مقالات > گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۳ تعداد بازدید: 263

کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة یا نصیحة لشباب المسلمین فی کشف غلو العلماء فی المملکة العربیة السعودیة جدیدترین اثر حسن بن فرحان مالکی است.



نويسنده : محسن عبدالملکی،ابراهیم کاظمی
کلمات کليدي : جذور داعش،تراث الوهابیة،السعودیة،نقد،افکار،وهابیت

معرفی مؤلف

«حسن بن فرحان مالکی» از جمله اندیشمندان معاصر ساکن عربستان سعودی است که بازخوانی و نقد باورهای مسلّم وهابیت، وی را در ردیف نویسندگان پرحاشیه و بحث‌برانگیز سعودی قرار داده و مخالفت‌های جدی وهابیان را در پی داشته است. در بسیاری از پایگاه‌های وابسته به وهابیت «حسن فرحان» را با عناوین مختلفی همچون «لیبرال»، «تنویری»، «حوثی»، «زیدی»، «رافضی»، «ضال»، «مبتدع»، «ملحد» و ... توصیف و طرد کرده‌اند و جوانان را از مطالعه آثار وی برحذر داشته‌اند.[1] حسن‌ بن ‌فرحان ‌مالکی در سال 1390 ه.ق./ 1969 م. در منطقه جنوبی جبال بنی‌مالک، 150 کیلومتری جازانِ عربستان در خانواده‌ای حنبلی‌مذهب متولد شد. در سال 1412 ه.ق. موفق به دریافت مدرک کارشناسی اعلام (خبرنگاری) از دانشکده دعوت و اعلام دانشگاه محمد بن سعود شد. از همان زمان، همکاری با مراکز خبری، رسانه‌ای و فرهنگی را آغاز کرد و به نگارش کتاب و مقاله در مجلات یمامه، الرشق و روزنامه‌های الریاض و البلاد پرداخت و با مراکز خبری، رسانه‌ای و فرهنگی متعددی همچون تلویزیون سعودی، مجلةالشرق السعودیة، اداره آموزش و پرورش، و وزارت معارف سعودی همکاری کرد.

برخی از کتب حسن‌ بن ‌فرحان ‌مالکی از این قرارند: بیعة علی بن أبی طالب فی ضوء الروایات الصحیحة؛ نحو إنقاذ التاریخ الاسلامی؛ سلسلة نحو إنقاذ التاریخ الاسلامی الصحبة والصحابة بین الاطلاق اللغوی والتخصیص الشرعی؛ سلسلة مع المعاصرین مع الشیخ عبدالله السعد؛ سلسلة مع المعاصرین مع سلیمان العلوان؛ سلسلة مع المعاصرین مع الدکتور سلیمان العودة؛ داعیة و لیس نبیا؛ حریة الاعتقاد فی القرآن الکریم والسنة النبویة؛ نحو إنقاذ التاریخ الاسلامی؛ المقدمة السیاسیة لفهم التاریخ؛ الصحبة والصحابة بین الاطلاق اللغوی والتخصیص الشرعی؛ وجود الله ... الأسئلة المباحة والأسئلة المحرمة؛ لماذا هذه المکانة لابن تیمیة؟؛ بحث فی حقیقة إسلام معاویة؛ مراسیم معاویة الأربعة وآثارها فی الحدیث والعقائد؛ سلسلة مثالب معاویة: حدیث الدبیلة.

معرفی کتاب

کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة یا نصیحة لشباب المسلمین فی کشف غلو العلماء فی المملکة العربیة السعودیة جدیدترین اثر حسن بن فرحان مالکی است.[2] این کتاب را نخستین بار در ماه‌های پایانی سال 2014 م. انتشارات دار المحجة البیضاء در بیروت، در 216 صفحه، منتشر کرد. گزارش حاضر بر حسب چاپ نخست این کتاب تهیه شده است.

کتاب جذور داعش از یک مقدمه و سه باب تشکیل شده است. هیچ یک از این ابواب نام‌گذاری نشده است. محتوای باب نخست درباره مفهوم عالم و پاسخ به این پرسش است که علمای سعودی را در کدام رتبه از عالمان جای دهیم؟ محتوای باب دوم گزیده‌ای از فتاوای محمد بن ابراهیم آل شیخ و عبدالعزیز بن باز است. محتوای باب سوم نیز گزیده‌ای از فتاوای اعضای لجنة الفتاوی الدائمة، همچون محمد بن صالح بن عثیمین، صالح بن فوزان و عبدالله بن جبرین است.

مؤلف این کتاب معتقد است راه درمان و علاج جریان‌های تندروی اسلامی مبارزه با ریشه‌های آنها است، نه قطع شاخه‌ها (ص147). با ریشه‌های تندروی و غلو در هر کجا که باشد باید مبارزه کرد. حال فرقی نمی‌کند ریشه‌های غلو علیه حاکم، مردم، مذهب، طائفه، دین، عرق یا منطقه دیگری باشد یا خیر (ص57). مباحث این کتاب نیز در پاسخ به این پرسش است که آیا فتاوای عالمان وهابی، ریشه‌های افراطی‌گری و تندروی است یا خیر. آیا ریشه‌های فکری افراطی‌گری و تندروی در داخل است یا آنکه از خارج به داخل آمده است یا آنکه این فکر امتزاجی از داخل و خارج است؟ (ص51). با در نظر گرفتن این نکته و نام کتاب و محتوای ابواب دوم و سوم می‌توان گفت مؤلف، فتاوای عالمان وهابی را ریشه‌های غلو، تشدّد و افراطی‌گری و زمینه‌ساز بروز جریان‌های افراطی همچون داعش می‌داند و همین مسئله او را به تألیف و نگارش این کتاب واداشته است.

در گزارش حاضر ضمن آنکه سعی شده مطالب بر حسب ترتیب صفحات گزینش و گزارش شود، گاه اقتضای اختصار، تقدم‌بخشیدن به برخی مطالب بوده است.

مقدمه کتاب

حسن فرحان در خلال مقدمه کتاب درباره هدف، انگیزه و مخاطبان کتاب جذور داعش گفته است:

بیست سالی است که در عربستان به نوشتن، تألیف، نصحیت و سخنرانی مشغولم، تنها بدان امید که خداوند قوم مرا به انصاف، عدل، علم و خشیت هدایت فرماید، لکن پس از آنکه دیدم مردم دین را خرید و فروش می‌کنند به نظرم رسید باید این فریاد را برآورم. البته نمی‌دانم آیا تکلیفم را ادا می‌سازد یا خیر! و فریادهای من هم راه به جایی نمی‌برد، اما برای اینکه مصداق این آیه شریفه قرار نگیرم که می‌فرماید: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلعَنُهُمُ اللّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ) (بقره: 159) این فریاد را برمی‌آورم (ص6).

من این بحث را سال‌ها قبل آماده کرده بودم اما الان نشر آن را لازم دانستم. در این بحث به اشخاص هجمه نمی‌کنم. فقط به دنبال نقل افکار، فتاوا و منش افراد هستم. آنچه مرا وادار به انتشار این بحث کرد این بود که دیدم کنفرانس‌ها و همایش‌ها بی‌نتیجه است؛ چراکه همه شرکت‌کنندگان از حاکمان می‌ترسند؛ سخنان خود را سانسور می‌کنند؛ این حق جوانان عربستان است که از مذهب کشور و خدعه‌ها و نادان نگه‌داشتن مردم آگاه شوند (ص8).

مخاطب این بحث فقط جوانان‌اند، بدان امید که بدانند و بشناسند. جوانان! به‌زودی خواهید دید که درباره من همه چیز می‌گویند. به من «سکولار»، «لیبرال»، «رافضی»، «زیدی»، «جاهل»، «مریض»، «مجنون» و دیگر تعبیرات موجود در منظومه وهابیت را خواهند گفت (ص9).

حسن فرحان درباره گرایش‌های فکری و مذهبی خود چنین آورده است:

به‌زودی برای مردم روشن خواهد شد که من از هیچ یک از مذاهب پیروی نمی‌کنم، بلکه مذهب من آن چیزی است که از دین خدا می‌فهمم؛ من حتی اطلاق موجود در سخن مقبل بن هادی الوادعی را قبول ندارم. او گفته بود «اللهم لا مذهب لی الا ما افهمه من دین الله». این سخن مقبل الوادعی اطلاق ندارد، بلکه من آنچه را بدانم از دین اسلام است می‌پذیرم نه مطلق آنچه را به عنوان دین اسلام شهرت یافته است؛ البته من آرا و سخنانی دارم که برای احدی، از آنها سخن نمی‌گویم (ص7).

باب اول

مطالب این باب همگی در راستای پاسخ به این پرسش است که آیا تعبیر «عالِم» بر علمای سعودی قابل اطلاق است یا خیر. حسن فرحان نخست واژه «عالِم» را تعریف می‌کند و می‌گوید:

«عالِم» واژه‌ای است عام و مجمل که گاه به طور مطلق و به معنای کسی که از همه علوم مطلع است به کار می‌رود که البته در گذشته و حال چنین کسی را نمی‌توان یافت که بر همه علوم آگاه باشد و گاه برای کسی که به امور شرعی همانند فقه، حدیث، تفسیر، عقاید و ... آگاه است به کار می‌رود. این نیز در گذشته و حاضر مصداقی ندارد و کسی را نمی‌توان یافت که بر همه علوم احاطه داشته باشد، چه بسیار در مراجعه به کتب تراجم می‌بینیم در شرح حال افراد گفته‌اند فلانی فقیه هست اما محدث نیست یا محدث است اما فقیه نیست. حال اگر موضوعی را با نگاهی تخصص‌محور در دانشی همانند حدیث دنبال کنیم خواهیم دید اگر به کسی عالم حدیث گفته شد به معنای متخصص‌بودن در همه شاخه‌های علم حدیث نیست، حتی اگر به شاخه حفظ حدیث مراجعه کنیم خواهیم دید برخی در شاخه‌ای بر دیگران برتری داشته‌اند، مانند آنکه برخی در حفظ متون و برخی در اسانید بر دیگران برتری داشته‌اند. بر این اساس، باید گفت اطلاق واژه «علما» بر علمای عربستان سعودی بر حسب هیچ یک از معیارهای پیش نیست. البته این مطلب اختصاص به این زمان ندارد و از گذشته تا کنون در میان کشورها و مردمان مختلف واژه «عالِم» بدون معیار و ضابطه بر افراد اطلاق شده است (ص14).

حال این پرسش مطرح می‌شود که بر حسب معیارهای علمی گفته‌شده، علمای عربستان در کجا جای می‌گیرند؟ واقعیت آن است که درک و برداشت طلاب، مسئولان و عموم مردم از واژه «علما» یکسان نیست. برخی می‌دانند که عالمان عربستان به برخی امور آگاه‌اند و از برخی جاهل‌اند. در برخی امور اهل انصاف‌اند و در برخی تعصب می‌ورزند و در برخی اهل تقلیدند؛ اما از آنجا که زمان تغییر کرده لازم است در به‌کارگیری الفاظ دقت بیشتری به کار برد (ص15).

حسن فرحان برای ضابطه‌مندکردن کاربرد واژه «عالم» درباره عالمان سعودی از ده قید استفاده می‌کند و در نهایت به این مطلب پاسخ می‌دهد که عالمان سعودی در چه جایگاهی از این تعریف ضابطه‌مند قرار دارند. قیود ده‌گانه به‌ترتیب از این قرارند: 1. علما در علوم شرعی؛ 2. علما در فقه و عقاید؛ 3. علمای مذهب حنبلی؛ 4. علمای عقاید مسلمانان؛ 5. علمای عقاید اهل سنت؛ 6. علمای عقاید سلفیه؛ 7. علمای عقاید حنبلیه؛ 8. علمای عقاید حنابله با قرائت ابن‌تیمیه؛ 9. علمای عقاید حنابله با قرائت ابن‌تیمیه و اضافات محمد بن عبدالوهاب؛ 10. علمای عقاید حنابله با قرائت ابن‌تیمیه و اضافات محمد بن عبدالوهاب و دیگر اضافات.

مؤلف معتقد است گرچه ذهن عموم مردم هنگام استعمال واژه «علما»، به عالمان در علوم شرعی متبادر می‌شود اما واقعیت آن است که عالمان سعودی از بسیاری امور مرتبط با شرع مانند رؤیت اهلة، دموکراسی، انتخابات، گفت‌وگوی مذاهب و ... بی‌اطلاع‌اند. در سال‌های اخیر نیز بر همگان روشن شده است که این دسته از علما بسیار کمتر از مردمان عادی از این دست مطالب آگاه‌اند (ص16). اگر قید علما فقه و عقاید را جایگزین کنیم باز هم دردی دوا نمی‌شود. زیرا این هم بسیار وسیع‌تر از دایره علمیت عالمان سعودی است. طلاب به‌خوبی می‌دانند گاه عالمان سعودی به پرسش‌های مرتبط با فقه و عقیده پاسخ نمی‌دهند و در این باره ما را به مراجعه به اعلم توصیه می‌کنند. اگر فقط قید علمای فقه را در نظر بگیریم لازمه‌اش تسلط بر علم اصول فقه و مذاهب متعدد فقهی اهل سنت، شیعه، و اصول فقه است، حال آنکه علمای سعودی فقط فقه حنبلی را آموخته‌اند و اطلاع بسیار کمی از سایر مذاهب دارند. بنابراین، روا نیست آنان را عالم به فقه با چنین اطلاقی دانست (ص18 و 19).

اگر قید «علمای فقه حنبلی» را جایگزین قید پیشین کنیم باز هم نمی‌توان عالمان سعودی را عالم به فقه احمد بن حنبل دانست. زیرا آنان فقه احمد بن حنبل را از او و شاگردانش دریافت نکرده‌اند، بلکه از کتب متأخرین، مانند المقنع و نقل‌های ابن‌تیمیه دریافت کرده‌اند. این در حالی است که میزان دقت ابن‌تیمیه در نقل فتاوای احمد محل تردید است. ضمناً وی اجتهادات و آرای خاص و مخالف با احمد بن حنبل دارد. از طرف دیگر، بسیاری احمد بن حنبل را از جمله فقها ندانسته‌اند و او را در شمار عالمان به حدیث و سنت ذکر کرده‌اند (ص19 و 20). قید «علما در عقاید مسلمانان» نیز درباره علمای عربستان قابل انطباق نیست. زیرا کلمه «المسلمون» عام است و شامل تمام اهل قبله با عقاید فراوان و متنوعشان می‌شود و کسی از علمای سعودی نمی‌تواند مدعی احاطه کامل بر همه این عقاید شود؛ چنانچه کسی چنین ادعایی کند، علم او از طریق کتاب‌های ملل و نحل و ردودی است که اهل سنت تألیف کرده‌اند و با توجه با تخاصمی که میان مذاهب وجود دارد این دسته از آثار از گزند تحریف، دستبرد و کم و زیاد کردن در امان نمانده‌اند. بنابراین، نمی‌توان علمای سعودی را با این قید تعبیر کرد (ص22).

حال اگر قید «علما در عقاید اهل سنت» را جایگزین کنیم چون عقاید اهل سنت عام است و شامل مذاهب مختلفی همچون سلفیه، اشاعره، صوفیه معتدل، ظاهرگرایان و ... می‌شود کسی از علمای سعودی نمی‌تواند مدعی احاطه به عقاید تمام مذاهب اهل سنت شود. چنانچه قید «علما در عقاید سلفیه» را لحاظ کنیم با اینکه از قید پیشن دقیق‌تر است اما باز هم بر علمای سعودی قابل انطباق نیست. زیرا اشاعره و حنابله هر دو مدعی پیروی از مرام و مذهب سلف بودند، گرچه حنابله بر اشاعره چیره شدند. همه مذاهب خود را مدعی پیروی از سلف خویش و دیگران را مخالفان رفتاری و باوری با سلف می‌دانند. بدین‌ترتیب واژه «سلفیه» دایره وسیع و عامی دارد که علم بدان بر علمای سعودی قابل اطلاق نیست. نکته جالبی که حسن فرحان بدان تذکر داده این است که گرچه علمای سعودی توان اقناع و رد مخالفان در ادعای پیروی از سلف را ندارند با این حال با مسائل نوپدیدی که در میان سلف مسبوق به سابقه نبوده دیگران را تکفیر می‌کنند (ص29).

هفتمین قید «عالمان به عقاید حنبلی» است. واقعیت آن است که عالمان سعودی، تا حدودی پیرو فقه حنبلی‌اند، اما در پیروی از عقاید وی باید گفت آنان در واقع پیروان مدرسه ابن‌تیمیه‌اند (ص31). هشتمین قید پیروان عقاید حنبلی ابن‌تیمیه‌ای است، اما باید توجه داشت که حنابله دو طیف بودند؛ گروهی همانند ابن‌الجوزی متمایل و قریب به اشاعره و اهل تأویل صفات خبریه و تنزیه باری‌تعالی از جسمانیت بودند و گروهی همانند عبدالله بن احمد، مروزی و دارمی، به کرامیه نزدیک‌اند. این دو گروه، علی‌رغم مخالفتی که با هم دارند، در تصوف و فقه متفق‌اند. ابن‌تیمیه مسلک گروه دوم را برگزید اما تصوف و مسئله قبور، دو مخالفت و وجه مفارق بزرگ ابن‌تیمیه با دو گروه پیشین است. ابن‌تیمیه با گروه نخست فقط در فقه و با گروه دوم در فقه و صفات خبریه اتفاق نظر دارد (ص35). واقعیت آن است که در زمان ابن‌الجوزی عالمان حنبلی در اختلافات یکدیگر را «بدعت‌گذار» می‌خواندند و در زمان ابن‌تیمیه «مشرک»؛ و در زمان محمد بن عبدالوهاب به بهانه کفر جلی یکدیگر را تکفیر می‌کنند (ص34).

نهمین قید «علما در عقیده وهابیت» است؛ چراکه محمد بن عبدالوهاب عقاید ابن‌تیمیه را برگزید و بر آن افزود. اما از آنجا که علمای پس از محمد بن عبدالوهاب اضافاتی بر این آیین داشته‌اند پس باید به دنبال دهمین قید «علمای در مذهب حنبلی وهابی سعودی» رفت. واقعیت آن است که عالمان سعودی پس از جنگ دوم خلیج فارس (حمله صدام به کویت در سال 1410 ه.ق.) در منش و رفتار خود تغییراتی دادند. آنان باید میان فتاوای تند و شدید ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب و تساهل و اعتدال در مسائل سیاسی همچون تکفیر دولت و ملت‌های مسلمان، و جواز صلح با یهود جمع می‌کردند. این کار ساده‌ای نبود. از طرفی کتب و آثار ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب مصادر تکفیر بود و از طرف دیگر مصالح سیاسی مقتضی تسامح و تساهل بود (ص43). مؤلف در پایان باب گفته است در نهایت مجامله و تعارف باید گفت کسانی که در کشور ما علما خوانده می‌شوند فقط عالم یک مذهب‌اند، اما هیچ‌گاه نمی‌توان آنان را علمای اسلام خواند (ص44).

مؤلف در خلال مقدمه این نکته جالب را بیان کرده است که امروزه اگر اصطلاح سلفیه جهادی را می‌شنوید منظور برآمدگان از کتب ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب است نه نووی و ابن‌حجر عسقلانی (ص26). این نکته از آن جهت مهم است که برخی از پیروان وهابیت می‌کوشند هر گونه تأثیرپذیری سلفیان جهادی از ابن‌تیمیه و محمد بن عبدالوهاب را نفی کنند و آنان را مبرا بدانند.

باب دوم

مؤلف در این باب، ابتدا شیخ محمد بن ابراهیم آل شیخ را معرفی می‌کند و ضمن بیان جایگاه وی در عربستان می‌گوید:

شیخ محمد بن ابراهیم آل شیخ اولین مفتی رسمی حکومت سعودی، ملقّب به مفتی اکبر و دارای مناصب متعددی همچون ریاست مؤسسات علمی، مدارس دختران، مجلس قضاء اعلی، هیئت امر به معروف و نهی از منکر، رابطة العالم الاسلامیة، و هیئت کبار علماء بوده است. بسیاری از عالمان مبرّز وهابی همانند بن‌باز، ابن‌حمید، حمود العقلاء، زید الفیاض، ابن‌غصون، صالح اللحیدان، عبدالله المسعری، ابن‌جبرین، ابن‌منیع، قرعاوی، یوسف الوابل، ابن‌دهیش، فالح الدوسری، و محمد بن عودة از شاگردان شیخ محمد بن ابراهیم آل شیخ بوده‌اند و بدان مباهات می‌کنند (ص50).

در ادامه می‌نویسد:

فتاوی و رسائل محمد بن ابراهیم را محمد بن عبدالرحمن بن قاسم در 13 مجلد جمع‌آوری و ترتیب‌گذاری کرده و با دستور و هزینه ملک فیصل منتشر شده است. من تمام فتاوای این کتاب را مطالعه کردم و فواید زیادی در آن یافتم، اما تندروی و تعصب بر بسیاری از فتاوا سایه انداخته بود و دیده می‌شد. این فتاوای افراطی از منابع فکری و مرجع تندروان شده است. مثلاً بعید نیست «ابو محمد عصّام مقدسی» نویسنده دو کتاب الکواشف الجلیة فی کفر الدولة السعودیة و ملة ابراهیم از فتاوای تند شیخ محمد بن ابراهیم بهره برده باشد (ص50 و 51). بنابراین، ما به بررسی فتاوای تند و پرتعصب شیخ محمد بن ابراهیم می‌پردازیم و برخی از آنها را گزارش می‌کنیم (ص51).

مؤلف پس از مطالعه فتاوا و رسائل محمد بن ابراهیم آل شیخ، تندروی‌ها و تعصب‌ورزی‌های وی را تحت عنوان غلو در عقاید بیان کرده است. وی برای مطالب ذیل «غلو در عقاید» دو محور، یکی غلو در تکفیر با 41 شاهد و دیگری غلو در احکام، با 35 شاهد، بیان کرده است.

غلو و شتاب در تکفیر

مؤلف در این بخش فتاوا و قضایای متعددی را از محمد بن ابراهیم نقل می‌کند که همگی حکایت از تنگ‌نظری وی و تضییق دایره مسلمانان و حصر آن در دایره وهابیت دارد؛ چراکه محمد بن ابراهیم آل شیخ بارها به کفر، ضلالت، سفاهت، حرمت نمازخواندن پشت سر مسلمانان و حرمت خوردن ذبیحه آنان حکم کرده است. مثلاً در فتاوای وی آمده است[3] بیشتر مسلمانان فقط اسماً مسلمان‌اند اما حقیقتاً کافرند (ص52)؛ کشورها و شهرهای مسلمان که در آن قوانین غیراسلامی حاکم است، بلاد کفر است. حسن فرحان معتقد است این سخن محمد بن ابراهیم بسیار شدیدتر از سخن القاعده است؛ چراکه القاعده فقط حکومت‌های مبتنی بر قوانین غیراسلامی را کافر می‌داند، اما جناب مفتی علاوه بر حکومت‌ها، تمام اهل بلد و کشور را کافر دانسته است. بر این اساس، کشورهای مصر، سوریه، مغرب، تونس، الجزایر، ایران، سودان، فلسطین، یمن، پاکستان و دیگر کشورها همگی بلاد کفرند و نماز، روزه، حج و دیگر شعائر دلیل بر اسلام این دسته از مسلمانان نیست (ص52 و 53).

در یکی از فتاوای مفتی آمده است مردی به نام ابراهیم بن یوسف نبهانی نزد محمد بن ابراهیم رفته و به آیین وهابیت درآمده است. محمد بن ابراهیم در این باره گفته است: «حضر لدینا ابراهیم بن یوسف النبهانی راغبا فی اعتناق الدین الاسلامی والدخول فیه؛ ابراهیم بن یوسف نبهانی نزد ما حاضر شد در حالی که مایل به گرویدن به دین اسلام بود». با آنکه نام این شخص حکایت از مسلمان‌بودن وی پیش از حضور نزد محمد بن ابراهیم دارد و پدر شخص حاضر از جمله معروفین در جهان اسلام است، با این حال جناب مفتی وی را تا پیش از حضور نزد خویش غیرمسلمان دانسته و او را به اقرار به شهادتین، طهارت و نماز وا داشته است. بدین‌ترتیب از نظر شیخ فقط آنان که به کیش وهابیت درآمده‌اند مسلمان‌اند و لاغیر (ص55 و 56).

در یکی از فتاوا آمده است یکی از وزرای عربستان در نامه‌ای به شیخ نوشته است خانمی در آمریکا نزد امام جماعت یکی از مساجد رفته و به دین اسلام درآمده و بدون همراه‌داشتن محرم قصد به‌جاآوردن حج دارد. آیا می‌تواند یا خیر؟ شیخ محمد بن ابراهیم در پاسخ به این پرسش گفته است: «لازم است این نکته را تذکر دهیم که صرف ادعای اسلام کافی نیست، بلکه باید اسلام‌آوردن وی نزد حاکم شرع به نحو شرعی ثابت شود و این امام جماعت نزد ما معروف و شناخته‌شده نیست». حسن فرحان پس از ذکر این سخن محمد بن ابراهیم گفته است: آیا در آمریکا حاکم شرعی وجود دارد؟ واقعیت آن است که محمد بن ابراهیم درصدد بیان این نکته بوده است که باید اقرار نزد حاکم شرع حنبلی وهابی رخ دهد تا بتوانیم از اسلام‌آوردن وی اطمینان بیابیم. اگر وهابیان صاحب تمام قدرت در عربستان بودند تمام مسلمانان، به جز وهابیان، را از حج منع و محروم می‌کردند (ص56 و 57).

حسن بن فرحان معتقد است وجود روحیه قبیله‌گرایی و تعصب‌ورزی به آن، یکی از ویژگی‌های مشهود در آثار و فتاوای محمد بن ابراهیم است. این مطلب را عموم مردم عربستان دریافته‌اند که علمای وهابیت، غیر از شیخ بن‌باز، مردم سایر مناطق را مذموم و سفیه می‌دانند و کسی نمی‌تواند بدان تجاهل کند. عالمان وهابی به اسلام مردم مکه و مدینه بدگمان‌اند و اسلام مردم نجد را ثابت و محکم می‌دانند. گاه این مطلب را به زبان می‌آورند و می‌گویند: دین اسلام دین اهل مکه! حال که آنان اهل مکه و مدینه را مسلمان نمی‌دانند پس بدا به حال دیگر مسلمانان. عالمان وهابی ساکنان منطقه شرقی، حجاز و منطقه جنوبی را به دلیل حضور و سکونت اهل سنت شافعی، اهل سنت صوفی، اشاعره و شیعیان مذمت، تبدیع و گاه تکفیر کرده‌اند (ص73 و 74 و 75 و 76). در نمونه‌ای دیگر، یکی از اهالی حجاز در نامه‌ای از محمد بن ابراهیم پرسیده است: شخص مسلمانی که دین فرد مسلمانی را سب و دشنام گفته است چه حکمی دارد؟ محمد بن ابراهیم در پاسخ گفته است: «البته ارتداد این شخص برای ما معلوم نشد؛ چراکه شخص سب‌کننده اسلام آن شخص را سب گفته، اما اسلام مطلق را متعرض نشده است. از این‌رو ممکن است دینداری ناقص آن فرد را قصد کرده باشد و چون شبهات مانع احراز حدودند پس آن شخص مرتد نیست». جالب آنکه این مسئله در منطقه جیزان نیز رخ داده و فردی از حجاز همین مسئله را از مفتی محمد بن ابراهیم پرسیده و او در پاسخ گفته است: «ظاهر آن است که سب‌کننده دین اسلام را قصد کرده و سب دین ارتداد است». شاید ابتداء تناقض میان دو سخن نمایان باشد اما واقعیت آن است که سرّ تفاوت پاسخ‌ها به محل سکونت پرسش‌کنندگان باز می‌گردد. از آنجا که شخص نخست ساکن حجاز بود و برخی از اهالی حجاز چندان دل در گرو وهابیت نداشته و ندارند مفتی محملی برای حکم به عدم ارتداد یافت، اما اهالی جیزان متصلبان در وهابیت‌اند و وجهی در عدم ارتداد نیافت. بدین‌ترتیب محمد بن ابراهیم فقط وهابیان را مسلمان می‌داند (ص57 و 58).

حسن فرحان دیدگاه تند محمد بن ابراهیم درباره مذاهب مختلف اهل سنت را از میان فتاوای وی استخراج کرده است. محمد بن ابراهیم معتقد است اباضیه بدعت‌گذارند و اشاعره فاسق (ص60). لذا نمی‌توان به آنها اقتدا کرد (ص81). شافعیان قبرپرست‌اند. شهادت هیچ یک از این سه طایفه پذیرفتنی نیست. حنفی‌های متأخر در بدعت‌ها غرق شده‌اند، کسانی که قائل به جهر به نیت در نماز باشند، همانند بیشتر شافعیان، واجب‌القتل‌اند (ص60). شیعیان مرتد و مشرک‌اند و نباید به شیعیان منطقه احساء عربستان اجازه ساخت یا تعمیر مسجد داده شود. آنان حق داشتن محکمه خاص ندارند. شیعیان نباید به عنوان مدرّس، حتی مدرّس دروس غیردینی تعیین شوند. وی حتی به لزوم جدایی مرد سنی از زن شیعه فتوا داده است (ص61 و 62). همچنین، تبرک، عکوف نزد قبور و خرید و فروش نخ‌های پرده کعبه همگی از نظر محمد بن ابراهیم شرک است (ص64 و 65).

قریب به بیست سال است که پارچه‌ای که روی قبر مطهر پیامبر اکرم $ را پوشانده تعویض نشده است. دولت سعودی بیست سال پیش وقتی این پارچه را تعویض کرد با برآشفتگی و اعتراض بسیاری از علمای سعودی مواجه شد. از این‌رو دیگر این پارچه را تعویض نکرد. محمد بن ابراهیم در فتوایی پوشاندن قبور انبیا و صالحان را بدعتی شنیع و منکر دانسته و این سخن را به ائمه اهل سنت نیز نسبت داده است. ظاهراً این فتوا منجر به برداشتن پوشش‌های پارچه‌های اطراف قبر مطهر از سوی دولت سعودی شد (ص67 و 68).

حسن فرحان دیدگاه محمد بن ابراهیم را درباره اهل بیت(علیهم السلام) بررسی می‌کند. از نکات در خور توجه آنکه حسن فرحان از تعبیر «النصب» به معنای ناصبی‌گری، برای عنوان این مطلب بهره برده و نصب را به معنای انحراف و جفا در حق پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) و اهل بیت(علیهم السلام) ایشان دانسته است. حسن فرحان معتقد است محمد بن ابراهیم و دیگر علمای وهابی گاه به پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم) و اهل بیت(علیهم السلام) ایشان جفا کرده‌اند (ص79 و 80). البته حسن فرحان در پاورقی صفحه 107 گفته است حدیث غدیر در فضل علی بن ابی طالب حدیثی صحیح است که برخی از عالمان حدیث، همانند البانی، به تواتر و صحت آن تصریح کرده‌اند. البته برخی از ناصبی‌ها (اصحاب جفا در حق اهل بیت(علیهم السلام)) همانند ابن‌تیمیه و برخی از وهابیان این حدیث را تضعیف می‌کنند.

غلو در احکام

حسن بن فرحان در ابتدای این بخش از باب مقدمه به نکته مهمی تذکر داده و گفته است:

علی‌رغم ادعای وهابیان مبنی بر تسامح مذهبی با دیگر مذاهب فقهی اهل سنت (شافعی، مالکی و حنفی)، این مطلب در فتاوا دیده نمی‌شود. حتی اگر پیروان این مذاهب در عقیده پیرو وهابیان شوند باز هم وهابیان از سر تسامح با آنان رفتار نخواهند کرد؛ مثلاً شیخ محمد بن ابراهیم عالمی مبسوط‌الید از سوی دولت بود. وی شافعیان لیث را از به‌جاآوردن قنوت در نماز صبح منع کرد و زیدی‌های جنوب را از دست‌یابی به قضاوت محروم ساخت (ص82).

مؤلف سپس به زیاده‌روی‌های محمد بن ابراهیم در احکام اشاره می‌کند، از جمله: ساخت حمّام حرام است. زیرا ضرر آن بیش از نفعش است. فقط ذبیحه وهابی‌ها حلال است (ص83). نقاشی و تصویرگری از گناهان کبیره است. نماز جماعت بر هر فردی واجب است (ص87). اقتداکردن به استعمال‌کننده دخانیات جایز نیست. اهدای خون حرام است (ص87). خرید و فروش تصاویر، تلویزیون و رادیو حرام است (ص89 و 90). استعمال‌کننده دخانیات فاسق است و شهادتش مردود (ص92).

حسن بن فرحان معتقد است شیخ محمد بن ابراهیم با متون و عبارات علما مواجهه‌ای دوگانه داشته است. شیخ محمد بن ابراهیم، هر گاه با عباراتِ علمای وهابی و حنبلی (هم‌طیف خود) مواجه می‌شود در توجیه و تأویل آنها می‌کوشد. هر گاه فردی وهابی یا حنبلی رفتاری را انجام می‌دهد که بر حسب فتوای شیخ محمد بن ابراهیم بدعت یا شرک است وی در صدد توجیه آن برمی‌آید، اما وقتی با عبارات یا رفتارهای عالمان دیگر مذاهب روبه‌رو می‌شود بدون هیچ تلاشی، عبارت را رد و انکار می‌کند. حسن فرحان هفده نمونه از تناقض‌گویی‌ها و رفتارهای دوگانه محمد بن ابراهیم را جمع‌آوری، و ذیل عنوان «تناقضات ابن‌ابراهیم» بیان کرده است (ص93). مثلاً شیخ محمد بن ابراهیم در عربستان به مفتی اکبر ملقّب شد. شخصی از شیخ محمد بن ابراهیم پرسید: آیا استعمال محمد بن ابراهیم جایز است؟ وی در پاسخ به این پرسش از روایات یا سلف دلیلی نمی‌آورد. فقط می‌گوید چون این لفظ به قصد تفضیل مطلق و مخالفت با بزرگ‌تربودن خدا به کار نمی‌رود و از طرف دیگر احناف نیز از لقب امام اعظم برای ابوحنیفه استفاده می‌کنند پس استعمال این لقب اشکالی ندارد. نکته مهم آنجا است که شیخ محمد بن ابراهیم اکنون به عمل احناف استدلال کرده است، اما وقتی صوفیان با همین منطق، القابی را برای رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم) به کار می‌برند که در قرآن و سنت نیامده است، آنها را رد و انکار می‌کند. مؤلف می‌گوید چگونه است که وقتی سایر مذاهب بر منطق شما می‌روند کارشان شرک یا ذریعه به شرک است، اما وقتی عالمان حنبلی بر منطق شما می‌روند کارشان بلااشکال است (ص95 و 96). یا در نمونه دیگر شیخ محمد بن ابراهیم گفته است بهتر است از گفتن تعبیر «سیدنا محمد» پرهیز کرد. این در حالی است که با استعمال تعبیر «مفتی اکبر» برای خودش و تعبیر «جلالة الملک المعظم» برای پادشاه عربستان مخالفتی نکرده است (ص96 و 99).

گرچه حسن بن فرحان تاکنون به تندروی‌های محمد بن ابراهیم اشاره کرده اما وی در اقدامی منصفانه 22 نمونه از فتاوای ایجابی و اعتدالی محمد بن ابراهیم را ذیل عنوان «ایجابیات الشیخ محمد بن ابراهیم» جمع و بیان کرده است (ص102). از جمله: همه علم منطق باطل نیست، بلکه در آن مطالب حق و درستی نیز هست و ابن‌تیمیه و ابن‌قیم و اشعری نیز در هنگام نیاز از آن استفاده می‌کردند (ص103). ذبح در کنار قبر اگر برای تقرب به خداوند باشد فقط معصیت است و اگر برای تقرب به صاحب قبر باشد شرک اکبر است (ص103). اگر خبر واحد محفوف به قرائن شود علم‌آور خواهد بود.

حسن فرحان می‌گوید نظر بیشتر سلفی‌های معاصر برخلاف شیخ محمد بن ابراهیم است (ص104). شیخ محمد بن ابراهیم حدیث «اصحابی کالنجوم» را ضعیف و مردود دانسته و گفته است هر گاه قول دو صحابی با هم تعارض کنند ناچار سخن یکی هدایت است و دیگری هدایت نیست (ص104). کسی که صحابه را سبّ کند تکفیر نمی‌شود. حسن فرحان در ادامه این مطلب گفته است صدور این حکم اعتدالی از عالمی وهابی حقیقتاً عجیب است؛ حقیقت آن است که اگر صحابی، فاضل باشد سب او معصیت است و اگر فاسق باشد سب او مکروه یا مباح است؛ چراکه در تاریخ آمده است برخی از سلف، ولید بن عقبه را به دلیل نزول آیه نبأ و بیان فسق او، سبّ می‌گفتند (ص105). محمد بن ابراهیم با آنکه بارها از اهل بیت (علیهم السلام) منحرف شده و سخنان نادرستی گفته است، در جایی می‌گوید: «یجب محبة اهل بیت محبة زائدة علی غیرهم من المسلمین؛ بر مسلمانان واجب است اهل بیت را دوست داشته باشند، البته میزان این محبت و دوست‌داشتن باید بیش از محبت به دیگران باشد» (ص106). شیعه‌بودنِ ابن‌جریر طبری به دلیل نگارش رساله‌ای در باب حدیث غدیر به حدّی نیست که او را مبتدع بدانیم (ص107). حنابله بارها به احادیث غیرمشهور استدلال کرده‌اند (ص107). شیخ محمد بن ابراهیم شهادت اشاعره را نمی‌پذیرفت و ذبیحه آنان را نمی‌خورد، اما این واقعیت را پذیرفته بود که بیشتر پیروان چهار مذهب فقهی اهل سنت، اشعری‌العقیدة هستند (ص108). محمد بن ابراهیم با جداسازی محل سعیِ زنان و مردان در مراسم حج مخالفت کرد (ص108).

مؤلف در ادامه ذیل عنوان «سیاسة ابن ابراهیم» به دنبال پاسخ به این پرسش است که آیا شیخ محمد بن ابراهیم سیاسی بود. آیا با فتاوا و اقداماتش، اهداف سیاسی و راهبردی خاصی را دنبال می‌کرد؟ آیا او به دنبال حاکم‌کردن وهابیت بر امور کشور بود؟ حقیقت آن است که هر کس فتواهای شیخ محمد بن ابراهیم را بخواند و از تلاش او برای تأسیس تشکیلات و سازمان‌های مختلف مذهبی، همانند سازمان هیئت امر به معروف، سازمان قضاء و سازمان دعوت آگاه شود، به سیاسی‌بودن کارهای وی پی خواهد برد (ص109). شیخ محمد بن ابراهیم با فتاوایش در مسائل حکومتی دخالت می‌کرد. این دخالت گاه محدود به امور سیاسی داخلی است و گاه شامل امور سیاسی خارجی نیز می‌شد. حسن فرحان از باب نمونه 12 نمونه از اقدامات و فتاوای محمد بن ابراهیم در امور سیاسی را بیان کرده است که البته از باب نمونه و رعایت اختصار برخی را ذکر می‌کنیم: حکومت جمهوری و ریاست جمهوری، غیرشرعی و باطل است. زیرا برخلاف شریعت و روش صحابه و مسلمانان است. چنین شیوه حکومتی فرنگی و غربی است (ص109)؛ او در فتوای دیگری گفته است تحیت‌گفتن و سلام‌دادن به شیوه نظامی‌ها، بدین‌گونه که هنگام تحیت، دست را روی پیشانی قرار می‌دهند، شرک است (ص109). برگزاری جشن روز ملی بدعت است (ص112). قرار دادن یک روز به عنوان روز نظافت بدعت است (ص112).

یکی از سیاست‌های محمد بن ابراهیم بهره‌بردن از فرصت‌ها بود. زمانی که عربستان به عقب‌ماندگی و واپس‌گرایی شهرت یافته بود شیخ محمد بن ابراهیم از این فرصت استفاده کرد و به بهانه زدودن این اتهام، با کمک‌های مالی دولت، مدارس و مؤسسات علمی متعددی را تأسیس کرد (ص110). شیخ محمد بن ابراهیم کوشید مؤسسات دینی را به گونه‌ای پایه‌ریزی کند که دولت نتواند در امور آن دخالت کند. مثلاً ساختار هیئت امر به معروف و نهی از منکر را به گونه‌ای طراحی کرد که بزرگان هیئت امر به معروف و نهی از منکر خدشه‌پذیر نباشند و هیئت مرجع و عالی‌ترین نهاد تعیین مجازات عاملان به منکر باشند (ص110 و 111).

محمد بن ابراهیم معتقد بود دلیل جنگ و قتال با کفار، کفر آنان است، حربی‌بودن و سرکشی کفار، علت قتال با آنان نیست؛ حال آنکه بر حسب آیه 190 سوره بقره قتال با کفار مشروط به تعدی و سرکشی آنان است (ص113).

حسن فرحان در پایان این بحث (دوازدهمین نمونه) گفته است: شیخ محمد بن ابراهیم به فکر اخوان‌التوحید و بن‌باز به فکر جماعت جهیمانی نزدیک بود. هنگام مطالعه فتاوای محمد بن ابراهیم، این پرسش به ذهنم خطور کرد که چه فرقی میان اخوان‌التوحید و محمد بن ابراهیم هست؛ چراکه شیخ محمد بن ابراهیم در گفتار با آنان رقیق و ملایم است و اخوان‌التوحیدی‌ها بیشتر فتاوای شیخ محمد بن ابراهیم را گرفته‌اند. تنها فرق میان وی و اخوانی‌ها در این است که اخوان‌التوحید دست به شورش زد و محمد بن ابراهیم با این کار مخالف بود (ص114 و 115).

فتاوا وآرای دومین مفتی عربستان، شیخ بن‌باز

بن‌باز مشهورترین مفتی وهابیت است و قابلیت تأثیرگذاری بی‌نظیری در میان وهابیان داشت. آگاهی از فتاوا و آرای بن‌باز به دو دلیل لازم است: اول آنکه وی به عنوان معتدل‌ترین و عالم‌ترین عالمِ وهابی در میان پیروان وهابیت شهرت یافته است؛ دلیل دوم آنکه اگر پس از بررسی فتاوای بن‌باز، اعتدال او به دست آمد در این صورت ما حجت و دلیلی بر شاگردان و هم‌شاگردی‌های تندرو و افراطی بن‌باز یافته‌ایم و اگر پس از بررسی فتاوای او غلو و تندروی بن‌باز به دست آمد دلیل و دستاویزی برای تندروان وهابی به دست آمده است. در این صورت، مفتیان پیشین و کنونی وهابیت دیگر نمی‌توانند به سخنان این دسته از تندروان خرده بگیرند.[4] زیرا خرده‌گرفتن بر این دسته از تندروان، خرده‌گیری بر بن‌باز است (ص115 و 116).

ده‌ها کتاب، صدها مقاله و هزاران فتوا از بن‌باز به جا مانده است. محمد بن سعد الشویعر فتاوای بن‌باز را در 26 جلد در کتابی با عنوان مجموع فتاوی بن‌بازجمع‌آوری و منتشر کرده است. 9 جلد از این مجموعه با عنوان «التوحید و ما یلحق به» در خصوص عقاید است. حسن فرحان، فتاوای بن‌باز را با استفاده از این کتاب بررسی کرده است (ص119).

حسن فرحان معتقد است یکی از جدی‌ترین اشکال‌های بن‌باز و دیگر وهابیان، تبدیل مسائل فقهی به مسائل اعتقادی است. بسیاری از مسائلی که در بخش اعتقادی کتاب مجموع فتاوی بن‌باز آمده است از جنس مسائل اعتقادی نیست. مثلاً ارکان اسلام علی‌رغم اهمیتی که دارند ارتباطی با توحید ندارند. زیرا توحید به معنای شناخت وحدانیت باری‌تعالی و استحقاق خداوند برای عبادت است و این معنا ربطی به ارکان اسلام ندارد، مگر با واسطه‌های بعیده. دیگر آنکه در مجلدات توحید، به‌کرّات می‌توان امور فقهی، اختلافی، اقتصادی و ... را یافت که ارتباطی با مسئله توحید ندارند. مثلاً مسائلی همچون نقاشی‌کردن، غنا، تراشیدن ریش، احتفال به مولد النبی از جمله مسائل پرتکراری است که در بخش توحید کتاب مجموع فتاوی بن‌باز آمده است. این مسئله ابتدا ساده به نظر می‌رسد و کسانی که از منش علمی سلفی‌های نجدی در مسائل توحید بی‌اطلاع‌اند به اهمیت آن واقف نیستند. سلفی‌های نجدی خیلی ساده و آسان، اختلافات فقهی خود با مخالفانشان را به مباحث اعتقادی و توحید ربط می‌دهند تا از این طریق بتوانند مخالف خود را مشرک یا بدعت‌گذار بخوانند. اما این قصه سرِ دراز دارد و هر کس کتب عقاید قدیمی و جدید را خوانده باشد از آن اگاه است (ص120).

حسن فرحان گفته است با آنکه بن‌باز با احتفال به مولدالنبی مخالف است، اما در مراسمی که به مناسبت هفته محمد بن عبدالوهاب برگزار شده بود حاضر شد و درباره سیره محمد بن عبدالوهاب سخنرانی کرد. حال آنکه برگزاری مراسم احتفال به مولد پیامبر همانند مراسم‌های هفته محمد بن عبدالوهاب است و این فرق‌گذاری میان پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) و محمد بن عبدالوهاب بی‌معنا است (ص123).

حسن فرحان در ادامه مصادیق متعددی از مسائل مختلف سیاسی، دعوت و تبلیغ، مواعظ و نصایح، ردود و مقالات، موضوعات فرهنگی، علمی، مسائل نوپدید، و جهاد را بیان کرده که همگی در بخش عقیده توحید از مجموع فتاوی بن‌باز آمده است (ص123-130).

مؤلف به نمونه‌هایی از فتاوای افراطی بن‌باز اشاره کرده است: شخصی از اینکه تندروان ولاء و علاقه‌مندی به وطن را کفر و شرک دانسته‌اند گله کرده است؛ بن‌باز از سخن تندروان دفاع کرده و گفته است: ای بسا وطن او غیراسلامی باشد. پس در این صورت چگونه ممکن است او وطنش را دوست داشته باشد. حسن فرحان معتقد است این سخن بن‌باز از آن‌رو مهم است که مستمسک گروه‌های مختلف مسلمان برای غیراسلامی و وثنی‌دانستن وطن‌هایشان خواهد شد. بر این اساس، مرتبط‌دانستن تندروی‌ها در جهان با فتاوای مفتیان سعودی مطلب غریبی نیست (ص131). تصفیق کاری شبیه به کفار است و از مظاهر جاهلیت به شمار می‌آید (ص132). گفتن «صدق الله العظیم» در هنگام پایان قرائت قرآن بدعت است (ص132). مصافحه‌کردن پس از پایان نماز بدعت است (ص132). زمین کروی نیست و کسانی که به کروی‌بودن زمین معتقدند از ملت و دین اسلام خارج‌اند (ص132).

فتاوا و آرای بقیه علمای سعودی

تاکنون فتاوای شیخ محمد بن ابراهیم و بن‌باز بررسی شد. حال به بررسی فتاوای دیگر عالمان عربستان اعم از اعضای لجنة افتاء،[5] و داعیان[6] می‌پردازیم. دو طیف نام‌برده همگی در ساحت‌های فتوا، دعوت و حرکت، مبتلا به غلو، تندروی و خدعه هستند، اما به دو تن از داعیان به نام‌های سلمان العودة و عائض القرنی می‌توان امیدوار بود، اما امیدی به بازگشت شیخ سفر الحوالی و ناصر العمر به راه حق نیست. زیرا سفر الحوالی به‌شدت وامدار ابن‌تیمیه است و هر که تا بدین حد به ابن‌تیمیه تعلق و وابستگی یابد از هدایت باری‌تعالی محروم خواهد شد، اما ناصر العمر اصلاً اهلیت بحث‌کردن ندارد و چه‌بسا نزد خداوند معذور باشد (ص134).

حسن فرحان، فتاوای این دسته از علما را که در بیش از 300 مجلد، کتاب و تألیفات منتشر شده، بررسی کرده و نمونه‌هایی از افراط آنان را گزینش کرده است. حجم بسیار زیادی از این آثار صَرف بیان فتاوای تکراری شده است و اگر این دسته از فتاوای تکراری حذف می‌شد رساله‌ای کوچک برای بیان آن مطالب کفایت می‌کرد. خلاصه مسائل اعتقادی که در این دسته از کتب اعتقادی وهابیان آمده، این است که مسلمانان همگی، به جز ما وهابیان، از یکی از این دو حال خارج نیستند؛ یا کافرند یا بدعت‌گذار؛ و بر ما وهابیان واجب است آنها را توبه دهیم یا به قتل برسانیم. دو طیفِ حاکمان و مردم در مقابل این سخن می‌ایستند. حاکم موافقت نمی‌کند؛ عموم مردم هم از حقیقت دین بی‌اطلاع‌اند. برای جلب نظر این دو طیف باید در دو جبهه تلاش کنیم. برای جلب نظر حاکمان باید با حاکم تعارف و مجامله کنیم و به او بگوییم ما مایه استحکام پایه‌های قدرت او خواهیم بود. اگر با ما باشید به شما خیر خواهد رسید و اگر ما را ترک کنید شرّ و گرفتاری نصیبتان خواهد شد. اما برای به دست آوردن جبهه عوام، با آموزش‌های اعتقادی و برحذرداشتن مکرر آنان از رفتن در مذاهب دیگر در خطابه‌ها، فتاوا و کتب، می‌توان آنان را به جبهه خود درآورد. این راهبرد کتب اعتقادی عالمان وهابی است که در صفحات مختلف کتب آنان پخش شده است (ص136 و 137).

حسن فرحان بر این راهبرد وهابیان تعلیقه زده و گفته است مبدأ و آغاز این راهبرد، تکفیر مسلمانان است (ص137). این مسئله تفاوات اساسی تندروها با سیره پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) است؛ پیامبر اکرم همواره مسلمان‌بودن اصحابش را به عنوان اصلی کلی پذیرفته بود، حال آنکه امروزه غلات و تندروان سعودی افراد مسلمان را تکفیر می‌کنند و اصلی خلاف اصل پیامبر جعل کرده‌اند. آنان با رفتار خود می‌گویند اصل آن است که هر مسلمانی مشکوک و متهم به شرک است و خلاف این مطلب نیازمند دلیل است. وقتی به آنها گفته می‌شود اینان نماز می‌خوانند و روزه می‌گیرند غلات و تندروان این سخن را نمی‌پذیرند. در حالی که پیامبر خود را مکلف به ردّ تهمت از مسلمانان می‌دانست این دسته از تندروان خود را مکلف به ردّ اسلام از مسلمانان می‌دانند (ص139).

باب سوم

باب سوم با عنوان «نماذج و تفصیلات البحث من الفتاوی والآراء» از یک مقدمه و دو بخش تشکیل شده است. در بخش اول از این باب، 40 نمونه از فتاوای تند وهابیان جمع‌آوری و بیان شده است. در بخش دوم، 8 فتوا از بن‌جبرین، 14 فتوا از صالح بن فوزان، 17 فتوا از ابن‌عثیمین به عنوان شاهد و نمونه افراط و تندروی آنان در فتوا آورده شده است.

مقدمه باب سوم

در مقدمه چند نکته بیان شده است. آنچه در مقدمه این فصل آمده از این قرار است: حسن فرحان معتقد است یکی از اشتباهات دولت‌های عربی و اسلامی آن است که از مواد، ریشه‌ها و منبع تکفیر بی‌اطلاع‌اند. آنان گمان می‌کنند مادامی که کتاب‌های دینی و فتاوای عالمان در دسترس مردم است راه تکفیر مسدود است. البته این پندار غلطی است و درست همان چیزی است که تندروان می‌خواهند (ص143). ریشه‌های تکفیر از مملکت ما رویید و تمام مسلمانان را گرفتار کرد و از وزانت، ارزش و جایگاه کشور ما در جهان اسلام کاست. بنابراین، بر حکومت واجب است در این باره اقدام کند یا بگوید ما با محتوای این دسته از فتاوا و کتاب‌ها همراهیم و آنها را می‌پذیریم، یا آنکه به این دسته از عالمان تندرو اجازه برخورداری از امکانات دولتی را ندهد (ص144). کشتار مسلمانان بی‌گناه در عراق، پاکستان، الجزائر و دیگر کشورهای اسلامی، اسباب و علل فکری دارد و اینکه حاکم یا شهروند عربستانی بگوید ما با فتاوای تکفیری صادر از جامعه عربستان مخالفیم، مسئولیت را از دوش او برنمی‌دارد؛ همان‌طور که اگر الأزهر مصر، ما عربستانی‌ها را تکفیر کند حکومت مصر در قبال این رفتار تند الأزهر مسئول است؛ حکومت ما نیز در قبال فتاوای تکفیری تندروان عربستانی مسئول است. بنابراین، بر جامعه و دولت واجب است مراقب تندروی‌های فکری باشند. جهل و ضعف در استدلال دو عاملِ بروز این دسته از فتاوای تکفیری است. اگر عامل تکفیر جهل است باید تصویر صحیح و کامل سایر مسلمانان را به مفتیان و عالمان نشان داد تا این حقیقت بر آنان معلوم شود و اگر عامل این تندروی، ضعف در استدلال است باید تفاوت‌های اساسی مسلمانان و مشرکان را به‌خوبی تبیین کرد و راه گفت‌وگو میان عالمان مسلمان از مذاهب مختلف را گشود تا این مشکل حل شود (ص144).

متأسفانه مشکل عالمان، مفتیان و طلاب دینی ما آن است که آنان برای مخالفان فکریشان حق اسلام، شهروندی، حرمت جان و مال قائل نیستند. این مسئله مقدمه تکفیر و بدعت‌گذار خواندن دیگران بوده است (ص146). مهم‌ترین مشکل آن است که فکر داخل مملکت سعودی، فکری متطرف، تند و متشدد است. حل این مشکل در قطع شاخه‌های تکفیر نیست، بلکه باید ریشه این مشکل را خشکاند (ص147).

حسن فرحان معتقد است آنچه امروز با نام اسلام در دست ما است در واقع اسلام حاشیه است نه اسلام واقعی. یکی از مشکلات مهم ما آن است که حاشیه‌های فراوانی گرد اسلام حقیقی قرار گرفته‌اند. وهابیت خود را اسلام ناب و حقیقی می‌داند. اسلام ابن‌تیمیه آسان‌تر و مهربان‌تر از اسلام وهابیت است. اسلام چهار امام مذهب اهل سنت وسیع‌تر و مهربان‌تر از اسلام ابن‌تیمیه است. اسلام صحابه نیز وسیع‌تر و مهربان‌تر از اسلام چهار امام مذهب اهل سنت است و اسلام قرآن وسیع‌تر و مهربانانه‌تر از اسلام تاریخ و حاشیه است. این مطلب بزرگ‌ترین ابزار تبلیغی برای دعوت غربی‌ها و شرقی‌ها به اسلام است. حال که مسلمانان میان اسلام و حاشیه خلط کرده‌اند غربی‌ها حق دارند میان اسلام و حواشی‌اش خلط کنند (ص148 و 149).

غلو و تندروی عالمان سعودی فقط به خارج از مملکت سعودی نمی‌رود، بلکه ساکنان عربستان را هم آزرده‌خاطر کرده است. این گفتمان تند شهروندان مختلف عربستان، همانند شیعیان، صوفیان و لیبرال‌ها را تکفیر می‌کند و مادامی که گفتمان تکفیر، بدون نقد، گفت‌وگو و تصحیح مناهج باقی بماند این وضع نیز در داخل باقی خواهد ماند (ص153).

یکی از تناقضات مدرسه وهابیت آن است که آنچه را به عنوان اشکال درباره شیعه و صوفیان مطرح می‌کند خود بدان مبتلا است. آنها می‌گویند شیعیان و صوفیان درباره بزرگان خود مبالغه می‌کنند، حال آنکه هر کس کتاب الجامع فی سیرة ابن تیمیة یا مناقب الامام احمد یا شرح آل محمد بن عبدالوهاب را در کتب وهابیت خوانده باشد تعابیر مدح‌آمیز و پرمبالغه‌ای را خواهد دید. مصداق غلو و زیاده‌روی در مدح است. شخصی در نامه به لجنه علمای وهابیت گفته است در مقدمه کتاب مغنی ابن‌قدامه آمده است وی همانند کبار صحابه می‌توانست بر آب راه رود. چرا شما اجازه نشر چنین افسانه‌ای را می‌دهید که موجب شرک به خدا است؟ لجنه در پاسخ به این مطلب گفته است: این مطلب منکر نیست و از اساطیر و افسانه‌ها به شمار نمی‌آید. چنین چیزی برای صحابه رخ داده است. حسن فرحان در ادامه این مطلب گفته است: آیا شما شیخی را دیده‌اید که بر آب راه رود؟ صوفیان و شیعیان نیز چنین سخنانی درباره بزرگان خود می‌گویند. آگر آنان خرافی‌اند شما نیز خرافی هستید (ص156).

بخش اول

در این بخش 40 فتوا از فتاوای تند و افراطی لجنه فتاوا جمع‌آوری شده است. نمونه‌های زیر گزیده‌ای از فتاوای مذکور در کتاب است. آنان استغاثه به پیامبر را ناقض اسلام و شرک اکبر می‌دانند، حال آنکه بیشتر اهل سنت قائل به جواز استغاثه به پیامبر در حال حیات و ممات‌اند. بنابراین، بیشتر اهل سنت از نظر آنان از اسلام خارج‌اند (ص160 و 163). جالب آنکه بر حسب این نظر، عالمان الأزهر، عالمان نام‌آوری همچون ابن‌حجر عسقلانی، ذهبی، ابراهیم الحربی و بیشتر عالمان حنبلی متقدم کافرند (ص161). بر حسب این سخن بیشتر از دوسوم مسلمانان، کافر و خارج از اسلام خواهند بود.

یکی از رفتارهای نادرست لجنه پرهیز از مبارزه با تکفیر است. آنها بر کتب تکفیر، همانند کتاب ابوعصام مقدسی، ابوقتاده و ابوبصیر و دیگر افراد تکفیری، ردیه ننوشتند و با آن مقابله جدی نکردند. این در حالی است که لجنه خیلی زود در قبال کتاب‌هایی که سعی داشتند ضوابط تکفیر را بیان کنند موضع منفی گرفت و نویسندگان این دسته از کتب را به إرجاء و مرجئه‌بودن متهم کرد. از سوی دیگر، گاه دیده می‌شود لجنه کتاب‌هایی را توصیه و سفارش می‌کند که حاوی تکفیر بسیاری از مسلمانان است (ص165 و 166 و 167).

لجنه در فتوایی، دولت‌ها و کشورهایی را که شریعت در آنها حاکم نباشد دارالکفر خوانده است (ص167). هر قدرتی که بر حسب قوانین قراردادی بشری حکومت کند و در آن مسلمانان و مسیحیان هر دو زندگی کنند حکومت کفر است. بر این اساس، همه حکومت‌ها و دولت‌های عربی و اسلامی از نظر عالمان لجنه، کافرند و نمی‌توان به آنها علاقه‌مند شد یا به مشروع‌بودن آنها حکم کرد (ص168). لجنه فتاوا، گرفتن تابعیت کشورهای دارای حکومت کافر را حرام می‌داند (ص168). لجنه قاعده‌ای شرعی با عنوان «من لم یکفّر الکافر فهو کافر» تأسیس کرده و معتقد است هر که کافر را تکفیر نکند خودش کافر است. حسن فرحان با انتقاد از این قاعده گفته است چه بسا کسی را که وهابیان کافر می‌دانند از نظر دیگران کافر نباشد. در این صورت چرا باید او را تکفیر کنند. بنابراین، چنین قاعده‌ای صحیح نیست (ص170). لجنه در فتوایی گفته است کسی که یهود و نصارا را کافر نداند و اهل کتاب بخواند کافر است. این سخن نادرست است. زیرا این مسئله دارای تفصیل است. برخی از اهل کتاب کافرند و برخی کافر نیستند؛ برخی از آنان مبتلا به کفر اصغرند و برخی مبتلا به کفر اکبر (ص171 و 172). عالمان لجنه، اشاعره را اهل سنت نمی‌دانند، بلکه همواره آنها را گمراه و اهل بدعت می‌خوانند. این در حالی است که اشاعره اغلب اهل سنت‌اند (ص173). استفاده از تصویر برای آموزش کودکان حرام است (ص178). دیدن مسابقات فوتبال حرام است. ازدواج با شیعه حرام است و اگر همسر کسی شیعه است باید ازدواج را فسخ کند (ص181). فرفره‌بازی حرام است (ص182). بوسیدن قرآن کریم حرام است (ص183). قبه‌ای که بر فراز مقبره پیامبر اکرم قرار دارد حرام و از وسایل شرک است (ص183 و 184).

بخش دوم

بن‌جبرین به حرمت برخی از کارهای بسیار ساده و رایج میان مردم حکم کرده است. از آن جمله می‌توان به حرمت هدیه‌دادن گل به بیمار، حرمت سلام‌کردن به شیوه نظامیان، حرمت سفر به قصد زیارت قبر پیامبر اشاره کرد.

صالح الفوزان، از فعالان در عرصه تألیف، فتوا و سخنرانی است. همه کتاب‌های او، به جز کتاب مواریث، با غلو و تندروی همراه است. صالح الفوزان در کتابالارشاد الی صحیح الاعتقاد والرد علی اهل الشرک والالحاد تمام غیروهابیان را کافر و بدعت گذار می‌داند. مقصود از تعبیر «اهل‌الشرک» که در عنوان کتاب آمده است اشاعره، معتزله، ماتریدیه، اباضیه و زیدیه و دیگر مذاهب است (ص191). وی در کتاب البیان فی اخطاء بعض الکتاب امور نوپدید همانند نشید، تواشیح و تمثیل را منکَر و بدعت می‌داند. کتاب التوحید یکی از آثار فوزان است که در سال 1413 ه.ق. به عنوان متن درسی مدارس مقطع دبیرستان عربستان مقرر و استفاده شد. بدین ترتیب همه دانش‌آموزان سعودی در پانزده‌سالگی تکفیر را می‌آموزند (ص192). فوزان تظاهرات بر ضد حکومت را حرام شرعی می‌داند (ص193). او ترور و تخریب را فی حد ذاته حرام نمی‌داند (ص194).

ابن‌عثیمین، گرچه از اعضای لجنه نبود، اما یکی از افراد بسیار مهم و مؤثر در هیئت کبار علما بود. ابن‌عثیمین و بن‌باز دو شخصیت هم‌عصر و تأثیرگذار وهابیت بودند. ابن‌عثیمین تارک نماز را کافر می‌داند و معتقد است وی ارث نمی‌برد و ارث به جا نمی‌گذارد؛ برای او طلب مغفرت نمی‌شود؛ از طرف او صدقه یا حج به جا آورده نمی‌شود (ص196). هر کس «یا علی» و «یا محمد» بگوید کافر است (ص197). نوشتن نامه خطاب به پیامبر، پس از وفات ایشان، شرک اکبر است (ص198).

بکر ابوزید یکی از اعضای هیئت کبار علما و لجنه دائمی فتوا است. وی که خود از شاگردان غماری‌ها بوده است، نسبت به وهابیان از مقداری اعتدال برخوردار است، البته نسبت به احناف همواره سخت‌گیر و تندرو است. حسن فرحان معتقد است بکر ابوزید وهابی نیست، اما از طرفداران و پیروان سرسخت ابن‌تیمیه و ابن‌قیم است. او بیش از 60 جلد کتاب در موضوعات فقهی دارد (ص201 و 202).

حمود التویجری یکی دیگر از عالمان معاصر وهابیت است که در عقاید و احکام سخنان و فتاوای تندی صادر کرده است. وی در کتاب عقیدة اهل الایمان فی خلق آدم علی صورة الرحمن با استناد به حدیثی ضعیف گفته است هر که مخالف آفرینش آدم بر صورت باری‌تعالی باشد جهمی و کافر است (ص204 و 205).

سفر الحوالی از دیگر عالمان افراطی سعودی است. او و هم‌طیف‌هایش سخنان و فتاوای تندروان را در لباسی نو تکرار می‌کنند. مثلاً سفر الحوالی معتقد است حاکمان عربستان در مواجهه با شیعیان، صوفیان، نوگرایان و لیبرال‌های عربستان کوتاهی و تسامح داشته‌اند (206 و 207).

پی نوشت:

[1]. http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index ... tion=FatwaId&Id=22023

http://www.ansarsunna.com/vb/showthread.php?t=28469

http://sunnahway.net/node/2472

http://alwatan.com.sa/Articles/Detail.aspx?ArticleId=11603

[2]. عنوان جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة بر روی جلد کتاب و عنوان نصیحة لشباب المسلمین فی کشف غلو العلماء فی المملکة العربیة السعودیة در قسمت شناس‌نامه و سربرگ صفحات کتاب آمده است.

[3]. نمونه‌هایی که مؤلف گرد آورده بسیار مفید و خواندنی است که ضوابط و محدودیت‌های نگارش، مانع از گزارش تمامی آن است.

[4]. البته آن دسته از فتاوای تندروان که با فتاوای بن‌باز مطابق است مقصود است نه همه فتاوا.

[5]. ابن عثیمین، عبدالعزیز آل شیخ، صالح بن علی بن غصون، عبدالرزاق عفیفی، صالح الفوزان، عبدالله بن جبرین، عبدالله بن قعود، عبدالله بن غدیان، بکر ابوزید، عبدالله بن حمید.

[6]. حمود التویجری، سفر الحوالی، سلمان العودة، عائض القرنی، ناصر العمر.

منبع : نشریه سراج منیر شماره 19

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش