اطلس > جریان ها > دورنمائی از مکتب دیویند (1)

دورنمائی از مکتب دیویند (1)

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۱۲ تعداد بازدید: 427

«دیوبندیه» مکتبی است که در قرن دوازده هجری توسط تعدادی از علمای حنفی در شبه قاره هند بر اساس فکر شاه ولی الله دهلوی در روستای دیوبند به وجود آمد.



نویسنده: ملا موسی میبدی

«دیوبندیه» مکتبی است که در قرن دوازده هجری توسط تعدادی از علمای حنفی در شبه قاره هند بر اساس فکر شاه ولی الله دهلوی در روستای دیوبند[1] به وجود آمد.[2] علمای دارالعلوم دیوبند در فقه مقلّد ابوحنیفه و در معتقدات و کلام تابع ابومنصور ماتریدی و ابوالحسن اشعری بوده؛ نگاه مثبتی به طرق تصوّف اعم از نقشبندیه، چشتیه، قادریه یا سهروردیه دارند و تحت تاثیر ابن تیمیه برخی از اعمال مسلمانان را بدعت و شرک می دانند.[3] به نظر دیوبندیان هر فردی، آراء و افکار خود را از  مجدّد الف ثانی احمد سرهندی و شاه ولی الله دهلوی اخذ کند و این تفکّرات را با اندیشه مؤسّسین جامعه دارالعلوم دیوبند متّصل بداند، در زمره علمای دیوبندی به شمار می­رود؛ گرچه در خارج از شبه قاره هند به امور دینی، سیاسی و یا اجتماعی اشتغال داشته باشد.[4] دیوبندیه با تاثیرپذیری از شاه ولی الله دهلوی عزاداری و بناء بر قبور را بدعت و استغاثه و نذر برای ارواح اولیاء الهی را شرک می دانند و اگرچه گرایشات صوفیانه دارند اما برخی از اعمال صوفیان را شرک و بدعت می دانند.

بعد از فروپاشی امپراطوری عثمانی و راه اندازی جنبش خلافت در هند در سال 1926 میلادی، شیخ محمد الیاس کاندهلوی از فارغ التحصیلان دیوبند با تاسیس سازمان جماعت تبلیغ، گسترش تفکر و مکتب دیوبند را دوصد چندان کرد و تفکر دیوبندیه در سراسر جهان گسترش یافت. این تفکر در حدود هفتاد سال پیش وارد ایران شد و امروزه بسیاری از مولوی های شرق ایران از فارغ التحصیلان مکتب دیوبند بوده و به گسترش این فکر کمک می کنند.

در کنار گروه های معتدل و ضد تکفیری دیوبند، برخی از فارغ التحصیلان افراطی این مکتب، به تاسیس گروه هائی پرداختند که امروزه از مهم ترین جریان های تکفیری جهان اسلام هستند. سپاه صحابه، لشگر جهنگوی، لشگر طیبه و طالبان افغانستان و پاکستان از این دسته می باشند که همگی در مدارس دیوبند تحصیل کرده و به گسترش تکفیر و افراط در جهان اسلام علی الخصوص در شرق جهان اسلام دامن می زنند. آنچه در پی می آید مختصری در تاریخ پیدایش، تطورات، عقائد و افکار دیوبندیان است.

از مهم ترین افرادی که تاثیر فراوانی بر تفکر دیوبندیه نهاده است، احمد فاروقی سرهندی از فقیهان حنفی ماتریدی نقشبندی (م1034ق) بود[5] که در نزد نقشبندیان به امام ربانی معروف است. به علّت ادعای مبارزه با بدعتهای اهل زمانه خود به مجدد الف ثانی یعنی تجدید کننده دین اسلام در هزاره دوّم معروف گشت.

شیخ احمد با تصوّف مخالفتی نداشت، امّا افراط در کارهای صوفیانه و دوری از شریعت را برای تصوف آفت می­دانست. او قائل بود طریقت و حقیقت خادمان شریعت اند[6]. وی طریقه نقشبندیه را به خاطر التزام بیشترش به شریعت اسلامی ستایش میکرد و ممنوعیت استماع غنا و حضور در مجلس رقص صوفیان در طریقه نقشبندیه را نشانی از التزام آن به شرع می­دانست.[7]

بعد از سرهندی شاگردانش روش استاد را ادامه دادند. شیخ محمّد معصوم فرزند احمد سرهندی، استاد و معلم اورنگ زیب شد و او را بر اساس مدرسه فکری سرهندی تربیت کرد.  اورنگ زیب در سال 1069ق به تخت سلطنت رسید که بسیار متعصّب و سخت گیر بود. عدم تحمل دیگران و مقابله با آنچه به زعم سرهندی بدعت بود و تضییق بر هندوان از کارهای تفرقه انگیز اورنگ زیب بود. وی جزیه را برای هندوان اجباری ساخت. تا آنجا که توانست هندوها را از سمتهای دولتی برکنار کرد. هزاران معبد هندو و بسیاری از بناهای زیبای قدیمی را ویران ساخت.[8] جشن عید نوروز اهل فارس را باطل اعلام کرد و از ورود شیعیان به هندوستان ممانعت کرد.[9] به دستور اورنگ زیب کتاب «الفتاوی الهندیة» به عنوان مبنای قوانین کشور نگارش یافت و بدین صورت تفکر احمد سرهندی در هند عملی شد و تفرقه و عداوت را در میان مسلمانان و هندوان و مذاهب مختلف ایجاد کرد.[10]

 

بعد از وفات احمد سرهندی و چهار سال قبل از فوت اورنگ زیب، شاه ولی الله دهلوی در سال 1114 هـ و در شهر دهلی به دنیا آمد[11]. دهلوی با گذراندن دروس مقدّماتی، حدود دوازده سال نزد شيخ محمد أفضل سيالكوتی به فراگیری علم حدیث همّت گذاشت، تا اینکه در سال 1143ق عازم حجاز گشت. شاه ولی الله دهلوی در حجاز با تلمذ نزد برخی از علماء همچون محمّد بن ابراهیم کردی، شیخ محمّد حیات سندی استاد ابن عبد الوهّاب[12] و شیخ ابراهیم کورانی با آثار ابن تیمیه و ابن قیم آشنا شد و از آراء و اندیشههای آنها تأثیر پذیرفت.[13]

دهلوی بعد از بازگشتش به دهلی، مدرسه رحیمیه را جهت اهتمام به علوم حدیث و گسترش تفکر ابن تیمیه تأسیس می­کند که از معروفترین دانش آموختگان این مدرسه فرزندش شاه عبد العزیز دهلوی است[14].

با نظریه پردازی دهلوی و تلاش شاگردان و نوادگان دهلوی رویکرد حدیث گرایی در شبه قاره هند نهادینه گشت و کتب دهلوی در دیار هند نقش محوری را ایفا کرد[15]، گرایش به حدیث در شبه قاره به حدّی گسترش یافت که گوی سبقت را کم کم از مناطق دیگر جهان اسلام ربود. طبق گفته رشید رضا در قرن چهاردهم یعنی در زمانی که حدیث گرایی در مناطق مصر و شام و عراق و حجاز در افول خود به سر میبرد وضعیت به گونهای شد که با عنایت و تلاش علمای هند رویکرد حدیث گرایی در آن دیار در رونق بود[16].

دهلوی همانند ابن تیمیه مسلمانان زمان خود را با مشرکین زمان پیامبر مقایسه کرده و با بسیاری از اعمال مسلمین را به خاطر اینکه با توحید عبادی سازگار نیست مقابله کرد[17]، و بسیاری از اعمال صوفیان و مردم عوام، همچون استغاثه و توسل و تبرک را شرک‌آمیز خواند و مردم دوران خود را به خاطر اینکه از مردگان طلب حوائج میکنند نکوهش کرده و با کفر آمیز خواندن این کار، احتراز از اینگونه اعمال را واجب دانست[18].

با بررسی آراء و نظریات دهلوی می توان فهمید که تأثیر او از ابن تیمیه بسیار زیاد بوده، بطوریکه این رویه تا قبل از او در شبه قاره مانندی نداشت. این تأثیر پذیری به حدّی است که میتوان شاه ولی الله دهلوی را مروّج تفکّر ابن تیمیه در شبه قاره هند دانست.

 

 پی نوشت:



[1]. امروزه دیوبند شهری است در ایالت اوترابرادیش که به خاطر وجود جامعه اسلامی «دارالعلوم» در این شهر مشهور گشته است.

[2]. سید طالب الرحمن، الدیوبندیة تعریفها عقائدها، ص21.

[3]. خليل أحمد سهانپوري، المهنّد علی المفنّد، ص34-33.

[4]. ر.ک: محمّد طيّب، علماء ديوبند عقيدة ومنهجا، ص73-69.

[5]. سیّد بن حسین العفّانی، زهر البساتین من مواقف العلماء والربانیین، ج1، ص84.

[6][6]. احمد سرهندی، مکتوبات امام ربانی، ج1، ص54.

[7] . همان، ج1، ص310.

[8]. جواهر لعل نهرو، نگاهی به تاریخ جهان، ج1، ص 613 و 615.

[9]. احمد محمود ساداتی، تاريخ المسلمين في شبه القارة الهندية وحضارتهم، ج2، ص214.

[10]. ابوالحسن ندوی، محاضرات إسلامیة في الفکر والدعوة، ص387-385؛ همو، الدعوة والدعاة مسئولیة وتاریخ، ص37-35.

[11] . ابو الأعلی مودودی، موجز تاریخ تجدید الدین واحیائه وواقع المسلمین وسبیل النهوض بهم، ص101.

[12]. سیّد بن حسین عفّانی، زهر البساتین من مواقف العلماء والربانیین، ج2 ص106.

