اطلس > مفاهیم و مبانی > حقیقت و مجاز

حقیقت و مجاز

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۱۳ تعداد بازدید: 1497

انکار مجاز از جمله مسائل مورد قبول سلفیان است. در این میان ابن‌تیمیه و ابن‌قیم، بیشترین تلاش را در تثبیت این نظریه داشته‌اند. سلفیان معاصر نیز به تقویت و توجیه این نظریه پرداخته‌اند. انگیزه‌ای که سلفیان را به این مبنا وا‌داشته، این است که در صورت اثبات مجاز در قرآن، راه برای تأویل صفات الهی هموار می‌شود.



حقیقت و مجاز در لغت و اصطلاح

حقیقت در لغت از ماده «حقق» به معنای امر ثابت غیرقابل‌انکار است[1] اما در اصطلاح حقیقت لغوی به معنای لفظی است که در معنای موضوع له خود استعمال شده باشد.[2] مانند این‌که گفته شود: «رایت اسدا» که لفظ «اسد» در معنای حقیقی خود که شیر بیشه باشد؛ استعمال شده است.

مجاز در لغت به معنای عبور و گذشتن است[3] و در اصطلاح به معنای، استعمال لفظ در غیر معنای موضوع له خود، به همراه قرینه‌ است.[4] در مجاز نیاز به ارتباط بین معنای حقیقی و مجازی است.

  1. اگر رابطه، مشابهت باشد به آن استعاره می‎گویند مانند استعمال لفظ «الاسد» در «الرجل الشجاع».
  2. اگر رابطه، غیر مشابهت باشد مانند استعمال لفظ «الید» در نعمت، به آن مجاز مرسل می‌گویند.[5]

قسم دیگری از مجاز نیز به مجاز عقلی معروف است و آن در جایی است که فعل یا آنچه در معنای فعل است مانند اسم فاعل، به غیر آنچه به آن مربوط است اسناد داده شود مانند: «بنی الامیر المدینه» در این مثال، ساختن که فعل عُمال و کارگران است به امیر نسبت داده‌شده است زیرا امیر امر کننده به بنای ساختمان هست.[6]

کلام سلفیه در مورد مجاز

ابن تیمیه معتقد است؛ تقسیم الفاظ به حقیقت و مجاز در کلام متأخران و بعد از سپری شدن قرون ثلاثه رواج یافته است و هیچ‌یک از صحابه و تابعین و ائمه دین و ائمه لغت از آن در کلام خود استفاده نکرده‌اند است.[7]

محمدامین شنقیطی سلفی کتاب «منع جواز المجاز» را در نقد مجاز نگاشته و معتقد است توسل به مجاز برای نفی صفات الهی هست درحالی‌که نفی آنچه در قرآن و سنت آمده محال است او معتقد است هر آنچه در قرآن آمده حقیقت است.[8] وی در ادامه با اثبات اسلوب، منکر وقوع مجاز در لغت و قرآن می شود. [9]

سلفیان معاصر مانند ابن عثیمین نیز با این که به تقسیمات مجاز اشاره کرده است اما به پیروی از ابن تیمیه منکر مجاز است. [10]

عبدالعزیز بن باز نیز در این مسئله، معتقد است آنچه به اسم مجاز معروف است در واقع از باب توسعه در لغت عرب بوده است. وی می‌گوید در آیه شریفه «وَاسْأَلِ الْقَرْیةَ» معنای این سخن سؤال از اهل قریه است و این از عادت عرب در اطلاق قریه بر اهلش است.[11]

ادله‌ی قائلین وجود مجاز در قرآن

  1. دلیل وجود مجاز در قرآن این است که خداوند متعال با زبان عربی انسان‌ها را مخاطب قرار داده است به همین سبب سزاور است که مردم را با آنچه در نزد ایشان متداول است مورد خطاب قرار دهد یکی از این شیوه ها، استفاده از مجاز است.[12]
  2. علما گفته اند بهترین دلیل بر وقوع هر چیزی وجود آن است. با رجوع به قرآن به روشنی پی به وجود مجاز در قرآن پی می بریم. [13]

نمونه هایی از مجاز در قرآن

 در این آیه شریفه که می‌فرماید: «فَأُمُّهُ هاوِیةٌ»[14] آیه مجازاً به هاویه که نام جهنم است اطلاق مادر کرده است و این می‌رساند که در جهنم، آتش مانند مادر که تمامی امورات فرزندش را بر عهده می‌گیرد؛ کافران را در آغوش می‌گیرد. یا در این آیه شریفه«نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ»[15] که قرآن مجازاً به زنان اطلاق زمین کشاورزی می‌کند به این سبب است که بگوید همان‌گونه که با زمین کشاورزی خود رفتار می‌کنید و هر آنچه در زمین خود بکارید برداشت می‌کنید؛ زنان شما نیز مانند زمین کشاورزی هستند. یا این آیه شریفه:«وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ»[16] بال داشتن در حقیقت برای پرندگان است ولی در این آیه برای ذل که به معنای «خضوع» است به‌کاررفته است. سیوطی می‌گوید عزالدین بن عبدالسلام کتابی در این مورد تدوین کرده که من آن را تلخیص کرده و به «مجاز الفرسان الی مجاز القرآن» نام‌گذاری کردم.[17]

توجیهات سلفیه نسبت به وجود مجاز

ابن‌تیمیه آن آیات قرآنی که ادعای مجاز در آن‌ها شده را از باب اشتراک معنوی توجیه می‌کند. مانند این آیه شریفه «فَأَذَاقَهَا اللهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ»[18] ابن‌‌‌تیمیه در ابتدا قول کسانی را می‌آورد که می‌گویند: «الذوق» حقیقت در چشیدن با دهان است و «اللباس» حقیقت در آنچه بدن را می‌پوشاند و این دو کلمه به‌صورت استعاره به‌کاررفته است و آن را نفی می کند بعدازاین وی می‌گوید: خلیل که یکی از لغویون است گفته: «الذوق» در لغت عرب وجود طعم چیزها است و به آیاتی از قرآن در این مورد اشاره می‌کند و بعدازاین نتیجه می‌گیرد که لفظ «الذوق» در هر آنچه احساس می‌شود؛ استعمال شده و ادعای این‌که این لفظ تنها در آنچه با دهان چشیده می‌شود  باطل است. وی در مورد لباس نیز همین‌گونه برخورد کرده است و قائل به اشتراک معنوی در این مورد شده است.[19]

ابن تیمیه معتقد است مثال‌هایی از قبیل «وَاسْأَلِ الْقَرْیه»[20] «قریه» هم آبادی و هم ساکنان آن را دربر می‌گیرد و نیازی نیست که کلمه «اهل» در تقدیر گرفته شود.[21]

محمدامین شنقیطی می‌گوید هر آنچه قائلین به مجاز به آن مجاز می‌گویند، اسلوبی از اسالیب لغت عربی است. یکی از اسلوب‌های لغت عربی آن است که مثلاً «أسد» به هنگام اطلاق و نبودن قید، به حیوان درنده منصرف می‌شود و یکی دیگر از اسلوب‌های لغت عربی کاربرد «أسد» برای مرد شجاع است در زمانی که همراه با قیدی باشد که بر آن معنا دلالت کند.[22]

نتیجه این که ابن تیمیه در توجیه مجاز معتقد به اشتراک معنوی الفاظ در معانی شد. عبد العزیز بن باز معتقد به توسعه در کلام عرب و شنقیطی معتقد به اسلوب شد که همگی بیان دیگری از اعتراف به مسأله مجاز است. حتی برخی از معاصرین سلفیه مجاز در قرآن و غیر آیات صفات را پذیرفته اند و تصریح می‌کنند که نزاع در مسأله مجاز لفظی است.[23]از جمله معروفترین علمای سلفیه که قائل به لفظی بودن نزاع بین قبول و رد مجاز است؛ عبد العزیز بن باز است.[24]

 

فهرست منابع

      

  1. قرآن کریم.
  2. ابن باز، عبدالعزیز، مجموع الفتاوى، اشرف على جمعه وطبعه: محمد بن سعد الشویعر.
  3. ابن تیمیة، الإیمان، تحقیق: محمدناصر الدین الألبانی، ناشر: المكتب الإسلامی، عمان، أردن، چاپ: پنجم، 1416هـ .
  4. ابن تیمیه، مجموع الفتاوى، تحقیق: عبدالرحمن بن محمد بن قاسم، ناشر: مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشریف، مدینة، 1416هـ .
  5. ابن عثیمین، محمد بن صالح، الأصول من علم الأصول، ناشر: دار ابن‌‌‌الجوزی، ریاض، 1426هـ .
  6. ابن منظور، محمّد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، چاپ سوّم، 1414 هـ.
  7. بخاری، علاءالدین، كشف الأسرار شرح أصول البزدوی، ناشر: دار الكتاب الإسلامی، بی جا، بی تا.
  8. تفتازانی، سعد الدین، مختصر المعانی ، ناشر: دار الفكر، بیروت.بی تا.
  9. زركشی، محمّد بن عبد الله، البحر المحیط فی أصول الفقه، دار الكتبی، چاپ: اول، 1414هـ .
  10. نجم الدین، سلیمان بن عبد القوی، شرح مختصر الروضة، تحقیق: عبدالله بن عبد المحسن التركی، ناشر: مؤسسة الرسالة، چاپ : اول، 1407 هـ .
  11. سیوطی، جلال الدین، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد أبو الفضل إبراهیم، ناشر: الهیئة المصریة العامة للكتاب، چاپ: 1394هـ.
  12. شنقیطی، محمد الأمین، منع جواز المجاز فی المنزل للتعبد والإعجاز، تحقیق: من مطبوعات مجمع الفقه الإسلامی، ناشر: دار عالم الفوائد للنشر والتوزیع، جده .
  13. عبد العظیم المطعنی، المجاز فی اللغه و القرآن بین الاجازه و المنع، مکتبه وهبه، قاهره.
  14. محمَّد بن حسین بن حسن الجیزانی، معالم أصول الفقه عند أهل السنة والجماعة، الناشر: دار ابن‌‌‌الجوزی، چاپ: پنجم، 1427 هـ.

پی نوشت:



[1] . ابن منظور، لسان العرب، ج10،ص49.

[2] . تفتازانی، سعد الدین، مختصر المعانی، ص215.

[3] .ابن منظور، لسان العرب، ج5، ص326.

[4] . علاء الدین البخاری الحنفی، كشف الأسرار شرح أصول البزدوی، ج1، ص62.

[5] . تفتازانی، مختصر المعانی، ص219.

[6] . تفتازانی، مختصر المعانی، ص218-226.

[7] . ابن تیمیة، الإیمان، ص73-74.

[8] . شنقیطی، محمد الأمین، منع جواز المجاز ، ص3.

[9] .همو، همان، ص5.

[10] . ابن عثیمین، محمد بن صالح، الأصول من علم الأصول، ص22-19.

[11] . ابن باز، عبد العزیز، مجموع فتاوى، ج4،ص383.

.[12] زركشی، محمّد، البحر المحیط فی أصول الفقه، ج3، ص48.

[13] . سلیمان بن عبد القوی، شرح مختصر الروضة، ج2، ص28.

[14] . سوره قارعه (101) آیه 9.

[15]. سوره بقره (2) آیه 223.

[16] . سوره اسراء (17) آیه 24.

[17] . سیوطی، الإتقان فی علوم القرآن، ج3، ص120.

[18] . سوره نحل (16) آیه 112.

[19] .ابن تیمیه، الایمان، ص 91-92.

[20] . سوره یوسف (12) آیه 82 .

[21] . ابن تیمیه، الایمان، ص94.

[22] . شنقیطی، محمد الأمین، منع جواز المجاز، ص5.

[23] . جیزانی، محمَّد بنْ حسَین، معالم أصول الفقه، ص111-115.

[24] . عبد العظیم المطعنی، المجاز فی اللغه و القرآن بین الاجازه و المنع، مقدمه کتاب.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

هجرت

مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

دعا در کنار قبور

آل الشیخ

اسلام در نظر فقهای فریقین

تقلید در دیدگاه سلفی‌های تکفیری

سلفیه جهادی

انقطاع عمل بعد از موت

حیات برزخی

ظاهر گرایی از دیدگاه سلفیها

اسلام در قرآن و روایات

تأویل از دیدگاه سلفیها

تشبه به کفار

گریه و عزاداری

دموکراسی

ولاء و براء

إرهاب

سفر برای زیارت قبور اولیای الهی

استغاثه به ارواح اولیای الهی

زیارت قبور برای زنان

دار الاسلام

دموکراسی

بنا بر قبور

تسمیه به «عبد» و «غلام»

سنت و بدعت

ترور (فتک و اغتیال)

آخر الزمان

سوگند به غیر خدا

نذر و ذبح برای غیر خدا

احتفال

امت

جماعت

معذوریت جاهل (عذر به جهل)

خروج بر حکام مسلمان (1)

دار الکفر و دار الحرب

دشمن نزدیک و دور

خروج بر حاکم مسلمان (2)

تکفیر مطلق و معین

حقیقت و مجاز

حکم بغیر ما انزل الله

تأویل در اصول

طلب شفاعت از اولیای خدا

مانعیت تأویل

سلطه غیبی (ولایت تکوینی)

موانع تکفیر

نواقض الاسلام (2)

مفهوم و مراحل شرک

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

تكفير در نگاه انديشمندان اسلامى

سلفیان و توحید

توحید و شرک

تعریف جهاد نزد علمای اسلام

دولت در اندیشه اسلامی معاصر

عقل از دیدگاه وهابیت

عملیات انتحاری دراسلام  

اسلام و ايمان

عدو قریب و بعید

توسل

تکفیر اهل قبله

نقد و بررسی دیدگاه سلفی جهاد درباره رومیه

پرچمهای سیاه گروه های تکفیری

تبرک

کفر در لغت و اصطلاح

استشهادی

معنای اسلام و ایمان

عدو قریب و بعید

دابق

جهاد در نظر شیعه و سنی

سماع موتی

استعانت از کفار در جهاد

عبادت از منظر سلفی ها

توحید و شرک از منظر سلفیان

سب صحابه

مفهوم شناسی جهاد از نگاه سلفیه

جاهلیت

نکایه، انهاک، ادارة التوحش

مبانی فکر سلفیه