اطلس > مفاهیم و مبانی > موانع تکفیر

موانع تکفیر

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۱۱ تعداد بازدید: 1293

حکم به کفر و خروج شخصی از اسلام، باید ابتدا بررسی شود که آیا ارتکاب نواقض اسلام از طرف او به سبب عذری صورت گرفته یا خیر؟ بعضی از عذرها مانع از حکم به تکفیر می­شوند و مادامی که آن عذر وجود داشته باشد، نمی­توان حکم به کفر و خروج از اسلام نمود.



حسین قاضی‌زاده

بزرگان وهابیت در مجموع به چهار مانع اصلی برای تکفیر اشاره کرده­اند که عبارت‌اند از این قرارند:

جهل: اولین مانعی که در تکفیر معیّن، مورد اشاره قرار گرفته جهل است. اگر کسی مرتکب عملی شود که ناقض اسلام است، اما به مخالفت آن عمل با اسلام جاهل باشد، همین جهل مانع از تکفیر او می­شود.

در مسئله جهل، مواضع مختلفی بین بزرگان وهابیت وجود دارد، اما آنچه که به طور رسمی در هیئت کبار العلماء بیان شده این است که جهل در مسائل اصول دین پذیرفته نیست،[1] مگر در بلاد غیراسلامی که اساساً کلام خدا و رسول خدا ابلاغ نشده باشد که در این صورت در مسائل اصول دین هم معذور خواهند بود. این معذوریت نه به سبب جهل، بلکه به علت عدم ابلاغ است.[2] بر اساس نظر هیئت کبار، جهل در مسائل فرعی و احکام شرعی، عذر محسوب می‌شود و ارتکاب جاهلانه عمل مخالف با اسلام موجب کفر نمی‌گردد.[3]

خطا: دومین مانعی که در تکفیر معین مورد اشاره قرار گرفته «خطا» است. و اگر کسی عملی را که موجب کفر است از روی خطا انجام دهد نمی­توان او را تکفیر کرد. هیئت کبار العلماء در پاسخ به استفتایی در مورد تکفیر دیگران از روی خطا اعلام کرده است:

مادامی که تکفیر از روی خطا باشد، موجب کفر کسی که حکم به تکفیر کرده نمی‌شود. اگر برای شخص روشن شد که به غلط، مؤمنین را تکفیر کرده و با این حال باز هم بر این عمل اصرار داشت و توبه نکرد، به واسطه حکم به تکفیر غلط خودش محکوم به کفر خواهد بود.[4]

اکراه: سومين مانع تکفیر در بیان بزرگان وهابیت، «اکراه» است؛ به عبارت دیگر اگر از روی اجبار و اکراه، عملی انجام گیرد و یا مطلبی به زبان آید که کفر محسوب می‌شود، حکم به کفر نمی­شود.[5]

آنچه از بیان بزرگان وهابیت در خصوص اکراه بر می­آید، این است که اگر شخص مکروه اصول دین را نیز منکر شود، خدشه‌ای به اسلام او وارد نمی­شود. بر این اساس عذر بودن اکراه، محدود به فروع نیست، برخلاف مسئله جهل که محدود به فروع بود، زیرا بزرگان هیئت کبار از آیه 106 سوره نحل[6] و روایات، معذوریت مکره را به نحو مطلق استفاده کرده­اند.

تأویل: آخرین مانع از موانع تفکیر نزد بزرگان وهابیت، «تأویل» است. موضوع تأویل، موضوعی است که در این مقاله با تفصیل بیشتری به بررسی آن خواهیم پرداخت.

معنای لغوی تأویل

تأویل بر وزن تفعیل، از ماده «أوّل» گرفته شده است. معنای اصلی این ماده، «رجوع» است[7]و تقریباً در تمام مشتقات این کلمه به نوعی وجود دارد.

مجمع البحرین تأویل را به معنای «ارجاع کلام و برگرداندن آن از معنای ظاهری به معنای خفی» آورده است. [8]

صاحب العین نیز تأویل را به «تفسیر کلامی که معانی مختلف دارد» معنا کرده است.[9]

معنای اصطلاحی تأویل

تأويل در اصطلاح معانی متعددی دارد که در مجموع می­توان سه معنای اصطلاحی برای آن در نظر گرفت:[10]

1. تأویل یعنی رجوع به معنای حقیقی، اگرچه آن معنای حقیقی موافق با ظاهر هم باشد؛

2. مراد از تأویل، همان تفسیر است؛

3. تأویل یعنی برگرداندن لفظ از معنای ظاهری به معنایی مخالف ظاهر. این معنا مشتمل بر دو قسم است:[11]

دسته اول: برگرداندن از معنای ظاهری به سبب وجود دلیل.

دسته دوم: برگرداندن از معنای ظاهری بدون وجود دلیل.

از بین معانی مطرح شده، آنچه در بحث موانع تکفیر مقصود است، دسته اول از معنای سوم می­باشد. اما برگرداندن به معنای مخالف ظاهر، بدون هیچ دلیلی، تأویل نیست، بلکه در واقع تکذیب دلیل محسوب می­شود.[12]بنابراین موضع نزاع در بحث مانعیت تأویل، تأویلی است که دلیلی برای آن وجود داشته باشد و ادله مانعیت و معذریت شامل تأویل بی‌دلیل نخواهد بود، لذا در تأویل بدون دلیل، مانعی برای تکفیر معیّن متأوّل وجود ندارد.



[1][1] . الصواب أنه لا يعذر أحد في عدم معرفة أصول الإسلام و قواعده. (هیئة کبار العلماء، فتاوى اللجنة الدائمة، المجموعة الثانیه، ج1، ص419).

[2] ....إلا إذا كان في بلاد غير إسلامية ولم تبلغه الدعوة فيعذر، لعدم البلاغ لا لمجرد الجهل. (همان، ج2، ص51).

[3] . أما المسائل الفرعية التي قد يخفى حكمها، فهذه يعذر فيها بالجهل حتى تقام عليه الحجة، لأحاديث كثيرة وردت في ذلك. (همان، ج1، ص419).

[4] . وبذلك يعلم أن ما قاله هذا الإمام، خطأ محض وغلط عظيم مخالف للأدلة الشرعية من الكتاب والسنة ولإجماع أهل العلم، ولكن لا يكفر بذلك حتى يبين له غلطه، فإن أصر على ذلك ولم يتب حكم بكفره. (همان، ج1، ص403).

[5]. فإذا كان المسلم يعذر في كلمة الكفر إذا كان مكرهاً عليها، فشارب الخمر المكره من باب أولى ... (همان، ج22، ص84).

[6] . (مَن كَفَرَ بِاللّهِ مِن بَعْدِ إيمَانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمَانِ)

عن النبی6: «إن الله تجاوز عن أمتي الخطأ والنسيان وما استكرهوا عليه.»

[7]. محمد بن مكرم، ابن‌منظور، لسان العرب، ج11، ص32؛ فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج5، ص312 و سید علی اکبر قرشی، قاموس قرآن، ج1، ص141.

[8] . التأويل إرجاع الكلام و صرفه عن معناه الظاهري إلى معنى أخفى منه. (فخر الدين طريحى، مجمع البحرين، ج‏5، ص311).

[9]. التأويل. تفسير الكلام الذي تختلف معانيه. (خليل فراهيدى، كتاب العين، ج‏8، ص368).

[10]. ابن­تیمیه، مجموع الفتاوى، ج4، ص68.

[11]. ولكن يؤولها وهذا نوعان ... (محمد ابن‌عثيمين، فتاوى أركان الإسلام، ج1، ص92).

[12]. أن لا يكون له مسوغ في اللغة العربية، فهذا موجب للكفر، لأنه إذا لم يكن له مسوغ صار تكذيباً. (همان).

برگرفته از مقاله «بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل»

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

هجرت

مسجد ساختن بر روی قبور و نماز خواندن در کنار قبور

دعا در کنار قبور

آل الشیخ

اسلام در نظر فقهای فریقین

تقلید در دیدگاه سلفی‌های تکفیری

سلفیه جهادی

انقطاع عمل بعد از موت

حیات برزخی

ظاهر گرایی از دیدگاه سلفیها

اسلام در قرآن و روایات

تأویل از دیدگاه سلفیها

تشبه به کفار

گریه و عزاداری

دموکراسی

ولاء و براء

إرهاب

سفر برای زیارت قبور اولیای الهی

استغاثه به ارواح اولیای الهی

زیارت قبور برای زنان

دار الاسلام

دموکراسی

بنا بر قبور

تسمیه به «عبد» و «غلام»

سنت و بدعت

ترور (فتک و اغتیال)

آخر الزمان

سوگند به غیر خدا

نذر و ذبح برای غیر خدا

احتفال

امت

جماعت

معذوریت جاهل (عذر به جهل)

خروج بر حکام مسلمان (1)

دار الکفر و دار الحرب

دشمن نزدیک و دور

خروج بر حاکم مسلمان (2)

تکفیر مطلق و معین

حقیقت و مجاز

حکم بغیر ما انزل الله

تأویل در اصول

طلب شفاعت از اولیای خدا

مانعیت تأویل

سلطه غیبی (ولایت تکوینی)

موانع تکفیر

نواقض الاسلام (2)

مفهوم و مراحل شرک

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

تكفير در نگاه انديشمندان اسلامى

سلفیان و توحید

توحید و شرک

تعریف جهاد نزد علمای اسلام

دولت در اندیشه اسلامی معاصر

عقل از دیدگاه وهابیت

عملیات انتحاری دراسلام  

اسلام و ايمان

عدو قریب و بعید

توسل

تکفیر اهل قبله

نقد و بررسی دیدگاه سلفی جهاد درباره رومیه

پرچمهای سیاه گروه های تکفیری

تبرک

کفر در لغت و اصطلاح

استشهادی

معنای اسلام و ایمان

عدو قریب و بعید

دابق

جهاد در نظر شیعه و سنی

سماع موتی

استعانت از کفار در جهاد

عبادت از منظر سلفی ها

توحید و شرک از منظر سلفیان

سب صحابه

مفهوم شناسی جهاد از نگاه سلفیه

جاهلیت

نکایه، انهاک، ادارة التوحش

مبانی فکر سلفیه