[13]. عبد الرحمن بن عبد الجبار فريوائي، «شيخ الإسلام ابن تيمية علومه ومعارفه ودعوته في شبه القارة الهندية»، مجلة البحوث الإسلامية، ج42، ص165.

[14]. جمیل عبد الله محمد المصری، حاضر العالم الإسلامي وقضاياه المعاصرة، ج2، ص423.

[15] . كتانی، محمّد عبد الحیّ، فهرس الفهارس والأثبات ومعجم المعاجم والمشيخات والمسلسلات، ج1، ص178.

[16]. رشید رضا، مجلة المنار، ج34، ص290.

[17] . شاه ولی الله دهلوی، حجّة الله البالغة، ج1، ص116.

[18]. همو، الخیر الکثیر، ص105.


برگرفته از کتابچه دیوبندیه

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

ظهور و انحطاط انصار الشریعة در لیبی

شبکه حقانی (2)

طالبان پاکستان

گردان های عبدالله عزام

طالبان

سپاه صحابه(2)

جیش محمد

جنبش اسلامی ترکستان شرقی

انصار الشریعه یمن

سلفیت سنتی(وهابی) در یمن

التوحید و الجهاد فی ارض الکنانه (توحید و جهاد در مصر)

لواء التوحید

جنبش نورالدین زنکی

جنبش انصار الدین مالی

اخوان المسلمین اردن

عمليات درع الفرات

اخوان المسلمين يمن

جیش الحر السوری

حرکه احرار الشام الاسلامیه

المرابطون (مالی)

القاعده فی بلاد المغرب الاسلامی

انصار الشریعه تونس

جیش احرار الشام

جنبش حسم «حرکة سواعد مصر»

جماعت اسلامی اندونزی

الشباب المجاهدین

هیئه تحریر الشام

جماعة المسلمين في بلاد الشام

جیش محمد فی بلاد الشام

سرایا مروان حدید

جماعت انصار بیت المقدس

جنبش انصار الشریعه لیبی

کتیبه صقور العز

اجناد القوقاز

التکفیر و الهجره

جند الاقصی

حرکه الفجر الاسلامیه

حرکه شام الاسلام

جیش المهاجرین و الانصار                                          

الکتبیه الخضراء

احرار الشام

تحریر الشام

آل شیخ

القاعده عراق

دیوبندیه در پاکستان

تقابل دیوبندیه با جریان ها و مذاهب دیگر

اندیشه های طیف حیاتی جریان دیوبندیه

اندیشه های گرایش «مماتی» جریان دیوبندیه

امارت اسلامی قفقاز

دورنمائی از مکتب دیویند (2)

دورنمائی از مکتب دیویند (1)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جريان نوسلفي‌ها

داعش 2017/دگرگونی ها و تاکتیک ها

گروهک تروریستی ـ تکفیری جندالله

آشنایی با گروهک تررویستی جندالشیطان

گروه تکفیری ریاض الصالحین

حدادیه

سازمان جماعة التبلیغ

النهضه تونس؛ از «حرکت» تا «حزب»

وهابیت تکفیری (دوران تاسیس و تثبیت)

قبیله انحراف

تحریک نفاذ شریعت محمدی

سلفیه درباری

جیش محمد

حرکت النهضه تونس

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

شباب محمد (آکادمی ارتش)

گونه شناسی جریان های فکری و جنبش های اسلامگرا

احزاب سلفی در مصر

گروه طالبان

شبکه ی حقانی (1)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره سوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره دوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار(دوره اول)

جريان نوسلفي‌ها در دوران معاصر (2)

اخوان المسلمین سوریه

القاعده در تانزانیا

القاعده در کنیا

جماعت تبلیغ

سلفی گری در شبه قاره هند

جریان شناسی جماعت التبلیغ و الدعوه

دیوبندیه، بریلویه و رابطه آنها با وهابیت

جریان های تکفیری عراق

حزب التحریر ازبکستان

سلفی گری در پاکستان

جريان های سلفی در تونس

جماعت اخوان المسلمین: ریشه ها و روندها

سازمان القاعده

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

بوکوحرام

خلافت داعش، موافقان و مخالفان

لشکر طیبه

اخوان المسلمين و شيعه (بخش دوم)

اخوان المسلمين و شيعه (بخش اول)

گروههای تروریستی در آفریقا

حرکت المجاهدین

سیر شکل گیری جریان دیوبندیه در شبه قاره هند

گروههای تروریستی در آفریقا

حزب التحریر: آسیب ها وتحریف ها

آشنایی با داعش

سپاه صحابه

طالبان

لشگر جهنگوی

اخوان‌المسلمین امارات؛ پیوندی دیرهنگام

اخوان المسلمین عربستان؛ زندگی گیاهی

اخوان اصیل (حسن البناء)؛ جریانی در رؤیای اصلاح

اخوان المسلمین قطر؛ حرکتی خزنده

سروریه

حازمیه

اخوان در عربستان

البانیه

جریان جامیة یا عالمان درباری

حرکت جهیمان العتیبی

جریان اخوان‌التوحید

جریان های سلفیه