اطلس > مفاهیم و مبانی > سوگند به غیر خدا

سوگند به غیر خدا

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۲۵ تعداد بازدید: 421

سوگند خوردن به غیر خدا، امری است که در محاورات عرفی مسلمانان دیده می‌شود. در این نوع قسم شخص مستقیماً به بعضی مقدسات مانند قرآن سوگند می‌خورد که مثلاً برای مطلوب خود قسم می خورد. گروه های تکفیری بر این باورند که قسم خوردن به غیر خداوند، نامشروع است.



سوگند خوردن به غیر خدا، امری است که در محاورات عرفی مسلمانان دیده می‌شود. در این نوع قسم شخص مستقیماً به بعضی مقدسات مانند قرآن سوگند می‌خورد که مثلاً برای مطلوب خود قسم می خورد. گروه های تکفیری بر این باورند که قسم خوردن به غیر خداوند، نامشروع است.

 آنان می گویند: قسم خوردن، نوعی تعظیم است و تعظیم، مخصوص خداست، پس قسم خوردن به غیر خدا، تعظیم در برابر آن موجود بوده و سبب شرک، یعنی نقص در عقیده‌ به توحید می‌شود.  آنان به چند روایت از پیامبر اکرم استناد می‌کنند. مانند این روایت که هنگامی که عمر بن الخطاب به جان پدر خود سوگند یاد کرد، فرمود: «أَلاَ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ، مَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ أَوْ لِيَصْمُتْ؛  آگاه باشید که خداوند شما را از سوگند به جان پدرها بازداشته است، هر کس سوگند یاد می‌کند، به خدا قسم بخورد یا ساکت باشد.» و نیز از پیامبرخدا نقل می‌کنند که فرمود: «من حلف بغير اللّه فقد كفر أو أشرك؛  کسی که به غیر از خدا سوگند بخورد کافر یا مشرک شده است.»

درست است که برخی روایات دلالت بر نهی از قسم به غیر خدا دارد ولی دسته ای از آیات و روایات نیز دلالت بر جواز قسم به غیر خدا دارد و فقهای اهل سنت نیز بر جواز قسم به غیر خدا فتوا داده اند. ابتدا آیات و روایات و فتوای فقهای اهل سنت بر جواز قسم به غیر خدا بیان می شود و سپس  وجه جمع بیان می شود:

الف) سوگند به غیر خدا در قرآن

خداوند در قرآن کریم 39 مورد قسم به غیر خدا را بیان کرده است.

مانند:« وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا* وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا * وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا * وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا * وَالسَّمَاءِ وَمَا بَنَاهَا»  که قسم خوردن به این مخلوقات برای بیان عظمت آن‌هاست تا بشر دنبال تحقیق برود و عجائبات آن‌ها را کشف کند.

و در این آیه شریفه «لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ؛  به جان پیامبر خدا قسم خورده و می فرماید: ای پیامبر! به جان تو سوگند که آن‌ها در مستی شهوات خود سرگردانند.

اگر قسم خوردن به غیر خدا شرک یا حرام بود، خدا خودش به جان پیامبر قسم نمی‌خورد و اگر قسم خوردن به غیر خدا، برای بشر ممنوع بوده و مخصوص خدا می‌بود، باید در قرآن یا روایات، این انحصار بیان می‌شد تا مسلمانان منحصر بودن برای خداوند را بفهمند.

ب) سوگند به غیر خدا در روایات

«جاء رجل إلی النّبی فقال: یا رسول‌الله، أیُّ الصّدقه أعظم أجراً؟ فقال: أما و أبیک لَتُنبأنَّه، أن تَصَدَّقَ و أنت صحیح شحیح، تخشی الفقر و تَأمُلُ البقاء؛  مردی حضور پیامبر آمد و گفت ای پیامبر خدا! پاداش کدام صدقه بزرگ‌تر است؟ حضرت فرمود: سوگند به پدرت از آن آگاه می‌شوی! این‌که صدقه دهی درحالی‌که سالم هستی و به آن حرص داری، از فقر می‌ترسی و به فکر زیستن در آینده هستی.»

 در اینجا رسول خدا به پدر سائل قسم می‌خورد و می‌فرماید: «أما و أبیک لتنبأنه؛ سوگند به پدرت که از آن آگاه می‌شوی (به تو می‌گویم).»

فتوای فقها درباره سوگند به غیر خدا

 ابن قدامه در کتاب مغنی می‌نویسد: اگر کسی به پیامبر سوگند یاد کند، قسم او منعقد می‌شود، زیرا پیامبر یکی از دو رکن شهادت است، و اگر تخلف کند باید کفاره بپردازد.

 حنفی‌ها می‌گویند: سوگند به پدر و زندگانی مکروه است، یعنی قائل به حرمت نیستند.

شافعی می‌گوید: سوگند به غیر خدا، (حتی) به دور از عنوان شریک تراشی، مکروه است.

از مالک دو قول نقل شده، که یکی از دو قول، مکروه بودن سوگند مزبور است.

جمع بین روایات نهی و آیات و روایات جواز قسم به غیر خدا

در جمع بین دو دسته از روایات متعارض که درباره سوگند به غیر خدا نقل شده و دسته‌ای آن را تایید و دسته‌ای نهی کرده است، می‌توان گفت: منظور نهی پیامبر اکرم از قسم در روایت «إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ»، مطلق پدران و مادران نیست بلکه به قرینه روایت دیگری که آباء و أمهات را در کنار «انداد؛ همتایان؛ بتها» قرار داده و فرموده: «لَا تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ، وَلَا بِأُمَّهَاتِكُمْ، وَلَا بِالْأَنْدَادِ، وَلَا تَحْلِفُوا إِلَّا بِاللَّهِ...؛  به پدران و مادران خویش و نیز به بت‌ها، سوگند نخورید...» معلوم می‌شود که پدران و مادرانی است که یک نوع سنخیت و رابطه با بت‌ها داشته‌اند، یعنی مشرک بوده‌اند. بنابراین، قسم خوردن به پدر و مادری که مؤمن بوده‌اند، ارتباطی به این روایات و نهی پیامبر اکرم ندارد. چنانکه از روایات دسته اول مانند قسم خوردن پیامبر به جان پدر یک سائل، معلوم می‌شود که پدر او مشرک نبوده است.

منابع

1. صحيح مسلم، مسلم نيشابورى، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقى، دار إحياء التراث العربى، بيروت، بى تا.

2. المغني ابن قدامة مقدسی، مكتبة القاهرة، قاهره، 1388هـ..

3. رد المحتار على الدر المختار، محمّد امين بن عمر ابن عابدين، دار الفکر، بيروت، چاپ دوّم، 1412 هـ. ق.

4. الحاوي الكبير في فقه مذهب الإمام الشافعي، ماوردی، تحقیق الشيخ عادل أحمد عبد الموجود، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ اول، 1419 هـ .

5. المدونة الكبري، مالك بن أنس بن مالك، تحقیق زكريا عميرات، دار الكتب العلمية، بيروت، موقع مكتبة المدينة الرقمية،  http://www.raqamiya.org

6. سنن أبى داود، ابوداود سجستانى، تحقيق: محمد محيى الدين عبد الحميد، المكتبة العصرية، بيروت، بى تا.

7. صحيح بخارى، محمّد بخارى، تحقيق محمد زهير بن ناصر، دار طوق النجاة، چاپ اوّل، 1422ق.

8. كتاب التوحيد، صالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، چاپ چهارم، نشر وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد موقع الإسلام، 1423هـ .

9. مجموع فتاوى، عبد العزيز بن عبد الله بن باز، تحقیق محمد بن سعد الشويعر؛  http://www.alifta.co

 

پی نوشت ها:

1. صالح بن فوزان، التوحيد، ص 11 و 90.

2. بخاری، محمد بن اسماعیل، الجامع صحیح، ج8، ص 132، ح6646.

3. ترمذی، سنن، ج4، ص110.

4. مجموع فتاوی، بن باز، ج3، ص142.

5. «به خورشيد و گسترش نور آن سوگند- و به ماه هنگامى كه بعد از آن درآيد- و به روز هنگامى كه صفحه زمين را روشن سازد- و به شب آن هنگام كه زمين را بپوشاند- و قسم به آسمان و كسى كه آسمان را بنا كرده.»: الشمس/ 1-5.

6. الحجر/ 72.

7. مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج2، ص 716، ح 1032.

8. کتاب «مغنی» از کتاب‌های بسیار جامع است که بر اساس فقه احمد بن حنبل نگارش یافته است.

9. ابن قدامه، المغنی، ج9، ص513.         

10.ابن عابدين، رد المحتار، ج3، ص 705.

11.ماوردی، الحاوي الكبير، ج15، ص262.

12.مالك بن أنس(المتوفى : 179هـ)، المدونة الكبرى، ج1،ص583. ت: زكريا عميرات، دار الكتب العلمية، بيروت،

13.سجستاني، ابو داود، سنن، باب في کراهیه الحلف بالآباء، ج3، ص 222.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

هجرت

مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

دعا در کنار قبور

آل الشیخ

اسلام در نظر فقهای فریقین

تقلید در دیدگاه سلفی‌های تکفیری

سلفیه جهادی

انقطاع عمل بعد از موت

حیات برزخی

ظاهر گرایی از دیدگاه سلفیها

اسلام در قرآن و روایات

تأویل از دیدگاه سلفیها

تشبه به کفار

گریه و عزاداری

دموکراسی

ولاء و براء

إرهاب

سفر برای زیارت قبور اولیای الهی

استغاثه به ارواح اولیای الهی

زیارت قبور برای زنان

دار الاسلام

دموکراسی

بنا بر قبور

تسمیه به «عبد» و «غلام»

سنت و بدعت

ترور (فتک و اغتیال)

آخر الزمان

سوگند به غیر خدا

نذر و ذبح برای غیر خدا

احتفال

امت

جماعت

معذوریت جاهل (عذر به جهل)

خروج بر حکام مسلمان (1)

دار الکفر و دار الحرب

دشمن نزدیک و دور

خروج بر حاکم مسلمان (2)

تکفیر مطلق و معین

حقیقت و مجاز

حکم بغیر ما انزل الله

تأویل در اصول

طلب شفاعت از اولیای خدا

مانعیت تأویل

سلطه غیبی (ولایت تکوینی)

موانع تکفیر

نواقض الاسلام (2)

مفهوم و مراحل شرک

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

تكفير در نگاه انديشمندان اسلامى

سلفیان و توحید

توحید و شرک

تعریف جهاد نزد علمای اسلام

دولت در اندیشه اسلامی معاصر

عقل از دیدگاه وهابیت

عملیات انتحاری دراسلام  

اسلام و ايمان

عدو قریب و بعید

توسل

تکفیر اهل قبله

نقد و بررسی دیدگاه سلفی جهاد درباره رومیه

پرچمهای سیاه گروه های تکفیری

تبرک

کفر در لغت و اصطلاح

استشهادی

معنای اسلام و ایمان

عدو قریب و بعید

دابق

جهاد در نظر شیعه و سنی

سماع موتی

استعانت از کفار در جهاد

عبادت از منظر سلفی ها

توحید و شرک از منظر سلفیان

سب صحابه

مفهوم شناسی جهاد از نگاه سلفیه

جاهلیت

نکایه، انهاک، ادارة التوحش

مبانی فکر سلفیه