مقالات > معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۸/۲ تعداد بازدید: 183

این مقاله بر آن است تا یکی از موضوعات و مبانی اصلی دین مبین اسلام یعنی مسأله­ی توحید و شرک را از دیدگاه ، اندیشمند بزرگ اسلام شهید مطهری(ره) و رهبر فکری سلفیون جهادی یعنی سید قطب مورد بررسی قرار دهد. 



این مقاله بر آن است تا یکی از موضوعات و مبانی اصلی دین مبین اسلام یعنی مسأله­ی توحید و شرک را از دیدگاه ، اندیشمند بزرگ اسلام شهید مطهری(ره) و رهبر فکری سلفیون جهادی یعنی سید قطب مورد بررسی قرار دهد، در ابتداء سعی شده تا دیدگاه سید قطب را مورد ارزیابی قرار دهیم و سپس با بیان کلمات شهید مطهری(ره) هم دیدگاه ایشان روشن شده باشد و هم نقد کلمات سید قطب باشد، که پس از تحقیق و بررسی به این نتیجه رسیده است که هر چند شهید مطهری و سید قطب در تعریف  و اقسام توحید و شرک وجه نظر مشترکی دارند و حتی هر دو اطاعت از حاکم و طاغوت را یک نوع شرک می پندارند، ولی اختلاف اساسی در معیار توحید و شرک است که شهید مطهری(ره) معیار را در توحید نظری«از اویی» و در توحید عملی«به سوی اویی» می داند، و اطاعت از حاکم را یک نوع رابطه­ی تسخیر طرفینی می داند و فقط شرک جلی را مستحق کفر می داند، بر خلاف سید قطب که معیار توحید وشرک را در عبادت و پرستش، عمل می داند مخصوصاً در مبحث حاکمیت که اطاعت از حاکم و طاغوت را در زمره­ی شرک جلی برده و برای تمام آنها حکم کفر را بار کرده است که جواب این کلمات از سخنان شهید مطهری(ره) روشن شده است.
 
نويسنده : مجید فاطمی نژاد
کلمات کليدي : شهید مطهری، سید قطب، توحید و شرک، حاکمیت خداوند

مقدمه:

يکتا پرستي اساس دعوت پيامبران آسماني را در طول تاريخ تشکيل مي‏دهد؛ يعني همه انسان‏ها بايد خداي يگانه را بپرستند و از پرستش موجودات ديگر بپرهيزند.

يکتاپرستي و شکستن زنجيرهاي دوگانه پرستي، از اساسي‏ترين دستورهاي آسماني است که سر لوحه ی برنامه‏هاي تمام پيامبران قرار گرفته است، تمام پيامبران براي يک هدف برگزيده شده‏اند و آن تثبيت يکتاپرستي و مبارزه با شرک به صورت مطلق و شرک در عبادت - بخصوص - مي‏باشد[1].

قرآن مجيد، اين حقيقت را به روشني يادآور شده و مي‏فرمايد:1 - «وَلَقَدْ بَعَثْنا في کُلِّ اُمَةٍ رَسُولاً اَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ واجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ[2]»«در ميان هر امتّي پيامبري برانگيختيم که خدا را بپرستند و از هر معبودي جز خدا بپرهيزند.»2 - «وَما اَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ اِلاّ نُوحِيَ اِلَيْهِ أَنَّهُ لا اِلهَ اِلاّ اَنَا فَاعْبُدُونِ[3]» .«پيش از تو، هيچ پيامبري را نفرستاديم مگر اين که به او وحي کرديم: جز من معبودي نيست و مرا بپرستيد.»

قرآن مجيد يکتا پرستي را اصل مشترک ميان تمام شرايع آسماني معرفي کرده و مي‏فرمايد:«قُلْ يا أَهْلَ الْکتابِ تَعالَوْا اِلي کَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَکُمْ، أَلاّ نَعْبُدَ اِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِکَ بِهِ شَيْئاً[4]» ترجمه«بگو اي اهل کتاب بياييد کلمه‏اي را که ميان ما و شما يکسان است، بپذيريد و آن اين که: جز خداي را نپرستيم و براي او شريک و انبازي قرار ندهيم.»

توحيد درعبادت اصل مسلم و استواري است که در ميان مسلمانان احدي با آن مخالفت نکرده و تمام طوائف درباره ی آن نظر واحدي دارند، و هيچ فرد مسلماني نمي‏تواند اين اصل را منکر شود و اگر اختلافي در ميان باشد، مربوط به مصاديق است يعني گروهي از مسلمانان برخي از افعال را جايز مي‏انگارند، در حالي که طوايف ديگر آن را شرک مي‏شمارند و به اصطلاح، هر چه نزاع هست در اين است که آيا اين کار عبادت است يا نه؟ و الّا همۀ مسلمانان متفقند که عبادت غير خدا شرک و حرام است.

وهابيان با ديدگاه خاصي که در ميزان شرک و توحيد دارند، بسياري از اعمال مسلمانان را؛ از قبيل تبرّک، استعانت از ارواح اولياي الهي و... را شرک مي‏دانند، و عاملان به آن را مشرک مي‏خوانند، و به تبع آن خون و اموالشان را حلال مي‏شمرند، و در مقابل، مسلمانان عالم با مباني خاصي که از راه عقل و قرآن و روايات معتبر کسب کرده‏اند اين مصاديق و اعمال را نه تنها شرک ندانسته، بلکه مستحب و در راستاي توحيد مي‏دانند، لذا ما در این مقاله سعی کرده ایم تا با بیان معيارهاي توحيد و شرك  از دیدگاه دو اندیشمند بزرگ جهان اسلام یعنی شهید مطهری که از روشنفکران و اندیشمندان بزرگ اهل تشیع به شمار می رود و سید قطب که از روشنفکران بزرگ اهل سنت و رهبر فکری سلفیون جهادی به شمار می آید، مورد نقد و بررسی قرار دهیم.

توحید از دیدگاه سید قطب

سید در تعریف توحید می گوید:«توحيد، اطاعت و پرستش خدای یگانه است بدون هیچ شریکی».[5] که از این تعریف به خوبی پیداست که وی حقیقت توحید را در توحید عبادی می داند، به نظر وی حقیقت توحید از دو بخش امر و نهی یا نفی و اثبات تشکیل شده که این دو آیۀ « يا قوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره[6] . . . »«ألا تعبدوا إلا الله إنني لكم منه نذير وبشير[7] . . . » به آن اشاره دارد، که مدلول آیه ی اوّل، پرستش خداوند تعالی، و اینکه کسی جز او لیاقت پرستش و عبادت را ندارد، و مدلول آیه ی دوّم اشاره دارد به نهی از عبادت غیر خداوند.

 و در ادامه سید می گوید: «با اینکه مفهوم دو آیه تأکید بر یک معنا است و آن عبادت خدای یگانه، و عدم عبادت غیر اوست ولی با این حال  می بینیم که مردم زمان ما خدا را انکار نمی کنند و عبادتهایشان ترک نمی شود، ولی در عین حال غیر خدا را هم می پرستند و داخل در شرک می شوند  و گمان می کنند که مسلمانند، لذا در تعبیر قرآن از حقیقت توحید می بینیم که امر و نهی هر دو با هم آمده به طوری که تأیید و تأکید می کند یکی از آن دو دیگری را، و راهی برای نفوذ شرک هر چند که صغیر هم که باشد باقی نمی گذارد»[8].

وی در ذیل آیه ی«لا اله الا هو الحی القیّوم»  گام اوّل، برای توحید را اقرار به شهادتین می داند و می گوید:«از آنجای که خداوند متفرّد به الوهیّت و قوامیّت است و نخستین چیزهايی که مستلزم اقرار بدین حقیقت است ، اقرار به عبودیت خدا است وبس، و بعد  یک گام فراتر از اقرار بر می دارد و می گوید: فقط اقرار به تنهایی کافی نیست بلکه باید بدان هم عمل کنیم»[9].

اقسام توحيد از نظر سيدقطب

از كلماتي كه ذكر شد به خوبي روشن و واضح است كه سیدقطب، حقيقت توحيد را در توحيد الوهيّت يا توحيد عبادي مي داند هر چند كه در برخي از عبارات به اقسام ديگری از توحيد اشاره اي مي كند، مي گويد: «عبادت به معناي انجام شعائر و مراسم پرستش و بندگي به تنهايي نيست، چرا كه اگر چنين مي بود، شايسته نبود اين همه پيغمبر براي آن بيايند و آن همه تلاش و كوشش و رنج هاي طاقت فرسا صرف آن گردد، آن چيزي كه سزاوار اين بهاي سنگين است، بيرون آوردن همه ی انسانهاست از پيروي بندگان ، و برگرداندن ايشان است به سوي خداي يگانه در همه ی كارها و در سراسر برنامه ی زندگي اين جهان و آن جهان، پيغمبران آمدند براي توحيد الوهيّت ، توحيد ربوبيّت ،توحيد حاكميت و توحيد برنامه ی زندگي».[10]

و يا در جايي ديگر مي نويسد:« پايه ی اساسي اعتقاد كه فرائض بدان برمي گردد وحقوق و واجبات از آن سرچشمه مي گيرد و پايه ی اساسي كه بايد قبل از هر چيز ديگري ساخته و پرداخته شود اينست، كه واجب است مردم اعتراف كنند به الوهيّت خداي يگانه در همه ی امور زندگيشان، و بايد در باور خود به ربوبيّت او اعتراف كنند و كسي را شريك او نگردانند، و اين امر محقق نمي شود مگر با زدودن دل از هر گونه شركي، و پاكيزه داشتن عقل و خرد از هر خرافاتي، و تميز كردن جامعه از هر رسم و آداب جاهلي و پاك داشتن زندگي از پرستش بندگان براي بندگان است»[11].  

و یا مي گويد: «ارجاع همه ی كارها به خدا، با اختصاص الوهيّت به خدا ميسر است و اختصاص الوهيّت به خدا مقتضي اختصاص حاكميت به اوست، چرا كه حاكميّت از ويژه ترين ويژه گيهاي الوهّيت است و در داخل اين چهار چوب، مسلمان، مسلمان است و مؤمن، مؤمن به شمار مي آيد و در اينصورت است كه اميد مي رود، گناهان از جمله گناهان كبيره شما بخشيده شود، و امّا بيرون از اين چهارچوب مشرك است و هرگز خدا آنرا نمي بخشد»[12].

بنابراین از كلمات سيد قطب مي توان توحيد را به توحيد الوهي و توحيد عبادي و توحيد اطاعت و بندگی و توحيد ربوبي و توحيد در حاكميّت تقسيم كرد و توحيدي كه از نظر سيدقطب وعلماء اسلام بر ديگر اقسام توحيد برتري دارد و از طرفي هم بيشتر مورد اختلاف واقع شده،(كه اين اختلاف در مصاديق است) توحيد عبادي است[13]، لذا براي تحقيق بيشتر فقط توحيد عبادي را مورد نقد و بررسي قرار مي دهیم. 

توحید در عبادت از دیدگاه سید

توحید در عبادت، بدين معنا كه عبادت، منحصر در خداوند است. اين اصل مورد قبول و وفاق تمام مذاهب اسلامى است. با پذيرش اين اصل است كه انسان، هويّت اسلامى مى‏يابد و مسلمان شمرده مى‏شود. «ايّاك نعبد»، شعار همه روزه مسلمانان‏است كه حداقل ده بار در روز آن را تكرار مى‏كنند. بنابراين پرستش غيرخداوند، شريك نمودن غير خداوند با او در عبادت است و موجب بيرون رفتن انسان از دائره اسلام مى‏شود.                       

در اين اصل كلى كه عبادت و پرستش، ويژه ی خداوند است ترديد و اختلافى نيست. اما در مواردى گمان مى‏رود عبادت برای غير خداوند صورت گرفته ‏است، بنابراين در اصل كلى مذكور اختلافى وجود ندارد، بلكه در بعضى مصاديق و موارد است كه ‏سئوال پيش مى‏آيد، آيا عبادت خداوند صورت مى‏گيرد يا عبادت غير او؟مثلًا برگزارى مجالس جشن و سرور در اعياد مذهبى، آيا عیادت شخصيتى كه به احترام او مجلس تشكيل شده است عبادت محسوب مى‏شود يا فقط احترام و تكريم او است نه بیشتر؟ اگر عبادت محسوب شود، بدون ترديد حرام و شرك است و اگراحترام و تكريم باشد، جايز و بلكه مستحب است[14].

آنچه از کلمات سید قطب در این باب استفاده می شود این است که حقيقت توحيد، از نظر وی توحيد الوهيّت و عبادي است، و همه ی توحيدها به توحيد الوهيّت برمي گردد از جمله توحيد در حاكميّت كه يكي از مهم ترین ويژه گيهاي توحيد الوهيّت است.

 سيد كسي را مسلمان و مؤمن مي داند كه داخل چهارچوب توحيد الوهيّت و حاکمیّت باشد و اگر كسي بيرون از اين چهارچوب باشد مشرك است، مي گويد: «ارجاع همه ی كارها به خدا، با اختصاص الوهيّت به خدا ميسر است و اختصاص الوهيّت به خدا مقتضي اختصاص حاكميت به اوست، چرا كه حاكميّت از ويژه ترين ويژه گيهاي الوهّيت است و در داخل اين چهار چوب، مسلمان، مسلمان است و مؤمن، مؤمن به شمار مي آيد و در اينصورت است كه اميد مي رود، گناهان از جمله گناهان كبيره شما بخشيده شود، و امّا بيرون از اين چهارچوب مشرك است و هرگز خدا آنرا نمي بخشد»[15].

حاکمیتی که مقصود قطب است، شامل هر نوع کرنش و اطاعتی می شود وی هر نوع اطاعت از کسی و یا دلبستگی به چیزی را، عبادت و پرستش کردن آن چیز می شمارد حتی مدّ و مدّ گرائی را ،می گويد: «از بدترین انواع کرنشها و پرستشها، پرستش و کرنش فرمانروایان و حاکمانی است، که کار و بار مردم را برابر قوانین و مقررات خود، ساخته و پرداخته می کنند و آنان را بدین سو وآن سو می کشانند، بعد در ادامه می گويد: که این پرستش و بندگی محدود به حاکمان و فرمانروایان نمی شود ، بلکه پرستش و بندگی به شکلهای نهان دیگری، جلوه گر می شود، مثلاً بندگی و پرستش سازندگان مدها و جامه ها ، جامه های که خدایان، آن جامه ها را در ماشینها و ساختمانها و جشنها و اعیاد و ...واجب می گردانند{كنايه از مُد و مد گرايي است} که بیانگر بندگی و پرستش قاطعانه ای است که هیچ مرد و زن جاهلی را سزاوار نیست که از آن درگذرد و از آن نافرمانی کند، بعد می گويد: بندگی و پرستش چه خواهد بود اگر این مُد و مُد گرایی و این اطاعت و فرمانبرداری از سازندگان جامه ها، بندگی و پرستش به شمار نیاید؟حاکمیّت و فرمانروایی و ربویّت خداوند چه خواهد بود اگر این حاکمیت و فرمانروایی و ربوبیّت سازندگان جامه ها ، حاکمیت و فرمانروایی و ربوبیّت خداوندگاری به شمار نیاید»[16]؟

وبه همين خاطر است كه می گويد:« مردم بتهایی و خدایانی به نام «میهن »و «قوم»و«نژاد» و «طبقه»و یا «تولید» و...درست می کنند».[17]

 سيد قطب، توحيد و اسلام را لازم و ملزوم يكديگر مي داند، و مسلمان را به کسی اطلاق می کند که واقعاً در عمل و اعتقاد  کلمه­ی «لااله الا الله» را جاری کند وموحّد واقعی باشد، مي گويد:«مسلمان كسي است كه علاوه بر اقرار به شهادتين بايد بدان عمل كند يعني بايد از فرامین خدا اطاعت و پیروی كند و حکمرانی و داوری به وسیله ی کتاب خدا باشد، مي گويد: شهادت خدای تعالی به لا إله إلا هو ، برای اینست که به دنبال آن، هر چه که مستلزم آنست نیز آورده شود یعنی اینکه قبول نمی کند عبودیتی را مگر عبودیت خالصانه، عبودیتی که مجسّم شده در اسلام، و اسلام به معنای تسلیم شدن است امّا نه تسلیم شدن اعتقادی و احساسی فقط، بلکه تسلیمی است، همراه با عمل و اطاعت، و پیروی کردن از برنامه های عملی، و این واقعیتی است  که مجسم شده در کتاب خدا».

و در ادامه مي گويد:«از همین جا می توان دریافت افراد کثیری را که در هر زمان ادعاء می کنند که ایمان به خدا دارند ولکن شرک به الوهیّت خدا می ورزند، هنگامي كه داوری را نزد قانونی می برند که ساخته ی غیر خداست و ساخته ی خودشان است، وهنگامی که اطاعت می کنند از غیر کتاب خدا و رسولش، و هنگامی که جهانبینی ها و ارزشها وقوانین وأخلاق وآداب را از غیر خداوند دریافت می کنند، و اینها همه اش تناقضهای قولشان است با عملشان، واینها با شهادت به لا إله إلا هو، سازگار نیست» [18].

آثار و ويژگيهاي توحيد از نظر سيد قطب

به نظر سید قطب، اگر انسان موحد حقیقی باشد، آثار فراوانی بر آن مترتب می شود که عبارت است از1:باعث دگرگون ساختن زندگي بشريّت است، مسلمان معتقد است كه جز او خدايي نيست، از اين رو در پرستش خواهشها و اميدها و بيمها و پرهيزها فقط رو به سوي خدا مي آورد 2:باعث انضباط و خودداري است، كه در قلب و عقل انسان ايجاد مي كند و در رفتار و ادراكات و ارزشها و عقيده، او را متزلزل نگه نمي دارد 3:باعث استقامت و راستگوئي در دل و عقل انسان مي شود4: اين آئين عهده دار تمركز شخصيّت و انرژي فرد و جامعه مسلمان مي شود 5: باعث مي شود كه بشر، هم در قوانين مربوط به زندگي و هم در تشريفات مربوط به عبادات، به غير خدا روي نياورد، همان طور كه خداوند تعالي مي فرمايد:« ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ[19]»ترجمه:(اين معبودهايى كه غير از خدا مى‏پرستيد، چيزى جز اسمهايى(بى‏مسمّا) كه شما و پدرانتان آنها را خدا ناميده‏ايد، نيست؛ خداوند هيچ دليلى بر آن نازل نكرده؛ حكم تنها از آن خداست؛ فرمان داده كه غير او را نپرستيد! اين است آئين پابرجا؛ ولى بيشتر مردم نمى‏دانند!) و يا در سورۀ شوري مي فرمايد:« أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ ما لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَ لَوْ لا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمينَ لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ[20]»( آيا معبودانى دارند كه بى‏اذن خداوند آيينى براى آنها ساخته‏اند؟! اگر مهلت معيّنى براى آنها نبود، در ميانشان داورى مى‏شد(و دستور عذاب صادر مى‏گشت) و براى ظالمان عذاب دردناكى است[21]).

نتیجه:

به نظر سید قطب تمام اقسام توحید به توحید الوهی و عبادی بر می گردد و آنچه که از کلمات وی پیداست، سختگیری وی در معنا و حقیقت عبادت است او در تعريف عبادت می نویسد:«عبادت به نصّ قرآن و تفسیر پیغمبر(ص) عبارت است، از پیروی کردن به شرائع و قوانین اسلام»[22].

و در جایی دیگر حقیقت عبادت را چنین روشن می کند و می گويد:«حقیقت عبادت و پرستش، در عمل مجسم می گردد1:استقرار معنی و مفهوم بندگی کردن برای یزدان پاک در میان دل و جان، یعنی جایگزین شدن این احساس و شعور دردرون که در جهان بنده و معبود است و بنده می پرستد و معبود پرستیده می شود 2: رو کردن به خدا در هر حرکتی که در دستگاههای درون است و در هر حرکتی که در اندامهای بیرون است و در هر حرکتی که در زندگی انجام می گیرد ، هر حرکت و جنبشی و هر احساس و شعوری باید خالصانه برای خدا باشد و در پرتو این بند و آن بند است که عبادت محقق می گردد»[23].

سيدقطب  مي گويد:« اگر كسي به همه ی مختصات و ويژگيهاي الوهيّت، كه عبارتست از 1:اعتقاد قلبي به الوهيت خداوند 2: روي آوردن به سوي او با انجام شعائر تعبدي3: متديّن بودن به حاكميت او در فرمانبرداري از او، يكجا و تنها براي خدا اعتراف نكند، كافر است چرا كه اين امر يكي از اصول عام و كلي است كه جزء ضروريات و بدهيات دين به حساب مي آيد».[24]

بنابراین معیار توحید و شرک از نظر سید قطب به توحید الاهی وعبادی بر می گردد به طوری که حقیقت عبادت را نهایت خضوع و تذللی می داند که دراقوال و اعمال ما تجسم پیدا می کند. لذا معیار توحید و شرک از دیدگاه سید قطب فقط عمل است، که ما برای نقد کلام سید قطب، به نقل دیدگاه شهید مطهری(ره) اکتفاء می کنیم.

توحید و شرک از دیدگاه شهید مطهری(ره)

از آنجایی که شهید مطهری یک فیلسوف اسلام شناس و متعهد به فرامین الهی بود، بنابراین بحث توحید و شرک از دیدگاه ایشان از نظم منطقی و دقیق تری برخوردار است، ایشان در کتاب«توحید[25]» خود به اثبات وجود خداوند تعالی پرداخته اند و براهین متعددی ذکر کرده اند به طوری که در ضمن آنها توحید خداوند تعالی نیز اثبات می شود. ایشان در کتاب«جهانبینی توحیدی» نگاه دقیق تر و مبسوط تری در باب توحید و شرک ارائه می دهند، ایشان در باب مسأله­ی توحید می فرماید:«خداوند متعال مثل و مانند و شريك ندارد. اساسا محال است كه خداوند مثل و مانند داشته باشد و در نتيجه به جاى يك خدا، دو خدا يا بيشتر داشته باشيم، زيرا دو تا و سه تا و يا بيشتر بودن، از خواصّ مخصوص موجودات محدود نسبى است، درباره موجود نامحدود و مطلق، تعدّد و كثرت معنى ندارد[26]» ایشان در ادامه دلیل دیگری برای اثبات توحید خداوند تعالی ذکر می کند می فرماید:« گذشته از اينها اگر دو خدا و يا بيشتر مى‏بود، الزاما دو اراده و دو مشيّت و يا بيشتر دخالت داشت و همه آن مشيّتها به نسبت واحد در كارها مؤثّر مى‏بود و هر موجودى كه مى‏بايست موجود شود بايد در آن واحد دو موجود باشد تا بتواند به دو كانون منتسب باشد و باز هر يك از آن دو موجود نيز به نوبه خود دو موجود باشند و در نتيجه هيچ موجودى پديد نيايد و جهان نيست و نابود باشد. اين است كه قرآن كريم مى‏گويد:«لَوْ كانَ فيهِما الِهَةٌ الَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا[27]»[28] .

شهید مطهری(ره) با بیان اینکه شناخت خداى يگانه به عنوان كاملترين ذات با كاملترين صفات، منزّه از هر گونه نقص و كاستى، عكس العملى در ما ايجاد مى‏كند كه از آن به «پرستش» تعبير مى‏شود و پرستش نوعى رابطه خاضعانه و ستايشگرانه و سپاسگزارانه است كه انسان با خداى خود برقرار مى‏كند. اين نوع رابطه را فقط مختص به خداوند تعالی می داند و می فرماید: این نوع رابطه را انسان تنها با خداى خود مى‏تواند برقراركند و تنها در مورد خداوند صادق است و در مورد غير خدا نه صادق است نه جايز، وی با تأکید بر اینکه هيچ مخلوقى در مقام پرستش، نباید شريك خداوند سازيم، می فرماید: قرآن كريم تأكيد و اصرار زياد دارد بر اينكه عبادت و پرستش بايد مخصوص خدا باشد و هيچ گناهى مانند شرك به خدا نيست، شهیدمطهری(ره) در ادامه وارد مسأله­ی عبادت و پرستش می شود و در ابتداء با ذکر دو مقدمه عبادت و اعمال انسان را بر دو قسم می کند و می فرماید:« پرستش يا قولى است يا عملى. پرستش قولى عبارت است از يك سلسله جمله‏ها و اذكار كه به زبان مى‏گوييم، مانند قرائت حمد و سوره و اذكارى كه در ركوع و سجود و تشهّد نماز مى‏گوييم و ذكر لبّيك كه در حج مى‏گوييم. پرستش عملى مانند قيام و ركوع و سجود در نماز يا وقوف عرفات و مشعر و طواف در حج. غالبا عبادتها، هم مشتمل است بر جزء قولى و هم بر جزء عملى، مانند نماز و حج، كه هم بر جزء قولى مشتمل‏اند و هم بر جزء عملى.

اعمال انسان نیز بر دو نوع است: بعضى از اعمال خالى از منظور خاص است و به عنوان علامت يك چيز ديگر صورت نمى‏گيرد، بلكه صرفا به خاطر اثر طبيعى و تكوينى خودش صورت مى‏گيرد. مثلا يك كشاورز از آن جهت يك سلسله كارهاى مربوط به كشاورزى را انجام مى‏دهد كه اثر طبيعى آن كارها را بگيرد. كشاورز كارهاى كشاورزى را به عنوان سمبل و علامت و به عنوان ابراز يك سلسله مقصودها و احساسها انجام نمى‏دهد. همچنين يك خيّاط در كارهاى خيّاطى. ما كه از منزل به طرف مدرسه حركت مى‏كنيم از حركت خود جز رسيدن به مدرسه نظرى نداريم، نمى‏خواهيم با اين كار خود يك منظور ديگر ابراز كرده باشيم. ولى برخى از كارها را به عنوان علامت يك سلسله مقصودها و ابراز نوعى‏ احساسات انجام مى‏دهيم، مانند اينكه به علامت تصديق سر خود را رو به پائين مى‏آوريم و به علامت فروتنى، دم در مى‏نشينيم و به علامت تعظيم و تكريم شخص ديگر خم مى‏شويم[29]».

ایشان با بیان اینکه هر شخصی با بیان اقوال و یا اعمال خود در پی ابراز حقایقی است، می فرماید: اگر کسی اقوال و یا اعمال عابدانه انجام دهد در پی ابراز چند چیز است1:  ثنا و ستايش خدا به صفات و اوصافى كه مخصوص خداست، يعنى اوصافى كه مفهومش كمال مطلق است، مثلا علم مطلق، قدرت مطلقه، اراده مطلقه. معنى كمال مطلق و علم مطلق و قدرت و اراده مطلقه اين است كه محدود و مشروط به چيزى نيست و مستلزم بى‏نيازى خداوند است.

  1. ۱. تسبيح و تنزيه خدا از هر گونه نقص و كاستى از قبيل فنا، محدوديّت نادانى، ناتوانى، بخل، ستم و امثال اينها.
  2. ۲. سپاس و شكر خدا به عنوان منشأ اصلى خيرها و نعمتها و اينكه نعمتهاى ما همه و همه از اوست و غير او وسيله‏هايى است كه او قرار داده است.
  3. ۳. ابراز تسليم محض و اطاعت محض در برابر او و اقرار به اينكه او بلاشرط مطاع است و استحقاق اطاعت و تسليم دارد. او از آن جهت كه خداست شايسته فرمان دادن است و ما از آن جهت كه بنده هستيم شايسته اطاعت و تسليم در برابر او.
  4. ۴. او در هيچ يك از مسائل بالا شريك ندارد. جز او كامل مطلق نيست، جز او هيچ ذاتى منزّه از نقص نيست، جز او كسى منعم اصلى و منشأ اصلى نعمتها كه همه‏ سپاسها به او برگردد نيست، جز او هيچ موجودى استحقاق مطاع محض بودن و تسليم محض در برابر او شدن را ندارد. هر اطاعتى مانند اطاعت پيامبر و امام و حاكم شرعى اسلامى و پدر و مادر يا معلّم بايد به اطاعت از او و رضاى او منتهى شود وگرنه جايز نيست.

اين است عكس العملى كه شايسته يك بنده در مقابل خداى بزرگ است و جز در مورد خداى يگانه در مورد هيچ موجودى ديگر نه صادق است نه جايز[30].

شهید مطهری(ره) در ادامه به مراتب توحید می پردازد و آن را به توحید ذاتی و توحید صفاتی و توحید افعالی و توحید عبادی تقسیم می کند، می فرماید:« توحيد، درجات و مراتب دارد، همچنانكه شرك نيز كه مقابل توحيد است مراتب و درجات دارد. تا انسان همه مراحل توحيد را طى نكند، موحّد واقعى نيست. و سپس هر یک از مراتب را چنین توضیح می دهد.

مراتب توحید

1: توحيد ذاتى‏:توحيد ذاتى يعنى شناختن ذات حق به وحدت و يگانگى. اوّلين شناختى كه هر كس از ذات حق دارد، غنا و بى‏نيازى اوست، يعنى ذاتى است كه در هيچ جهتى به هيچ موجودى نيازمند نيست و به تعبير قرآن «غنىّ» است، همه چيز به او نيازمند است و از او مدد مى‏گيرد و او از همه غنىّ است« يا ايُّهَا النّاسُ انْتُمُ الْفُقَراءُ الَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِىُّ[31]» و به تعبير حكما واجب الوجود است.و ديگر «اوّليّت» يعنى مبدئيّت و منشئيّت و آفرينندگى اوست. او مبدأ و خالق موجودات ديگر است، موجودات همه «از او» هستند و او از چيزى نيست و به تعبير حكما «علّت اولى» است واين اوّلين شناخت و اوّلين تصوّرى است كه هر كس از خداوند دارد. در ادامه ایشان برای توضیح بیشتر می فرماید: توحيد ذاتى يعنى اين حقيقت، «دوئى» بردار و تعدّدپذير نيست ومثل و مانند ندارد« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْ‏ءٌ[32]»  در مرتبه­­ی وجود او موجودى نيست «وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً احَدٌ[33]» و چون ذات واجب الوجود يگانه است، پس جهان از نظر مبدأ و منشأ و از نظر مرجع و منتهى يگانه است. جهان نه از اصلهاى متعدّد پديد آمده و نه به اصلهاى متعدّد بازمى‏گردد، از يك اصل و از يك حقيقت پديد آمده« قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَىْ‏ءٍ[34]» و به همان اصل و همان حقيقت بازمى‏گردد« الا الَى اللَّهِ تَصيرُ الامورُ[35]» و به تعبير ديگر، جهان هستى، يك قطبى و يك كانونى و تك محورى است.

2 : توحيد صفاتى‏: توحيد صفاتى يعنى درك و شناسايى ذات حق به يگانگى عينى با صفات و يگانگى صفات با يكديگر. توحيد ذاتى به معنى نفى ثانى داشتن و نفى مثل و مانند داشتن است و توحيد صفاتى به معنى نفى هر گونه كثرت و تركيب از خود ذات است. ذات خداوند در عين اينكه به اوصاف كماليّه جمال و جلال متّصف است، داراى جنبه‏هاى مختلف عينى نيست. ایشان با تمسک به جملاتی از نهج البلاغه چنین نتیجه می گیرد که هم براى خداوند اثبات صفت شده است (الّذي ليس لصفته حد محدود) و هم از او نفى صفت شده است (لشهادة كلّ صفة انّها ...)، پس توحيد صفاتى يعنى درك و شناختن يگانگى ذات و صفات حق.

3 : توحيد افعالى: توحيد افعالى يعنى درك و شناختن اينكه جهان، با همه نظامات و سنن و علل و معلولات و اسباب و مسبّبات، فعل او و كار او و ناشى از اراده اوست. موجودات عالم همچنان كه در ذات استقلال ندارند در مقام تأثير و علّيت نيز استقلال ندارند، و همه قائم به او و وابسته به او هستند و خداوند به تعبير قرآن «قيّوم» همه عالم است، و در نتيجه خداوند همچنانكه در ذات شريك ندارد در فاعليّت نيز شريك ندارد. هر فاعل و سببى، حقيقت خود و وجود خود و تأثير و فاعليّت خود را از او دارد و قائم به اوست. همه حولها و قوّه‏ها «به او» است (ما شاء اللّه و لا قوّة الّا به، لا حول و لا قوّة الّا باللّه). ایشان در ادامه به قائلین به تفویض همچون معتزله می تازد و می فرماید: انسان كه يكى از موجودات است و مخلوق اوست، مانند همه آنها علّت و مؤثّر در كار خود و بالاتر از آنها مؤثّر در سرنوشت خويش است، امّا به هيچ وجه موجودى «مفوّض» و «به خود وانهاده» نيست (بحول اللّه و قوّته أقوم و اقعد). اعتقاد به تفويض و وانهادگى يك موجود- اعمّ از انسان و غير انسان- مستلزم اعتقاد به شريك بودن آن موجود با خدا در استقلال و در فاعليّت است و استقلال در فاعليّت، مستلزم استقلال در ذات است و با توحيد ذاتى منافى است، چه رسد به توحيد افعالى.

4 : توحيد در عبادت‏:  ایشان در ابتدا مراتب سه‏گانه‏اى كه در بالا گفته شد را از نوع توحيد نظرى و شناختن می داند، ولی توحيد در عبادت را،  یک توحيد عملى و از نوع «بودن» و «شدن» می خواند . و در ادامه در تعریف توحید عملی می فرماید: توحيد عملى يا توحيد در عبادت يعنى يگانه‏پرستى، به عبارت ديگر، در جهت پرستش حق يگانه شدن. روشن‏ترين مراتب عبادت، انجام مراسم تقديس و تنزيه است كه اگر براى غير خدا واقع شود مستلزم خروج كلّى از جرگه اهل توحيد و از حوزه اسلام است. ولى از نظر اسلام پرستش منحصر به اين مرتبه نيست، هر نوع جهت اتّخاذ كردن، ايده‏آل گرفتن و قبله معنوى قرار دادن، پرستش است. آن كسى كه هواهاى نفسانى خود را جهت حركت و ايده آن و قبله معنوى خود قرار بدهد آنها را پرستش كرده است:«ارَايْتَ مَنِ اتَّخَذَ الِهَهُ هَواهُ[36]». در ادامه می فرماید: آن كس كه امر و فرمان شخص ديگر را كه خدا به اطاعت او فرمان نداده، اطاعت كند و در برابر آن تسليم محض باشد او را عبادت كرده است:«اتَّخَذوا احْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ ارْباباً مِنْ دونِ اللَّهِ[37] »  و یا می فرماید«وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً ارْباباً مِنْ دونِ اللَّهِ[38] »

بنابراين، توحيد عملى يا توحيد در عبادت يعنى تنها خدا را مطاع و قبله روح و جهت حركت و ايده‏آل قرار دادن، و طرد هر مطاع و جهت و قبله و ايده‏آل ديگراست، يعنى براى خدا خم شدن و راست شدن، براى خدا قيام كردن، براى خدا خدمت كردن، براى خدا زيستن، براى خدا مردن، آنچنان كه ابراهيم گفت:«وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذى فَطَرَ السَّمواتِ وَ الارْضَ حَنيفاً وَ ما انَا مِنَ الْمُشرِكينَ ...[39]» و یا می فرماید:«انَّ صَلوتى وَ نُسُكى وَ مَحْياىَ وَ مَماتى لِلّهِ رَبِّ الْعالَمينَ لا شَريكَ لَهُ وَ بِذلِكَ امِرْتُ وَ انَا اوَّلُ الْمُسْلِمينَ[40]».

اين توحيد ابراهيمى، توحيد عملى اوست. كلمه طيّبه «لا اله الّا اللّه» بيش از هر چيزى ناظر بر توحيد عملى است، يعنى جز خدا شايسته پرستش نيست[41].   

توحید عملی و اجتماعی

شهید مطهری(ره) برای رسیدن به یک نظام روانی در جهت تکامل انسان و رسیدن جامعه ی انسانی به نظام یگانه و یکپارچه، و به عبارتی برای رسیدن به یک جامعه ی توحید­ی سه نظریه را بیان می کند،1: نظریه ی ماتریالیستی که بیشتر به ماده اهمیّت می دهد و مدّعى است آنچه فرد انسان را از جنبه روانى و جامعه­ی انسان را از نظر اجتماعى تجزيه و متلاشى مى‏كند و به صورت قطبهاى ناهماهنگ در مى‏آورد، تعلّق اختصاصى اشياء به انسان (مالكيّت) است. اين اشياء هستند كه با تعلّق اختصاصى خود به انسان، انسان را از نظر فردى و روانى و از نظر اجتماعى قطعه‏قطعه مى‏كنند، لذا تنها با بريدن اين قيد و اين تعلّق است كه انسان بار ديگر به يگانگى اخلاقى و سلامت روانى و هم به يگانگى اجتماعى و سلامت اجتماعى بازمى‏گردد.

2: نظریه­ی ایده آلیستی: اين نظريّه تنها به روان و درون انسان و رابطه انسان با نفس خودش مى‏انديشد و آن را اصل و اساس مى‏شمارد. اين نظريّه مى‏گويد درست است كه تعلّق و اضافه مانع وحدت و موجب كثرت است، عامل تفرقه و متلاشى شدن جمع است، فرد را به تفرقه روانى و جامعه را به تجزيه گروهى مى‏كشاند، آنها معتقدند که  آنچه «من» را از نظر اخلاقى و از نظر اجتماعى تجزيه مى‏كند، «مال من»، «زن من»، «پست و مقام من» نيست، بلكه «من مال» و «من زن» و «من پست و مقام» است. براى اينكه «من» تبديل به «ما» بشود، قطع تعلّق اشياء به انسان ضرورت ندارد، تعلّق انسان به اشياء بايد بريده شود.

3: نظریه­ی رئالیستی: اين نظريّه معتقد است كه آنچه انسان را از نظر فردى و اجتماعى تقسيم و تجزيه مى‏كند و عامل اصلى تفرقه و تكثير انسان است، تعلّق انسان به اشياء است نه تعلّق اشياء به انسان. اسارت انسان ناشى از «مملوكيّت» اوست و نه «مالكيّتش»، از اين رو براى عامل تعليم و تربيت، انقلاب انديشه، ايمان، ايدئولوژى و آزادى معنوى نقش اوّل را قائل است ولى معتقد است كه انسان همچنان كه مادّه محض نيست، روح محض هم نيست، معاش و معاد توأم با يكديگرند، جسم و روان در يكديگر تأثير متقابل دارند، در همان حال كه بايد با عوامل روحى و روانى تفرقه در پرتو توحيد در عبادت و حق‏پرستى مبارزه كرد، با عوامل تبعيض، بى‏عدالتيها، محروميّتها، ظلمها، اختناقها، طاغوتها، غير خدا را «رب گرفتن» ها به شدّت جنگيد.

شهید مطهری (ره) در ادامه با بیان اینکه نظریه اسلام نیز همین (نظریه­ی سوم) است، می فرماید: اسلام در آن واحد كه نداى توحيد روانى و درونى در پرتو ايمان به خداوند متعال و يگانه‏پرستى ذات يگانه او را داد، فرياد توحيد اجتماعى در پرتو جهاد و مبارزه با ناهمواريهاى اجتماعى را بلند كرد،  ایشان در ادامه با بیان آیه­ی« وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً ارْباباً مِنْ دونِ اللَّهِ[42]»  می فرماید: بعضى از ما انسانها بعضى ديگر را «ربّ» خود- و حال آنكه ربّ همه خداست- قرار ندهيم، به ارباب و بنده تجزيه نشويم. بياييد آن گونه رابطه‏هاى اجتماعى غلط را كه منجر به اين گونه تبعيضها مى‏شود قطع كنيم. ایشان با اشاره به خلافت حضرت علی(ع) می فرماید: همه مى‏دانيم كه على پس از عهده‏دار شدن مسئوليّت، دو كار را وجهه همّت و در رأس برنامه خود قرار داد: يكى پند و اندرز و اصلاح روحيّه و اخلاق مردم و بيان معارف الهى كه نمونه‏اش نهج البلاغه است، و ديگر مبارزه با تبعيضات اجتماعى. على تنها به اصلاح درون و آزادسازى معنوى قناعت نكرد، همچنان كه تنها اصلاحات اجتماعى را كافى ندانست،  و در دو جبهه دست به اصلاح زد. آرى اين است برنامه اسلام[43].

ایشان درباره­ی ویژه گیهای جامعه­­ی اسلامی می فرماید: جامعه اسلامى جامعه طبيعى است نه جامعه تبعيضى و نه جامعه تساوى منفى. تز اسلام «كار به قدر استعداد و استحقاق به قدر كار» است. جامعه تبعيضى جامعه‏اى است كه رابطه انسانها بر اساس استعباد و استثمار است، يعنى بهره‏كشى جبرى و زندگى افرادى به حساب كار و زحمت افراد ديگر.

ولى جامعه طبيعى جامعه‏اى است كه هر گونه بهره‏كشى و زندگى يك فرد به حساب فرد ديگر محكوم است، رابطه انسانها رابطه «تسخير متقابل» است، همه آزادانه و در حدود امكانات و استعدادات خود مى‏كوشند و همه مسخّر و رام يكديگرند، يعنى استخدام طرفينى حكمفرماست. بديهى است به حكم اينكه تفاوت طبيعى و اختلاف طبيعى ميان افراد حكمفرماست، آنكه نيرو و استعداد بيشترى دارد بيشتر نيروها را به سوى خود جذب مى‏كند. مثلا فردى كه استعداد علمى بيشترى دارد، جويندگان علم را بيشتر به سوى خود جذب مى‏كند و بيشتر مسخّر خود مى‏سازد و آن كه استعداد فنّى بيشترى دارد، ديگران اجباراً در زير دست او و در جهت فكر و ابتكار او حركت مى‏كنند و بيشتر مسخّر و رام او مى‏شوند. اين است كه قرآن مجيد در عين اينكه «ربّ و مربوبى» را در جامعه نفى مى‏كند، به واقعيّت تفاوت طبيعى و درجات مختلف استعدادها از نظر تكوينى اعتراف دارد و «رابطه تسخير طرفينى» را تأييد مى‏كند.

ایشان در پایان با ردّ نظریه­ی ماتریالیستی و ایده الیستی می فرماید: انسان مدل نظريّه ماترياليستى چون از درون به آزادى نرسيده و تنها تعلّقات بيرونيش بريده شده، مرغ بى‏بال و پرى است كه قيد و بند از او برداشته شده ولى در اثر بى‏بال و پر بودن قادر به پرواز نيست. و امّا انسان مدل نظريّه ايده‏آليستى از درون آزاد است و از بيرون بسته، مرغ با بال و پرى است كه پايش به جسم سنگينى بسته شده است. ولى انسان مدل نظريّه رئاليستى مرغ با بال و پرى است كه هم وسيله پرواز دارد و هم قيد و بندهاى سنگين از پاهايش برگرفته شده است.

از مجموع آنچه گفتيم روشن شد كه توحيد عملى- اعمّ از توحيد عملى فردى و توحيد عملى اجتماعى- عبارت است از يگانه شدن فرد در جهت يگانه‏پرستى خدا و نفى هر گونه پرستش قلبى از قبيل هواپرستى، پول‏پرستى، جاه‏پرستى و غيره، و يگانه شدن جامعه در جهت يگانه‏پرستى حق از طريق نفى طاغوتها و تبعيضها و بى‏عدالتيها. فرد و جامعه تا به يگانگى نرسد به سعادت نائل نمى‏گردد و جز در پرتو حق‏پرستى به يگانگى نمى‏رسد. قرآن كريم در سوره مباركه زمر آيه 29 تفرّق و تشتّت شخصيّت انسان و سرگردانى او و بى‏جهتى او را در نظام شرك و متقابلا يگانگى و به وحدت رسيدن و يك جهت شدن و در مسير تكامل واقع شدن او را در نظام توحيدى چنين بيان مى‏كند:«ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسونَ وَ رَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا.» ترجمه«خدا مثلى مى‏آورد، مثل مردى كه بنده چند فرد بدخوى ناسازگار است (كه هر كدام با خشونت و بدخويى او را به سويى فرمان مى‏دهند) و مردى ديگر كه تسليم يك فرد است. آيا اين دو مانند يكديگرند؟[44] مراتب شرک

همان طور که توحید مراتبی داشت، شرک نیز مراتبی دارد، ایشان چهار نوع شرک را بیان می کند 1: شرک ذاتی: مثل برخی از اقوام و مللی که قائل به ثنویت و یا ثالثیت هستند،2: شرک در خالقیت: کسانی که در خلقت خدایان دیگری را شریک می دانند مثل کسانی که شرور را به خدای بدیها نسبت می دهند، 3: شرک در صفات: که این میان برخی از دانشمندان مثل اشاعره مطرح است و الا در میان عوام چنین مسأله­ای نیست،4: شرک در پرستش: که این یک شرک عملی است، و در میان برخى از ملل در مرحله پرستش، چوب يا سنگ يا فلز يا حيوان يا ستاره يا خورشيد يا درخت يا دريا را مى‏پرستيده‏اند. اين نوع از شرك فراوان بوده و هنوز هم در گوشه و كنار جهان يافت مى‏شود. اين شرك، شرك در پرستش است و نقطه مقابل توحيد در عبادت است. می فرماید: ساير مراتب شرك كه در بالا گفته شد شرك نظرى و از نوع شناخت دروغين است، امّا اين نوع شرك، شرك عملى و از نوع «بودن» و «شدن» دروغين است. ایشان با بیان اینکه البتّه شرك عملى نيز به نوبه خود دارای مراتبی است می فرماید: بالاترين مراتبش كه سبب خروج از حوزه اسلام است همان است كه گفته شد و شرك جلى خوانده مى‏شود. امّا انواع شرك خفى وجود دارد كه اسلام در برنامه توحيد عملى با آنها سخت مبارزه مى‏كند و بعضى از شركها آن اندازه ريز و پنهان است كه با ذرّه‏بينهاى بسيار قوى نيز به زحمت قابل ديدن است. در حديث است از رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و آله):«الشّرك اخفى من دبيب الذّرّ على الصّفا فى اللّيلة الظّلماء» شرك (راه يافتن شرك) مخفى‏تر است از رفتن مورچه بر سنگ صاف در شب تاريك.

پیروی از حکومتهای طاغوت

شهید مطهری(ره) با بیان اینکه اسلام هر گونه هواپرستى، جاه‏پرستى، مقام‏پرستى، پول‏پرستى، شخص‏پرستى را شرك مى‏شمارد، وارد داستان حضرت موسی و فرعون می شود و می فرماید:« قرآن كريم در داستان برخورد موسى و فرعون، جابرانه فرمان‏ راندن فرعون بر بنى اسرائيل را «تعبيد» (بنده گرفتن) مى‏خواند و از زبان موسى در جواب فرعون مى‏گويد:« وَ تِلْكَ نِعْمَةُ تَمُنُّها عَلَىَّ انْ عَبَّدْتَ بَنى اسْرائيلَ[45]» يعنى تو بنى اسرائيل را بنده خود ساخته‏اى و آنگاه بر من منّت مى‏گذارى كه هنگامى كه در خانه تو بودم چنين و چنان شد؟!». بديهى است كه بنى اسرائيل نه فرعون را پرستش مى‏كردند و نه بردگان فرعون بودند، بلكه صرفا تحت سيطره طاغوتى و ظالمانه فرعون قرار داشتند كه در جاى ديگر از زبان فرعون اين غلبه و سيطره ظالمانه را نقل مى‏كند كه: «انّا فَوْقَهُمْ قاهِرونَ[46]»  یعنی «آنان زير دست ما و ما فوق آنها هستيم و قاهر بر آنها.» و هم در جاى ديگر از زبان فرعون نقل مى‏كند كه: «وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدونَ[47] يعنى خويشاوندان موسى و هارون (بنى اسرائيل) بندگان ما هستند». در اين آيه كريمه كلمه «لنا» (از براى ما) بهترين قرينه است بر اينكه مقصود پرستش نيست، زيرا فرضا بنى اسرائيل مجبور به پرستش بودند، فرعون را پرستش مى‏كردند نه همه فرعونيان را. آن چيزى كه از ناحيه فرعون و همه فرعونيان (به اصطلاح قرآن «ملأ» فرعون) بر بنى اسرائيل تحميل شده بود اطاعت اجبارى بود.

على (عليه السّلام) در خطبه «قاصعه» آنگاه كه محكوميّت بنى اسرائيل در چنگال فرعون و تسلّط ظالمانه فرعون را شرح مى‏دهد با تعبير «بنده گرفتن» ذكر مى‏كند، مى‏فرمايد: اتّخذتهم الفراعنة عبيدا فراعنه آنان را عبد خود قرار داده بودند و آنگاه اين بندگى را به اين صورت توضيح مى‏دهد:« فساموهم العذاب و جرّعوهم المرار فلم تبرح الحال بهم من ذلّ الهلكة و قهر الغلبة لا يجدون حيلة فى امتناع و لا سبيلا الى دفاع» یعنی« فراعنه آنها را تحت شكنجه قرار دادند، جرعه‏هاى تلخ، به آنها نوشانيدند، در ذلّت هلاكت‏كننده و در مقهوريّت ناشى از سلطه ظالمانه دشمن بسر مى‏بردند و راهى براى خوددارى يا دفاع نداشتند». و در ادامه آیه­ی سوره نور را ذکر می کند و مى‏فرمايد:آیه­ی «وَعَدَ اللَّهُ الَّذينَ آمَنوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الارْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دينَهُمُ الَّذِى ارْتَضى‏ لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ امْناً يَعْبُدونَنى لا يُشْرِكونَ بى شَيْئاً[48]» ترجمه « خداوند نويد داده به آنان كه ايمان آورده و شايسته عمل كرده‏اند كه آنها را خلافت زمين دهد آن چنان كه پيش از آنها به كسانى ديگر خلافت زمين داد، دينى را كه خداوند براى آنها پسنديده است منتشر سازد و ترس آنها را تبديل به امنيّت نمايد و مرا عبادت كنند و چيزى را شريك من قرار ندهند».

جمله آخر اين آيه كه ناظر به اين است كه آنگاه كه حكومت حق و خلافت الهى برقرار مى‏شود اهل ايمان از قيد اطاعت هر جبّارى آزادند، به اين صورت بيان شده كه تنها مرا عبادت مى‏كنند و شريكى براى من نمى‏سازند. از اين معلوم مى‏شود كه از نظر قرآن هر اطاعت امرى عبادت است، اگر براى خدا باشد اطاعت خداست و اگر براى غير خدا باشد شرك به خداست. ایشان با اظهار تعجب در ادامه می فرماید: اين جمله عجيب است كه فرمانبرداريهاى اجبارى كه از نظر اخلاقى به هيچ وجه عبادت شمرده نمى‏شود از نظر اجتماعى عبادت شمرده مى‏شود و در تأیید کلام خود حدیثی را از رسول اكرم  بیان می کند که فرمود:«إذا بلغ بنو العاص ثلثين اتّخذوا مال اللّه دولا و عباد اللّه خولا و دين اللّه دخلا» یعنی «هرگاه اولاد عاص بن اميّه (جدّ مروان حكم و اكثريّت خلفاى اموى) به سى تن رسد، مال خدا را ميان خود دست به دست مى‏كنند، بندگان خدا را بنده خود قرار مى‏دهند و دين خدا را مغشوش مى‏سازند[49]». که رسول خدا (ص) با آينده‏نگرى الهى خود این استبداد و جبّاريّت بنی امیه  که بر مردم تحميل كرده بودند را نوعى شرك و رابطه «ربّ و مربوبى» می خواند.[50]

مرز توحید و شرک

شهید مطهری(ره) با بیان اینکه مرز دقيق توحيد و شرك- چه توحيد و شرك نظرى و چه عملى- چيست؟ چه نوع انديشه‏اى انديشه توحيدى است و چه نوع انديشه‏اى انديشه شركى؟ چه نوع عملى عمل توحيدى است و چه نوع عملى عمل شركى؟  ابتداء احتمالاتی را که متوهم شده که مرز توحید و شرک است را ردّ می کند و می گوید: بديهى است كه مخلوق خدا فعل خداست، فعل خدا خود شأنى از شئون اوست و ثانى او و در قبال او نيست. مخلوقات خداوند تجلّيات فيّاضيّت او هستند. اعتقاد به وجود مخلوق از آن جهت كه مخلوق است متمّم و مكمّل اعتقاد به توحيد است نه ضدّ توحيد. پس مرز توحيد و شرك، وجود داشتن و وجود نداشتن شى‏ء ديگر- هر چند مخلوق خود او- نيست. سپس در ادامه به مبحث تأثیر ومؤثر بودن برخی از اسباب اشاره می کند و می فرماید: اعتقاد به تأثير و سببيّت و نقش داشتن مخلوقات در نظام جهان نيز- با توجّه به اينكه همان طور كه موجودات استقلال در ذات ندارند استقلال در تأثير هم ندارند، موجودند به وجود او و مؤثّرند به تأثير او- شرك در خالقيّت نيست بلكه متمّم و مكمّل اعتقاد به خالقيّت خداوند است. آرى، اگر براى مخلوقات از نظر تأثير، استقلال و تفويض قائل بشويم، قطعاً شرک است، در توضیح این مطلب می فرماید: . مخلوق، در حدوث و بقا نيازمند به خالق است، در بقا و در تأثير همان اندازه نيازمند است كه در حدوث. جهان عين فيض، عين تعلّق، عين ارتباط، عين وابستگى و عين «از اويى» است، از اين‏رو تأثير و سببيّت اشياء، عين تأثير و سببيّت خداوند است، خلّاقيّت قوّه‏ها و نيروهاى جهان- اعمّ از انسان و غير انسان- عين خلّاقيّت خداوند و بسط فاعليّت اوست، بلكه اعتقاد به اينكه نقش داشتن اشياء در كار عالم شرك است، شرك است، زيرا اين اعتقاد ناشى از اين نظر است كه ناآگاهانه براى ذات موجودات، استقلالى در مقابل ذات حق قائل شده‏ايم و از اين‏رو اگر موجودات نقشى در تأثير داشته باشند تأثيرات به قطبهاى ديگر نسبت داده شده است. پس مرز توحيد و شرك اين نيست كه براى غير خداوند نقشى در تأثيرات و سببيّتها قائل بشويم يا نشويم. ایشان در ادامه یکی دیگر از احتمالات شایع را ذکر می کند که وسیله ای برای تکفیر وهابیون شده است، می فرماید: آيا مرز توحيد و شرك اعتقاد به قدرت و تأثير ما فوق الطّبيعى است؟ يعنى اعتقاد به قدرت ما فوق قوانين عادى طبيعت براى يك موجود، اعمّ از فرشته يا انسان (مثلا پيغمبر يا امام)، شرك است امّا اعتقاد به قدرت و تأثير در حدّ معمولى و متعارف، شرك‏ نيست. و همچنين اعتقاد به قدرت و تأثير انسان از دنيا رفته نيز شرك است، زيرا انسان مرده جماد است و از نظر قوانين طبيعى، جماد نه شعور دارد نه قدرت و نه اراده، پس اعتقاد به درك داشتن مرده و سلام كردن به او و تعظيم كردن و احترام كردن او و خواندن و ندا كردن او و چيز خواستن از او شرك است، زيرا مستلزم اعتقاد به نيروى ما وراء الطّبيعى براى غير خداست. و همچنين اعتقاد به تأثيرات مرموز و ناشناخته براى اشياء، مسأله اعتقاد به تأثير داشتن يك خاك بخصوص در شفاى بيمارى و يا تأثير داشتن مكان مخصوص براى استجابت دعا شرك است، زيرا مستلزم اعتقاد به نيروى ما وراء الطّبيعى در يك شى‏ء است. پس هستى تقسيم مى‏شود به دو بخش: طبيعت و ما وراء طبيعت. ما وراء الطّبيعه قلمرو اختصاصى خداوند است و طبيعت قلمرو اختصاصى مخلوق او و يا قلمرو مشترك خدا و مخلوقات است. يك سلسله كارها جنبه ما وراء الطّبيعى دارد از قبيل احياء (زنده كردن) و اماته (ميراندن)، روزى دادن و امثال اينها و باقى، كارهاى عادى و معمولى است. كارهاى فوق معمولى قلمرو اختصاصى خداست و باقى، قلمرو مخلوقات اوست که اینها جنبه­ی توحيد نظرى دارد. امّا از جنبه توحيد عملى هر نوع توجّه معنوى به غير خداوند- يعنى توجّهى كه از طريق چهره و زبان توجّه‏كننده و چهره و گوش ظاهرى شخص مورد توجّه نباشد بلكه توجّه‏كننده بخواهد نوعى رابطه قلبى و معنوى ميان خود و طرف مقابل برقرار كند و او را بخواند و به او توسّل جويد و از او اجابت بخواهد- همه اينها شرك و پرستش غير خداست، چون عبادت جز اينها چيزى نيست و عبادت غير خدا به حكم عقل و ضرورت شرع جايز نيست و مستلزم خروج از اسلام است. بنابراین انجام اين گونه مراسم، گذشته از اينكه انجام مراسم عملى عبادت است براى غير خدا و عين اعمالى است كه مشركان براى بتها انجام مى‏دادند، مستلزم اعتقاد به نيروى ما وراء الطّبيعى براى شخصيّت مورد توجّه (پيغمبر يا امام) است (نظريّه وهّابيان و وهّابى‏مآبان عصر ما).

ایشان در ردّ این نظریه همان جوابی را می دهند که در ردّ نظریه­ی اشاعره گفته اند،‌می فرماید: اشاعره از اشياء، نفى تأثير و سببيّت كرده‏اند به حساب اينكه اعتقاد به تأثير و سببيّت اشياء و مستلزم اعتقاد به قطبها و منشأها در مقابل خداست، و گفتيم اشياء آنگاه به صورت قطبها در مقابل خداوند در مى‏آيند كه در ذات، استقلال داشته باشند. از اينجا معلوم مى‏شود اشاعره ناآگاهانه نوعى استقلال ذاتى كه مستلزم شرك ذاتى است براى اشياء قائل بوده‏اند امّا از آن غافل بوده‏اند و خواسته‏اند با نفى اثر از اشياء، توحيد در خالقيّت را تثبيت نمايند، لهذا در همان حال كه شرك در خالقيّت را نفى كرده‏اند، ناآگاهانه نوعى شرك در ذات را تأييد كرده‏اند.

عين اين ايراد بر نظريّه وهّابى‏مآبان وارد است. اينها نيز ناآگاهانه به نوعى استقلال ذاتى در اشياء قائل شده‏اند و از اين‏رو نقش ما فوق حدّ عوامل معمولى داشتن را مستلزم اعتقاد به قطبى و قدرتى در مقابل خدا دانسته‏اند، غافل از آنكه موجودى كه به تمام هويّتش وابسته به اراده حقّ است و هيچ حيثيّت مستقل از خود ندارد، تأثير ما فوق الطّبيعى او مانند تأثير طبيعى او پيش از آنكه به خودش مستند باشد، مستند به حقّ است و او جز مجرايى براى مرور فيض حق به اشياء نيست. آيا واسطه فيض وحى و علم بودن جبرئيل و واسطه رزق بودن ميكائيل و واسطه احياء بودن اسرافيل و واسطه قبض ارواح بودن ملك الموت شرك است؟

ایشان در ادامه این نظریه وهابیون را نوعی شرک می داند و می فرماید: از نظر توحيد در خالقيّت، اين نظريّه بدترين نوع از انواع شرك است، زيرا به نوعى تقسيم كار ميان خالق و مخلوق قائل شده است، كارهاى ما وراء الطّبيعى را قلمرو اختصاصى خدا و كارهاى طبيعى را قلمرو اختصاصى مخلوقات خدا يا قلمرو اشتراكى خدا و مخلوق قرار داده است. قلمرو اختصاصى براى مخلوق قائل شدن عين شرك در فاعليّت است، همچنان كه قلمرو اشتراكى قائل شدن نيز نوعى ديگر از شرك در فاعليّت است. بر خلاف تصوّر رايج، وهّابيگرى تنها يك نظريّه ضدّ امامت نيست، بلكه پيش از آنكه ضدّ امامت باشد ضدّ توحيد و ضدّ انسان است. از آن جهت ضدّ توحيد است كه به تقسيم كار ميان خالق و مخلوق قائل است و بعلاوه به يك نوع شرك ذاتى خفىّ قائل است كه توضيح داده شد، و از آن جهت ضدّ انسان است كه استعداد انسانى انسان را- كه او را از ملائك برتر ساخته و به نصّ قرآن مجيد «خليفة اللّه» است و ملائك مأمور سجده به او- درك نمى‏كند و او را در حدّ يك حيوان طبيعى تنزّل مى‏دهد.

بعلاوه تفكيك ميان مرده و زنده به اين شكل كه مردگان حتّى در جهان ديگر زنده نيستند و تمام شخصيّت انسان بدن اوست كه به صورت جماد در مى‏آيد، يك انديشه مادّى و ضدّ الهى است و تفكيك ميان اثر مجهول و مرموز ناشناخته و آثار معلوم و شناخته شده، و اوّلى را بر خلاف دوّمى ما وراء الطّبيعى دانستن، نوعى ديگر از شرك است. اينجاست كه به معنى سخن رسول اكرم پى مى‏بريم كه فرمود: «راه يافتن شرك در انديشه‏ها و عقايد آن چنان آهسته و بى‏سر و صدا و بى‏خبر است كه راه رفتن مورچه سياه در شب تاريك بر روى سنگ سخت». ایشان در نهایت حقيقت مرز توحيد و شرك در رابطه خدا و انسان و جهان، «از اويى» و «به سوى اويى» می داند ومی فرماید: مرز توحيد و شرك در توحيد نظرى «از اويى» است (انّا للّه). هر حقيقتى و هر موجودى مادام كه او را در ذات و صفات و افعال، با خصلت و هويّت «از اويى» بشناسيم، او را درست و مطابق با واقع و با ديد توحيدى شناخته‏ايم، خواه آن شى‏ء داراى يك اثر يا چند اثر باشد يا نباشد و خواه آنكه آن آثار جنبه ما فوق الطّبيعى داشته باشد يا نداشته باشد، زيرا خدا تنها خداى ما وراء الطّبيعه، خداى آسمان، خداى ملكوت و جبروت نيست، خداى همه جهان است، او به طبيعت همان اندازه نزديك است و معيّت و قيّوميّت دارد كه به ما وراء الطّبيعه، و جنبه ما وراء الطّبيعه‏اى داشتن يك موجود به او جنبه خدايى نمى‏دهد. مرز توحيد و شرك در توحيد عملى «به سوى اويى» است (انّا اليه راجعون). توجّه به هر موجود- اعمّ از توجّه ظاهرى و معنوى- هرگاه به صورت توجّه به يك راه براى رفتن به سوى حق باشد و نه يك مقصد، توجّه به خداست. در هر حركت و مسير، توجّه به راه از آن جهت كه راه است و توجّه به علامتها و فلشها و نشانه‏هاى راه براى گم نشدن و دور نيفتادن از مقصد از آن جهت كه اينها علامتها و نشانه‏ها و فلشها هستند، «به سوى مقصد» بودن و «به سوى مقصد رفتن» است. واقعيّت تكاملى انسان و واقعيّت تكاملى جهان، واقعيّت «به سوى اويى» است، هر چه رو به آن سو ندارد باطل و بر ضدّ مسير تكاملى خلقت است. از نظر اسلام همچنان كه كار خود را بايد براى خدا كرد، كار خلق را نيز بايد براى خدا كرد و از نظر اسلام راه، راه خداست، و بس، و مقصد خداست نه چيز ديگر، امّا راه خدا از ميان خلق مى‏گذرد. كار براى خود كردن نفس‏پرستى است، كار براى خلق كردن بت‏پرستى است، كار براى خدا و براى خلق كردن شرك و دوگانه‏پرستى است، كار خود و كار خلق براى خدا كردن توحيد و خداپرستى است. در روش توحيدى اسلامى كارها بايد به نام خدا آغاز شود. آغاز كردن كار به نام خلق بت‏پرستى است و به نام خدا و خلق شرك و بت‏پرستى است و تنها به نام خدا توحيد و يگانه‏پرستى است[51].

نتیجه

سید قطب چون شهید مطهری(ره) در تعریف توحید و اقسام آن و یا شرک نظر مشترکی دارند و حتی در اطاعت از حاکم و طاغوت را یک نوع شرک می پندارند، ولی اختلاف اساسی در معیار توحید و شرک است که شهید مطهری(ره) معیار را در توحید نظری«از اویی» و در توحید عملی«به سوی اویی» می داند، و اطاعت از حاکم را یک نوع رابطه­ی تسخیر طرفینی می داند و فقط شرک جلی را مستحق کفر می داند، بر خلاف سید قطب که معیار توحید وشرک را در عبادت و پرستش، عمل می داند مخصوصاً در مبحث حاکمیت که اطاعت از حاکم و طاغوت را در زمره­ی شرک جلی برده و برای تمام آنها حکم کفر را بار کرده است که جواب این کلمات نیز از سخنان شهید مطهری(ره) آشکار شد.

 

پی نوشتها:

[1]:سبحانی،جعفر،آیین وهابیت،ص7

[2]:نحل/36

[3]:انبیاء/25

[4]:آل عمران/64

[5]:سید قطب،تفسیر فی ظلال القرآن،ج4ص189

[6] :اعراف/59،85

[7] :هود/2

[8]:سید قطب،فی ظلال القرآن،ج4ص275

[9]: همان،ج1ص345

[10]:همان،ج6،ص757

:[11] همان،ج4،ص827

[12] :سید قطب،فی ظلال القرآن،ج3،ص204

[13] :سبحانی،جعفر،مرزهای توحید و شرک،ص23

[14] : همان،ص43

[15] :سید قطب،فی ظلال القرآن،ج3،ص204

[16]:همان، ترجمه آفای خرم دل،ج6ص764

[17]:همان،ج6،ص766

[18]:همان،ج1ص348

[19]:يوسف/40

[20]:شوري/21

[21]: سيد قطب،ويژگيهاي ايدئولوژي اسلام،ص318

[22]:سيد قطب،في ظلال القرآن، ج3ص514

[23]:همان،ج6،ص37

[24] :سيد قطب،مباني تفكر اسلامي،ص229

[25] : مجموعه آثار شهید مطهری،ج4

[26] : مجموعه آثار شهید مطهری،ج2ص93

[27] : انبیاء/22«اگر خدايان متعدّد غير از ذات احديّت وجود مى‏داشت آسمان و زمين تباه شده بودند.»

[28] : همان،ص94

[29] : همان،ص96

[30] همان، ص97

[31] : فاطر/15

[32] : شوری/11

[33] : توحید/4

[34] :رعد/16

[35] :شوری/53

[36] : فرقان/43« آيا ديدى آن كس را كه هواى نفس خود را خدا و معبود خويش قرار داده است؟»

[37] : توبه/31« همانا عالمان دينى خود و زاهدان خود را به جاى خدا، خداى خويش ساخته‏اند.»

[38] :آل عمران/64 « همانا بعضى از ما انسانها بعضى ديگر را خداى خويش و مطاع و حاكم بر خويش قرار ندهيم».

[39] : انعام/79« روى دل و چهره قلب خود را حق‏گرايانه به سوى حقيقتى كردم كه ابداع كننده همه جهان علوى و سفلى است، هرگز جزء مشركان نيستم ... »

[40] : انعام/162« نمازم، عبادتم، زيستنم و مردنم براى خداوند، پروردگار جهانهاست. او را شريكى نيست. به اين فرمان داده شده‏ام و من اولين تسليم‏شدگان به حق هستم».

[41]: مجموعه آثار شهید مطهری،ج2ص101الی 106

[42] :‌ آل عمران/64

[43] :مجموعه آثار شهید مطهری،ج2ص112

[44] : همان،ص117

[45] : شعراء/22

[46] : اعراف/127

[47] :مؤمنون/47

[48] : نور/55

[49] : شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید،خطبه­ی 128

[50] : مجموعه آثار شهید مطهری،ج2 ص127

[51] : همان،ج2ص135

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام