، پیشین، ص۷۸۱ .

[۶] . آلوسى، سید محمود، روح المعانی، ج۱۱، ص۵۷٫

[۷] . حازمی، شریف بن‌عبدالله، دراسات عقدیه فی الحیاه البرزخیه، ص۳۷۱٫

[۸] . ابن‌رجب، ابوالفرج، اهوال القبور، ص ۱۳۳٫

[۹] . اشبیلی، عبدالحق، العاقبه، ص۱۲۷٫

[۱۰] . ابن‌تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، ج۴، ص۲۹۸٫

[۱۱] . ابن‌قیم جوزی، الروح، ص ۷۷٫

[۱۲] . ابن‌رجب، ابوالفرج، پیشین، ص۱۳۲-۱۴۰٫

[۱۳] . عسقلانی، ابن‌حجر، فتح الباری ، ج۳، ص۲۷۸٫

[۱۴] . سیوطی، جلال‌الدین، شرح الصدور، ص ۲۰۱- ۲۲۵٫

[۱۵] . آلوسى، سید محمود، پیشین، ج۱۱، ص۵۷٫

[۱۶] . بخاری، محمد بن‌اسماعیل، صحیح بخاری، کتاب الجنائز، ج۱، ص۴۶۲٫

[۱۷] . آلوسی، نعمان بن محمود، الآیات البینات، ص ۶۷٫

[۱۸] . نووی، ابوذکریا، المنهاج شرح صحیح مسلم، ج۱۷، ص۲۰۶٫

[۱۹] . ابن‌رجب، ابوالفرج، پیشین، ص۱۳۳٫

[۲۰] . ابن‌مفلح، شمس‌الدین ابی‌عبدالله محمد، الفروع، ج۲، ص۳۰۲٫

[۲۱] . حازمی، شریف، دراسات عقدیه فی الحیاه البرزخیه، ص۳۹٫

[۲۲] . (سَنُعَذِّبُهُم مَّرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِیمٍ)(سوره توبه(۹)، آیه ۱۰۱).

[۲۳] . (وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاء عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ)(سوره آل عمران(۳)، آیه ۱۶۹).

[۲۴] . (النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَعَشِیًّا وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَهُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ)(سوره غافر(۴۰)، آیه ۴۶).

[۲۵] . برای نمونه ر.ک: بخاری، محمد بن اسماعیل، پیشین، ص۴۶۱٫

[۲۶] . سوره اعراف(۷)، آیه ۷۹٫

[۲۷] . ابن‌کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، ج‏۳، ص ۳۹۹٫

[۲۸] . اندلسى، ابوحیان، البحر المحیط فی التفسیر، ج‏۵، ص ۹۸٫

[۲۹] . آل‌غازى، عبدالقادر، بیان المعانی، ج‏۱، ص ۳۷٫

[۳۰] . مظهرى، محمد ثناءالله، التفسیر المظهری، ج‏۳، ص ۳۷۶٫

[۳۱] . حجازى، محمد محمود، التفسیر الواضح، ج‏۱، ص ۷۳٫

[۳۲] . قرطبى، محمد بن‌احمد، الجامع لأحکام القرآن، ج‏۷، ص ۲۴۲٫

[۳۳] . ابن‌جوزى، ابوالفرج، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج‏۲، ص ۱۳٫

[۳۴] . ابن کثیر، اسماعیل، پیشین، ج‏۳، ص۴۰۴٫

[۳۵] . نیشابوری، مسلم بن‌حجاج، صحیح مسلم، ‌ج۴، باب ۱۷، ‌ح ۷۷٫

[۳۶] . ابن‌سعد، طبقات الکبری، ج۲، ص۲۰۳٫

[۳۷] . حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، شماره ۲۹۷۷، ج۲، ص۲۷۱؛ ابونعیم، حلیهالاولیاء، ج ۱، ص ۱۰۸؛ ابن سعد، پیشین، ج۳، ص۱۲۱٫

[۳۸] . نمری قرطبی، ابن‌عاصم، الاستذکار، ج۱، ص۱۸۵؛ مناوی، فیض القدیر، ج۵، ص۴۸۷؛ اشبیلی، عبدالحق، العاقبه، ص ۱۱۸؛ شوکانی، محمد بن‌علی، نیل الاوطار، ج۳، ص۲۴۸٫

[۳۹] .بخاری، محمد بن‌اسماعیل، باب المیت یسمع خفق النعال حدیث شماره ۱۲۷۳، ج۱، ص۴۴۸٫

[۴۰] . سیوطی، جلال‌الدین، پیشین، ص۱۲۸؛  ابن‌طولون، محمد بن‌علی، التحریر المرسخ فی احوال البرزخ، ص ۱۲۳، ح ۳۴۷٫

[۴۱] . ابن‌طولون، محمد بن‌علی، پیشین، ص۱۲۳٫

[۴۲] . نهج البلاغه، ص ۴۹۳، حکمت ۱۳۰٫

[۴۳] . آلوسی، سید محمود، پیشین، ج ۱، ص۵۷٫

[۴۴] . حازمی، شریف، پیشین، ص۳۸۸٫

[۴۵] . عبدری مالکی، محمد، المدخل، ج۱، ص۲۵۸٫

[۴۶] . سمهودی، علی، وفاء الوفاء باحوال دار المصطفی، ج۴، ص۱۳۳۶ .

[۴۷] . سوره فاطر(۳۵)، آیه۲۲٫

[۴۸] . سوره روم(۳۰)، آیه ۵۲٫

[۴۹] . سوره فاطر(۳۵)، آیه ۱۴٫

[۵۰] . آلوسی، نعمان، پیشین، ص۲۴٫

[۵۱] . ابن‌کثیر، اسماعیل، پیشین، ج۳، ص۴۸۲٫

[۵۲] . ابن قیم جوزی، پیشین، ص۶۲ـ۶۳٫

[۵۳] . سوره فاطر(۳۵)، آیه ۲۲٫

[۵۴] . همان.

[۵۵] . آلوسی، سید محمود، پیشین، ج‏۱۱، ص۵٫

[۵۶] . نسائی، احمد بن علی، سنن،‌کتاب الجنائز، ج۴، ص۴۱۷، ح۲۰۷۵٫

[۵۷] . بخاری، محمد بن‌اسماعیل، صحیح بخاری، کتاب الجنائز، ج۱، ص۴۶۲٫

[۵۸] .نسایی، احمد بن‌علی، پیشین، کتاب السهو، باب ۴۶، شماره۱۲۸۱، ج ۳، ص۵۰٫

[۵۹] . آلبانی، موسوعه  الآلبانی فی العقیده، ج۳، ص۷۷۲٫

[۶۰] .بخاری، محمد بن‌اسماعیل، پیشین، کتاب المغازی، شماره۳۷۵۷، ص۱۴۶۱٫

[۶۱] . عسقلانی، ابن‌حجر، پیشین، ج۳، ص۲۷۷؛ شنقیطی، محمد، اضواء‌البیان، ج۶، ص۴۲۱٫

[۶۲] . ابن رجب، ابوالفرج، پیشین، ص۱۳۳٫

[۶۳] . شنقیطی، محمد، پیشین، ج۶، ص۴۲۹٫

[۶۴] . ابن عبدالهادی، الصارم، ص۱۵۹-۱۶۰٫

[۶۵] . (إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا) (سوره احزاب(۳۳)، آیه ۵۶).

[۶۶] . متقی هندی، علاءالدین، کنز العمال، ج۱، ص ۴۹۸٫

[۶۷] . ابن‌تیمیه، احمد، پیشین، ج۲۷، ص ۳۸۴٫

[۶۸] . آلوسی، سید محمود، پیشین، ج‏۱۱، ص۵۵٫

[۶۹] . موسوى همدانى، سید محمد باقر، ترجمه تفسیر المیزان، ج۱۷، ص۵۳٫

[۷۰] . نهج البلاغه، ص ۴۹۳٫

[۷۱] .  متقی هندی، علاء الدین، پیشین، ج۱، ص۵۰۶٫

[۷۲] . نمری قرطبی، ابن‌عاصم، پیشین، ج۱، ص۱۸۵؛ مناوی، پیشین، ج۵، ص۴۸۷؛ اشبیلی، عبدالحق، پیشین، ص ۱۱۸؛ شوکانی، محمد، پیشین، ج۳، ص ۲۴۸٫

[۷۳] . حازمی، شریف، پیشین، ص ۳۸۸٫

[۷۴] . برای نمونه :بخاری، محمد بن‌اسماعیل، پیشین، کتاب الجنائز،ج۱ص۴۶۱٫

[۷۵] . نمری قرطبی، ابن‌عاصم، پیشین، ج۱، ص۱۸۵؛ مناوی، پیشین، ج۵، ص۴۸۷؛ اشبیلی، عبدالحق، پیشین، ص ۱۱۸، شوکانی، محمد بن‌علی، پیشین، ج۳، ص ۲۴۸٫

منبع: مجله سراج منیر، سال اول، شماره 9، بهار 1392.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام