مقالات > نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۱۵ تعداد بازدید: 292

مباحث این نوشتار توسط استاد آیت الله سیدان، برای جمعی از طلاب حوزه علمیه خراسان در سال 1350 هجری شمسی مطرح گردیده است که پس از قدری ویراش در اختیار شما علاقمندان قرار می گیرد.



نويسنده : سید جعفر سیدان

کلمات کليدي : توسل، وهابیت، عبادت، شرک،استغاثه،‌شفاعت

وهابیت با تعریف خاصی که در مورد عبادت و شرک دارند، توسل کردن به اولیای الهی را در برخی موارد عبادت و شرک تلقی می‌کنند. در این مقاله با بررسی مفهوم شرک و عبادت، و با تقسیم توسل به اقسام هشتگانه، ادله وهابیت بر عدم جواز و گاهی شرک بودن توسل مورد بررسی قرار گرفته است، و حکم هر یک از اقسام توسل با ادله قرآنی و روایی تبیین شده است.


پیشگفتار

هریک از فرق اسلامی در اصول دین مباحثی را مطرح می کنند. فرقه وهّابیت ـ که موسّس آن محمد بن عبد الوهّاب و بذر افشان آن أحمد بن تیمیمه است ـ در مباحث توحید مدّعی است که آنها موحّد حقیقی اند و اینان با اعتقاداتشان جمیع مسلمانان را مخالفت می کنند و تمام آنها را مشرک می دانند و در حقیقت این فرقه نسبت به توحید و خدای باری تعالی نسبت های ناشایستی را روا می دارند ( سُبْحانَهُ وَ تَعَالَی عَمَّا یشْرِکونَ ).

آنها می گویند: برای خداوند جهت فوق و استواء علی العرش، نزول، قرب مجییء، عینین، ید یمنی، ید شمال، وجه، اصابع، کف بدون تأویل است. گرچه آنها را به معنای وجه و ید و عین انسانی نمی دانند، ولی بدون تأویل، این کلمات را به معنای حقیقی خود به خداوند متعال نسبت می دهند[1].

آنها می گویند: طلب شفاعت از انبیاء و صلحاء و قسم به حق آنها و إستغاثه به آنها و توّسل به آنها مانند جملات « یا رَسوُلَ الله أتَوَسّل بِک إلی اللهِ » و صلوات و دعا نزد قبور و تبرّک به قبور و تعظیم قبور و نذر برای انبیاء و صلحاء و ذبح برای آنها و تزیین قبور و تعمیر و بنای قبّه بر قبور، شرک و کفر است و کسانی که چنین اعمالی داشته باشند همانند بن پرستان مشرک و مهدور الدّم هستند[2].

آنها می گویند: انبیاء و صلحا فوت شده اند و هیچگونه احترامی ندارند. بعضی از اتباع و نزدیکان محمّد بن عبد الوهاب نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله می گفتند: « عصای هذه، خیر من محمّد » ( عصای من از پیامبر فوت شده بهتر است ) زیرا با عصای خود می توانم ماری را بُکشم ولی پیامبر که مُرد دیگر مّرده است و کاری از او ساخته نیست[3].

آنان می گویند: توحید بر دوقسم است:

 1ـ توحید در ربوبیت

 2ـ توحید در عبادت

و توحید اوّلی بدون توحید دوّمی نفع ندارد. مشرکین قریش به توحید اوّل معتقد بودند ولی چون به معنای دوّم مُوحّد نبودند توحیدشان برای آنان نافع نبود (. .. کذلک المسلمون لا ینفعهم الاقرار بتوحید الربوبیة لعبادتهم الانبیاء و الصالحین و قبور هم بنفس الاشیاء. .. )[4]

آنان می گویند: کفر دو نوع است:

1ـ کفر مطلق

2ـ کفر مقّید

کفر مطلق، إنکار جمیع ما جاء به الّرسول است و کفر مقید، انکار بعضی از ما جاء به الرسول می باشد. حتی بعضی از علماء، کسی را که فرعی از از فروع إجماعی را إنکار کند، کافر دانسته اند! (بنابراین، کفر مسلمین امروزی مسلّم است ).[5]

آنان می گویند: شرک بر دو قسم است:

1 ـ شرک اکبر

2 ـ شرک اصغر؛ توسّل و طلب شفاعت و تعظیم غیر خدا شرک اکبر است!![6]
عبادت در لغت و اصطلاح

قبل از ورود به مباحث مربوطه، شناخت معنای عبادت و شرک ضروری است.

« عبادة »، در لغت به معنای تذلّل و خضوع آمده است و راهی را که با رفتن هموار شده، « طریق معبَّد » گویند، یعنی مذلّل[7].

ولی در متون دینی (کتاب و سنّت )، به معنای مطلق تذلّل و خضوع نیست؛ بلکه تذلّل و خضوع خاصّی مراد است که در فارسی، « پرستش » و در استعمالات عربی « تألّه » (خداگیری) نامیده می شود. همانند صلوه و زکوه و صوم وحجّ که در اصل به معنای دعاء پاکی و إمساک و قصد آمده است و در متون دینی ما به مناسبت همان معانی لغوی، برای دعای مخصوص و پاکی مخصوص و امساک مخصوص و قصد مخصوص استعمال شده است. بنابراین برای این عبارت، معانی خاصی است که اگر در موارد استعمال قرینه بر هر یک بود جای ابهامی نخواهد ماند و الاّ مجمل خواهد بود.
 شرک در لغت و اصطلاح

« شِرْک » در لغت، اسم برای اعتقاد تعدّد آلهه است و مشرک کسی است که برای خدا شریک قرار بدهد[8] و غیر خدای تعالی را ( در حالی که از خود استقلال داشته باشد ) موثر و قدرتمند در انجام امور بداند.

شرک اقسام متعددی دارد:

1. شرک در خلقت: اعتقاد به مساوات با خدای در ذات و صفات مانند اعتقاد جمعی به اُلوهیت حضرت عیسی بن مریم و امثال آن ( و یا حلول خداوند متعال در موجودی ).

2. شرک در تدبیر عالم: اعتقاد به دو مبداء مستقل برای عالم همچون نور ظلمت.

3. شرک در عبادت: پرستش غیر خدا مانند پرستیدن بت، خورشید، انسان و امثال آن. ..

این سه قسم را، شرک جلّی نیز می گویند.

4. شرک خفّی: غیر از خدا را نیز در کارها مراعات بکند و یا انگیزه غیر الهی در عمل شرعی عبادی داشته باشد.

 استدلال وهّابیت

وهّابی ها می گویند: آنچه قبلاً از عقاید مسلمین ذکر شد همه اش شرک است؛ زیرا عبادت به معنای تذلّل و کوچکی کردن است و عبادت و تذلّل برای غیر خدا شرک است. پس خواندن أنبیاء و أولیاء فوت شده و درخواست حوائج از آنها و تعظیم قبور آنها و بقیه اموری که گذشت، شرک خواهد بود[9].
 جواب اجمالی از استدلال وهّابیون

 مطلق تذلّل و کوچکی کردن شرک نیست. و الاّ لازم می آید تذلّل و کوچکی نزد پدر و مادر و استاد و. ..، و احترام کردن عقلاء یکدیگر را، شرک باشد و حال آن که این امور در قرآن کریم، احادیث ترغیب و تشویق و نزد بزرگان هم پسندیده است. بنابراین هرگونه تواضع و احترامی عبادت نیست. بلکه تواضع و کوچکی کردن برای کسی به جهت اُلوهیت و این که او مستقلاً در امور مؤثر است عبادت می باشد و این عبادت منحصر به باری تعالی است.

1 ـ قوله تعالی: یا أَیهَا الَّذینَ آمَنوُا مَن یرتَدَّ مِنکم عَن دینِهِ فَسَوفَ یأتِی اللهُ بِقَومٍ یحِبُّهُم وَ یحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الکافِرینَ [10]

2 ـ قوله تعالی: وَ اخفَض لَهُما جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحمَةِ وَ قُل رَبِّ ارحَمهُما کما رَبَّیانی صَغیراً [11]

3 ـ فی الرّساله الحقوق الامام السّجاد علیه السّلام:

وَ امّا حق الکبیر فَإنَّ حقّه توقیر سِنّه، و إجلال إسلامِه إذا کان مِن أهلِ الفَضل فِی الإسلامِ بِتَقدیمِهِ فیه وَ تَرک مُقابِلَتِهِ عِندَ الخِصام وَ لا تَسبِقه إلی طَریقٍ وَ لا تَؤمُّهُ فی طریقٍ وَ لا تَستَجهِله وَ إن جَهِلَ عَلَیک تَحَمَّلتَ وَ أَکرَمتَهُ بِحَقِّ إِسلامِهِ مَعَ سِنِّهِ فِإنَّما حَقُّ السنِّ بقدرِ الإسلامِ وَ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللهِ.[12]

آنچه گفته شد اشکال کلی و اجمالی، مربوط به همه مباحث مذکور و نیز جوابی کلی برای آنان بود و اکنون به برسی مفصل نسبت به هر یک از این مباحث می پردازیم.

یکی از مباحث مورد نظر، موضوع توّسل است و چون بحث توسل بیشتر مورد ابتلاء است، مقدم بر بحث های دیگر مطرح می گردد.
توسّـل:
معنای توسل:

 توسل یعنی طلب وسیله نمودن برای رسیدن به مطلوب و مقصود[13]. توسل مورد بحث، وسیله قرار دادن انبیاء و اولیاء است برای رسیدن به حوائج یا رفع ضرر و یا جلب منفعت در امورِ دنیوی یا اخروی.
اقسام توسل:

توسل به انبیاء و اولیاء را به هشت قسم می توان تقسیم کرد:

1. خداوند را به حق انبیاء و اولیاء خواندن، بدون خطاب به آنها در زمان حیات و زندگی دنیوی آنان.

2. خداوند را به حق انبیاء و اولیاء خواندن، بدون خطاب به آنها پس از فوت و در زندگی اخروی آنان.

3. خطاب به انبیاء و اولیاء خدا و درخواست دعا کردن در زمان حیات آنان.

4. خطاب به انبیاء و اولیاء خدا و درخواست دعا کردن در زمان پس از فوت آنان.

5و6. خطاب به انبیاء و اولیاء و درخواست حوائج از آنان، با اعتقاد به این که ایشان در انجام امور و حوائج مؤمنین استقلال دارند ( و هر کمال و قدرتی که دارند ذاتاً از خودشان می باشد ) در زمان حیات آنان و یا پس از فوت آنان.

7و8. خطاب به انبیاء و اولیاء و درخواست حوائج از آنان، با اعتقاد به این که ایشان در انجام امور و حوائج مؤمنین استقلال ندارند ( و هر کمال و قدرتی از جانب خدا و به إذن خداست ) در زمان حیات آنان و یا پس از فوت آنان.
بررسی اقوال هشت گانه

به طور کلی در ادامه بحث بیان می شود که توسل به معنای پنجم و ششم، باطل و شرک است و بقیّه اقسام، صحیح و بلا اشکال است.
چکیده

از جمله مباحثی که وهابیت در آن با سایر مسلمانان اختلاف دارد مسئله توسل است. در این مقاله اشکالات وهابیون در جهت نفی توسل بیان و مورد نقد و بررسی قرار گرفته و به آنها پاسخ داده خواهد شد.

کلیدواژه: وهابیت، نقد وهابیت، توسل

 

در شماره قبلی با بخش اول سلسله مباحث تحقیقی در عقاید وهابیت از مجموعه درسهای استاد محترم حضرت آیت الله سید جعفر سیدان آشنا شدید. استاد در ابتدا به توضیح واژه های «عبادت» و «شرک» پرداختند و سپس استدلال وهابیون را در جهت نفی توسل ذکر نموده و آنگاه در مقام جواب، به واقعیت توسل پرداخته و اقسام آن را به اجمال ذکر کردند در این شماره، بررسی قسم اول و دوم از اقسام هشت گانه توسل را خواهید خواند.

قسم اول: خداوند عزّوجل را به حق انبیا و اولیا خواندن، بدون خطاب به آنها، در زمان حیات و زندگی دنیوی آنان.

قسم دوّم: خداوند را به حق انبیا و اولیا خواندن، بدون خطاب به آنها، پس از فوت و در زندگی اخروی آنان.

و اینک ادامه ی بحث:
قسم اوّل و دوّم از توسّل

وهابیون می ;گویند: توسّل به این دو صورت شرک است و جائز نیست، زیرا چنین گفتاری ]مثل: اللّهمَّ إنِّی اسئَلُک بِحَقِّ نَبِیک[14]...] واسطه قرار دادن بین خود و خدا است و خداوند علی أعلی در قرآن می ;فرماید:﴿اَفَحَسِبَ الّذینَ کَفَروا اَن یَتَّخِذوُا عِبادی مِن دوُنی أَولِیاءَ﴾[15] «آیا کفار پندارند که بندگان من، غیر من کسی را دوست و یاور خود خواهندگرفت؟» (هرگز به غیر من نپردازند.)

پس چنین توسّلی مذموم و نهی شده است.

و در کتاب «الهدیة السّنیه» در عنوان «الشّفاعة و الوساطة حقّ الله و حق رسوله و أولیائه»گوید: « فَنَحنُ نَقُولُ: لیسَ لِلناسِ مِن دونِ اللهِ وَلی و لا نَصیرٌ و سایرُ الشُفَعاءِ مُحَمَّد صَلَّی اللهُ عَلیه وَ آلِهِ وَ سَلَّم سَیدُهُم وَ أَفضَلُهُم فَمَن دُونَه لا یشفَعوُنَ لأَحَدٍ اِلاّ بِأِذنِه»﴿ مَن ذَااللَّذی یَشفَعُ عِندَهُ إَلاّ بِإِذنِهِ ﴾[16]﴿ اَفَحَسِبَ الّذینَ کَفَروا اَن یَتَّخِذوُا عِبادی مِن دوُنی أَولِیاءَ ﴾[17]﴿ یَعلَمُ ما بَینَ أَیدیهِم وَ ما خَلفَهُم﴾[18]و اِذا کانَ کذلِک، فَحَقیقَةُ الشَفاعَةِ کلُّها للهِ، فَلا تُسئَلُ فی هذِهِ الدّارِ إِلّا مِنهُ سُبحانَهُ و تَعالی وَ اَن یشفَع فیه نَبیه صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ فَجَمیعُ الاَنبیاءِ وَ الأَولِیاءِ لا یجعَلُونَ وَسائِلُ وَ وَسائِطُ بَینَ اللهِ و بَینَ الخَلقِ فی جَلبِ الخَیرِ و رَفعِ الشَرِّ و لا یجعَل لَهُم مِن حَقِّهِ شَیءٌ، لِأَنَّ حَقَّهُ تَعالی وَ تَقَدَّسَ غَیرُ جِنسِ حَقِّهِم، فِاِنَّ حَقَّ عِبادَتِهِ بِأنواعِها بِما شَرَعَ فی کتابِهِ و عَلی لِسانِ رَسُولِه، وَ حَقُّ أَنبِیائِهِ عَلَیهِمُ السَّلامُ الإیمانُ بِهِم و بِما جائُوا و مُوالاتُهُم و تَوقیرُهُم وَ اِتّباعُ النُورِ الَّذی أُنزِلَ مَعَهُم اِلی أَن قالَ: وَ کذلِک حَقُّ أَولِیائِهِ مَحَبَّتُهُم وَ الرِضا عَنهُم وَ الإیمانُ بِکراماتِهِم لا دُعائُهُم لِیجعَلُوا لِمَن دَعاهم خَیراً».[19]

و در کتاب« الهدیة السّنیه»در عنوان شفاعت و واسطه قرار دادن حق خدا و حق رسول و اولیائش، گوید: پس ما قائلیم که برای مردم جز خدا، سرپرست و یاوری نیست, و سایر شفیعان که سرور و با فضیلت ترین آنها حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم می باشد، کسی نمی تواند شفاعت کند مگر به اذن خداوند.

(و حضرت حق می فرماید): «کیست که در نزد او, جز به فرمان او شفاعت کند؟!»

«آیا کافران گمان کردند می توانند بندگان مرا به جای من اولیای خود انتخاب کنند»

«و آنها جز برای کسی که خدا از او خشنود است شفاعت نمی کنند و از ترس او بیمناکند»

چون این گونه بود، پس حقیقت شفاعت فقط برای خداست پس در این عالم چیزی خواسته نمی شود جز از او که منزه و برتر است و حتی اگر پیغمبرش شفاعت کند، انبیاء و اولیاء وسیله و واسطه بین خدا و خلق در جلب خیر و رفع شر قرار نمی گیرند.

و برای ایشان از حق خدا چیزی قرار داده نمی شود زیرا حق خداوند متعال و مقدس, غیر جنس حق انبیاست، و حق بندگان و انواع آن، آن چیزی است که در کتابش و به زبان رسولش جاری شده است.

و حق انبیاء علیهم السلام بر مردم ایمان به آنها و آنچه آورده ;اند، می ;باشد و محبت و احترام و پیروی از کتابی است که بر ایشان نازل شده، و همچنین حق اولیای الهی محبت، رضایت و ایمان به کرامت ایشان است، نه خواندن ایشان تا برای رسیدن به خیر.

و نیز در کتاب مذکور ( المنسوب لعبد العزیز بن محمد بن مسعود ) گوید:

[وَ اَمَّا الأَقسامُ عَلَی اللهِ بِمَخلُوقٍ فَهُوَ مَنهِی عَنهُ بِاتِّفاقِ العُلَماءِ، و هَل هُوَ (مَنهِی عَنهُ) نَهی تَنزیهٌ أَو تَحریمٌ، عَلَی القَولَین، أَصَحُّها اَنَّهُ عَلی کراهَةِ تَحریم وَاختارَهُ العَزیزُ بنُ عَبدُ السَّلامِ فی فَتاویه، قالَ بُشرُ بنُ الوَلید، سَمِعتُ أَبا یوسُف یقُولُ: قالَ أَبُو حَنیفَه: «لا ینبَغی لِأَحَدٍ أَن یدعُو اللهَ إِلّا بِهِ وَ أُکرِهَ اَن یقُولَ بِمَعاقِدِ العِزِّ مِن عَرشِک، أَو بِحَقِّ خَلقِک (وَ هُوَ قَولُ) لِأَبی یوسُف بِمَعاقِدِ العِزِّ مِن عَرشِک هُوَ اللهُ تَعالی، فَلا أُکرِهَ هذا و أُکرِهَ هذا وَ أُکرِهَ بِحَقِّ فُلان أَو بِحَقِّ اَنبِیائِک وَ رُسُلِک و بِحَقِّ البَیتِ وَ المَشعَرِ الحَرامِ، قالَ القَدوَری؛ اَلمَسأَلَةُ بِحَقِّ المَخلُوقِ لا تَجُوزُ لِهذا فَلا تَقُولُ: اَسئَلُک بِفُلان وَ مَلائِکتِک وَ اَنبِیائِک وَ نَحوِ ذلِک، لِاَنَّهُ لا حَقِّ لِلمَخلُوقِ عَلَی الخالِقِ اِنتَهی].[20]

و نیز در کتاب مذکور گوید: و اما قسم دادن خدا به مخلوق، به اتفاق علماء نهی شده است و آیا این نهی تنزیهی است یا تحریمی، صحیحش (این است که) نهی تحریمی است که (این را) عزیز بن عبد السلام در فتاوایش اختیار کرده. بشر بن ولید گوید که از ابو یوسف شنیدم که می گوید: که ابو حنیفه گفته: «برای احدی جایز نیست خواستن خدا مگر به خودش و مکروه است اگر بگوید: بمقاعد العزّ من عرشک یا به حق خلقت که قولی است از ابو یوسف که بمقاعد العزّ من عرشک، آن خدای تعالی است، پس این کراهتی ندارد و کراهت دارد (بگوید) به حق فلانی یا به حق انبیائت و فرستاده هایت و به حق کعبه و به حق مشعر الحرام. قدوری گوید: خواستن (از خدا) به حق مخلوق جایز نمی ;باشد. پس نگویی (خدایا) می ;خـواهم به حق فلانی و مـلائکه ات و پیامبرانت و مانند آن، زیرا برای مخلوق بر خالق حقی نیست.
جواب از استدلال

و امّا در جواب از استدلال مذکور عرض می شود، قسمتی از آیات نقل شده در استدلال[21] مربوط به بحث شفاعت است و انشاء الله به تفصیل بحث خواهد شد و آنچه مربوط به بحث «حقّ» است، تقسیم معنای «حق» است که در استدلال مذکور آمده است. بنابراین جواب استدلال مذکور چنین است:
الف) دلیل عقلی:

مقصود از حق اولیاء« اَللّهمَّ إِنّی أَسئَلُک بِحَقِّ مُحَمَّدٍ (ص) »حق اُلُوهیت نیست، تا گفته شود، جنس حق خداوند غیر از جنس حق اولیاء است، بلکه مقصود مقاماتی است که خداوند در اثر عبودیت آنها، به ایشان عطا فرموده است و خداوند را به مقام آنها، نزد پروردگار خواندن امری معقول است و از ناحیة خداوند هم نهی نرسیده و آیات مذکور﴿ اَفَحَسِبَ الّذینَ کَفَروا اَن یَتَّخِـذوُا عِبـادی مِن دوُنی أَولِیـاءَ﴾[22] و﴿ مَن ذَااللَّـذی یَشفَعُ عِندَهُ إَلاّ بِإِذنِهِ﴾[23] ارتباطی به این بحث ندارد. و جای بسی تعجّب و تأسّف است که خواندن خداوند را به عمل صالح، چنانکه در کتُب وهّابیت بدان تصریح شده است (و حدیث صحیح غار را مثال می آورند)، صحیح باشد ولی خواندن خدا را به حقّ کسانی که بهترین اعمال صالح (شایسته) از آنها سرزده است و آموزنده همة اعمال صالحه بودند، غیر جائز و شرک باشد.

[سمهودی شافعی در «وَفاءُ الوَفاءِ بِأَخبارِ دارِ المُصطَفی»از سبکی نقل می کند که به او گفته: بعد از آنکه جایز است بوسیلة اعمال صالح به خدا توسّل پیدا کرد، چنانکه در حدیث صحیح غار[24] آمده است، پس توسّل به پیامبر صلی الله علیه و آله بهتر و شایسته تر است. .. ]
نتیجه

از مطالب گذشته روشن شد که گفتن«اللهمَّ إنّیِ أسئَلُک بِحَقِّ مُحَمَّدٍ صلی لله علیه و آله»و أمثال آن، به طور عقلی جایز و از شرع مقدس اسلام نهی نرسیده است و توسّل به این معنیشرک نیست، بلکه امری جایز و راجح است، و نیز جواب آنچه از«کتاب الهدیة السنیة ص 18»نقل شد، روشن گردید که مقصود از حق طلب نبوده و نیست تا گفته شود«لا حقَّ لِلمَخلُوقِ عَلَی الخالِقِ» بلکه مراد آن است که خداوند تعالی در اولیاء و بندگان پرهیزگارش شرافت و کرامتی قرار داده و خواندن خدا را به آن شرافت، امری معقول است.
ب) دلیل نقلی:

اضافه بر آنچه گفتیم، توسّل به معنائی که مورد بحث است به نقل اهل سنّت در ادعیه رسیده است و در همان کتاب[25] بمناسبت بحث توسل این دعا را از ترمذی و حاکم و ابنماجه[26] نقل کرده: «اللهم إنِّی أسئَلُک وَ اَتَوَجَّهَ (اَتوَسَّلُ) إلَیک بِنَبِیک (مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ) نَبِی الرَّحمَةِ یا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله یا رَسُولَ الله أتوَجَّهُ (أتَوَسَّل) بِک إلی رَبِّی فِی حاجَتی لِیقضیها (لِتُقضی) لِی اللّهمَّ فَشَفَّعهُ فِی». [لازم به ذکر است، عثمان بن حنیف می گوید: مردی نابینا نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و از نابینائی خود شکوه نمود، حضرت این دعا را به او تعلیم دادند.]

و در توضیح آن می گوید: این دعا می رساند که از خداوند درخواست می شود که پیامبر را شفیع من قرار بده و از رسول اکرم صلی الله علیه و آله سؤال نشده است.

کلام استاد: ولی آنچه مربوط به بحث ما است، به خوبی از این دعا ثابت می شود، زیرا در این دعا کلمة «بِنبیک» مُشعِر است به همان مقام گرامی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و حقّی که برای ایشان مقرّر فرموده است.

پس به حق پیامبر صلی الله علیه و آله، خدای تعالی را خواندن و قسم دادن بلا مانع و بلا اشکال خواهد بود و امّا آنچه مربوط به بحث شفاعت است، در جای خودش از آن بحث خواهد شد (انشاء الله).

مطلب دیگری که صحّت این چنین توسّلی را روشن می سازد، این است که خواندن خداوند به نحو مذکور (قسم به حق اولیاء) دعا است و عمومات أدلّة دعاء مانند: ﴿ادعونی اَستَجِب لَکُم﴾[27]شامل عبادات مذکور می ;باشد.
نتیجه

توسّل به معنای اوّل و دوّم (خداوند را به حقّ أولیاء و أنبیاء قسم دادن در حال حیات و پس از فوت) بلا اشکال خواهد بود، بلکه به طور عقلی و نقلی پسندیده است و معلوم شد که مقصود از حقّ « ما ثَبَتَ لَهُم مِنَ الکرامَةِ عِندَ اللهِ کما جَعَلَهُ اللهُ» (یعنی (حق) آن کرامتی است که نزد خداوند برای ایشان وجود دارد، همانطور که خداوند قرارش داده است) می باشد، همانطوری که از قول خداوند تعالی﴿وَلَقَد اَرسَلنا مِن قَبلِکَ رُسُلاً اِلی قَومـِهِم فَجاءوُهُم بِالبَیِّناتِ فَانتَقَمنا مِنَ الَّذینَ اَجرَموا﴾[28]این معنی بدست می ;آید و چنین عباراتی در کتب معتبره عامّه و خاصه فراوان است و برای نمونه چند حدیث از کتب عامّه نقل می ;شود:

1ـ عَن عُمَر بنِ الخَطّاب، قالَ: قالَ رَسُولُ اللهِ صَلّی اللهُ عَلیهِ وَ سَلَّم لَمَّا اقتَرفَ آدمُ الخَطیئَةَ، قالَ: یا رَبِّ اَسأَلُک بِحَقِّ مُحَمَّدٍ صَلّی اللهُ عَلَیهِ و سَلَّم لَمّا غَفَرتَ لی. .. فَقالَ اللهُ: صَدَقت یا آدَمُ اِنَّهُ لَأَحَبُّ الخَلقِ اِلَی، اُدعُنی حَقَّه فَقَد غَفَرتُ لَک و لَو لا مُحَمَّد ما خَلَقتُک»[29]

از عمر بن خطاب که گوید: پیامبر خدا فرمود: چون حضرت آدم مرتکب خطا گردید، گفت: ای پروردگارم به حق محمد صلی الله علیه و سلم از تو می خواهم که مرا بیامرزی. .. پس خداوند فرمود: راست گفتی ای آدم، زیرا که او (محمد) محبوبترین مخلوقات نزد من است، مرا به حق او بخوان که البته خواهم آمرزید و اگر او نبود، تو را خلق نمی کردم.

2ـ رَوَی الحاکمُ فِی الکبیر وَ الأَوسَطِ مِن قَولِ رَسُولُ اللهِ صَلّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّم اِغفِرلی لِأُمّی فاطِمَة بِنتِ أَسَد و وسِّع عَلَیها مَدخَلَها بِحَقِّ نِبِیک وَ الاَنبِیاءِ الَّذینَ مِن قَبلی.[30]

حاکم در الکبیر و الاوسط از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله گوید: که (خدایا) مادرم فاطمه بنت اسد را بیامرز و به حق پیغمبرت و پیامبران قبل از من، ورود او را (به عالم دیگر) راحت و وسیع گردان.

3ـ ما رَواهُ ابنُ ماجَه بِاِسنادِه عَن أَبی سَعیدِ الخِدری (رض) قالَ: قالَ رَسُولُ اللهِ صَلّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّم مَن خَرَجَ مِن بَیتِهِ اِلَی الصَّلاةِ فَقالَ: « اَلّلهُمَّ اِنّی اَسئَلُک بِحَقِّّ السّائِلینَ عَلَیک وَ اَسأَلُک بِحَقِّ مَمشای هذا. فَإِنّی لَم اَخرُج اشراً و لا بَطَراً و لا رِیاءً و لا سُمعَةً. و خَرجَت اتّقاءَ سَخَطِک وَابتِغاءَ مَرضاتِک فَأَسئَلُک أَن تُعیذَنی مِنَ النّارِ وَ اَن تَغفِرَلی ذُنُوبی. اِنَّهُ لا یغفِرُ الذُّنُوبَ اِلاّ اَنتَ. أَقبَل اللهُ عَلَیهِ بِوَجهِهِ، وَاستَغفَرَ بِهِ سَبعُونَ اَلف مَلَک.[31]

ابن ماجه به اسنادش از ابو سعید خدری روایت کرده که پیامبر صلّی الله علیه و سلّم فرمود: کسی که از خانه اش برای نماز خارج شد بگوید: « پروردگارا که من تو را به حق گدایانت و به حق پیاده روی ام می خوانم که من از روی پر نعمتی و سرمستی و ریا و سمعه خارج نمی شوم و برای پرهیز از خشمت و جلب رضایت تو، خارج شدم، پس از تو می ;خواهم که مرا از آتش پناهم دهی و گناهانم را بیامرزی که گناهان را نمی آمرزد مگر تو، خداوند به وجهش به او رو کرد و او را هفتاد هزار ملک آمرزش طلبیدند.»

4ـ عَن أَنس: أَنَّ عُمَر بنَ الخَطّاب رَضِی الله عَنه کانَ اِذا قَحَطُوا اِستَسقی بِالعَبّاسِ بنِ عَبدُ المُطَلب فَقالَ: اَللّهُمَّ إنّا کنّا نَتَوَسَّلُ إِلَیک بِنَبِینا فَتَسقینا و اِنّا نَتَوَسَّلُ اِلَیک بِعَمِّ نَبِینا فَاسقِنا قال: فَیسقُونَ.[32]

از انس (بن مالک) اینکه عمر بن خطاب هنگامی که قحطی باران شد به عباس بن عبد المطلب طلب باران کرد، پس گفت: پروردگارا ما به سبب پیغمبرمان به تو متوسل میشویم که ما را باران عنایت کنی و به سبب عموی پیغمبرمان به تو متوسل می شویم، پس ما را باران عنایت فرما، گوید: پس باران آمد. (و بهره مند شدند)
قسم سوم از توسل:

در صحت این نوع از توسل اختلافی وجود ندارد و وهابیون نیز بدان قایلند؛ چه اینکه آیات قرآن کریم و روایات ائمه اطهار ( علیهم السلام ) نیز گواه این مطلب است:

الف ـ قوله تعالی: ﴿ وَ لَو أنَهُم إذ ظَلمُوا أنفُسَهُم جاؤکَ فاستغفروا اللهَ وَاستغفرَ لَهُمُ الرَّسولُ لَوَجَدوا اللهَ تواباً رَحیماً ﴾[33]

« و اگر آنان وقتی به خود ستم کرده بودند، پیش تو می آمدند و از خدا آمرزش می خواستند و پیامبر(نیز) برای آنان طلب آمرزش می کرد، قطعاً خدا را توبه پذیر مهربان می یافتند»

ب ـ قوله تعالی: ﴿ قالوا یأبانا استغفرلنا ذنوبَنا إنّا کُنّا خاطئین * قالَ سَوفَ أستغفِرُ لکُم ربّی إنَّه هُوَالغفورُالرَّحیمُ ﴾[34]

« گفتند: پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه که ما خطاکار بودیم. گفت: به زودی برای شما از پروردگارم آمرزش می طلبم که او آمرزنده مهربان است»

ج ـ عَن أنسِ رَضیَ اللهُ عَنهُ، قالَ: قالَت أُمّ سلیم اُمّی: یا رَسولَ اللهِ خادِمُکَ أنَس، اُدعُ اللهَ لَه، قالَ: اَللّهمَ أکثِر مالَه وَ وَلدَهَ وَ بارِک فیما أعطَیتهُ.[35]

انس از مادر خود ام سلیم نقل می کند که گفت: ای رسول، خدا انس خادم توست، برای او دعا فرما! حضرت فرمود: پروردگارا مال و فرزند او را زیاد گردان و در آنچه به او عطا نموده ای، برکت قرار ده.

قسم چهارم از توسل:

صحت این قسم از توسل منوط به اثبات امور چهار گانه ذیل است:

1- امکان عقلی حیات انبیا بعد از فوت آنان

2- اثبات عقلی یا نقلی حیات آنان پس از مرگ

3- امکان عقلی ارتباط و توجه ارواح به این دنیا

4- اثبات عقلی یا نقلی این ارتباط
امر اول:

امکان حیات ارواح، امری است مورد اتفاق همگان که اقامه ی دلیلی بر ردّ آن ممکن نمی باشد.
امر دوم:

به دلیل آنکه ادله نقلی برای اثبات این امر کافی به نظر می رسند، از ذکر استدلالات عقلی علما در این باره چشم پوشی کرده و به بیان نمونه هایی از شواهد قرآنی و روایی بسنده می کنیم.
آیات مربوطه

الف) قوله تعالی: ﴿ اللهُ یَتَوَفَّی الاَنفُسَ حینَ مَوتِها وَ الَّتی لَم تَمُت فی مَنامِها فَیُمسِکُ الَّتی قَضی عَلَیهَا المَوتُ وَ یُرسِلُ الاُخری اِلی اَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فی ذلِکَ لایاتٍ لِقَومٍ یَتَفَکَّروُنَ﴾[36]

« خداست که جانها را هنگام مرگ می گیرد و آنکه نمرده در خوابش، پس جان آن کسی که حکم مرگش را داده نگاه می دارد و آن دیگری را به وقت معین می نهد. بی گمان در آن، آیاتی است برای مردمی که می اندیشند. »

ب) قوله تعالی: ﴿ حَتّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ المَوتُ قالَ رَبِّ ارجِعوُنِ * لَعَلّی أَعمَلُ صالِحاً فیما تَرَکتُ کَلاّ إِنَّها کَلِمَـةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِن وَرائِهِم بـَرزَخٌ إِلی یَومِ یُبعَثوُنَ ﴾[37]

« آنگاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، گوید پروردگارا! مرا باز گردانید، تا شاید در آنچه وا نهاده ام عملی صالح به جای آرم، نه، چنین نیست، این سخنی است که او گوینده ی آن است و فرا رویشان برزخی است تا روزی که بر انگیخته شوند.»
وجه استدلال:

آیات مذکور، ظهور دارند که ارواح به هنگام مرگ، همان طور که بوده اند، گرفته شده و در نشئه ی دیگر قرار خواهند گرفت و لذا پس از مرگ دارای حیاتند.

ج) قوله تعالی: ﴿ وَلا تَقوُلوُا لِمَن یُقتَلُ فی سَبیلِ اللهِ اَمواتٌ بَل اَحیاءٌ وَلکِن لا تَشعُروُنَ ﴾[38]

« و کسانی را که در راه خـدا کشته می شوند، مرده نخوانیـد، بلکه زنده اند ولی شما نمی فهمید. »

د) قوله تعالی: ﴿ وَلا تَحسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلوُا فی سَبیلِ اللهِ اَمواتا بَل أَحیاءٌ عِندَ رَبِّهِم یُرزَقوُنَ ﴾[39]

« هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده اند، مرده مپندار، بلکه که زنده اند و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند. »
وجه استدلال:

آیات فوق در رابطه با مبحث مورد نظر ظهور دارند و وجه استدلال آنها روشن است. نکته ی قابل توجه این است که حیات مذکور در این آیات تنها به شهیدان اختصاص ندارد بلکه انبیا، اولیا، علما و غیره نیز از این حیات برخوردارند. و ذکر شهید تنها به جهت عنایت خاص به اوست.

هـ) قوله تعالی: ﴿ اَلنّارُ یُعرَضوُنَ عَلَیها غُدُوّاً وَ عَشِیّاً وَ یَومَ تَقومُ السّاعَةُ اَدخِلوُا الَ فِرعَونَ اَشَدَّ العَذابِ ﴾[40]

« (اینک هر) صبح و شام بر آتش عرضه می شوند، و روزی که رستاخیز برپا شود ( فریاد می رسد که: ) فرعونیان را در سخت ترین ( انواع ) عذاب در آورید. »
وجه استدلال:

آیه ی مذکور در صدد بیان این نکته است که آل فرعون پس از مرگ و قبل از فرارسیدن قیامت، صبح و شام در عذاب به سر می برند و روشن است که وجود عذاب، فرع مسئله حیات است.

احادیث مربوطه:

شواهد روایی در این زمینه بسیار است، ولی چون وهابیون مسئله حیات و ارواح پس از مرگ را پذیرفته اند و ذکر ادله ی نقلیه ی امر چهارم ـ یعنی ارتباط ارواح با این عالم ـ ما را از اثبات امر دوّم نیز بی نیاز می کند، از نقل این احادیث صرف نظر می کنیم.
امر سوّم:

از آن جا که به لحاظ عقلی، دلیلی بر محال بودن ارتباط ارواح و توجه آنها به این عالم، وجود ندارد، فلذا این امر، ثابت و بدون اشکال است. و اما آنچه که بحث پیرامون آن مهّم به نظر می رسد و محل اشکال وهابیت نیز می باشد، امر چهارم است.
امر چهارم:

در کتب فریقین، روایات فراوانی وجود دارد که نشان دهنده ی ارتباط ارواح با این عالم می باشد.

الف ـ « اخبار عامّه »

1) عَن قُتادَة، قالَ ذَکر لَنا اَنس بنِ مالِک عن أَبی طَلحَة أَنَّ نَبی الله صلّی الله علیه و سَلَّم أَمر یومَ بَدر بِأَربعَة و عِشرینَ رَجُلاً مِن صَنادید قُرَیش فَقُذِفُوا فی طَوی من أَطواءِ بَدر خَبیثٍ مُخبِثٍ و کانَ اِذ ظَهَرَ عَلی قَومٍ أقامَ بِالعَرصَة ثَلاثَ لَیالٍ فَلمّا کانَ بِبَدرٍ الیومِ الثالِثَ أمرَ بِراحِلَتِهِ فَشَدّ علَیها رَحلها ثمَّ مَشی واتَّبَعَهُ أصحابُهُ و قالُوا ما نُری ینطَلق إلاّ لِبَعضِ حاجتِهِ حتَّی قامَ علی شَفَةْ الرَّکی (البئر) فَجَعَلَ ینادیهِم بِأسمائِهِم و أسماءِ آبائِهِم یا فُلان و یا فُلان بن فُلان اَیسرُّکم أنَّکم أطَعتُمُ الله وَ رَسُولَهُ فَإِنّا قَد وَجَدنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حقّاً فَهَل وَجَدتُم ما وَعَدَ رَبُّکم حَقّاً قالَ فَقالَ عُمَر: یا رَسُولَ اللهِ ما تُکلِّم مِن أَجسادٍ لا أَرواحَ لَها فَقالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیه وَ سَلَّم وَ الَّذی نَفسُ محمّدٍ بِیدِهِ ما أنتُم بِأََسمَع لِما أقُولُ مِنهُم.[41]

« قتاده از انس بن مالک و او از ابو طلحه نقل می کند که: رسول خدا صلی الله علیه و سلم در روز بدر دستور داد 24 تن از بزرگان قریش را با ذلت و خاری در چاهی از چاه های بدر بیفکنند و چون بر گروهی غالب می شد، 3 شب در میدانگاه توقف کرده ودر روز سوم دستور می داد کاروان حرکت کند، پس حضرت بار خود را بسته و به راه افتاد و اصحاب نیز به دنبال آن حضرت به راه افتادند و گفتند: هرگاه پیامبر صلی الله علیه و سلم برای حاجت خود می رفت بر لب چاه می ایستاد و شروع می کرد به صدا زدن مردگان با نام های خود و اسامی پدرانشان که ای فلان بن فلان و ای فلان بن فلان، آیا نافرمانی خدا و رسول او شادمانتان ساخت؟ به راستی که ما یافتیم آنچه را که پروردگارمان به حق به ما وعده داده بود، آیا شما نیز آنچه را که پروردگارتان به حق وعده کرده بود، یافتید؟ پس عمر گفت: ای رسول خدا! اجسادی که فاقد روحند توان سخن گفتن ندارند. حضرت فرمود: قسم به آنکه جان محمد در دست اوست، آنچه را که ایشان در جواب سخنان من می گویند شما نمی شنوید. »

2) عَن انس رَضِی اللهُ عَنهُ عَنِ النَبِی صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّم قال العَبدُ إذا وُضِعَ فی قَبرِهِ وَتَوَلَّی وَ ذَهَبَ أصحابُهُ حتّی إنَّه لَیسمَعُ قَرعَ نِعالِهِم أتاهُ مَلَکان.[42]

انس از پیامبر صلی الله علیه و سلم نقل می کند که فرمود: زمانی که بنده در قبر خود نهاده شود یاران او پشت کرده و بروند و او صدای گام هایشان را بشنود، پس از آن است که دو ملک نزد او می آیند.

3) عَن سَعید المقبری عَن أِبیه أنَّه سَمِعَ أبا سَعیدٍ الخَدرِی رَضِی الله عَنهُ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّم قالَ: إذا وُضِعَتِ الجِنازَة وَاحتَمَلَهَا الرِّجالُ عَلی اَعناقِهِم، فَإن کانَت صالِحَةً قالَت: قَدِّمُونی و إن کانَت غَیرَ صالِحَةٍ قالَت: یا وَیلَها أَینَ یذهَبُونَ بِها یسمَعُ صَوتَها کلُّ شَیءٍ إلّا الإنسانَ وَ لَو سَمِعَه لَصَعِقَ.[43]

سعید مقبری از پدرش و او از ابو سعید قدری نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه و سلم فرمود: آنگاه که جسد میت را در تابوت گذارده و مردان، آن را بر دوش خود حمل کنند، اگر زن نیکوکاری باشد، گوید: زود تر مرا ببرید و اگر نیکوکار نباشد، گوید: ای وای، آن را کجا می برند؟ همه چیز جز انسان صدای او را می شنود و اگر آدمی صدایش را بشنود قطعاً بیهوش خواهد شد.

4) أَنّ اِبنَ عُمَر رَضِی اللهُ عَنهُما أخبَرَهُ قال: إطَّلَعَ النَّبِی صلّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّم عَلَی أَهلِ القَلیبِ فَقالَ وَجَدتُم ما وَعَدَ رَبُّکم فَقیلَ لَهُ أَتَدعُوا اَمواتاً قالَ ما أَنتُم بأسمَع مِنهُمُ وَ لکن لا یجیبُونَ.[44]

« از ابن عمر روایت شده که گفت: زمانی که پیامبر صلی الله علیه و سلم مطلع شد که عده ای را در چاه دفن کرده اند، خطاب به آنان فرمود: آیا آنچه را که پروردگارتان به شما وعده داده بود، یافتید؟ به حضرت عرض کردند: آیا با مردگان سخن می گویی؟ فرمود: آنچه را که من از آنان می شنوم شما نمی شنوید و لیکن آنها نیز پاسخ شما را نمی دهند»

5) عَن عَبدِالله بنِ عُمَر قالَ: اِشتَکی سَعدُ بنُ عُبادة شَکوی لَهُ فَأتاهُ النَّبِی صلّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّم یعُودُهُ مَعَ عَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوفٍ وَسعدِ بنِ أبی وَقّاص وَ عَبدِ اللهِ بنِ مَسعُود رَضِی اللهُ عَنهُم فَلَمّا دَخَلَ عَلَیهِ فَوَجَدَهُ فی غاشِیة أهلِهِ فَقالَ قَد قَضی قالُوا لا یا رَسُول اللهِ فَلَمّا بَکی النَّبی صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ سَلَّم بَکوا فَقالَ أَلا تَسمَعُونَ إنَّ اللهَ لا یعَذِّبُ بِهذا و أشارَ إلی لِسانِهِ وَ یرحَمُ وَ إنَّ المَیتَ یعَذَّبُ بِبُکاءِ أهلِهِ عَلَیهِ.[45]

« از عبد الله بن عمر نقل شده که سعد بن عباده نزد او ( از بیماری خود) شکایت کرد. پس پیامبر همراه با عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی وقاص و عبدالله بن مسعود به عیادت او آمدند. زمانی که حضرت به نزد وی رفت، او را در حلقه ی خانواده اش یافت آنگاه فرمود: او مُرد. گفتند: نه یا رسول الله، پیامبر گریست و آنان نیز به گریه افتادند. پس از آن حضرت به زبان خود اشاره کرده و فرمود: آیا نمی شنوید که خداوند به واسطه ی این (زبان) عذاب نمی کند بلکه رحم می نماید و همانا شخص مرده به سبب گریه ی اهل خود بر او معذب می گردد.
ب ـ «اخبار خاصه»

1) کافی بِاسنادِهِ عَن أَبی عَبدِ الله عَلَیهِ السَلام فی زیارِةِ القُبُورِ قالَ اِنَّهُم یأنِسُونَ بِکم فَاِذا غِبتُم عَنهُم اِستَوحَشُوا.[46]

کافی به اسنادش از امام صادق علیه السلام در زیارت قبور (نقل می کند که حضرت) فرمود: (اهل قبور) با شما انس می گیرند، و اگر از ایشان غایب شوید، به وحشت می افتند.

2) وَ فیهِ: عِن إِسحاقِ بنِ عَمّار عَن ابِی الحَسَن عَلَیهِ السَلام قالَ قُلتُ لَه: المُومِنُ یعلَم بِمَن یزُورُ قَبرَه؟ قالَ نَعَم و لا یزال مُستَأنِساً بِهِ مادامَ عِندَ قَبرِهِ فَإِذا قامَ وَانصَرَفَ مِن قَبرِهِ دَخَلَهُ مِن اِنصِرافِهِ عَن قَبرِهِ وَحشَةً.[47]

و در کافی آمده است که اسحاق بن عمار می گوید: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: آیا مومن می فهمد که چه کسی به زیارت قبر او آمده است؟ فرمود: آری؛ و مادامی که کنار قبر او می ماند، مُرده با او انس می گیرد و چون برخاسته و از کنار قبرش برود دچار وحشت می شود.

3) وَ فیهِ: عَن اَبی عَبدِ الله عَلَیهِ السَلام قالَ، قالَ اَمیرُالمُؤمِنینَ عَلَیهِ السَلام: زُورُوا مَوتاکم فَإِنَّهم یفرَحُونَ بِزِیارَتِکم وَ لیطلب أَحَدُکم حاجَتَه عِندَ قَبرِ أبیهِ و عِندَ قَبرِ اُُمِّهِ بِما یدعُو لَها.[48]

و در کافی آمده است که امام صادق (علیه السلام) به نقل از امیرالمومنین (علیه السلام) فرمودند: مرده هایتان را زیارت کنید که ایشان به سبب زیارت شما خوشحال می شوند و باید هر کدام از شما نزد قبر پدر و مادرش حاجت خود را بطلبد تا آنان برای برآورده شدن آن دعا کنند.

احادیث فوق نمونه ای است از صدها نمونه ای که در ابواب مختلف کتب معتبر حدیثی، در رابطه با موضوع مورد بحث، نقل شده است.
نتیجه:

از احادیث مذکور کاملاً این استفاده را می توان کرد که توجّه ارواح به این دنیا پس از مرگ قطع نشده و بنابراین درخواست دعا از ایشان بلا اشکال است. همچنین رؤیـاهای صادقه ای که حاکی از مشاهده ی اموات در خواب می باشد و از سوی افراد موثق نقل شده است، سخنان قبلی ما را تأیید می کند. و بدیهی است که این موضوع در رابطه با ارواح انبیا و اولیا که از تقرب بیشتری نزد خداوند برخوردارند، بیشتر از دیگران صدق می کند.
قسم هفتم از توسّل:

همان طور که قبلاً بیان شد، این قسم از توسل عبارت است از: خطاب به اولیای خداوند و درخواست حوائج از آنها در زمان حیاتشان، با اعتقاد به اینکه آنان از خود استقلالی ندارند، که در دو مقام قابل بررسی است: امکان عقلی و تحقّق خارجی.
امکان عقلی

اینکه خداوند متعـال اراده نمایـد که اولیـای او بتوانند با تکیه بـر قدرت بی انتهای الهی، کارهایی را که دارای اهمیت بسیار بالایند، انجام دهند، محال ذاتی نبوده و به ضرورت عقل بلامانع است، فلذا امکان این مسئله قطعی است.
تحقّق خارجی

بر اساس آیات و روایات، اولیای الهی می توانند به اذن او دارای چنین قدرتی باشند.

1- قوله تعالی: ﴿ قَالَ یا أَیهَا المَلَأُ أَیکمْ یأْتِینِی بِعَرْشِهَا قَبْـلَ أَن یأْتُونِی مُسْلِمِینَ * قَالَ عِفْریتٌ مِّنَ الْجِنِّ أَنَا آتِیک بِهِ قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِک وَإِنِّی عَلَیهِ لَقَوِی أَمِینٌ * قَالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکتَابِ أَنَا آتِیک بِهِ قَبْلَ أَن یرْتَدَّ إِلَیک طَرْفُک فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّی ﴾[49]

آنگاه سلیمان رو به حضار بارگاه کرد و گفت: کدامیک تخت بلقیس را پیش از آن که تسلیم امر من شود، خواهید آورد؟ از آن میان عفریتی از جن گفت: من چنان بر آوردن تخت او قادر و امینم که پیش از آنکه تو از جایگاه خود بر خیزی، آن را به حضور آورم. و آن کس که به علم کتاب الهی (« یعنی آصف بن برخیا ») دانا بود گفت: که من پیش از آن که چشم بر هم زنی تخت را به اینجا آرم (و هماندم حاضر نمود) چون سلیمان تخت را نزد خود مشاهده کرد گفت: این توانایی از فضل خدای من است.

2- قوله تعالی: ﴿ وَلَقَدْ آتَینَا دَاوُودَ وَسُلَیمَانَ عِلْمًا وَقَالَا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی فَضَّلَنَا عَلَی کثِیرٍ مِّنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِینَ * وَوَرِثَ سُلَیمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ یا أَیهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنطِقَ الطَّیرِ وَأُوتِینَا مِن کلِّ شَیءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ ﴾[50]

و همانا به داود و سلیمان، مقام دانش عطا کردیم که به (شکرانه ی) آن گفتند: ستایش و سپاس خدایی را که ما را بر بسیاری از بندگان با ایمانش فضیلت و برتری عطا فرمود، و سلیمان که وارث ملک داود شد (و مقام سلطنت یافت) و به مردم گفت: که ما را زبان مرغان آموختند و از هر گونه نعمت عطا کردند، این همان فضل و بخشش آشکار است.
وجه استدلال:

از آیات فوق به خوبی استفاده می شود که برخی از بندگان خداوند بر انجام امور غیرعادی و مافوق بشری قادرند و عبارت «اُوتینا مِن کلِّ شَیءٍ» نشان دهنده ی قدرت تصرف درتمامی امور می باشد. همچنین تأمل در دو عبارت «یاتِینِی بِعرشِها» و «اوتینا» ارتباط آیات مذکور را با موضوع توسل آشکارتر می سازد.
اخبار و روایات مربوط:

1 ـ اَخرَج ابنُ اَبی فٌتادَه قالَ: « کانَ داوُدُ أعُطِی ثَلاثاً: سُخِّرَتْ لَهُ الجِبالُ یسَبِّحْنَ مَعَهُ وَ الُینَ لَهُ الحَدیدُ وَ عُلِّمَ مَنطِقُ الطَیرِ وَ اُعطِی سُلیمانُ: مَنطِقُ الطَیر وَ سُخِرَتْ لَهُ الْجِّنُ وَ کانَ ذلِک مِما وَرِثَ عَنْهُ»[51]

ابن ابی حاتم از فتاده نقل می کند که گفت: به حضرت داود علیه السلام سه چیز عطا شده بود: کوه ها برایش مسخّر گشته بود و با او تسبیح می گفت، آهن برایش نرم شده بود و زبان مرغان به او تعلیم داده و عطا شده بود به سلیمان: زبان مرغان و تسخیر جن و این از چیزهایی بود که از داود به ارث برده بود.

2 ـ عن أبی عبد الله علیه السلام قال: « قَالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مَنَ الکتَابِ أنَا آتیک بِهِ قَبْلَ أن یرْتدَّ إلَیک طَرْفُک» قالَ فَفَرَّجَ أبَوُ عَبد الله علیه السلام بَینَ أصَابِعِه فَوضَعَها فی صَدْرِه ثمَّ قالَ وَ عِنْدَ نا وَاللهِ عِلمُ الکتابِ کلَّهِ.»[52]

از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: « کسی که نزدش اندکی ازعلم کتاب بود گفت: من آن را قبل از اینکه چشم برهم زنی، حاضر کنم » راوی گوید: پس امام صادق علیه السلام بین انگشتانش را باز کرد و آن را بر سینه اش نهاد، سپس فرمود: و به خدا قسم نزد ما، همه علم کتاب هست.

3 ـ عَن جابِر عن اَبی جَعفَر علیه السلام قال: اِن اسْمَ اللهِ الأ عْظَمِ عَلی ثَلاثَةِ و سَبَعینَ حَرفاً و اِنَّما کانَ عِنْدَ آصِف مِنْها حَرفٌ واحدٌ فَتَکلَّمَ بِه فَخَسَفَ بِالأرضِ ما بَینَه و بَینْ سَریر بلقیس حَتّی تَناوَلَ السّریرَ بِیدِه ثُمََّ عادَتِ الأرضُ کما کانَت اُسرَعُ مِنْ طَرْفَةِ عَینٍ وَ نَحْنُ عِندَنا مِنَ الْإسمِ الأعظَمِ اِثنانَ وَ سَبعْوُنَ حَرْفاً وَ حرفٌ واحِدٌ عِندَ اللهَِ تَعالی اِسَتَاثَرَ بِه فی عِلْمِ الغَیب عِندَه و لا حَولَ و لا قُوّةَ اِلا بالله العلی العَظیمِ[53].

جابر از امام باقر علیه السلام نقل کرده است که آن حضرت فرمود: اسم اعظم خدا هفتاد و سه حرف دارد و همانا از آن نزد آصف (بن برخیا) یک حرف بود، پس آن را به زبان آورد و زمینی را که بین او تخت بلقیس بود شکافت تا اینکه به آن دست یافت، سپس زمین را سریعتر از یک چشم برهم زدن به حالت اولش باز گرداند و نزد ما هفتاد و دو حرف اسم اعظم وجود دارد و یک حرف آن نزد خداوند متعال است که آن را در علم غیبش به خود اختصاص داده و نیرو و قدرتی نیست مگر به سبب خدای بلند مرتبه و بزرگ.

4 ـ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ علیه السلام یقُولُ إِنّ عِیسَی ابْنَ مَرْیمَ علیه السلام أُعْطِی حَرْفَینِ کانَ یعْمَلُ بِهِمَا وَ أُعْطِی مُوسَی أَرْبَعَةَ أَحْرُفٍ وَ أُعْطِی إِبْرَاهِیمُ ثَمَانِیةَ أَحْرُفٍ وَ أُعْطِی نُوحٌ خَمْسَةَ عَشَرَ حَرْفاً وَ أُعْطِی آدَمُ خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ حَرْفاً وَ إِنّ اللّهَ تَعَالَی جَمَعَ ذَلِک کلّهُ لِمُحَمّدٍ صلی الله علیه و آله و سلّم وَ إِنّ اسْمَ اللّهِ الْأَعْظَمَ ثَلَاثَةٌ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً أُعْطِی مُحَمّدٌ صلی الله علیه و آله و سلّم اثْنَینِ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً وَ حُجِبَ عَنْهُ حَرْفٌ وَاحِدٌ»[54]

از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: به عیسی بن مریم علیه السلام دو حرف داده شده بود که بوسیله ی آن عمل می کرد (بر انجام امور مختلف توانا بود)، به حضرت موسی علیه السلام چهار حرف، به حضرت ابراهیم علیه السلام هشت حرف، و به حضرت نوح علیه السلام پانزده حرف و به حضرت آدم علیه السلام بیست و پنج حرف داده شده بود و خداوند تمامی اینها را برای محمد صلی الله علیه و آله و سلّم جمع کرد و اسم اعظم هفتاد و سه حرف دارد که هفتاد و دو حرف آن به محمد صلی الله علیه و آله و سلّم داده شده بود و یک حرف از او مخفی ماند.

این روایت نشان دهنده ی آن است که اولیای خداوند گرچه در برخی موارد به دلیل مصالحی، از دعا بهره می جویند، اما گاه نیز از قدرتی که خداوند به آنها عنایت فرموده، استفاده کرده اند.
قسم هشتم از توسّل:

خطاب به اولیای خداوند و در خواست حوائج از آنان پس از مرگ ایشان با اعتقاد به عدم استقلال این ذوات مقدس، نیز امری بلااشکال است،؛ زیرا پس از اثبات حیات ارواح و توجه آنان به این عالم و اثبات قدرت تصرفشان در کائنات به هنگام حیات، نفی چنین قدرتی پس از مرگ نیازمند دلیل است. اساساً پس از مرگ، نه تنها قدرت، مقام و منزلت پیشین از آنان سلب نمی گردد؛ بلکه از روایات بر می آید که انسان پس از خروج از دنیا از سعه ی قدرت و عظمت روح بیشتری برخوردار خواهد شد، از سوی دیگر آنچه در جهت اثبات قدرت ایشان وارد شده اطلاق دارد و مختص به زمان حیاتشان نیست. در این باره نمونه هایی از روایات بیان شده، اما برای روشن تر شدن مطلب، در اینجا به برخی دیگر از آنها اشاره می کنیم:

1ـ وأخرَج ابنُ النَجار عَن اِبنِ عَباس قال « سَألتُ رَسُول اللهِ صَلَی اللهُ عَلَیهِ وَسَلَّم عَنِ الکلِماتِ الَّتی تَلَقّاها آدَمُ مِن رَبَّهِ فَتابَ عَلَیه قالَ: سَألَ بِحَقَّ مُحَمَّدٍ، وَعَلِی، وَفاطِمَةَ، وَالحَسَنِ، وَالحُسَینِ، أِلّا تُبت علی فَتاب عَلَیه ».

ابن نجار از ابن عباس نقل می کند که گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم درباره کلماتی که حضرت آدم از پروردگارش دریافت کرد و سپس توبه نمود، سؤال کردم، فرمود: « (از خداوند) به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام تقاضا نمود که توبه او را بپذیرد، سپس خداوند توبه اش را قبول کرد. »

از این روایت استفاده می شود که حضرت آدم علیه السلام پس از ترک اَولی و خوردن از درخت منع شده، به خاتم انبیاء حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلّم و اهل بیت او علیهم السلام متوسّل گردید و در نتیجه مورد عفو خدا واقع شد و این در حالی بود که این ذوات مقدس هنوز پا به عرصه دنیا نگذاشته بودند، پس قول به اینکه توسل به اولیای الهی تنها در زمان حیات آنان جائز است بر خلاف ظاهر این قبیل از روایات است.

2ـ عَن جابر، عَن أبی جَعفر علیه السلام. .. فَقال لی: یا جابِرٌ ما سَتَرنا عَنکم اکثَر مِمّا أظهَرنا لَکم فَقامَ وَ أخَذَ بِیدی و أدخَلَنِی البَیتَ ثُمٌَ قالَ: وَ ضَرَبَ بِرِجلِهِ الأرضَ فَأذا شَبیهُ بِعُنُقِ البَعیرِ قَد خَرَجت مِن ذَهَب ثُمَّ قالَ لی: یا جابِرُ اُنظُر إلی هذا و لا تَخبَر بِهِ اَحَداً إِلّا مَن تَثِقُ بِهِ مِن إخوانِک « إنَّ اللهَ اَقدَرَناعَلی ما نُریدُ »، وَ لَو شِئنا أن نَسُوقَ الأرضَ بِأزِمَّتِها لَسُقنا ها [55]

جابر نقل می کند که امام باقر علیه السلام به من فرمودند: ای جابر آنچه ما را از شما پنهان می کند، بیشتر است از آنچه ما را برایتان آشکار می سازد، آنگاه بلند شد و دستم را گرفت و مرا به خانه اش وارد کرد، سپس جابر گوید: حضرت با پایش به زمین زد، چیزی شبیه گردن شتری که از طلا باشد آشکار شد، سپس به من فرمود: ای جابر به این نگاه کن و کسی ازبرادرانت را جز آنکه به او اعتماد داری، آگاه مساز « که خداوند ما را بر هر چه اراده کنیم توانا ساخته است» و اگر بخواهیم تمام زمین را آبیاری کنیم قطعاً آبیاری خواهیم کرد.

وجود چنین قدرت و مقامی برای اولیای الهی پس از حیات آنان، مطلبی است که به روشنی از مدارک بسیار دیگر استفاده می شود؛ کما اینکه در زیارت جامعه[56] می خوانیم:

« وَ ذَلَّ کلُّ شَیءٍ لَکم »[57]، « لَمّا اَستَوهَبتُم ذُنُوبی و کنتُم شُفَعائی »[58]، « مَن اعتَصَمَ بِکم فَقد اعتَصَم بِالله »[59] و « لائذٌ عائِذٌ بِقُبُورِکم »[60]

3ـ در پایان زیارت حضرت امیر علیه السلام از لسان امام صادق علیه السلام نیز آمده است که: « کن لِی إلی اللهِ شَفیعـاً و مِنَ النّـارِ مُجیـراً وعَلَی الدَّهـرِ ظَهراً. .. »[61]

 
پی نوشتها:
[1] ـ کتاب التوحید، محمد بن عبد الوهاب، آخرین فصل کتاب التوحید، فصل 67 و کتاب محمد بن عبد الوهاب عقیدته السفلیه و دعوته االاصلاحیه و ثناء العلماء علیه، احمد بن حجر بن محمد آل ابوطامی، ص 32 و 35، فتح المجید شرح کتاب التوحید، ص 460، کلام ابن قیم را نیز آورده باب 51، باب 56 ص 470.
[2] ـ کشف الارتیاب، المقدمه الثالثه، الباب الاول، اعتقاد الوهابین فی النبی صلی الله علیه و آله ص 115 بنقل از هدیة السنیه ص 230
[3] ـ کشف الارتیاب، المقدمه الثالثه الباب الاول اعتقاد الوهابین فی النبی صلی الله علیه و آله ص 115 بنقل از هدیه السنیه ص 230.
[4] ـ کشف الارتیاب، المقدمه الثالثه، الباب الاول اعتقاد هم فی عموم المسلمین، ص 116 و 160
[5] ـ کشف الارتیاب، المقدمه الثالثه، الباب الثانی فی ذکر معتقدات الوهابیه، ص 149 بنقل از آلوسی در تاریخ نجد.
[6] ـ فتح المجید شرح کتاب التوحید، عبد الرحمن ابن حسن آل الشیخ (آیه الاسراء (آیه 57 سوره اسراء) بین فیها الرَّد علی المشرکین الذین یدعون الصالحین فقیها: بیان أن هذا هو الشرک الاکبر) ص 102 (باب تفسیر التوحید و شهاده أن لا اله الاالله) و کشف الارتیاب ص 106، سطر آخر.
[7] ـ در مفردات گویند: عبودیت اظهار تذلّل و عبادت غایت تذلّل است و از عبودیت أبلغ می باشد.
در مجمع البحرین فرموده: (العباده هی غایه الخضوع و التدلّل) و راهی را که با رفتن هموار شده گویند: (طریق معَبّد) برده را به واسطه ذلّت و انقیادش عبد گویند.
در صحاح گفته (اصل العبودیه الخضوع و الذلّ. . و العبادَه الطاعه)
عبارت قاموس چنین است (العبودیه و العُبُودَه و العباده: الطاعه) در اقراب الموارد آمده (العباده: و نهایه التعظیم لله تعالی).
معنای جامع این کلمه همان تذلّل و اطاعت است مثل (یا اَبَتِ لا تعبدُ الشیطان) مریم / 44، پدرم شیطان را اطاعت مکن. (و جعل منهم القرده و الخنازیر و عبد الطاغوت) مائده/60، یعنی طغیانگر را اطاعت کرد.
درباره خداوند دو جور عبادت داریم: یکی اطاعت از فرامین او. .. دیگری تذلّلی است توأم با تقدیس یعنی بنده نهایت خضوع و ذلّت را در برابر حق اظهار می دارد و در عین حال او را از تمام نقائص پاک و بتمام کمالات دارا میداند.قاموس قرآن، سید علی اکبر قرشی، ج 4
[8] ـ و فی المعجم العربی الحدیث (لاروس) (الشِّّرک: الاسم من شَرِکو اَشرک-: المشارک: الاعتقاد بتعدّدالالهه: النصیب ج اشراک. ..، ص 707
و فی اقرب الموارد ( اَشرک با لله: جعل له شریکاَ فهو مشرک و مشرکی و الاسم الشرک و ـ النعل: جعل لها شرکا و ـ فلانا فی امره: جعله شریکاَ له فیه...
قاموس قرآن ـ شرک (بکسر شین) اسم است یعنی عمل شرک چنانکه در صحاح و قاموس و اقرب آمده است و نیز بمعنی شریک و نصیب آمده و آن را در آیه ( أَم لَهُم شرک فی السَّموات. .. )
فاطر /40، احقاف/4 نصیب و بهره گفته اند.
( یا بنی لا تشرک با لله انّ الشرک لظلم عظیم ) لقمان / 13، یعنی شرک ظلم بزرگی است مشرک کسی است که برای خدا شریک قرار بدهد چنین شخصی قابل آمرزش نیست مگر آنکه در دنیا توبه کند ان الله لا یغفر ان یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء نساء 48 و 116
[9] ـ فی الرساله الاولی ( انواع التوحید ) من مجموعه التوحید: « و أهل زمانن هذا یشرکون فی الشدّه و فی الرخاء کذلک و الله أعلم. .. فان قیل: فما أنواع العباده التی لا تصلح الا لله؟ قلت: من أنواعها الدعاء و الاستعانه و الاستغاثه و ذبح القربان و النذر و الخوف و الرجاء و التوکل و الانابه و المحبّه و الخشیه و الرغبه و الرهبه و التألّه و الرکوع و السجود و الخشوع و التذلل و التعظیم الذی هو من خصائص الالهیه و دلیل الدعاء. .. ص 22 و 23
[10] ـ المائده / 54
[11] ـ الاسراء / 24
[12] ـ تحف العقول، تحقیق علی اکبر غفاری، موسسه النشر الاسلامی، صفحه 270 و بحار الانوار، کتاب العشره، 71/9
[13] ـ توسل ( مصدر ) به وسیله چیزی به کسی نزدیکی جستن، وسیله قرار دادن، دست به دامن شدن
[14] ـ پروردگارا به حق پیغمبرت از تو من می خواهم. ..
[15] ـ الکهف 102.
[16] ـ البقره 255.
[17] ـ الکهف 102.
[18] ـ الانبیاء 28.
[19] ـ الهدیه السنیه، ص 5.
[20] ـ الهدیه السنیه، ص 18.
[21] ـ الهدیة السنیة، ص 5.
[22] ـ الکهف 102. آیا کافران گمان کردند می توانند بندگان مرا به جای من اولیای خود انتخاب کنند.»
[23] ـ البقره 255. «کیست که در نزد او، جز به فرمان او شفاعت کند؟!»
[24] ـ بخاری آن را نقل کرده. صحیح البخاری، کتاب الانبیاء، حدیث الغار، ح 1، 5/5، ناشر دار القلم.
[25] ـالهدیة السنیة، ص 19.
[26] ـ صحیح جامع ترمذی، کتاب جامع الدعوات ـ باب 7 عن عثمان بن حنیف، 3/182 و مستدرک علی الصحیحین ـ کتاب الدعاء و تکبیر و التهلیل، 1/519 و 1/527، ذیل کتاب صلوة التطوع، 1/313 و سنن ابن ماجه کتاب اقامة الصلاة و السنة فیها ـ باب ما جاء فی الصلاة الحاجة ح 1385، 1/441 و ایضاً مسند احمد بن حنبل ـ مسند الشامیین حدیث عثمان بن حنیف، 4/138 و ایضاً الترغیب و الترهیب من الحدیث الشریف ـ للمنذری کتاب النوافل ـ باب الترغیب فی صلاة الحاجة و دعائها، 1/473 در انتهاء روایت نقل می کند «فرجع و قد کشف الله عن بصره».
[27] ـ الغافر 60. «مرا بخوانید تا دعای شما اجابت کنم.».
[28] ـ الروم 47. «قبل از تو پیامبرانی به سوی قومشان فرستادیم،. .. و همواره یاری مومنان حقی است بر ما»
[29] ـ المستدرک علی الصحیحین، کتاب تواریخ المتقدمین من النبیاء و المرسلین، ح 238، 2/615.
[30] ـ العلل المتناهیه لابن جوزی و التوسّل للألبانی، 102 به نقل از موسوعة اطراف الحدیث النبوی.
[31] ـ سنن ابن ماجه، ابواب المساجد و الجماعات ـ باب المشی الی الصلوه، ح 778، 1/256.
[32] ـ صحیح البخاری، کتاب الاستسقاء، باب 640، سؤال الناس الامام الاستسقاء اذا قحطوا، ح 947، 2/453، طبع دار القلم
[33] - نساء / 64
[34] - یوسف / 97و98
[35] - صحیح البخاری، کتاب الدعوات، باب 728، دعوة النبی صلی الله علیه و سلم لخادمه، ح1213، 8/431 و نیز همین کتاب باب 750 – الدعاء بکثرة المال مع البرکة، ح 1247،8/441
[36]- الزمر/ 42.
[37] - المؤمنون / 99 و 100.
[38]- البقره/ 154.
[39] - آل عمران / 169.
[40]- المؤمن (غافر)/ 46.
[41]- صحیح البخاری، کتاب المغازی، باب قتل ابی جهل، 5/167، ح 475، ناشر دار القلم بیروت، 1407.
[42]- صحیح البخاری، کتاب الجنائز، باب المیت یسمع خفق النعال، ح 1248، 2/568، دار القلم بیروت – 1407.
[43] - صحیح البخاری، کتاب الجنائز، باب حمل الرجال الجنازة دون النساء، ح 1226، 2/560..
[44]- صحیح البخاری، کتاب الجنائز، باب ما جاء فی عذاب القبر، ح 1278، 2/583..
[45]- صحیح البخاری، کتاب الجنائز، باب البکاء عند المریض، ح 1217، 2/557.- ذکر این حدیث توسط استاد به معنای درست بودن مضمون آن نیست؛ چراکه گریه بر میت بدون اشکال است، مگر گریه ای که از حد خارج شود و حالت جزع واعتراض داشته باشد. غرض استاد از ذکر این حدیث این است که بر اساس مدراک عامه، میت از حال دیگران مطلع می شود.
[46]- الفروع من الکافی، کتاب الجنائز، باب زیارة القبور، ح 1، 3/228.
[47]- الفروع من الکافی کتاب الجنائز، باب زیارة القبور، ح 4، 3/228.
[48]- الفروع من الکافی کتاب الجنائز، باب زیارة القبور، ح 10، 3/229 – 230.
[49] - نمل 38/39/40
[50] - نمل 15/16
[51] - الدّر المنثور، ذیل آیه ی سوره نمل،5/193.
[52] - الاصول من الکافی، کتاب الحجة باب « انه لم یجمع القرآن کله الّا الأئمة علیهم السلام و انّهم یعملون علمه کله»، ح 5، 1/229
[53]- الاصول من الکافی، کتاب الحجة، باب « ما اعطی الأئمة علیهم السلام من اسم الله الاعظم»، ح1،1/230.
[54] - مدرک پیشین، ح2.
[55] - بحار الانوار،تاریخ الامام محمّد الباقر علیه السلام باب معجزاته و معالی اموره و غرائب شأنه صلوات الله علیه، ح 23، 46/240.
[56] -1و2و3و4 از زیارت جامعه کبیره مفاتیح الجنان به نقل از شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه و عیون اخبار الرضا علیه السلام.
[57] - هر چیزی برای شما رام است.
[58] ـ چون از گناهانم بگذرید و ببخشید و شفیع من باشید.
[59] ـ هر کس به شما چنگ زند، به خدا چنگ زده است.
[60] ـ زیرا او به قبور شما پناهنده است.
[61] - بحار 97/308- شفاء الصدور فی شرح زیارت العاشور پاورقی ص 90

منبع: پایگاه پژوهشی تخصصی وهابیت شناسی



  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام