مقالات > نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۱۰ تعداد بازدید: 156

یکی از اقسام توحید، توحید عبادی است. به این معنا که هیچ کس جز خداوند متعال سزاوار عبادت نیست. وهابیت با توجه نکردن به مقومات لازم در معنا و حقیقت عبادت، ملاک عبادت را تذلل توأم با حب می دانند.



نويسنده : محمدی، یزدان؛ حیدری فسائی، قادر
یکی از اقسام توحید، توحید عبادی است. به این معنا که هیچ کس جز خداوند متعال سزاوار عبادت نیست. وهابیت با توجه نکردن به مقومات لازم در معنا و حقیقت عبادت، معنای لغوی عبادت را به عنوان معنای اصطلاحی عبادت مطرح کرده اند و در نهایت ملاک عبادت را تذلل توأم با حب می دانند. مدلول آیه شریفه «وَرَفَعَ أَبَوَیهِ عَلَی الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا...» آن است که حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران حضرت یوسف (علیه السلام) بر حضرت یوسف (علیه السلام) سجده کردند. با توجه به ظهور این آیه و نقد توجیهاتی که درباره آن شده (مانند اینکه سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) سجده معهوده نبوده، یا سجده معهوده بوده ولی عبادی نبوده، یا اینکه سجده بر غیرخداوند در شرایع گذشته جایز بوده است) اثبات می شود که سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران حضرت یوسف (علیه السلام) دارای معیار عبادت از نظر وهابیت است. پس، طبق تعریف وهابیت از عبادت، باید حضرت یعقوب (علیه السلام) دچار شرک در عبادت شده باشد. از آنجا که وقوع در محذور مشرک بودن حضرت یعقوب (علیه السلام) نتیجه ملاکی است که وهابیت برای عبادت بیان کرده اند به برهان خُلف اثبات می شود که معیار و ملاک وهابیت در عبادت نادرست است.
 
کلمات کليدي : «و خروا له سجدا»، توحید عبادی، وهابیت، ملاک عبادت، سجده.

مقدمه

توحید اصل اساسی عقاید مسلمانان است، که البته در عرض اصول دیگر دین نیست بلکه برتر از همه اصول است. روح توحید بر سراسر تعالیم اسلامی سایه افکن است و بازگشت تمامی دستورهای اسلام در واپسین تحلیل به مسئله توحید است.[1] از اقسام توحید، توحید عبادی است. به این معنا که جز خداوند متعال کسی سزاوار پرستش و عبادت نیست. خداوند در قرآن کریم هدف آفرینش را تحقق توحید عبادی معرفی کرده، می فرماید: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ»؛[2] هدف خلقت آن است که مرا عبادت کنند. لذا از عبادت غیرخداوند متعال بر حذر می دارد.

به وزان اهمیت توحید، فهم نادرستِ توحید نیز بسیار زیان بار خواهد بود. وهابیت متهم کردن مسلمانان به شرک در عبادت را دستاویزی برای تکفیر آنها و مباح شمردن خونشان قرار داده است. از مبانی اصلی وهابیت در تکفیر مسلمانان در سراسر جهان اسلام، به دست دادن تعریف و معیاری نادرست درباره عبادت و عمل بر وزان آن است. لذا به دست دادن معیار صحیح و تام برای عبادت و نیز اثبات نادرستی ملاک و معیاری که وهابیت برای عبادت بیان کرده، اهمیت ویژه ای دارد. بدین منظور ابتدا ملاک وهابیت در عبادت را تبیین می کنیم. سپس با توجه به آیه شریفه «وَرَفَعَ أَبَوَیهِ عَلَی الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا ...» بطلان ملاکی را که وهابیت برای عبادت مطرح کرده، اثبات می کنیم. البته گرچه پیش از این درباره ملاک و مقدمات مفهوم عبادت مقالاتی به نگارش درآمده، اما ابطال ملاک وهابیت با توجه به این آیه شریفه طرحی نو در بیان خطای ملاکی است که وهابیت برای عبادت بیان کرده اند. از این رو در این مقاله پس از بیان معنا و مدلول این آیه شریفه، و با توجه به برخی مبانی فکری وهابیت، مانند ظاهرگرایی و سلفی گری، نقض ملاکی که وهابیت برای عبادت مطرح کرده روشن خواهد شد. نیز توجیهاتی که وهابیت یا مفسرانی که نزد ایشان پذیرفته شده هستند بیان، بررسی و نقد می شود.

معیار عبادت از دیدگاه وهابیت

توحید در عبادت به این معنا است که عبادت مختص خداوند است. همه مسلمانان بر این اصل اتفاق نظر دارند، گرچه در مصادیق آن اختلاف نظرهایی وجود دارد.[3] با اینکه وهابیت درباره توحید و شرک و اقسام هر یک بسیار سخن گفته اند و قلم فرسایی ها کرده اند، معیار واحد و صحیحی برای عبادت به دست نداده اند و همین باعث شده است در مصادیق عبادت اشتباه کرده، مسلمانان را به شرک متهم کنند.

در کتب لغت برای عبادت تعریفی مطرح شده که به لحاظ کلامی جامع و مانع نیست و ارکان عبادتی را که مد نظر شریعت و در برابر شرک است در بر ندارد. عبادت در لغت به معنای خشوع و خضوع، اظهار خضوع یا نهایت خشوع است.[4] ابن منظور در لسان  العرب اصل عبودیت را خضوع و تذلل می داند.[5] ابن تیمیه در تعریف عبادت به همین تعاریف لغوی اکتفا کرده است. وی معتقد است هر گونه تعظیم، خشوع، اجلال و نهایت خضوع، عبادت است. وی می نویسد: «الْعِبَادَةُ أَصْلُ مَعْنَاهَا الذُّلُّ»[6] اصل معنای عبادت، ذل است. اما در تعریف عبادتی که مأموربها است، حب و دوست داشتن معبود را هم اضافه کرده و آن را متضمن معنای ذل و حب می داند. بر این اساس، برای عبادت مأموربها دو شرط را لازم می داند؛ یکی محبت و دیگری ذل و خضوع؛ که اگر یکی از این دو در کار نباشد عبادت محقق نشده است.[7] گاهی اصل عبادت را حب دانسته است.[8] گاهی هم قید «کمال» را اضافه کرده است.[9] ابن تیمیه در بسیاری از کتب خود عبادت را اسم جامعی می داند برای هر آنچه خداوند دوست می دارد.[10]

اما پیروان ابن تیمیه مانند ابن قیم جوزی، محمد بن عبدالوهاب، بن باز، البانی و ابن عثیمین و دیگران همان سخنان ابن تیمیه را تکرار کرده اند و با آنکه در شرح و بسط اندیشه و آرای ابن تیمیه کوشیده اند، راجع به معیار و ملاک عبادت، به خود اجازه نداده اند که حتی اندکی بیش از آنچه او گفته، سخنی بگویند، به طوری که در کتب خود به نقل عین عبارات ابن تیمیه اکتفا کرده اند و بیش از آن سخنی نگفته اند.

ابن قیم جوزی می نویسد: «العبادة هی کمال الحبّ مع کمال الخضوع والذلّ».[11] بن باز برای بیان معنای عبادت در نظر شرع، به عبارت ابن تیمیه اشاره می کند که «العبادة اسم جامع لکل ما یحبه الله ویرضاه من الأقوال والأعمال الظاهرة والباطنة». عبادت اسم جامعی است برای هر عملی که خداوند دوست می دارد. گفتار باشد یا فعل ظاهری و باطنی.

تا کنون روشن شد که وهابیت در مجموع سه تعریف برای عبادت بیان کرده اند: 1.تذلل و خشوع؛ 2. نهایت خضوع و خشوع؛ 3. حب توأم با نهایت خضوع و خشوع. همان طور که روشن است بر این اساس سجده نیز مصداق عبادت خواهد بود. البته خود وهابیت به این مطلب اذعان دارند.[12]

بررسی آیه شریفه «وَ رَفَعَ أَبَوَیهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً...»

برای تبیین نقض ملاک عبادت از دیدگاه وهابیت به  واسطه آیه شریفه مذکور، لازم است ابتدا آیه را به لحاظ دلالت به دقت بررسی کنیم تا مدلول آیه روشن شود. سپس تبیین می کنیم که چگونه مدلول این آیه شریفه موجب نقض ملاک وهابیت در عبادت می شود.

مدلول آیه شریفه

با تبیین معنای برخی واژگان کلیدی در آیه شریفه، یعنی «العرش»، «خرّوا» و «سُجداً»، و اشاره به مرجع ضمیرها در آیه، معنای آیه روشن خواهد شد. العرش: استعمال عرش در چیزی که پادشاهان بر آن می نشینند، رایج است.[13] فراهیدی می نویسد: «العَرْش: السریر للملک».[14] نیز عرش در اصل، چیزی است  که دارای سقف باشد و به جایگاه پادشاهان هم به اعتبار اینکه بر بلندی قرار دارد عرش گفته می شود.[15] خرّوا: صیغه سوم فعل ماضی و از خرور به معنای سقوط است.[16] سُجّداً: حال از فاعل «خرّوا» است.[17] ابن فارس می نویسد: «السین والجیم والدال أصلٌ واحدٌ مطّرد یدلّ علی تطامُن و ذلّ»؛[18] کلمه ای که از سه حرف سین، جیم و دال تشکیل شده، اصل و مصدری است که زیاد استعمال می شود و دلالت می کند بر فرودآمدن و خشوع کردن؛ «سَجَــدَ الرَّجُلُ» یعنی پیشانی اش را بر زمین گذاشت.[19] ابن سیده نیز گفته است: «سَجَدَ یسْجُدُ سجوداً، وضع جبهته بالأَرض».[20]

مرجع ضمیر «رفع» و ضمیر «له» حضرت یوسف (علیه السلام) است و اینکه گفته شده ضمیر «له» به خداوند برمی گردد[21] درست نیست به قرینه اول سوره «رَأَیتُهُمْ لِی ساجِدِینَ» که حضرت یوسف (علیه السلام) به حضرت یعقوب (علیه السلام) گفت دیدم که یازده ستاره و خورشید و ماه بر «من» سجده می کنند. از آنجا که رؤیای حضرت یوسف (علیه السلام) صادق بود چنانچه قرآن کریم اشاره می کند،[22] پس ضمیر در «له» نیز به همان «من» یعنی حضرت یوسف (علیه السلام) مرجوع است. به این معنا که حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران یوسف (علیه السلام) بر حضرت یوسف (علیه السلام) سجده کردند. مرجع ضمیر «خروا» برادران و «أبوین» حضرت یوسف (علیه السلام) است و ظاهر آیه شریفه آن است که حضرت یعقوب (علیه السلام) نیز به همراه پسرانش بر حضرت یوسف (علیه السلام) سجده کرد. طبری می گوید: «و خر یعقوب و ولده و أمه لیوسف سجدا»[23] ابن کثیر نیز می نویسد: «أی سجد له أبواه و إخوته الباقون»؛[24] علاوه بر اینکه در خود آیه قرینه بر این مطلب وجود دارد. زیرا حضرت یوسف (علیه السلام) در رؤیا دیده بود که یازده ستاره و خورشید و ماه بر او سجده کردند[25] و پس از اینکه بر یوسف (علیه السلام) سجده شد «وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً»، به حضرت یعقوب (علیه السلام) گفت «یا أَبَتِ هذا تَأْویلُ رُءْیای مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا»؛ پدر این رخداد تأویل همان رؤیایی بود که پیش تر دیده بودم. خداوند آن را حقیقت قرار داد و در خارج به وقوع پیوست. این در حالی است که برادران حضرت یوسف (علیه السلام) یازده نفر بودند. لذا یازده ستاره اشاره به ایشان است و شمس و قمر اشاره است بـه «أبوین»، همان طور که مفسران اشاره کرده اند که «و خر یعقوب و ولده و أمه لیوسف سجدا»[26] بنابراین حضرت یعقوب (علیه السلام) هم جزء سجده کنندگان بود. لذا آنچه امثال فخر رازی در توجیه آیه گفته اند که ضمیر «خروا» حضرت یعقوب (علیه السلام) را شامل نمی شود[27] سخن درستی نیست. از این رو بدیهی است برای اینکه این واقعه با رؤیایی که حضرت یوسف (علیه السلام) دیده بودند تطبیق کند و سخن حضرت یوسف (علیه السلام) صادق باشد که گفت «قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا» باید گفت حضرت یعقوب (علیه السلام) نیز جزء سجده کنندگان بر یوسف (علیه السلام) بوده است. البته منظور از «أبوین» حضرت یعقوب (علیه السلام) و خاله حضرت یوسف (علیه السلام) است نه حضرت یعقوب (علیه السلام) و مادر حضرت یوسف (علیه السلام).[28] چون مادر حضرت یوسف (علیه السلام) پیش از این از دنیا رفته بود.[29]

برخی گفته اند «لام» در آیه به معنای «الی» است و «لیوسف» مانند «الی القبله» به معنای «الی یوسف» است. [30]اما این سخن نیز مردود است. زیرا همان طور که ابن تیمیه ذیل آیه «اسجدوا لآدم»[31] اشاره کرده است، هر حرفی معنای خاص خود را دارد.[32] لذا معنای «لیوسف» غیر از معنای «الی یوسف» است. بسیاری از مفسران اهل سنت مانند بغوی،[33] طبری،[34] قرطبی،[35] و آلوسی،[36] نیز این قول را تضعیف کرده اند.

با توجه به آنچه درباره مدلول آیه شریفه بیان کردیم، معنای ظاهر آیه چنین است: «یوسف پدر و خاله اش را بر جایگاه مخصوص خود برافراشت و برادران یوسف به همراه پدر و خاله اش در برابر یوسف بر زمین افتاده و بر او سجده کردند».

نقض ملاک عبادت از دیدگاه وهابیت با توجه به آیه «و رفع ابویه علی العرش...»

با توجه به چند مقدمه، بطلان ملاک عبادت از دیدگاه وهابیت، با این آیه شریفه روشن خواهد شد.

  1. ۱. وهابیت معتقد است هر گونه خضوع و خشوع یا نهایت خضوع توأم با نهایت حب عبادت است.[37]
  2. ۲. مسلماً برترین مصداق خضوع و خشوع، سجده و پیشانی به خاک ساییدن است. پس یکی از ارکان عبادت در نظر وهابیت در عملی که حضرت یعقوب (علیه السلام) و پسرانش در برابر حضرت یوسف (علیه السلام) انجام دادند محقق است.[38]
  3. ۳. برادران یوسف پس از آنکه بزرگواری و کرامت بی نظیر وی را دیدند[39] ناخواسته دوستدار جمال سیرت یوسف شدند. لذا سجده شان در برابر او همراهِ حب به او بود؛ و بر فرض اگر کسی حب و محبت قلبی برادران یوسف به او را نپذیرد، در نهایتِ حب حضرت یعقوب (علیه السلام) به حضرت یوسف (علیه السلام) شکی نیست؛ چراکه قرآن کریم درباره او فرمود از محبتی که به یوسف داشت در فراقش افسوس خورد و به قدری گریست که چشمانش سفید شد[40] و نزدیک بود که هلاک شود.[41] از این رو قطعاً سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) در برابر حضرت یوسف (علیه السلام)، توأم با حبِ او بوده است. بنابراین، در سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) و پسرانش بر حضرت یوسف (علیه السلام)، رکن دوم عبادت از نظر وهابیت، یعنی «حب»، نیز وجود دارد.

حاصل اینکه حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران یوسف (علیه السلام)، یا دست کم حضرت یعقوب (علیه السلام)، عملی را در برابر یوسف (علیه السلام) انجام دادند که با توجه به ملاک وهابیت در عبادت، آن عمل عبادت است. به علاوه، چنانچه اشاره شد، وهابیت تصریح می کند که سجده عبادت است. پس حضرت یعقوب (علیه السلام) که بر حضرت یوسف (علیه السلام) سجده کرد، وی را عبادت کرد؛ و عبادت غیرخداوند متعال به اجماع همه مسلمانان شرک است، در حالی  که به ادله عقلی و نقلی[42] ساحت حضرت یعقوب  (علیه السلام) از شرک به دور است. نیز حضرت یعقوب (علیه السلام) مخاطب وحی[43] و رسول خداوند بوده است و خداوند وحی و دین خود را به کسی نمی سپارد که حافظ آن و عامل به آن نباشد؛ «اللَّهُ أَعْلَمُ حَیثُ یجْعَلُ رِسالَتَه».[44] همچنین، از حضرت یوسف (علیه السلام)، که او نیز پیامبر خداوند است، دور است که کسی او را عبادت کند و او نهی نکند. زیرا هدف اصلی نصب رسول از جانب خداوند، محقق کردن توحید عبادی و بر حذر داشتن از شرک به خداوند است.[45]

بنابراین، با آنچه درباره ملاک وهابیت درباره عبادت گفتیم و با همین مقدار توضیح کوتاه درباره مدلول آیه، نقض ملاک وهابیت به  وسیله این آیه روشن و واضح است. اما توضیح بیشتر در ضمن بررسی و نقد توجیهاتی که از این آیه شریفه شده، بیان خواهد شد تا بطلان ملاک وهابیت در عبادت به شکل بهتری نمایان شود.

پاسخ وهابیت به این آیه

از آنجا که وهابیت متوجه شدند که با معیار و ملاک ایشان در عبادت، باید قائل به مشرک بودن انبیای الهی شوند، در صدد برآمدند تا این آیه شریفه را به گونه ای توجیه کنند که هم ملاکشان در عبادت را به حال خود باقی بگذارند و بر اشتباه خود اصرار ورزند و هم دچار محذورات باطلی که تعریف ایشان از عبادت دارد، مانند مشرک بودن انبیای الهی نشوند. اینک به برخی توجیهات وهابیت اشاره می کنیم و با استدلال به این نتیجه می رسیم که هیچ  یک از این توجیهات، اشتباه ملاک وهابیت در عبادت را برطرف نمی کند. لذا وهابیت چاره ای ندارند جز اینکه یا حقیقت را بپذیرند و تغییری اساسی در ملاک عبادت صورت دهند یا اینکه ملتزم به لوازم باطل آن شوند. حال آنکه هیچ عقل سلیمی چنین لوازمی را نمی پذیرد.

پاسخ اول: انحناء نه سجده معهوده

برخی از مفسران اهل سنت که وهابیت آنها را قبول دارند، گفته اند اصلاً عملی که حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران حضرت یوسف (علیه السلام) انجام دادند سجده متعارف در اذهان ما، یعنی پیشانی بر خاک گذاشتن، نبوده است، بلکه صرفاً تعظیم در برابر حضرت یوسف (علیه السلام) بوده است. بغوی درباره سجده برادران یوسف (علیه السلام) می نویسد: «و لم یرد بالسجود وضع الجباه علی الأرض، و إنما هو الانحناء والتواضع»؛[46] همان طور که سجده ملائکه بر آدم را به صورت انحناء می داند.[47] سعید بن  جبیر از قتاده نقل کرده که سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران یوسف (علیه السلام) اشاره با سر بوده است. برخی دیگر نیز گفته اند خم شدنی مانند رکوع بوده است، نه افتادن بر زمین.[48]

نقد اول: مخالفت مفسران

بسیاری از مفسران اهل سنت که وهابیت به آنها توجه دارند این احتمال را نادرست تلقی کرده[49] و آن را تضعیف می کنند.[50] آلوسی به سه احتمال درباره مقصود از سجده برادران یوسف (علیه السلام) اشاره کرده (اشاره با سر بوده، مانند رکوع بوده و به حد گذاشتن پیشانی بر زمین نرسیده است، مقصود از سجده در اینجا تواضع است) و هر سه احتمال را تضعیف می کند.[51] ثوری و ضحاک تصریح کرده اند: «کانَ سُجُودًا کالسُّجُودِ الْمَعْهُودِ عِنْدَنَا»؛[52] عملی که حضرت یعقوب  (علیه السلام) و برادران یوسف (علیه السلام) در برابر او انجام دادند، به صورت سجده معهوده نزد ما بوده است.

نقد دوم: مخالفت با ظهور آیه شریفه

ظاهر «سجده» در آیه شریفه، سجده معهوده یعنی صورت بر زمین گذاشتن است؛ و روش سلف عمل به ظواهر قرآن و روایات حضرت رسول (صلّی الله علیه و آله) است. از طرفی ظاهرگرایی و سلفی گری از مبانی فکری وهابیت است؛ و به دلیل همین دو مبنا، صفات خبریه را تأویل نبرده اند و تصریح می کنند که چون ظاهر آیات این است که خداوند دست دارد یا گوش و چشم دارد و ظاهر قرآن حجت است، و از طرفی سلف این آیات را به ظاهرشان معنا کرده اند، ما نیز معتقدیم که خداوند دست،[53] گوش و چشم دارد[54] و دست خدا از صفات ذات خداوند است و نیز دست خدا غیر از گوش خدا و چشم خدا است.[55] نیز به همین دلیل معتقدند خداوند در بالای عرش و آسمان است.[56] مجئ دارد و رونده است.[57] ابن تیمیه می گوید بر همه لازم است همه صفاتی را که خداوند خودش را با آنها توصیف کرده بپذیرند و یقین قلبی داشته باشند و نباید خلاف آنچه ظاهر لفظ بر آن دلالت دارد معنا کرد. زیرا لغاتی که بر صفات خبریه دلالت دارند، مانند سمع، بصر، غضب، ید، أصابع و کلام به لحاظ لغت عربی معنایشان برای ما معلوم است. بنابراین ایمان به همین مفاد ظاهری و لغوی این الفاظ واجب است.[58] بن باز نیز ناظر به مقاله دکتر محیی الدین  الصافی[59] می گوید: «وقد أخطأ فی نسبته للسلف جزمَهم بأن ظاهر هذه الآیات غیر مراد». وی می گوید بلکه سلف هر صفتی را که خداوند برای خود بیان کرده می پذیرند، بدون هیچ گونه تحریف و تمثیل و حتی بدون اینکه ظاهر این آیات را تأویل ببرند و روش سلف صحیح و واجب الاتباع است. لذا آیندگان نیز باید مانند سلف عمل کنند.[60]

بنابراین، شکی نیست که از مبانی فکری وهابیت، ظاهرگرایی و سلفی گری است. از این رو نمی توانند در ظاهر لفظ «سجده» که در آیه شریفه آمده است تصرف کنند بلکه باید بپذیرند آیه شریفه دلالت دارد بر اینکه برادران یوسف و حضرت یعقوب (علیه السلام) پیشانی بر زمین گذاشتند و سجده معهوده انجام دادند. زیرا سجده، ظهور در سجده معهوده دارد. همان طور که قرطبی درباره امر خداوند به سجده ملائکه به آدم می گوید جمهور معتقدند خداوند ملائکه را امر کرد که پیشانی بر زمین بگذارند، مانند سجده ای که در نماز متعارف است. وی در مقام تعلیل می نویسد: «لِأَنَّهُ الظَّاهِرُ مِنَ السُّجُودِ فِی الْعُرْفِ وَالشَّرْعِ»[61] و آلوسی نیز تصریح می کند «أی علی الجباه کما هو الظاهر».[62] بنابراین، سخن صحیح همان گفته صدرالمتألهین است  که: أن السجود لا شک أنّ لفظه فی عرف الشرع عبارة عن وضع الجبهة علی الأرض، فوجب أن یکون فی أصل اللغة لذلک، لأنّ الأصل عدم التغییر.[63]

نقد سوم: وجود قرینه بر سجده معهوده

حتی اگر در ظهور لفظ سجده در گذاشتن پیشانی بر خاک تشکیک کنیم، ولی در آیه قرینه ای وجود دارد که این معنا را در «سجده» محل بحث، متعین می کند. توضیح اینکه «سُجداً» همراه «خرّوا» آمده است و این نشان دهنده آن است  که سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) افتادن بر زمین است نه سر خم کردن، انحناء یا رکوع و مانند آن. زیرا «خَرَّ الشَّی ءُ، یخِرُّ» از باب «فَعَلَ» است مانند ضرب[64] و معنای «خَرَّ» افتادنی است که صدای خریر از آن شنیده شود و به صدای آب و باد و نیز صدای چیزی که از بلندی می افتد، خریر می گویند.[65] با صورت افتادن را خرور گویند.[66] راغب اصفهانی می گوید استعمال «الخرّ» در قول خداوند «خَرُّوا سُجَّداً»[67] دلالت می کند بر افتادن توأم با بلندشدن صدا به تسبیح[68] و طریحی «خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» را به «سقطوا له علی وجوههم» معنا می کند[69] و «سجداً» حال از فاعل «خروا» است. بنابراین، سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران یوسف، سجده ای به نحو خرور و سقوط علی الارض و سجده معهوده بوده است.

پاسخ دوم: عبادی نبودن سجده

برخی از کسانی  که سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) را انحناء و امثال آن معرفی کرده اند. همچنین، کسانی  که سجده معهوده بودن را پذیرفته اند، معتقدند سجده برادران و حضرت یعقوب (علیه السلام)، سجده تحیّت و تعظیم بوده است نه سجده عبادت؛ و سجده برای تحیت و تکریم از آداب امت های پیشین بوده است. ابن تیمیه معتقد است سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) بر یوسف (علیه السلام) مانند سجده ملائکه بر آدم (علیه السلام) سجده تکریم و تحیت بوده است نه سجده عبادت.[70] بغوی نیز که سجده در آیه را انحناء دانسته همین سخن را گفته است.[71] طبری ذیل آیه شریفه، روایات بسیاری را با این مضمون بیان می کند که: «ذلک السجود تشرفة، کما سجدت الملائکة لآدم تشرفة لیس بسجود عبادة».[72] قرطبی،[73] بیضاوی[74] و آلوسی[75] نیز همین مضمون را بیان کرده اند.

نقد: سجده تحیت مستلزم باطل بودن ملاک

بدیهی است سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) چون هر دو رکن عبادت از نظر وهابیت را دارد (به بیانی که گذشت) باید عبادت باشد، در حالی  که، چنان که در پاسخ دوم اشاره کردیم، بغوی، طبری، قرطبی، بیضاوی، و آلوسی و حتی خود ابن تیمیه گفته اند سجده برادران یوسف (علیه السلام) و حضرت یعقوب (علیه السلام) در برابر یوسف (علیه السلام) برای تحیت بوده است نه عبادت. یعنی سجده را دو قسم کرده اند: سجده عبادت و سجده تحیّت؛ و این یعنی هر سجده ای، سجده عبادت نیست، بلکه سجده دارای اقسامی (دست کم دو قسم) است و فقط برخی اقسام سجده عبادت اند و الّا تقسیم آن به عبادی و غیرعبادی صحیح نخواهد بود. بنابراین، سلف مطلق تعظیم و سجده را عبادت نمی دانند. از این رو نگرش وهابیت کنونی مخالف با نگرش سلف و پیشینیان است. زیرا با ملاک ایشان از عبادت، تقسیم سجده به عبادی و غیرعبادی صحیح نیست، بلکه هر سجده ای عبادت است. به بیانی که گذشت، در حالی  که وهابیت کنونی ادعای پیروی از پیشینیان خود را داشته و سخن ایشان را در فهم معارف معیار و میزان و واجب الاتباع می دانند،[76] اگر گفته شود خود سلف نیز مطلق تعظیمِ توأم با حب را عبادت می دانند، چنان که در ملاک عبادت اشاره شد، باید گفت وهابیت کنونی و سلف ایشان در عمل، ملاکی را که برای عبادت مطرح کرده اند نمی پذیرند و خلاف آن رفتار می کنند؛ بدین معنا که در تعریف عبادت خضوع و حب را شرط لازم و کافی می دانند. نیز تصریح می کنند که سجده عبادت است. ولی در عمل، کاری را که تعریف عبادت بر آن صادق است و دارای هر دو رکن عبادت است (مثل سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران یوسف (علیه السلام)) عبادت نمی دانند.

حاصل سخن در این بخش اینکه یا ملاکی که وهابیت درباره عبادت داده اند اشتباه است، زیرا جامع افراد و مانع اغیار نیست و شرط صحت تعریف آن است  که جامع افراد و مانع اغیار باشد؛[77] یا اینکه خود وهابیت عملاً با سخن خود مخالفت می کنند.

پاسخ سوم: جواز سجده بر غیرخداوند در شرایع پیشین

برخی گفته اند سجده بر مخلوق در شرایع گذشته جایز بوده است. از این رو اینکه حضرت یعقوب (علیه السلام) و پسرانش بر یوسف (علیه السلام) سجده کردند هیچ محذوری ندارد. این جواب با در نظر گرفتن چند مؤلفه تبیین می شود: 1. عملی که حضرت یعقوب (علیه السلام) و برادران یوسف (علیه السلام) انجام دادند سجده معهوده بوده است؛ 2. حضرت یعقوب (علیه السلام) هم جزء سجده کنندگان بوده است؛ 3. حضرت یعقوب (علیه السلام) و پسرانش بر یوسف (علیه السلام)، که بنده خدا است، سجده کردند؛ 4. با این همه چون سجده بر غیرخداوند در شریعت حضرت یعقوب (علیه السلام) و حضرت یوسف (علیه السلام) جایز بوده، حضرت یعقوب (علیه السلام) که بر غیرخدا سجده کرد و حضرت یوسف (علیه السلام) که مخالفتی با این کار نکرد، مرتکب خطا و اشتباهی نشده اند.

قرطبی[78] و ابن کثیر[79] نوشته اند هم سجده برادران یوسف بر یوسف (علیه السلام) و هم سجده ملائکه بر آدم (علیه السلام) مباح و جایز بوده است. زیرا در شرایع گذشته، از حضرت آدم (علیه السلام) تا حضرت عیسی (علیه السلام)، سجده برای غیرخدا جایز بوده است و این جواز تا زمان رسول الله  (صلّی الله علیه و آله) باقی بوده است. ابوهریره نیز گفته است جواز سجده بر غیرخداوند مخصوص به زمان خود (یعنی شرایع پیشین) بوده است.[80]

نقد اول: استثنا ناپذیری شرک عبادی

نقد اول بر این پاسخ را با توجه به چند مقدمه تبیین می کنیم:

  1. ۱. سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) و سجده ملائکه بر حضرت آدم (علیه السلام) دارای دو رکن عبادت از نظر وهابیت هست. پس بر اساس دیدگاه وهابیت، حضرت یوسف (علیه السلام) معبود حضرت یعقوب (علیه السلام) قرار گرفت و ملائکه حضرت آدم (علیه السلام) را عبادت کردند.
  2. ۲. هدف از فرستادن پیامبران و کتاب های آسمانی در همه شرایع توحیدی، بلکه هدف از خلقت در نظر همه مسلمانان و خود وهابیت،[81] تحقق بخشیدن توحید عبادی است. آیات قرآن هم شاهد بر این ادعا است.[82] اسلام در هر شریعتی توحید به علاوه آن شریعت است. بن باز می نویسد: «والاختلاف فی هذا المقام هو فی الشرائع وأما توحید الله والإخلاص له وترک الإشراک به وتصدیق رسله فهو أمر لا اختلاف فیه بین الأنبیاء».[83]بنابراین، توحید و شرک و ملاک در آن جزء احکام فرعی و جزئی نیست تا در شریعتی جایز باشد و در شریعتی حرام، مانند حرمت صید ماهی در روز شنبه[84] یا مثل خوردن پیه گوسفند و گاو که بر بنی اسرائیل حرام بود[85] ولی بر امت پیامبر اسلام حلال است.
  3. ۳. حرمت شرک در عبادت، قانونی کلی است[86] و استثنا نمی پذیرد. زیرا امر به عبادت غیر یا تجویز آن از جانب خداوند، امر به شرک خواهد بود و این چنین امری از خداوند محال است. زیرا موجب نقض غرض است (چون همان طور که در مقدمه دوم گفتیم تحقق توحید عبادی از اهداف کلان و اصلی خداوند از ارسال رسل و بلکه اصل خلقت است) و نقض غرض و تناقض در اراده از خداوند حکیم محال است.

جوادی آملی در این  باره می نویسد:

 غیرخداوند می توانند مظهر اوصاف و افعالی مانند علم، حیات، قدرت، خالقیت و ... شوند ولی در مورد عبادت حتی در این مقدار هم برای دیگران سهمی نیست. یعنی هیچ موجودی ذره ای صلاحیت و شایستگی ندارد تا بتوان آن را معبود، هرچند با قید مظهریت تلقی کرد.[87]

با توجه به مقدمات مذکور، لازمه پذیرش ملاک وهابی درباره عبادت، نقضِ غرض از طرف خداوند حکیم است و نقض غرض از خداوند حکیم محال است. بنابراین، چون تعریف وهابیت از عبادت و ملاکی که آنها در عبادت مطرح کرده اند، موجب این محذور می شود، ملاک و معیاری که وهابیت در عبادت بیان می کند به برهان خُلف باطل است.

نقد دوم: کلیت نداشتن ملاک عبادت

با توجه به مقدمه اولِ نقد اول، اگر خداوند سجده بر غیر خود را در شرایع گذشته اجازه داده باشد، دو صورت برای آن متصور است:

الف: خداوند اجازه داده تا بر غیر او سجده شود، به گونه ای که آن مسجود، معبود حقیقی قرار گرفته و پرستش شود. در این صورت دو اشکال متوجه آن است:

  1. ۱. همان محذور اول در این صورت نیز مطرح خواهد شد.
  2. ۲. در این صورت سجده کننده، غیرخداوند را عبادت کرده است و عبادت غیرخداوند مساوی است با شرک به خداوند. پس باید گفت ملائکه و حضرت یعقوب (علیه السلام) دچار شرک در عبادت شده اند، در حالی که ملائکه خطا نمی کنند[88] و حضرت یعقوب (علیه السلام) نیز موحد،[89]پیامبر خدا[90] و حامل وحی بود.[91]

ب. فرض دوم آن است که خداوند اجازه داده تا غیر او سجده شود، نه به گونه ای که آن مسجود، معبود حقیقی قرار گیرد بلکه تا به وسیله سجده بر غیر، خداوند را اطاعت و عبادت کرده باشد (از آن جهت که امرِ خداوند به سجده را اطاعت کرده است). بنابراین، مسجود، غیرخداوند است، اما معبود خداوند است. در این  صورت باید بپذیریم که برخی سجده ها عبادت نیستند. زیرا دست کم در سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) و ملائکه مسجود، معبود نبوده است. پس سجده حضرت یعقوب (علیه السلام) و ملائکه با وجود داشتن دو رکن عبادت در نظر وهابیت، سجده عبادت نیستند، در حالی  که با ملاکی که وهابیت از عبادت مطرح کرده اند، باید عبادت باشند. از این رو تعریف عبادت از طرف وهابیت جامع همه افراد معرَّف نیست و شرط تعریف صحیح را ندارد. بنابراین باطل است.

اما لازمه این سخن ابن تیمیه، که حرمت سجده بر غیرخداوند حکمی کلی و عام است و با وجود دلیل خاص مانند امر خداوند، تخصیص پذیر است،[92] لذا اگر خداوند امر به سجده بر غیر خود کند ما اطاعت می کنیم،[93] این است  که مطلق سجده عبادت نباشد، حتی اگر ملاک عبادت را از نظر وهابیت داشته باشد. بنابراین، چنین سخنی اعتراف به جامع و مانع نبودن ملاکی است  که خود ابن تیمیه و وهابیت برای عبادت مطرح کرده اند.

نتیجه

ظاهر آیه شریفه «وَرَفَعَ أَبَوَیهِ عَلَی الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا ...»،[94] چنان که سلف وهابیت نیز گفته اند آن است  که حضرت یعقوب (علیه السلام) و پسرانش بر حضرت یوسف (علیه السلام) سجده کرده، پیشانی بر زمین گذاشتند. بنا بر ظهور آیه و معیاری که وهابیت برای عبادت بیان می کند، حضرت یعقوب (علیه السلام) دچار شرک عبادی شده است، در حالی  که خود وهابیت این لازم باطل را نمی پذیرد. بنابراین، معیاری که وهابیت برای عبادت بیان کرده، باطل و مخدوش است. 

منابع

۱. قرآن کریم.
۲. ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم، العبودیة، تحقیق: محمد زهیر الشاویش، بیروت: المکتب الاسلامی، 1426ق.
۳. ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم، الفتاوی الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا - مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1408ق.
۴. ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم، الفتوی الحمویة الکبری، تحقیق: د. حمد بن عبد المحسن تویجری، ریاض: دار الصمیعی، 1425ق.
۵. ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم، قاعدة فی المحبة، تحقیق: محمد رشاد سالم، قاهره: مکتبة التراث الاسلامی.
۶. ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم، مجموع الفتاوی، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم، مدینة نبویة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، 1416ق.
۷. ابن تیمیه، أحمد بن عبد الحلیم، مجموع الفتاوی، جامع الرسائل، تحقیق: د. محمد رشاد سالم، ریاض: دار العطاء، 1422ق.
۸. ابن فارس، أبو الحسین أحمد، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، بی جا: دار الفکر، 1399ق.
۹. ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی بکر، الداء والدواء، تحقیق: مُحَمَّد أجمل الاصْلاَحی، عربستان: مجمع الفقه الاسلامی، 1429ق.
۱۰. ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی بکر، مختصر الصواعق المرسلة علی الجهمیة والمعطلة، تحقیق: سید إبراهیم، قاهره: دار الحدیث، 1422ق.
۱۱. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1419.r
۱۲. ابن منظور، محمد ابن مکرم، لسان العرب، بی جا: نشر أدب الحوزة، 1405ق.
۱۳. ألبانی، ناصر الدین، موسوعة العلامة الامام مجدد العصر محمد ناصر الدین الألبانی، تحقیق: شادی بن محمد بن سالم آل نعمان، یمن: مرکز النعمان للبحوث والدراسات الاسلامیة وتحقیق التراث والترجمة، 1431ق.
۱۴. آلوسی، محمود شکری، غایة الأمانی فی الرد علی النبهانی، تحقیق: أبو عبد الله الدانی بن منیر آل زهوی، ریاض: مکتبة الرشد، 1422ق.
۱۵. آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: علی عبدالباری عطیه، بیروت، چاپ اول، 1415ق.
۱۶. بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، تحقیق: عبدالرزاق مهدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
۱۷. بن باز، عبدالعزیز بن عبداللّه، مجموع فتاوی بن باز، تحقیق: محمد بن سعد الشویعر، ریاض: دارالقاسم للنشر، 1418ق.
۱۸. بیضاوی، عبد الله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، تحقیق: محمد عبد الرحمن مرعشلی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
۱۹. جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن، قم: مرکز نشر اسراء، 1385ش.
۲۰. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم، 1412ق.
۲۱. سبحانی، جعفر، الأسماء الثلاثة الاله الرب العبادة، قم: مؤسسة امام صادق (علیه السلام)، بی تا.
۲۲. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: محمد خواجوی، قم: انتشارات بیدار، 1366ش.
۲۳. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417 ق.
۲۴. طباطبایی، سید محمد حسین، مجموعه رسائل علامه طباطبایی، تحقیق: سید هادی خسروشاهی، قم: بوستان کتاب، 1387ش.
۲۵. طبری، ابو جعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، 1412ق.
۲۶. طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، تحقیق: احمد حسینی، تهران: مکتبة الرضویة، 1395ق.
۲۷. عبدالوهاب، محمد، الجواهر المضیة، ریاض: دار العاصمة، چاپ سوم، 1412ق.
۲۸. فخر الدین رازی، محمّد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
۲۹. فراهیدی، خلیل بن أحمد، کتاب العین، تحقیق: د. مهدی مخزومی، د. إبراهیم سامرائی، بیروت: دار و مکتبة الهلال، بی تا.
۳۰. فیومی، أحمد بن محمّد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، بیروت: المکتبة العلمیة، بی تا.
۳۱. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1364 ش.
۳۲. کرباسی، محمد جعفر شیخ ابراهیم، اعراب القرآن، بیروت: دار و مکتبة الهلال، 1422ق.
۳۳. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش.
۳۴. مظفر، محمد رضا، المنطق، قم: دار الغدیر، 1378ق.
۳۵. مکارم شیرازی، ناصر، آیات الولایة فی القرآن، قم: مدرسة الامام علی بن أبی طالب (علیه السلام)، 1383ش.

پی نوشت ها:

[1]. طباطبایی، محمد حسین، مجموعه رسائل علامه طباطبایی، ص42.

[2]. سوره ذاریات (51): آیه 56.

[3]. سبحانی، جعفر، الأسماء الثلاثة الإله، الرب، العبادة، ص32.

[4]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، ص542.      

[5]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج3، 270.

[6]. ابن تیمیه، احمد، مجموع الفتاوی، ج10، ص53؛ همو، العبودیة، ج1، ص2.

[7]. ابن تیمیه، احمد، رسالة العبودیة، ج1، ص2.

[8]. ابن تیمیه، احمد، جامع الرسائل، ج2، ص273؛ همو، قاعدة فی المحبة، ج1، ص87.

[9]. همو، جامع الرسائل، ج2، ص111.

[10]. همو، العبودیة، ج1، ص1 و ص44؛ همو، مجموعة فتاوی، ج10، ص149؛ همو، الفتاوی الکبری، ج5، ص155.

[11]. ابن قیم جوزی، الداء والدواء «الجواب الکافی لمن سأل عن الدواء الشافی»، ج1، ص531.

[12]. همان؛ قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، ج1، ص290.

[13]. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج11، ص247.

[14]. فراهیدی، احمد، العین، ج1، ص249.

[15]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، ص558.

[16]. توضیح بیشتر در ادامه مقاله آمده است.

[17]. کرباسی، محمد، اعراب القران، ج4، ص97.

[18]. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، ج3، ص133.

[19]. فیومی، احمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج2، ص707.

[20]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج3، ص204.

[21]. بغوی، حسین، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج2، ص515.

[22]. «وَ قالَ یا أَبَتِ هذا تَأْویلُ رُءْیای مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا»؛ سوره یوسف (12): آیه 100.

[23]. طبری، محمد، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج13، ص44.

[24]. ابن کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن  العظیم، ج4، ص353.

[25]. سوره یوسف (12): آیه 4.

[26]. طبری، محمد، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج13، ص44.

[27]. فخر رازی، محمد، مفاتیح الغیب، ج18، ص511.

[28]. «فقلت: أبلغک أنها خالته» همان؛ «وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً، یعنی: یعقوب و خالته و إخوته»؛ بغوی، حسین، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج2، ص515؛ قرطبی، محمد ابن احمد، الجامع لتفسیر القرآن، ص224.

[29]. اطلاق «أب» بر نامادری یا ناپدری ای که سرپرستی فرزندی را به عهده داشته باشند اشکال ندارد. زیرا «أب» یعنی سرپرست؛ «یدلّ علی التربیة والغذو، أَبَوْتُ الشَّی ءَ: إذا غذوته. و بذلک سمّی الأب أبا»؛ مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج1، ص29؛ و به کسی که فرزند از نطفه او بوده یا از رحم او به دنیا آمده والد گفته می شود. لذا قرآن کریم درباره آزر، که سرپرستی حضرت ابراهیم را به عهده داشت، اطلاق «أب» کرده است نه والد «وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ ...»؛ سوره انعام (6): آیه 74.

[30]. بغوی، حسین، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج1، 104؛ قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، ج1، ص293؛ آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج7، ص56؛ در هیچ  یک از این منابع به قائل قول مذکور اشاره نشده است.

[31]. سوره بقره (2): آیه 34.

[32]. ابن تیمیه، احمد، مجموع الفتاوی، ج4، ص358.

[33]. بغوی، حسین، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج1، ص104.

[34]. طبری، محمد، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج13، ص44.

[35]. قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، ج1، ص293.

[36]. آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج7، ص57.

[37]. ابن قیم جوزی، الداء والدواء «الجواب الکافی لمن سأل عن الدواء الشافی»، ج1، ص531.

[38]. «والعبادة أنواع کثیرة لکنی أُمَثُّلُهَا بأنواع کثیرة لا تُنْکر، من ذلک السجود»؛ محمد بن عبدالوهاب، الجواهر المضیة، ج1، ص28.

[39]. با آن همه ظلمی که برادران یوسف بر وی روا داشتند، حضرت یوسف ایشان را سرزنش هم نکرد بلکه به رحمت خداوند امیدوار داشت؛ سوره یوسف (12): آیه 92.

[40]. «وَ تَوَلَّی عَنْهُمْ وَ قالَ یا أَسَفی عَلی یوسُفَ وَ ابْیضَّتْ عَیناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کظیم»؛ سوره یوسف (12): آیه 84.

[41]. «قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْکرُ یوسُفَ حَتَّی تَکونَ حَرَضاً أَوْ تَکونَ مِنَ الْهالِکین»؛ سوره یوسف (12): آیه 85.

[42]. سوره بقره (2): آیه 140.

[43]. سوره نساء (4): آیه 163.

[44]. سوره انعام (6): آیه 124.

[45]. «وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ»؛ سوره نحل (16): آیه 36.

[46]. بغوی، حسین، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج2، ص515.

[47]. همان، ج1، ص104.

[48]. قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، ج9، ص264.

[49]. همان، ج9، ص264.

[50]. فخر رازی، محمد، مفاتیح الغیب، ج18، ص511؛ ابن کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، ج1، ص139.

[51]. «قیل: کان کالرکوع البالغ دون وضع الجبهة علی الأرض...». آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج7، ص57.

[52]. قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، ج9، ص264.

[53]. ابن قیم جوزی، مختصر الصواعق المرسلة علی الجهمیة والمعطلة، ج1، ص406.

[54]. ابن تیمیه، احمد، الفتاوی الکبری، ج6، ص421.

[55]. «ومن صفات ذاته یده تبارک تعالی ... یده تبارک وتعالی غیر أذنه، غیر عینه، ... وغیر أی صفة أُطلقت وذُکرت فی کتاب الله وفی حدیث رسول الله» (همان).

[56]. ابن تیمیه، احمد، الفتوی الحمویة الکبری، ج1، ص201.

[57]. البانی، محمد، موسوعة العلامة الإمام مجدد العصر محمد ناصرالدین الألبانی، ج6، ص355.

[58]. بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله، مجموع فتاوی بن باز، ج2، ص96.

[59]. محیی الدین الصافی در مقاله خود به تفاوت روش سلف و خلف درباره تفسیر صفات خبری پرداخته است.

[60]. همان، ج2، ص98.

[61]. قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، ج1، ص291.

[62]. آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج7، ص57.

[63]. صدرالدین شیرازی، محمد، تفسیر القرآن الکریم، ج3، ص9.

[64]. فیومی، احمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج2 ص166.

[65]. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القران الکریم، ج3، ص37.

[66]. صاحب بن عباد، المحیط فی اللغة، ج4، ص171؛ راغب اصفهانی، حسین، مفردات ألفاظ القرآن، ص277.

[67]. سوره سجده (32): آیه 15.

[68]. همان، ص278.

[69]. طریحی، محمد، مجمع البحرین، ج3، ص283.

[70]. ابن تیمیه، احمد، مجموع الفتاوی، ج4، ص360.

[71]. بغوی، حسین، معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج2، ص515؛ همان، ج1، ص104.

[72]. طبری، محمد، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج13، ص45.

[73]. قرطبی، محمد، الجامع لأحکام القرآن، ج1، ص293.

[74]. بیضاوی، عبداللّه، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، ج3، ص177.

[75]. آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج7، ص57.

[76]. بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله، مجموع فتاوی، ج2، ص98.

[77]. مظفر، محمدرضا، المنطق، ص99.

[78]. قرطبی، محمد، الجامع لاحکام القرآن، ج1، ص293.

[79]. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج4، ص353.

[80]. آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج1، ص81.

[81]. ابن تیمیه، احمد، العبودیة، ج1، ص2؛ آلوسی، محمود، غایة الأمانی فی الرد علی النبهانی، ج1، ص128.

[82]. سوره نحل (16): آیه 36؛ سوره ذاریات (51): آیه 56؛ سوره مؤمنون (23): آیه 32؛ سوره نوح (71): آیه 1 و 2؛ سوره بینه (98): آیه 5.

[83]. بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله، مجموع فتاوی و مقالات ابن باز، ج2، ص17.

[84]. سوره بقره (2): آیه 65.

[85]. سوره انعام (6): آیه 146.

[86]. مکارم شیرازی، ناصر، آیات الولایة فی القرآن، ص206.

[87]. جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن، ص516.

[88]. سوره تحریم (66): آیه 6.

[89]. سوره بقره (2): آیه 140.

[90]. سوره بقره (2): آیه 136.

[91]. سوره نساء (4): آیه 163.

[92]. ابن تیمیه، احمد، مجموع الفتاوی، ج4، ص359.

[93]. همان، ص360.

[94]. سوره یوسف (12)، آیه 100.

منبع :سايت نقد وهابیت.
  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش