مقالات > راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۳ تعداد بازدید: 152

برای حضور مؤثر در جهان اسلام، لازم است در کنار مطالعات بنیادین، پژوهش هایی به رصد خاستگاه ها، فعالیت ها، دسته بندی ها و سیر تحول موافقان تکفیر مسلمانان، اختصاص یابد.



نويسنده : صداقت ثمرحسینی، کامیار
برای حضور مؤثر در جهان اسلام، لازم است در کنار مطالعات بنیادین، پژوهش هایی به رصد خاستگاه ها، فعالیت ها، دسته بندی ها و سیر تحول موافقان تکفیر مسلمانان، خصوصاً شیعیان، اختصاص یابد. رصد منظم آن می تواند هشدارهایی به موقع به مسئولان نظام و علاقه مندان به وحدت اسلامی بدهد. به روزبودن حوزه اطلاعات و عملیات، نشانه مهمی از توانمندی کشور در عرصه روابط بین الملل است. بر این اساس، با بررسی موردی راهبرد عربستان سعودی در حوزه آموزش (از حدود 1970م.) و در حوزه رسانه های جدید اینترنتی (دهه 2000م.) مشخص می شود که بالغ بر دوسوم مهم ترین فعالان ضد شیعه در جهان اسلام یا ملیت سعودی دارند یا آنکه بی واسطه یا باواسطه، عقاید خود را از شیوخ سلفی سعودی گرفته اند. این بسامد را نمی توان اتفاق دانست، بلکه برنامه ای هدفمند برای ایجاد تغییرات دلخواه عربستان در جهان اسلام است که در سیاست های آموزشی آن کشور و در ضمن رصد جابه جایی بی سابقه جمعیتی استاد – دانشجو در عربستان سعودی مشهود است.
  
کلمات کليدي : آموزش، رسانه های اینترنتی، سلفیه، شیعه هراسی، عربستان سعودی، وهابیّت.

مقدمه

استعمار با دامن زدن به اختلافات موجود میان مسلمانان، در پی دگرگونی جغرافیای جهان اسلام و تغییر مفاهیمِ دارالاسلام و دارالحرب میان مسلمانان است. اصطلاحاتِ «دارالاسلام» و «دارالحرب» (دارالکفر) جنبه سیاسی دارند و در مسائلِ مربوط به «روابط خارجی» مسلمانان با غیرمسلمانان مطرح می شوند.[1]

با عنایت به توجه ویژه قدرت های استعماری به بروز تفرقه و تضاد در جهان اسلام، لازم است در کنار مطالعاتِ نظری و بنیادین درباره وحدت اسلامی و تفرقه، پاره ای از مطالعاتِ دانشگاهی نیز به شیوه اطلاعات - عملیات، به شناسایی و ردیابی جریان های داخلی و خارجی موجود در جهان اسلام اختصاص یابند. رویکرد نظری این گونه از مطالعات بر پایه این اصل قرار دارد که باید به دوستان و دشمنان وحدت اسلامی در قالب مجموعه ای از شبکه ها (گاه پیدا و گاه ناپیدا) توجه داشت و از بررسی آنها به مثابه مجموعه ای از ذرّات جدا از هم خودداری کرد. آن ذرّات وقتی معنا پیدا می کنند و دارای نقش می شوند که تبدیل به انواع شبکه ها شوند. قدرت کشورها در عرصه روابط بین الملل در گرو یافتن و بهره برداری از این شبکه ها، از طریق رصد منظم و مستمر آنها است. زمانی که گروهی کوچک از «جهان گردان ایرانی» (در اسفند 1391) وارد مصر شدند شبکه وسیعی از دشمنان وحدت اسلامی در آن کشور فعال شدند و تا صدور فتاوی تکفیری علیه شیعیان و ایرانیان پیش رفتند.[2] در صورتی  که خاستگاه اعتقادی آنان رصد شود، شبکه ای پنهان از تربیت شدگان رژیم سعودی آشکار می شود. مثال مذکور، نمونه ای است هرچند خُرد ولی رسا در تبیین اهمیت مفهوم بَسامد (frequency). مطالعهٔ «هنجار» و «انحراف از هنجار» یا به تعبیر دیگر «جُور» و «ناجُور»، بودن یا نبودنِ یک واقعه یا اندیشه ای به اندازه بسامد آماری آنها ارزش ندارد. دانستن بسامد اندیشه ها و وقایع، موجب می شود امورِ اتفاقی و استثنایی، از رویه های مستمر و متناوب جدا شوند و پژوهش در مسیر موضوعاتِ پیش پاافتاده و کم اهمیت حرکت نکند. در هر دوره ای سبک و سیاقِ فرهنگی خاصی در جریان است که به  صورت بافتِ طبیعی آن دوره حضور دارد. این وضعیت از شمارهٔ دفعاتِ متناوبِ تکرار پدیده یا اندیشه شناخته می شود. در صورتی  که به بَسامد محل تحصیل شیوخ سلفی تکفیری مخالف شیعه و ایران، در چهار دهه اخیر توجه کنیم، خواهیم دید که به تدریج بر تعداد فارغ التحصیلان مصری در دانشگاه های سعودی افزوده می شود و از سوی دیگر، به تدریج شیوخ تحصیل کرده در عربستان سعودی، تعالیم خود را در موطنشان بومی می کنند؛ بنابراین، جمع کثیری، از طریق یک یا چند واسطه، و چه بسا بی آنکه خود بدانند، معارف عربستان سعودی را می آموزند و به کشور خود منتقل می کنند. این نشان از سیاستی تدریجی و رویکردی درازمدت در منطقه است. تغییر بافت های اجتماعی و فرهنگی معمولاً در گرو تغییرات فرهنگی عمیق تری، به ویژه در حوزهٔ آموزش و پژوهش، روی می دهد که در طی چندین دهه فعالیت هدفمند فراهم  شده  است؛ چنان که عبدالملک الزغبی، یکی از مخالفان وحدت اسلامی در مصر، بر ضرورت تغییر ساختار علمی و فرهنگی جهان اسلام و تربیت امت مطابق با منهج سلفیه عربستان سعودی که به  زعم او، اسلام معتدل و به  دور از غلو است(!) تأکید می کند.[3]

مقاله حاضر با تأکید بر اهمیت کسب چنین شناختی، به بررسی موضوع فوق از خلال سیاستِ کلان عربستان سعودی در دو بخش سیاست های آموزشی و رسانه ای می پردازد که به  طور محسوسی شاملِ موضوع ایران هراسی نیز می شود.

الف. سیاست های آموزشی عربستان سعودی

پیوند تاریخی وهابیت با پادشاهی سعودی

جریان اصلی سلفیه وهابی، سلفیه رسمی است که به  موجب معاهده ای تاریخی در سال 1157 ه.ق.، میان محمد بن عبدالوهاب با محمد بن سعود (حاکم وقت نجد)، ملتزم به حفظ حکومتِ آل سعود است. از آن دوران تاکنون، شیعه شناسی شیوخ سلفی و وهابی در چهار طبقه شکل گرفته است که محور اصلی بحث ما در اواخر طبقه سوم و طبقه چهارم آن است. آن طبقات عبارت اند از:

ـ طبقه اول: دوران دعوت شیخ محمد بن عبدالوهاب (1115-1206 ه.ق.)

ـ طبقه دوم: عصر محمود شکری آلوسی (متوفای 1342 ه.ق.) و موسی جارالله ترکستانی (متوفای 1369 ه.ق.)

ـ طبقه سوم: عصر عبدالعزیز بن عبدالله بن باز (1330-1420 ه.ق.) و محمد ناصرالدین آلبانی (1333-1420 ه.ق.)

ـ طبقه چهارم: عصر شاگردان بن باز و آلبانی (مطالعات دانشگاهی از حدود 1975 به بعد)

به اعتبار حکومت سیاسی، موضوعِ محل بحث، شامل دوران جدید حکومت در عربستان سعودی می شود که از سال اشغال شهر ریاض در 1902، با پادشاهی ملک عبدالعزیز (پادشاهی 1902-1953) و فرزندانش آغاز شد. با اکتشاف نفت در عربستان (در سال های 1933 و 1938) بر قدرت آل سعود افزوده شد. پس از مرگ عبدالعزیز، مطابق وصیت او، به ترتیب پسران ارشدش حکومت را به دست گرفتند که عبارت اند از: سعود (1953-1964)، فیصل (1964- 1975)، خالد (1975-1982)، فهد (1982-2005)، عبدالله (2005- 2015)، سلمان (2015-).

در دوران حکومت فرزندان عبدالعزیز آل سعود (1959- تاکنون 2016)؛ و به ویژه از دوران ملک فیصل و ملک خالد، برنامه های هدفمندی در آموزش و تبلیغ فرقه وهابیت در گستره ای بسیار وسیع تر از عربستان سعودی، یعنی در سطح جهان اسلام دنبال شد، از جمله:

ـ تأسیس دانشگاه اسلامی مدینه در دوران حکومت ملک سعود (1381 ه.ق./1961 م. در مدینه)

ـ تشکیل هیئت کبار علمای سعودی در دوران ملک فیصل (1971 در ریاض)؛ هیئت مذکور انتصاب پادشاه سعودی و نماینده گفتمانی است که بر مراکز رسمی آموزش سلفی در عربستان حاکم است.[4]

ـ تأسیس دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود در دوران حکومت ملک خالد (1395 ه.ق./ 1975 م. در ریاض)

ـ توسعه دانشگاه ملک سعود در دوران حکومت ملک خالد (1395 ه.ق./ 1975 م.) واقع در ریاض

ـ جایزه جهانی ملک فیصل، تأسیس در دوران حکومت ملک خالد (اولین دوره آن در سال 1399 ه.ق. (1979 م.) در ریاض بود).

ـ تأسیس دانشگاه اسلامی ام القری در دوران حکومت ملک خالد (1401 ه.ق./ 1980 م. در مکه)

از دوران ملک فیصل فعالیت های دانشگاه اسلامی مدینه گسترش یافت که پیش از آن در زمان ملک سعود (1381 ه.ق./ 1961 م.) تأسیس  شده بود. توجه مسلمانان به شهرهای مقدس مکه و مدینه و انحصار جواز تدریس علوم اسلامی در میان شیوخ رسمی عربستان و بهره مندی از ثروت عظیم نفتی (استخراج نفت از اواخر دهه 1930 م.)، امکانات بسیار مناسبی را برای تبلیغات دینی در سطح جهان اسلام مهیا کرده بود. در دوران گسترش و نوسازی مدارس و دانشگاه های سلفی وهابی، تا اواخر دهه 1990 م دو ویژگی «آموزش سازمان یافته» و «آموزش فراملی در برنامه های دولتِ سعودی» مشهود است؛ تا جایی که اگر نقشه جهان اسلام را در مقابل خود بگذاریم و روی مراکز چاپ و انتشاراتی که به هدف تکفیر شیعه فعالیت می کنند، علامت بگذاریم و با خط کش آنها را به هم وصل کنیم و بار دیگر بر اساس ملیت نویسندگان و بار دیگر بر اساس محل تحصیل آنها، خطوطی با رنگ های متمایز از هم بکشیم، و همین طور این مسئله را با فعالان رسانه ای ضد شیعی تکرار کنیم، ناگهان خود را با شبکه ای متراکم و سازمان یافته از خطوط درهم تنیده می یابیم که رنگ ها به طرز معناداری در «عربستان سعودی» متراکم می شوند. بسیاری از وقایعی که در عربستان سعودی یا سوریه و بحرین و یمن و لبنان و مصر به غرض تکفیر شیعه در جریان است، در همین شبکه قابل درک اند.

همچنین، زمانی که نام های مهم ترین فعالان ضد شیعه در رسانه ها، دانشگاه ها، احزاب و گروه های سیاسی و طرفداران نظام پادشاهی عربستان سعودی، با هم مقایسه شوند، به  صورت معناداری با مجموعه نام های «تکراری» مواجه می شویم که هرچند شماره آنان فراتر از چند صد نفر نیست ولی به واسطه امکانات و سرمایه گذاری کلان مالی، مدعی اجماع امت بر محور عقاید سلفی- وهابی و ضدیت با مذهب امامیّه هستند. تبادل هدفمند استادان نیز یکی دیگر از آن شیوه ها است. در این زمینه، صالح العبود، رییس سابق دانشگاه اسلامی مدینه، می نویسد:

آنچه موجب افزایش تأثیرگذاری عقیده سلفی صالح و استمرار آن (در دیگر کشورها) شد، شکل گیری نهضت تعلیم در عربستان سعودی و استفاده از استادانی از مصر در دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود و دانشگاه اسلامی (مدینه) و دیگر دانشگاه های عربستان بود؛ چراکه آن استادان در زمان مراجعت به جوامع خود، متأثر از حال و هوای فضاهای آموزشی دانشگاه های سعودی، به نشر و تبلیغ آن در جوامعشان می پرداختند و البته این اختصاص به مصر ندارد، هرچند ظهور آن در مصر بیشتر است. برای مثال مستشار عبدالحلیم سعود، که رییس سابق اداره شئون حکومت در جمهوری عربی مصر و رییس کمیته اجرای اصول شریعت در «شورای عالی امور اسلامی»[5] و نیز عضو «شورای عالی نظارت بر هنر و ادبیات»[6] مصر بود، در سال درسی 1395-1396 ه.ق.، مدتی را به  عنوان استاد مهمان، در دانشگاه اسلامی مدینه بود و او کسی است که پس از مراجعت به کشورش، کتابی را با عنوان الامام محمد بن عبدالوهاب أو انتصار المنهج السلفی نوشت که در مقدمه آن آورده است: «به دلیل اعتبار دستاوردهای ابن عبدالوهاب و نیاز عصر کنونی به تأسی از سخنان و بهره گیری از تمامی دستاوردهایش، این کتاب را نوشتم تا برای اهل بصیرت تذکری باشد که این تاریخ عظیم، یعنی تاریخ اسلام تکرار می شود ... کشور عربستان سعودی کشوری پیشرو در جامعه جهانی و آموزگار جامعه اسلامی است».[7]

البته سیاست دعوت از استادان اهل سنت دیگر کشورهای اسلامی برای جذب آنان به سلفیه رسمی سعودی، گاه موفقیت آمیز نبوده است، همچون شیخ محمد غزالی (1334-1416 ه.ق./ 1916-1996 م.)؛ اما مواردی همچون محمّد رشاد سالم (1347-1407 ه.ق./ 1927-1986 م.)، مصحح و محقق معروف آثار ابن تیمیه، نیز هست که رسماً به تابعیت سعودی درآمد و شاگردان شیعه ستیزی چون ناصر القفاری را تربیت کرد.

شیوه دیگر اثرگذاری، تبادل دانشجو بود. محمد امان بن علی جامی (1349-1416 ه.ق.) از شاگردانِ عبدالعزیز بن باز و از شخصیت های مهم سلفی در دانشگاه اسلامی مدینه، در کتاب العقیدة الاسلامیة وتاریخها می نویسد:

امّا فقره دوم از آثار دعوت مبارکه، در شیوه درسی رایج در سعودی مجسم می شود؛ چنان که همه جهات تعلیم و آموزش در سعودی، بر پایه شیوه مقرر درباره دروس دینی، در تمام مراحل آموزش، از ابتدایی تا پایان مطالعات عالی دانشگاهی، شیوه ای سلفی است تا از این رهگذر، جوان سعودی، مطالعه عقیده بر پایه شیوه سلفی را از سال اول ابتدایی آغاز کند و آن را به تدریج با ارتقای سطوح علمی تا مقطع دکتری توسعه دهد.[8]

و در باب تربیت جوانان جهان اسلامی نیز می نویسد:

دانشگاه اسلامی مدینه نبوی و دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود در ریاض، موضعی کریم، عملی صالح و فعالیتی ستودنی در انتشار عقیده سلفیه، حتی در مناطقی دور از آفریقا و شرق آسیا و قاره هند و در بسیاری از کشورهای عربی داشته اند. دانشجویانی از آن کشورها به  صورت مهمان وارد این دو دانشگاه می شوند، پس از مدتی با اتمام تحصیل و اخذ درجات علمی مختلف، به کشور خود مراجعه می کنند تا مردمانشان را اندرز دهند و در میانشان عقیده صحیح سلفی را منتشر کنند.[9]

مثال هایی در تشریح سیاست آموزشی عربستان سعودی

با کمی بررسی میدانی از تحولات جاری در جهان اسلام، به سهولت می توان رد پای نفوذ سلفیه وهابی و کوشش برای سیطره بر گفتمان های اسلامی جهان اسلام را مشاهده کرد. مثال ها در این زمینه بسیار است، از جمله:

  1. ۱. حسام تمام (1972-2011 م.) در پژوهش تسلف الاخوان تآکل الأطروحة الاخوانیة و صعود السلفیة فی جماعة الاخوان المسلمین[10] که در فصلی از دیگر کتابش با عنوان الاخوان المسلمین سنوات ما قبل الثورة[11] بازنشر شده، شواهد متعددی از سیاست عربستان سعودی در سلفی کردن تدریجی جماعت اخوان المسلمین عرضه کرده است.
  2. ۲. حضور سعودی در کشورهای اسلامی با سیاست آموزشی آنها سخت گره خورده است. برای مثال، دولت سعودی با اعزام هیئتی به موگادیشو (پایتخت سومالی) به ریاست شیخ محمدناصر العمودی، معاون وقت دبیر کل رابطة العالم الاسلامی، در 1964 و 1968، تبلیغات خود را زیر پوشش کمک های خیریه و بشردوستانه آغاز کرد. متعاقب آن محصلانی با بورس سعودی، به دانشگاه های سعودی اعزام شدند و بعدها بسیاری از جریان های سلفی- وهابی سومالی را تحصیل کردگان مراکز سعودی شکل دادند؛ چنان که جماعت «أنصار السنة المحمدیة» سومالی را شیخ «نورالدین علی علو» (1915-1996 م.) بنیان نهاد، که از تحصیل کرده های مدارس و شیوخ سلفی سعودی پایه گذاری شده است؛[12] محمد هدایه نور وحید نیز، فعال سیاسی و رییس حزب عدالت اندونزی و از اعضای مجلس آن کشور، دانشجوی کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه اسلامی مدینه بوده است. او دوره کارشناسی ارشد خود را زیر نظر عبدالله بن محمد الغنیمان و دوره دکتری خود را زیر نظر عبدالمحسن بن حمد العباد گذرانیده است. پایان نامه های او سبک و سیاقی ضد شیعی دارد. رساله دکتری او «النوافض للروافض للبرزنجی» است که خلاصه کتاب النواقض لظهور الروافض تألیف میرزا مخدوم است و رساله مقطع ارشد او نیز «الباطنیون فی إندونیسیا» نام دارد. از دیگر مثال های جالب توجه، جلال الدین محمد صالح (متولد اریتره - 1956 م.) است که تمامی مقاطع تحصیلی خود را در دانشگاه اسلامی مدینه گذرانده و متأثر از استاد راهنمایش سعدی بن مهدی الهاشمی (نویسندهابن سبأ حقیقة لا خیال) است. عنوان رساله دکتری او، «المهدی المنتظر عند الشیعة الاثنی عشریة» (1413 ه.ق) است. پدر او شیخ محمد صالح از داعیان سلفیه در اریتره و سودان بوده است.
  3. ۳. مطابق گزارش رسمی وزارت علوم عربستان سعودی،[13] از میان دانشجویان «دانشگاه های دولتی» عربستان سعودی در سال تحصیلی 1400-1401 ه.ق.، بیست وپنج درصد «خارجی» بوده اند. به عبارت  دیگر، 40701 نفر دانشجوی سعودی و 13808 نفر دانشجوی غیرسعودی به تحصیل اشتغال داشته اند. ملیّت دانشجویان مذکور، که نشان از اولویت های سیاست آموزشی دولت سعودی دارد، و توجه ویژه آن کشور را به تربیت نسل های آتی شیوخ سلفی مصر، اردن، فلسطین و یمن نشان می دهد، چنین است:

 

ملیت

تعداد

1

امارات متحده عربی

23 نفر

2

بحرین

378 نفر

3

عراق

299 نفر

4

عمان

58 نفر

5

قطر

26 نفر

6

کویت

108 نفر

7

اردن

1609 نفر

8

فلسطین

1904 نفر

9

مصر

1254 نفر

10

یمن شمالی (پیش از وحدت دو یمن)

1117 نفر

11

یمن جنوبی

792 نفر

12

دولت های غیرعربی

3913 نفر

تصویر شماره 1؛ ملیت دانشجویان خارجی «دانشگاه های دولتی» عربستان سعودی در سال تحصیلی 1400-1401 ه.ق.

در سال تحصیلی 1405-1406 ه.ق.، سه دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود، ام القری و دانشگاه اسلامی مدینه که در زمینه شیعه شناسی (به مثابه شیعه هراسی) در عربستان سعودی پرکارند، روی هم رفته 35 درصد دانشجویان خارجی دانشگاه های سعودی آن سال را به خود جذب کرده اند. در آمار فوق به خوبی می توان سمت وسوی برنامه ریزی مدیران سعودی را برای تربیت نیروهایی که در سایر کشورها به آن نیاز دارند مشاهده کرد. این روند در سال های بعد نیز تقویت و تشدید شد و صرفاً منحصر به جذب دانشجو نماند.

با مطالعه آمار سال تحصیلی 1431-1432 ه.ق. دانشگاه های دولتی عربستان سعودی مشاهده می شود که این روند با سرعت و شتاب بیشتری ادامه یافته است. آمار دانشجویان مقطع دکتری در سال تحصیلی 1431-1432 ه.ق. به شرح زیر است:

  1. ۱. دانشجویان جدید: 787 دانشجوی سعودی در برابر 148 دانشجوی خارجی؛
  2. ۲. در حال تحصیل: 4007 دانشجوی سعودی در برابر 682 دانشجوی خارجی؛
  3. ۳. فارغ التحصیل سال قبل: 335 دانشجوی سعودی در برابر 31 دانشجوی خارجی؛

آمار دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد در سال تحصیلی 1431-1432 ه.ق. چنین است:

  1. ۱. دانشجویان جدید: 7638 نفر دانشجوی سعودی در برابر 792 دانشجوی خارجی؛
  2. ۲. در حال تحصیل: 23888 دانشجوی سعودی در برابر 2380 دانشجوی خارجی؛
  3. ۳. فارغ التحصیل سال قبل: 1738 دانشجوی سعودی در برابر 90 دانشجوی خارجی؛

آمار کادر آموزشی استادان سال 1431-1432 ه.ق. کشور سعودی نیز جالب  توجه است. در مجموع، در این سال 27236 نفر سعودی و 18357 نفر استاد غیرسعودی در دانشگاه های دولتی عربستان سعودی فعالیت می کردند. در صورتی  که دانشگاه های غیرحکومتی را به آن اضافه کنیم این رقم به مراتب افزایش می یابد و شامل 32440 نفر عضو آموزشی سعودی و 21727 نفر عضو آموزشی غیرسعودی می شود. از میان این عده، 9511 نفر سعودی (6610 نفر مرد و 2901 نفر زن) و 13922 نفر غیرسعودی (9944 نفر مرد و 3978 نفر زن) دارای مدرک دکتری بوده اند. همچنین 5103 نفر سعودی (2240 نفر مرد و 2863 نفر زن) و 5087 نفر غیرسعودی (2859 نفر مرد و 2228 نفر زن) مدرک کارشناسی ارشد داشته اند.

ارقام فوق که فقط بیانگر بخش کوچکی از وقایع مهم جاری در دانشگاه های سعودی است، در واقع ترجمه آماری سخنان صالح العبود، رئیس سابق دانشگاه اسلامی مدینه، و محمد امان الجامی است که پیش تر به آنها اشاره شد.

مبانی نظری راهبردهای گسترش سلفیه وهابی

عبدالعزیز بن باز، صالح العثیمین و ناصرالدین آلبانی (مقیم اردن) از مؤثرترین چهره های مذهبی سلفیه رسمی در دوران معاصر بوده اند که نقش انکارناپذیری بر جریان آموزشی مخالفان تقریب مذاهب اسلامی، به ویژه در اردن و شمال آفریقا داشته اند. آلبانی همراه با سیاست های سعودی، معتقد بود پیشرفت سلفیه در جهان اسلام بستگی تام به دو فعالیت دارد که آنها را در دو واژه «تربیت» و «تصفیه» خلاصه می کرد.[14] مراد وی از «تربیت»، آموزش نسلی است که قادر به تمییز روایاتِ صحیح از ضعیف (از دیدِ پیروان ابن تیمیه) باشد و بتواند آن را به نسل های بعدی منتقل کند. مفهوم «تصفیه» نیز از دید او مبتنی بر روایتی است که بر اساس آن، امت به واسطه معاملات حرام، گرفتارشدن در زندگی دنیوی و ترک جهاد دچار ذلت می شود و خروج از آن فقط منوط به بازگشت به دینشان است؛[15] و این بازگشت از دید آلبانی باید بازگشت به کتاب و سنت بر پایه فهم سلف صالح باشد که مطابق عقیده جمهور سلفیه است. برای این بازگشت باید متون دینی و عقاید را از آنچه سلفی ها بدعت می دانند، تصفیه کرد. او می گوید هیچ چاره ای نداریم مگر آنکه از تصفیه و تربیت آغاز کنیم. هر گونه حرکتی که بر این اساس نباشد، فایده ای نخواهد داشت.[16]

بنابراین، سیاست تصفیه شامل پردازش مجدد منابع اسلامی در سه گروه عقیده اسلامی، فقه اسلامی و تفسیر و حدیث، از احادیث و مطالبی شد که وهابیان آنها را ضعیف و موضوعه و از اسرائیلیات محسوب کرده و از آرای فقهی نادرست شمرده اند. آلبانی کتاب هایی همچون ضعیف أبی داود، ضعیف الجامع الصغیر،ضعیف الترغیب والترهیب و ... را بازنویسی کرد[17] که در حقیقت بازنویسی میراث جهان اسلام با معیارهایی بود که عمدتاً از محمد بن عبدالوهاب و ابن تیمیه اخذ شده است. اگر از زاویه درک الگوهای تصفیه و تربیت، به بررسی شاگردان شیعه ستیز آلبانی توجه کنیم، خواهیم دید که میراث آلبانی ناتوان از تربیت الگویی شایسته و وحدت آفرین میان امت اسلامی بوده است؛ برخی از شاگردان او عبارت اند از:

  1. ۱. احسان الهی ظهیر؛[18]
  2. ۲. ابواسحاق الحوینی؛
  3. ۳. عبدالعظیم بدوی، نایب رییس جمعیت انصار سنت مصر و مؤلفِ کتاب شرح کتاب بطلان عقاید الشیعة؛
  4. ۴. عبدالله موصلی، مؤلف کتابِ حقیقة الشیعة حتی لاننخدع؛
  5. ۵. عبدالرحمن عبدالخالق، مؤلف کتاب های فضائح الصوفیة؛ حقیقة الاحتفال بالمولد النبوی؛ ابن عربی صاحب کتاب (فصوص الحکم) إمام من أئمة الکفر والضلال؛
  6. ۶. ربیع بن هادی المدخلی مؤلف کتاب های من هم الارهابیون أهم السلفیون أم الروافض؟؛ المهدی بین اهل السنة والروافض؛
  7. ۷. زهیر بن محمد الشاویش، ناشر المکتب الاسلامی عمان؛
  8. ۸. عمر سلیمان الاشقر؛
  9. ۹. مشهور حسن آل سلمان اردنی، مؤلف کتاب هایی چون کتب حذر منها العلماء؛ قاموس البدع مستخرج من کتب الامام العلامة محمد ناصرالدین الألبانی؛
  10. ۱۰. علی حلبی اردنی، مؤلف کتاب های الدعوة السلفیة بین الطرق الصوفیة والدعاوی الصحفیة و کشف الصلة بین التصوف والافکار (الشیعیة)؛ مجمل تاریخ الدعوة السلفیة فی الدیار الأردنیة - نشأة و انتشاراً؛ عاشوراء بین هدایة السنة الغراء و ضلالة البدعة الشنعاء؛
  11. ۱۱. علی الرملی، اردنی؛
  12. ۱۲. عدنان عرعور (متولد 1368 ه.ق.) از شیوخ تکفیری – تروریست سوری؛
  13. ۱۳. مقبل بن هادی الوادعی یمنی، مؤلف کتاب هایی چون الطلیعة فی الرد علی غلاة الشیعة؛ صعقة الزلزال لنسف أباطیل أهل الرفض و الاعتزال؛ الالحاد الخمینی فی أرض الحرمین؛ الشفاعة؛
  14. ۱۴. عبدالمحسن بن حمد العباد در دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود؛
  15. ۱۵. عبدالعزیز البداح، در دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود که رساله دکتری او «حرکة التشیع فی الخلیج العربی» است.

ب. سیاست های رسانه ای

یکی از ابعاد اجرایی سیاست های آموزشی سعودی، در فعالیّت های ماهواره ای و اینترنتی شیوخ سعودی متبلور شده است. بیشتر وبگاه های اینترنتی در داخل شبکه هایی درهم تنیده و وابسته به هم فعالیت می کنند و کاربرد پیوندهایی (Links) با نمادهای f (فیس بوک) و t (توئیتر) و you tube (یوتیوب) در وبگاه های سلفی بسیار است. وبگاه ها از طریق پیوندها به هم متصل می شوند و پیوندها بیانگر یارگیری های فکری و اعتقادی مقابل هم در فضای اینترنت هستند. پیوندها بیانگر ترجیحات افراد هستند و از این رو مجموعه ای از آنها موجبِ شکل گیری اجتماعی هم زبان می شود که بر پایهٔ زمینه های اطلاعاتی مشترک فعالیت می کنند. برای مثال، در زمان نگارش مقاله، «سایت جامع فتاوی اهل سنت و جماعت» (islampp.com) از طریق لینک کردن، متصل به سه سایت مهتدین، «اسلام تکس» (islamtxt.net) و کتاب خانه عقیده (aqeedeh.com) است و کتاب خانه عقیده نیز زیرمجموعهٔ سایت البرهان است. توجه به این ارتباطات نشان می دهد که این سایت بر پایهٔ سیاست رسمی دولت عربستان فعالیت می کند و بی جهت نیست که پیوندهای شیوخ فتاوی آن به سه سایت بن باز، محمد بن صالح العثیمین، عبدالله بن عبدالرحمن الجبرین باز می گردد که مرجع اصلی فتاوی «سایت جامع فتاوی اهل سنت و جماعت» یا سایت «الاسلام – سؤال و جواب فتاوی» (islamqa.info/ar) هستند. شناخت این گونه ارتباطات در درکِ فعالیت آن وبگاه ها اهمیت دارد و معمولاً محقق را متوجه خط مشی سیاست های دولت عربستان سعودی در قبال شیعه و ایران می کنند.

در پژوهشی منتشرشده،[19] درباره 94 سایت ضد وحدت اسلامی، که پیوندها به آنها پربسامد بوده، مشخص شد که تمامی آنها از سرورهای کشورهای غربی استفاده می کنند (نک.: تصویر 2).

تصویر شماره 2 - موقعیت جغرافیای سروزهای وبگاه های ضد شیعه.jpg

این لزوماً به معنای متوجه کردن اتهام همکاری مستقیم آنان با استعمارگران غربی نیست، اگرچه استعمارگران بر مطالب چنین وبگاه هایی سوار می شوند. نیز این برداشت صحیح نیست که مسلمانان نباید از سرورهای بیگانه استفاده کنند. استفاده از ابزار بیگانه، باید در خدمت تحقق وحدت اسلامی و نمایش انسجام مسلمانان در برابر دشمنانشان باشد. حتی اگر سرورهای آنان غربی نبودند، باز هم قُبح تفرقه افکنی در میان مسلمانان به قوّت خود باقی بود.

آغاز فعالیت

نام سایت و نشانی سایت

مالکیت سرور

1998

رابطة اهل السنة فی ایران isl.org.uk

بریتانیا

(نشانی مالک آن در لندن ثبت  شده است)

1998

طریق الاسلام islamway.com

آمریکا

1988

اسلام ویب islamweb.net

آمریکا (مدیریت از دوحه قطر)

1998

شبکة سحاب السلفیة sahab.net

آمریکا

1999

شبکة انصار اهل البیت ansar.org

آمریکا (فعالیت در کویت)

1999

الشبکة الاسلامیة islamicweb.com

آمریکا (صفحه حوار هادئ مع الشـیعة)

2000

المنهج almanhaj.net

آمریکا

(با  مدیریت عثمان الخمیس در کویت)

2000

الاسلام الیوم islamtoday.net

آمریکا

(با مدیریت سلمان العوده در عربستان سعودی)

2001

صید الفوائد saaid.net

آمریکا

2001

محمد العریفی arefe.com

آمریکا (مدیریت عربستان)

2001

شبکة النور - المختار الاسلامی islamselect.net

آمریکا

2002

مشکاة (بخش مکتبة - الردود علی الرافضة) almeshkat.net

آمریکا (مدیریت عربستان)

2002

موقع المسلم almoslim.net

آمریکا

2002

شبکة نور الاسلام islamlight.net

آمریکا

2002

شبکة نور الاسلام (بخش ملفات: الروافض) islamlight.net

آمریکا

2002

مشکاة (شبکة مشکاة الاسلامیة)

almeshkat.net

آمریکا

(مدیریت در عربستان سعودی)

2002

البرهان - دلیل الباحثین عن حقیقة الرافضة alburhan.com

آمریکا

(فعالیت در عربستان سعودی)

2002

فیصل نور- الحقائق الغائبة fnoor.com

آمریکا (مدیریت از کویت)

2003

دلیل حقائق الرافضة dhr12.com

آمریکا- ایتالیا (مدیریت از عربستان)

2003

شبکة المنهاج الاسلامیة almenhaj.net

آمریکا

(با مدیریت زیاد بشیر ابو رجائی از اردن)

2003

الراصد - مجلة متخصصة فی شؤون الفرق من منظور اهل السنة alrased.net

آمریکا

2003

شبکة الأثری السلفیة alathary.net

آمریکا – دارای بخش های حقیقة الروافض و حقیقة الصوفیة

2003

البینة albainah.net

آمریکا (در مصر اداره می شود)

2003

قصة الاسلام islamstory.com

آمریکا

2003

الرافضة فی السطور awfi.4t.com

آمریکا

2004

موقع مداد midad.com

آلمان

2004

کتابخانه عقیده aqeedeh.com

آمریکا (مدیریت از عربستان سعودی، زیرمجموعه سایت برهان)

2004

سرای اسلام islamhouse.com

آمریکا

2004

المهتدون - لماذا ترکنا التشیع wylsh.com

هلند (ثبت در آرژانتین)

2004

الامام الخمینی عقیدته و فکره و منهجه و بیان حقیقته khomainy.com

هلند (مدیریت از عربستان)

2004

صحوة الشیعة newshia.com

آمریکا

2004

موقع آل البیت (علیهم السلام) یخاطب آل البیت حول العالم Alalbayt.com

آمریکا (مدیریت از عربستان)

2004

شبکة السرداب الاسلامیة alserdaab.com

آمریکا

2004

الاسلام العتیق islamancient.com

آلمان

2004

فیس بوک facebook.com

آمریکا – بزرگ ترین شبکه اجتماعی که فعالان ضد تقریب در آن فعالیت می کنند.

2005

یوتیوب youtube.com

مالکیت آمریکا – سایت عمومی - بزرگ ترین سایت حاوی داده های صوتی و تصویری مخالفان تقریب.

2005

المهدی almhdi.com

آمریکا

2005

ملک التسجیلات الصوتیة Aaa102.com

آمریکا

2005

سلفیة آل البیت alalbet-al-fth.net

الفتح الاسلامی al-fth.net

هلند (زیر نظر سعید عبدالعظیم – مصری)

2005

کسر الصنم – حقیقة الرافضة الاثنا عشریة kasralsanam.com

آمریکا

2005

المکتبة الوقفیة للکتب المصورة waqfeya.com

آمریکا

2005

شبکة الطریق الی الله way2allah.com

بریتانیا

2005

اخبار جهان اسلام islamworldnews.com

آمریکا

2005

وکالة الحق (اخبار عراق)

haqnews.net

آمریکا (مدیریت از اردن)

2006

آلوکة المجلس العلمی alukah.net

کانادا

2006

حرکة المقاومة الاسلامیة لبنان- رؤیة مغایرة Moqawamw.ws

آمریکا

2006

القادسیة Alqadisiyya3.com

آمریکا

(با مدیریت  طه حامد الدلیمی از عراق)

2006

طریق السلف alsalafway.com

آلمان

(دارای بخشی با عنوان الشیعة، خنجر فی ظهر الامة)

2006

اسلام تیوب Islamtube.com

آمریکا

2006

شبکة طریق السنة Sunnahway.net

آمریکا (فعالیت در عربستان)

2006

شبکة الدفاع عن السنة dd-sunnah.net

آمریکا (مدیریت از ایالات  متحده)

2006

موقع منهج الاسلامی manhag.net

آمریکا (مدیریت از مصر)

2006

ماذا تعرف عن حزب الله (بر پایه دامنه شبکه الدفاع عن السنة) hizb.dd-sunnah.net

آمریکا (مدیریت از ایالات  متحده)

2006

الموسوعة almwsoaa.com

آلمان

2006

شبکة انصار آل محمد Ansaaar.com

آمریکا

2006

الدُعاة du3at.net

آمریکا

2007

منتدی انصار السنة ansarsunna.com

آمریکا

2007

اسلام تکس پاسخ به شبهات islamtxt.net

آمریکا (به زبان فارسی)

2007

شبکة الدفاع عن الصحابة al-shaaba.net

آمریکا (در داخل آن شبکه اجتماعی با عنوان منتدیات الدفاع عن الصحابة موجود است)

2007

الاسلام islam.ws

آمریکا (در مجموع هشت سایت)

2007

احد عشر امام 11emam.com

آمریکا

2007

الجمعیة العلمیة السعودیة لعلوم العقیدة والادیان والفرق والمذاهب aqeeda.org

آمریکا (مدیریت عربستان سعودی)

2007

فرسان الحق forsanelhaq.com

آمریکا

2007

موسوعة الرشید alrashead.net

آمریکا

2007

السنة فی العراق  Iraq4You.net

آمریکا

2008

سنی نیوز sunni-news.net

آمریکا

2008

دایرة المعارف شبکه اسلامی islamwebpedia.com

آمریکا

2008

بیداری اسلامی bidary.net

آمریکا

2008

سنی اون لاین sunnionline.us

آمریکا

2008

شبکة انصار اهل البیت Aansar.com

آمریکا (مدیریت از عربستان)

2008

سایت جامع فتاوی اهل سنت و جماعت Islampp.com

آمریکا، (مدیریت از عربستان؛ منطبق با فتاوی الفوزان، بن باز، ابن عثیمین و آلبانی)

2008

شبکة العلوم السلفیة aloloom.net

آمریکا

2008

موقع الدعوة الاسلامیة eld3wah.net

آمریکا

2008

شبکة الدین القیم alqayim.net

بریتانیا (لندن)

2008

اجتهادات ijtehadat.com

آمریکا (با مدیریت عمر الزید)

2008

مکتبة شیخی الاسلام t-w.in

آمریکا

2008

مجلة معرفة السنن و الآثار al-sunan.org

آمریکا (مدیریت ماهر القحطانی)

2009

المهتدین almohtadin.com

آمریکا

2009

شقائق النعمان shaqaiqalnuman.com

آمریکا (مدیریت در المنصوره مصر)

2009

المشاهد Mashahd.net

آمریکا

2009

ایجاز- نختصر زمن لنقترب من الحقیقة

ijaz-online.com

آمریکا (مدیریت در دبی)

2009

مرکز التنویر للدراسات الاستراتیجیة altanweer.net

آمریکا

2009

طریق الهدی alhda.org

آمریکا

2009

فتاوی ویب fatwaweb.com/fatawa

آمریکا

2010

موقع ابومشاری abumishari.com

آمریکا (متأثر از عثمان الخمیس)

2010

الحقیقة للدراسات و البحوث hqiqh.net

آمریکا

2010

عصر اسلام islamage.com

آمریکا

2010

جرائم الرافضة ضد اهل السنة jaraem.com

هلند

2010

هدیة للشیعة gift2shias.com

آمریکا

2010

لا تسبوا اصحابی dnsmcs.com

آمریکا

2011

موسوعة الافق al-offok.com

آمریکا

2012

موقع علماء السلف webalsalf.com

آلمان

2012

حقیقة الشیعة الرافضة alrafida.com

آمریکا

2012

موقع الحقیقة لجنة الدفاع عن عقیدة اهل السنة فی فلسطین haqeeqa.net

آمریکا

تصویر 3 – فهرست مهم ترین وبگاه های اینترنتی ضد تقریب مذاهب اسلامی تا سال 2012 م.

وبگاه های ضد شیعی و ضد تقریب مذاهب اسلامی عموماً در دههٔ 2010 میلادی طراحی شده اند. کانال های ماهواره ای سلفی نیز از همان زمان فعالیت خود را آغاز کردند. توجه به این بسامد آماری اهمیت دارد؛ زیرا نشان می دهد حملات به شیعه و وحدت مذاهب اسلامی از همان ابتدای عمومیت یافتن اینترنت در جهان عرب روندی رو به رشد داشته است و هم زمان در پیوند با شبکه های تلویزیونی ماهواره ای است.

فعالیت وبگاه های ضد شیعه (و ضد ایران) در چهار مرحله در خور بررسی است (تصویر شماره 4 و 5). 15 درصد شکل گیری این وبگاه ها در فاصله 4 سال آغازین آنها، یعنی 1998 تا 2002 م. بوده است. این مرحله با ظهور اینترنت در جهان اسلام همراه است و از همان زمان شیعه هراسی همراه با نقد اندیشه های والای امام خمینی و انقلاب اسلامی ایران بوده است.

تصویر شماره 4 - درصد تأسیس وبگاه های منتخب ضد تقریب در دهه 2010.jpg

42 درصد پیدایش وبگاه ها از فاصله سال 2003 م. (تغییر رژیم صدام در عراق) تا 2006 م. (اعدام صدام) اتفاق افتاد. مضمون فعالیت های این دوره عموماً متوجه نگرانی از آنچه هلال شیعی نامیده شد، بود و به شیعیان اتهاماتی از قبیل کوشش برای نسل کشی اهل سنت یا یاری قدرت های غربی برای نابودی جوامع اسلامی زده شد. در همین دوره، شاهد استعمال وسیع ترکیباتی با دو اصطلاح «صفوی» و «مجوسی» در ادبیات شیعه هراسی هستیم که در قیام مردم بحرین و یمن به اوج خود رسید.

 تصویر شماره 5 - مراحل شکل گیری و تجدید سازمان وبگاه های ضد شیعه.jpg

سال های 2007 تا 2009 م. (با 31 درصد آمار تأسیس وبگاه ها) کماکان همان مضامین دنبال شده اند و البته موفقیت های محور مقاومت جنوب لبنان، که موجب محبوبیت مقاومت در جهان اسلام شد، تمرکز بیشتر سلفی ها را در پی داشت. مرحله سوم در سال 2010 م. شکل گرفت، که با اقدامات تحریک آمیز و مشکوک یاسر الحبیب در توهین آشکار به مقدسات اهل سنت همراه بود که در شهر لندن روی داد. در آن سال، مخالفان تقریب، ادبیات شیعه ستیزی را تشدید کردند[20] (نک.: تصویر 5). مرحله چهارم، قیام مردم بحرین و یمن و ظهور جریان های تکفیری در عراق و سوریه در سال های 2011 و 2012 م. به بعد است که اوج شیعه هراسی در منطقه است.

حلقه اصلی مخالفان وحدت اسلامی و ایران در اینترنت

شناخت حلقه اصلی مکفران شیعه و ایران در وبگاه های سلفی، امکان شناخت سیاست های راهبردی عربستان سعودی را فراهم می کند. افراد منتخب بالغ بر 123 نفر هستند[21] که به لحاظ ملیت، اتباع کشور عربستان (با 34 درصد) و کشور مصر (با 31 درصد) و پس  از آن کویت و اردن (هر کدام با پنج درصد) در صدر جدول قرار دارند؛ اما برای آنکه مشخص شود که آیا تعدد ملیت نشان از تنوع و پراکندگی دشمنان شیعه در جهان عرب است، مُعرف «خاستگاه اعتقادی و آموزشی» افراد مذکور محل توجه قرار گرفت که نتایجی کاملاً متفاوت از بررسی تابعیت افراد داشت.

 

تصویر شماره 6 - وضعیت ملیت شیعه هراسان در جامعه مد نظر.jpg

تصویر شماره 7 - وضعیت شاگردان سعودی در میان جامعه مد نظر.jpg

چنان که در تصویر شماره هشت دیده می شود، از مجموع شیعه شناسان سلفی بررسی شده، 34 درصد آنان ملیت سعودی داشته اند و در مراکز آموزشی آن کشور تحصیل کرده اند. علاوه بر این افراد، مجموعه ای از شیوخ سلفی غیرسعودی نیز حضور دارند که مستقیماً تربیت شده مراکز آموزشی عربستان سعودی هستند. به این معنا که یا در یکی از دانشگاه های سعودی تحصیل  کرده اند، یا آنکه تربیت شده یکی از شیوخ سلفی سعودی بوده اند. ایشان 30 درصد جمعیت آماری را به خود اختصاص داده اند.

شماری دیگر از شیعه شناسان از شاگردان ناصرالدین آلبانی بوده اند که زمانی یکی از استادان دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود و دانشگاه اسلامی مدینه بود؛ یا با یک واسطه شاگردان شیوخ سلفی سعودی محسوب می شوند. تمامی ایشان گرایش به سلفیه رسمی سعودی (با شاخص هیئت کبار علمای سعودی) دارند. اینان بالغ  بر هفده نفر شدند که در واقع 14 درصد جمعیت شیعه هراسان تحت بررسی را تشکیل می دهند.

چنان که در تصویر (7) دیده می شود، فقط 22 درصد شیعه شناسان سلفی به  صورت مستقیم یا با یک واسطه غیرمستقیم در مراکز رسمی سلفیه سعودی تربیت  نشده اند؛ یا آنکه در زمان نگارش این پژوهش اطلاعاتی در این خصوص به دست نیامد. هرچند تعداد جالب توجهی از آنان نیز کاملاً متأثر از ادبیات ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب بوده اند و در پایگاه رسمی خود به آن صریحاً اعتراف کرده اند. نکته جالب اینکه این افراد در اثنای تحصیل در رشته دیگری (معمولاً پزشکی) جذب سلفیه شده اند.

نتیجه

تعامل مؤثر با جهان اسلام، نیازمند ایجاد امکاناتی برای رصدکردن مناطق مختلف جهان، به ویژه جهان اسلام و شناخت عملیاتی از وقایع و جریان های موجود در جهان اسلام است. از خلال مطالعه رویکردهای درهم تنیده آموزش و رسانه عربستان سعودی در قبالِ جهان اسلام، منابع کسب قدرت آنان در عرصه روابط بین الملل شناسایی می شود. در میان مسلمانان، پیروان سلفیه و سلفیه وهابی، بیش از سایرین، به صورتی سازمان یافته در اینترنت فعالیت می کنند. آنان به لحاظ تعداد در اقلیت هستند، اما باید توجه داشت که اقلیت فعّال، همواره ابتکار عمل را از اکثریت خاموش می گیرد. بر اساس نظریهٔ «مارپیچ سکوت»، هرچه اقلیت فعال باشد و اکثریت خاموش، به تدریج اقلیت در مکان و منزلت اکثریت قرار می گیرد و اکثریت به  مثابهٔ اقلیت در می آید.

امروزه بیشتر وبگاه های اینترنتی در داخل شبکه هایی درهم تنیده و وابسته به یکدیگر فعالیت می کنند و فعالیت در یکی مستلزم فعالیت در سایرین است. آموزش به حوزه های دیگری مانند سیاست، اقتصاد و رسانه متصل شده است. حجم معنادار فارغ التحصیلان دانشگاه های عربستان سعودی که به  عنوان کارشناس مسائل ایران یا شیعه شناس فعالیت می کنند و بسامد بالای آن، مشخص می کند که با حادثه ای اتفاقی در عرصه روابط منطقه ای مواجه نیستیم، بلکه راهبردی عظیم در راستای تغییرات گسترده در جهان اسلام در جریان است که نشان از رویکرد عربستان سعودی به تقویت نقش خود در عرصه های روابط بین الملل دارد. هرچند ملیت های افرادِ بررسی شده گوناگون است، اما به لحاظ اندیشه و اعتقاد، متعلق به سعودی هستند. حلقهٔ کارشناسان اصلی رسانه های مخالف شیعه، حلقه ای کوچک و محدود، اما پرکار است.

این چنین اگرچه تقسیم بندی سلفیه به سلفیه رسمی، جهادی، جامیه، سروریه و ... به لحاظ شناخت دوستی ها و دشمنی های درونی سلفی ها جالب  توجه است، اما آنچه باید مدیران ما به آن توجه کنند، جریان های مهاجر و جریان های بومی سازی است که درصدد تغییر بافت سنتی جهان اسلام، از خلال جابه جایی گسترده استاد- دانشجو در عربستان سعودی هستند. همین جریان های مهاجر مانند دانش آموختگان سلفی مصری، وظیفه بومی سازی عقاید سعودی در جامعه مصر را بر عهده  دارند. افزون بر اینها، یکسانی خاستگاه های سلفیه رسمی، موجب شده است به  واسطه فعالیت شیوخ سلفی در شبکه های ماهواره ای مختلف، مضمون و محتوای تولیدات ضد شیعی آنها مشابه همدیگر باشد. این بدان معنا است که در مطالعهٔ پدیدهٔ شیعه هراسی در اینترنت، باید اولویت اول را به مراکز آموزشی شیعه شناسی در عربستان (و سپس مصر) اختصاص داد تا خود اینترنت.

عربستان سعودی از طریق امکانات عظیم مالی و بهره گیری از موقعیت جغرافیایی عالی خود، از طریق مراکز آموزشی اش، درصدد تغییر شجره نامه های علمی شیوخ اسلامی، به شجره نامه های سلفیه حجاز است که با رویکردِ نفی وحدت و برادری اسلامی میان شیعه و سنی، شبکه ای را ایجاد کند که حتی حضور گردشگران ساده ایرانی را در هیچ کشور اسلامی برنتابد.

منابع

۱. ادریس، سعید «محمد موسی» حسین، الاربعون حدیثاً النبویة فی منهاج الدعوة السلفیة و یلیه دعوتنا للشیخ الامام محمد ناصرالدین الألبانی، قاهره: دار الامام، چاپ اول، 1429ق.
۲. البانی، محمد ناصرالدین، التصفیة والتربیة و حاجة المسلمین الیهما، عمان: المکتبة الاسلامیة، چاپ اول، 1421ق.
۳. تمام، حسام، الاخوان المسلمین سنوات ما قبل الثورة، قاهره: دار الشروق، چاپ دوم، 2013م.
۴. تمام، حسام، تسلف الاخوان تآکل الأطروحة الاخوانیة و صعود السلفیة فی جماعة الاخوان المسلمین، اسکندریه: مکتبة الاسکندریة، وحدة الدراسات المستقبلیة، (مراصد 1)، چاپ اول، 2010م.
۵. جامی، محمد امان، العقیدة الاسلامیة و تاریخها، قاهره: دار المنهاج، 1425ق.
۶. زغبی، عبدالملک، «الشیخ محمد بن عبدالملک الزعبی فی الجزء الثانی من حواره مع الفرقان (2-2): لابد من تغییر المنظومة العلمیة والثقافیة والدینیة فی الأمة الاسلامیة»، (حاوره) علاء الدین مصطفی، مجلة الفرقان، ش628، 15/5/1432ق.
۷. شیبانی، محمد ابراهیم، حیاة الالبانی آثاره و ثناء العلماء علیه، قاهره: مکتبة السداوی، چاپ اول، 1407ق.
۸. صداقت ثمرحسینی، کامیار، شیعه شناسی اهل سنت؛ چالش های فراروی آن، جلد اول: کلیات، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با همکاری مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، چاپ اول، 1391ش.
۹. صداقت ثمرحسینی، کامیار، شیعه شناسی معاصر اهل سنت. جلد سوم: مطالعات نوین دانشگاهی مخالفان وحدت اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، بی تا (آماده انتشار).
۱۰. صداقت ثمرحسینی، کامیار، شیعه شناسی معاصر اهل سنت، جلد دوم: اینترنت و مخالفان وحدت اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با همکاری مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، چاپ اول، 1393ش.
۱۱. عبود، صالح بن عبدالله بن عبدالرحمن، عقیدة الشیخ محمد بن عبدالوهاب السلفیة وأثرها فی العالم الاسلامی، (المشرف) عبدالمحسن بن حمد العباد، مدینه: المجلس العلمی فی الجامعة الاسلامیة بالمدینة المنورة، چاپ اول، 1408ق.
۱۲. عفانی، سید بن حسین، زهر البسلاین من مواقف العلماء والربانیین، قاهره: دار العفانی، بی تا.
۱۳. عمید زنجانی، عباس علی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن از دیدگاه فقه اسلامی یا جغرافیای سیاسی اسلام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم، 1366ش.
۱۴. عیزری شوبالی، عبدالرحمن بن محمد، جهود الشیخ الألبانی فی الحدیث روایة و درایة، ریاض: مکتبة الرشد، 1425ق.
۱۵. موصلی، عبدالله، حقیقة الشیعة حتی لا ننخدع، مصر: دار الایمان للطبع والنشر والتوزیع، چاپ دوم، 2006م.
۱۶. net
۱۷. com
۱۸. gov.sa
۱۹. net

پی نوشت ها:

[1]. عمید زنجانی، عباس علی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن از دیدگاه فقه اسلامی یا جغرافیای سیاسی اسلام، ص128.

.[2] برای مثال نک.: ملاح، مصطفی، خوفاً من المد الإیرانی الشیعی فی مصر، علماء و دعاة الأمة یعلنون الحرب علی الإیران. برای شرح بیشتر و نام چهره های ضد ایرانی و شیعی در مصر، نک.: صداقت ثمرحسینی، کامیار، شیعه شناسی معاصر اهل سنت، ج3.

[3]. زغبی، عبدالملک، «الشیخ محمد بن عبدالملک الزغبی فی الجزء الثانی من حواره مع الفرقان (2- 2): لابد من تغییر المنظومة العلمیة والثقافیة والدینیة فی الأمة الإسلامیة»، ص18.

[4]. موقع الرئاسة العامة للبحوث العلمیة والإفتاء؛ ابراهیم آل الشیخ رئیس اول آن هیئت بود (1971م.). سپس عبدالعزیز بن باز (1975 م.) و با مرگ او در سال 1999، عبدالعزیز آل الشیخ از شاگردان بن باز، به ریاست آن رسید.

[5]. المجلس الأعلی للشئون الاسلامیة.

[6]. المجلس الاعلی لرعایة الفنون والآداب.

[7]. عبود، صالح بن عبدالله بن عبدالرحمن، عقیدة الشیخ محمد بن عبدالوهاب السلفیة وأثرها فی العالم الإسلامی، ص688-689.

[8]. جامی، محمد امان، العقیدة الاسلامیة و تاریخها، ص143-142.

[9]. همان، ص146.

[10]. نک.: تمام، حسام، تسلف الإخوان تآکل الأطروحة الإخوانیة و صعود السلفیة فی جماعة الإخوان المسلمین.

[11]. تمام، حسام، الإخوان المسلمین سنوات ما قبل الثورة، صص137-95.

[12] نک.: عبدالعال، علی، «السلفیة فی الصومال ... بدایات النشأة و مآلات الواقع»، در وبگاه الدین والسیاسة.

[13]. نک.: www.mohe.gov.sa؛ برای شرح بیشتر در این زمینه نک.: صداقت ثمرحسینی، کامیار، شیعه شناسی معاصر اهل سنت، ج3، مطالعات نوین دانشگاهی مخالفان وحدت اسلامی.

[14]. البانی، محمد ناصرالدین، التصفیة والتربیة و حاجة المسلمین الیهما، ص3 و صص31-30؛ در این زمینه حسن حلبی، از شاگردان البانی کتابی با عنوانالتصفیة والتربیة و شوقی بناسی کتابی با عنوان التصفیة والتربیة عند الشیخ العلامة محمد ناصر الدین الألبانی نوشته اند.

[15]. همان، ص7؛ روایت از عبدالله بن عمر است: «إذا تَبَایعْتُمْ بِالْعِینَةِ وَأَخَذْتُمْ أَذْنَابَ البقر وَرَضِیتُمْ بالزرعِ وترکتم الجهادَ سلط اللهُ علیکم ذُلا لاَ ینْزِعُهُ حتی ترجعوا إلی دینِکم».

[16]. همان، ص31؛ حسین ادریس، سعید «محمد موسی»، الاربعون حدیثاً النبویة فی منهاج الدعوة السلفیة و یلیه دعوتنا للشیخ الامام محمد ناصرالدین الألبانی، ص206؛ عیزری شوبالی، عبدالرحمن بن محمد، جهود الشیخ الألبانی فی الحدیث روایة و درایة، ص100؛ شیبانی، محمد ابراهیم، حیاة الالبانی آثاره و ثناء العلماء علیه، ج1، ص388.

[17]. حسین ادریس، سعید «محمد موسی»، الاربعون حدیثاً النبویة فی منهاج الدعوة السلفیة و یلیه دعوتنا للشیخ الامام محمد ناصرالدین الألبانی، ص207.

[18]. او از حمایت ویژه دولت سعودی برخوردار بود؛ نک.: عفانی، سید بن حسین، زهر البسلاین من مواقف العلماء والربانیین، ج5، ص214.

.[19] برای فهرست کامل اسامی سایت های مذکور و معیارهای انتخاب آنها نک.: صداقت ثمرحسینی، کامیار، شیعه شناسی معاصر اهل سنت، ج2، رسانه های اینترنتی مخالفان وحدت اسلامی.

[20]. صداقت ثمرحسینی، کامیار، شیعه شناسی معاصر اهل سنت، ج1، صص88-83.

[21]. برای اسامی کامل آنها نک.: همان، ج2، رسانه های اینترنتی مخالفان وحدت اسلامی.

منبع : نشریه سلفی پژوهی شماره 2

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش