مقالات > جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد در اندیشه سید قطب

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۱۱ تعداد بازدید: 175

در این پژوهش می‌کوشیم دیدگاه سید قطب را درباره ماهیت جهاد، ضرورت جهاد، ابزار جهاد، و ارتباط میان جهاد و نظام اسلامی بکاویم.




سید قطب جهاد را در براندازی حکومت‌هایی که به قوانین الاهی وقعی نمی‌نهند ضروری می‌دانست. لذا ضمن استفاده از مشروعیت جهاد نظامی، تمام تلاش خود را در ساختن جامعه‌ای بر اساس شریعت اسلامی مصروف داشت و با عضویت در جماعت اخوان‌المسلمین و با تأثیرگذاری بر آن گروه، توانست لقب «پدر جنبش‌های افراطی مسلمانان در سراسر جهان» را از آن خود کند و بر گروه‌های رادیکال جهادی تأثیر فراوانی بگذارد. در این پژوهش می‌کوشیم دیدگاه سید قطب را درباره ماهیت جهاد، ضرورت جهاد، ابزار جهاد، و ارتباط میان جهاد و نظام اسلامی بکاویم.

کلمات کليدي : سید قطب، جهاد، گروه‌های جهادی، اسلام رادیکالی، جامعه اسلامی.

نويسنده : محمدرضا باغبان‌زاده

مقدمه

افکار و اندیشه های سید قطب با تأثیرگذاری بر جنبش های اسلامی مصر و دیگر کشورهای اسلامی، وی را به یکی از شخصیت های مشهور معاصر تبدیل کرده که سازمان ها و گروه های اسلامی را تحریک می کرده است. توجه ویژه سید قطب به جهاد و به دنبال آن به وجود آمدن سازمان هایی چون «الجهاد» و نیز گروه های رادیکال اسلامی مانند «القاعده» نشان دهنده نفوذ اندیشه های سید قطب است.

وی با تقسیم بندی جامعه به دو گروه خوب و بد[1] در صدد است جامعه جاهلی را در آثار خود تبیین کند. او بعد از ابوالاعلی مودودی، دومین شخصیتی است که واژه «جهاد» را وارد ادبیات سیاسی معاصر کرد، [2] و غرب را استعمارگر و دشمن اصلی مسلمانان خواند. وی معتقد بود هر جامعه ای که اسلامی نباشد، جاهلی است و راه برون رفت از این جهالت، و بازگشت به حکومت الله در زمین، جهاد است. این جهاد است که راه های نامساعد به سمت ترقی اسلامی را هموار می کند و به مسلمانان و جامعه اسلامی عزت و افتخار می بخشد. بنابراین، بر مسلمانان واجب است که هرگز از جهاد غفلت نکنند.[3] سید قطب برای اعتلابخشی به واژه «جهاد» از هیچ کوششی دریغ نکرد و ضمن توجه به نگارش افکار خود در قالب کتاب هایی همچون معالم الدین، خصائص التصور الاسلامی، المستقبل لهذا الدین، و فی ظلال القرآن به ترویج جنبش رادیکالی بین طرفدارانش پرداخت و در این میان از فعالیت های سیاسی غافل نبود تا اینکه در این راه جان خود را از دست داد و اعدام شد.

جامعه از دیدگاه سید قطب

برای بررسی مفهوم دقیق «جهاد» از دیدگاه سید قطب، ناگزیریم بدانیم از نگاه سید، جامعه ای که مسلمانان در آن زندگی می کنند چگونه ترسیم شده است؟ زیرا نوع برداشت خاص از محیط پیرامون، می تواند نقش بسزایی در شکل دادن عقیده انسان داشته باشد. به ویژه مسئله جهاد، که ارتباط مستقیمی با نقش فرد در جامعه و نیز نوع تعامل و برخورد او با دیگران دارد. سید قطب با تأسی به مودودی[4] جامعه را به دو دسته اسلامی و جاهلی تقسیم می کند و معتقد است اسلامی که دشمنان معرفی می کنند با اسلامی که رسول گرامی ص بر آن اصرار می ورزید، تفاوت دارد. وی در این باره می نویسد:

امروز در جاهلیتی به سر می بریم که هنگام ظهور اسلام وجود داشت و بلکه تاریک تر از آن. تمامی آنچه در اطراف ماست، جاهلی است. وظیفه ما این است که تحولی در درون خود به وجود آوریم تا بر اساس آن جامعه را بتوانیم دگرگون کنیم. اسلام بیش از دو جامعه نمی شناسد؛ جامعه جاهلی و جامعه اسلامی. جامعه اسلامی جامعه ای است که در تمامی ابعاد، عقیده و عبادت، شریعت و احکام، سلوک و اخلاق اسلامی در آن تحقق یافته است؛ و جامعه جاهلی جامعه ای است که به اسلام عمل نمی کند؛ جامعه جاهلی به جامعه ای غیر از جامعه مسلمانان اطلاق می شود که روح عبودیت در آن وجود ندارد؛ جوامع دوگانه پرست، یهودی و نصرانی در زمره جوامع جاهلی محسوب می شود.[5]

وی معتقد بود امروزه جامعه در حالتی به سر می برد که حیات و سازمان آن بر اساس جاهلیت پی ریزی شده است و پیشرفت های مادی شگرف چیزی از این جاهلیت نمی کاهد. این جاهلیت بر پایه های دشمنی با سلطنت خدا بر زمین و به خصوص الوهیت و حاکمیت او مبتنی است. تا جایی که عده ای را ارباب عده ای دیگر قرار داده است؛ نه به آن صورت ابتدایی که در جاهلیت اولی سراغ داریم؛ بلکه جاهلیت کنونی در چارچوب ارزش ها، شرایع و قوانین و سازمان ها بروز کرده است تا منهج الاهی در زندگی انسان ها را تحت الشعاع قرار دهد.[6]

به نظر وی، این دو جهان، یعنی جهان جاهلیت و اسلام، کاملاً با هم ناسازگارند و هیچ هم زیستی و توافقی بین آنها وجود ندارد. حقیقت یکی است و قابل تقسیم نیست و همه چیز غیر آن، نادرست و الزاماً غلط است و ترکیب حقیقت با باطل امکان پذیر نیست. اسلام به معنای اطاعت و تسلیم کامل در برابر خدا و احکام اوست؛ در حالی که نظام جاهلی از پرستش خدای یگانه و راه و روش الاهی برای زندگی روی گردان است.[7]

قطب اهتمام جدی به خطر یهود و سیطره صهیونیست ها بر تمام جهان داشت و به ملت های دنیا، به ویژه مسلمانان، در خصوص این خطر هشدار می داد. وی معتقد بود حرکت صهیونیستی به انحطاط و عقب گرد مسلمانان منجر می شود، و می افزود که تصادفی نیست که بسیاری از مستشرقان و کارشناسان فن و فارغ التحصیلان و نویسندگان یا یهودی اند یا متأثر از یهود، و یا اینکه یهودی بودن خود را کتمان می کنند.[8] سید قطب معتقد بود در آغاز جامعه اسلامی در سایه قرآن به راه مستقیم خود ادامه می داده است تا اینکه بلای خردکننده و کمرشکن، یعنی کنار زدن اسلام از امر رهبری، به وقوع پیوست. پـیشوایـی را از دست اسلام ربودند تا جهالت بار دیگر در شکلی از اشکال گوناگون بر بشریت فرمانروایی کند. این، اندیشه مادی گرایی است که بشریت امروزه بدان سرگرم و شادمان است.[9] قطب جامعه کمونیستی، که خدا در آن انکار می شود و ارزش انسان تا حد حیوان تنزل می یابد، و نیز کشورهای بت پرست همانند ژاپن، فیلیپین، هندوستان، و آفریقا را که به خدایی غیر از الله اعتقاد دارند و همه جوامع یهودی و مسیحی را در زمره جوامع جاهلی محسوب می کند.[10] هرچند مودودی[11] از جمله کسانی بود که واژه «جاهلیت» را وارد دنیای معاصر کرد و جوامع غربی و کمونیستی را جامعه جاهلی خواند، اما، هرگز آن را به جامعه اسلامی تسری نداد؛ در حالی که قطب حتی کشورهای اسلامی را که در آن سکولاریسم حاکم بوده و مردم فقط با زبان به خدا اقرار می کنند و قوانین خودساخته را به اسم شریعت خداوند ارائه می دهند، جامعه جاهلی به حساب می آورد؛ از این رو قطب، فقط اسلام را عامل نجات بخش و راه برون رفت از مشکلات می دانست و اطاعت از فرامین آن را به عنوان یک عقیده جهانی برای آحاد بشر ضروری می شمرد. وی در این باره می گوید:

اگر می خواهیم اسلام عامل نجات باشد باید حکومت کند و باید فهمید که این دین نیامده است تا در معابد گوشه نشین شود، نیامده است تا درون دل ها لانه بگیرد؛ بلکه آمده است حکومت کرده و زندگی را به وضع شایسته ای اداره کند، آمده است تا اجتماعی مترقی، کامل و مطابق با اسلوبی که خود در باب زندگی دارد بسازد. اگر بخواهیم اسلام در برابر مشکلات اجتماعی و قومی و دیگر مشکلات مقاومت کند و دردهای ما را درمان کند و برای علاج آنها راه چاره نشان دهد، باید با حکومت و تشکیلات حکومتی اش افکار و مقررات خود را به مرحله اجرا درآورد.... من با ایمان کامل معتقدم تنها راه نجات ما مسلمان ها از گرفتاری ها، بازگشت به سوی یک عقیده محکم و بزرگ است؛ عقیده ای که این پستی و بی ارزشی را از دامان ملل اسلامی فرو ریزد و زندگی این امت را از حرکت و فعالیت و روح پیشرفت پر سازد؛ این عقیده محکم و پرمایه برای کشور ما و ممالک مشابه آن فقط اسلام است.[12]

در این میان او عقیده نداشت که دین فقط برای آزادسازی اعراب باشد و رسالت نبی ص منحصر در نجات عرب ها؛ زیرا، موضوع دین، انسان و نوع انسان و جایگاه او در زمین است؛ چون، خداوند فقط پروردگار عرب ها و حتی کسانی که به اسلام گرویده اند نیست، او رب العالمین است و این دین، در صدد است جهانیان را به سوی خداوند سوق دهد و آنها را از عبودیت دیگران، به عبارتی عبودیت بزرگ، یعنی سر فرود آوردن در مقابل قوانین بشری که غیرالهی هستند، باز دارد. عبادت واقعی یعنی اقرار به اینکه جز خدا کسی نیست؛ هر کس به غیرخدا توجه کند از دین خارج شده است.[13]

بنا بر دیدگاه سید قطب، حل همه مشکلات رجوع به شریعت و عمل به فرامین الهی است و شرط اساسی تحقق آن در گرو حکومت و متکی به حاکمیت است. هرچند مسلمانان به فرایض عمل می کنند ولی تا حکومت به وجود نیاید آنها در جامعه جاهلیت به سر می برند و نمی توانند خود را مسلمان بدانند؛ زیرا فقه اسلامی و اجتهاد فقط در سایه حکومت اسلامی قابلیت اجرا پیدا می کند و مشروعیت می یابد و حکومت از طریق جهاد به دست می آید.[14]

بنابراین، کسب قدرت و سلطه سیاسی از اهم تکالیف مسلمانان محسوب می شود. تا زمانی که جامعه اسلامی برای رویارویی با جامعه جاهلی قدرت کافی به دست نیاورد، نمی تواند تشکیل شود یا ادامه حیات دهد. این قدرت باید در همه سطوح باشد: قدرت اعتقاد و تصور، قدرت آماده سازی و حفظ جامعه و همچنین قدرت فیزیکی در حد نیاز، حداقل برای حفظ خود در برابر یورش جامعه جاهلی، حال نه لزوماً برای سلطه بر آن.[15]

به نظر می رسد استفاده قطب از واژه «جاهلیت» در مورد جوامع مسلمان نوعی بدعت است؛ زیرا، این اصطلاح به طور سنتی به گمراهی بشریت پیش از ظهور اسلام اطلاق می شود؛ در حالی که قطب با توسعه کاربرد جاهلیت، تمام جوامع با حکومت های غیراسلامی را جاهلی می نامد و نتیجه می گیرد که مسلمانانی که در این گونه جوامع زندگی می کنند، شرعاً موظف اند با دولت حاکم مبارزه کنند.

جهاد از دیدگاه سید قطب

سید قطب با تقسیم جامعه به دو اردوگاه اسلام و کفر، در صدد است راه برون رفت از جامعه جاهلی به جامعه الهی را ترسیم کند؛ از این رو، معتقد است اسلام نظریه جهاد را به عنوان یک عقیده، در آخرین شکل خود ارائه کرده است؛ زیرا برنامه اسلام بر این مبتنی شده است که انسان ها در سایه تعلیمات آن، به سوی خیر و نیکی رهنمون شوند. وی از این برنامه به عنوان هدف هستی و هدف وجود انسانی یاد می کند و اذعان دارد که اسلام، از جمله نعمات خدادادی است که هیچ یک از نعمت های دیگر با آن برابری نمی کند. سید بر این عقیده اصرار داشت که اگر کسی در برابر این برنامه متعالی مانعی ایجاد کند و سعی در به انحراف کشاندن آن داشته باشد، وظیفه اردوی اسلام، چیزی جز جهاد نیست. او در این باره می نویسد:

مؤمنان باید با تمام نیرو به نبرد متجاوزان به حقوق اسلامی و انسانی برخیزند و آنان را سر جای خویش بنشانند و مکر و کید و اذیت و آزارشان را از سر مؤمنان دور بدارند. ستمگران را گوش مالی دهند تا حرّیّت عقیده را تضمین، و امنیّت کسانی را که خداوند به راه خود رهنمودشان فرموده تأمین کنند، و برنامه خدا در زندگی پابرجای بماند، و از بشریّت حمایت شود تا از آن نیکی و خیر همگانی محروم و بی نصیب نشود.[16]

وی در ادامه ضمن تأکید بر جهاد، آن را چون امر واجبی بر امت اسلامی ضروری دانسته، می گوید:

واجب دیگری بر جماعت اسلامی لازم می آید، و آن اینکه هر گونه نیرویی را باید در هم شکنند که سر راه دعوت آیین اسلام را می گیرد و مانع رساندن آزادانه آن به مردم می گردد، یا آزادی پذیرش عقیده را تهدید می کند و مردم را از آیین مبارکی که پذیرفته اند برمی گرداند و یا اینکه جماعت اسلامی پیوسته باید در تلاش و جهاد باشند تا برگشت دادن مؤمنانِ به خدا از آیینشان برای هر نیرویی در سراسر کره زمین غیرممکن شود، به گونه ای که در پرتو شکوه و عظمت گروه مؤمنان، هر کس که بخواهد به دایره اسلام درآید و آیین درخشان اسلام را بپذیرد از چیزی باک نداشته باشد، و از نیرویی در زمین بیم و هراس به خود راه ندهد، از اینکه او را از دینش برگرداند، و دین از آن خداست.[17]

پرسشی که در اینجا ذهن تحلیل گر افکار سید قطب را به خود مشغول می کند این است که اساساً بر طبق چه مبنایی قطب اصرار بر مقوله جهاد در رویارویی با مظاهر کفر دارد. قطب با اشاره به آیات جهاد و جدیت احادیث وارده از نبی مکرم اسلام$ و نیز جدیت وقایع جهادی صدر اسلام و گذشت تاریخ به پاسخ این پرسش پرداخته، معتقد است با موارد ذکرشده دیگر مجالی برای منکران جهاد و هجمات مستشرقان مکار علیه جهاد اسلامی نمی ماند. وی با اشاره به آیه قرآن کریم )أُذِنَ لِلَّذِینَ یقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ ! الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِن دِیارِهِمْ بِغَیرِ حَقٍّ إِلَّا أَن یقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یذْکرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کثِیرًا([18] بر این باور پافشاری می کند که شأنیت اصیل و دائمی در طبیعت این زندگی، مقابله بعضی از مردم با بعضی دیگر، به منظور از بین بردن فساد در زمین است. این شأنیت باعث می شود حق و باطل با هم زندگی نکنند.[19]

آنچه در نقد افکار سید قطب مهم است، استناد وی به سنت رسول خدا ص و جنگ های آن حضرت با مشرکان، در تحریم هر گونه جنگ دفاعی است؛ در حالی که به گواهی تاریخ تمام جنگ های پیامبرص، دفاعی بوده است و حضرت از جهاد ابتدایی پرهیز می کردند و در هیچ پیکاری آغازگر جنگ نبودند.[20] با مراجعه به تاریخ می بینیم که جنگ های پیامبرص یا به منظور پاسخ به تجاوزها و رفتارهای مشرکان بوده است یا برای تنبیه افراد ستمگری که میثاق شکستند و مسلمانان را کشتند، و یا در صدد حمله به مسلمانان بودند.[21] بنابراین، صرف توجه به جنگ های رخ داده بدون توجه به علل آن، کار بایسته ای نیست.

هدف جهاد از دیدگاه سید قطب

با مطالعه آثار سید قطب، جهاد اصلی ترین ابزار تبدیل جامعه جاهلی به جامعه اسلامی محسوب می شود. اما در این رهگذر، وی برای جهاد اهداف دیگری نیز برمی شمرد که نشان از دقت نظر این متفکر و نظریه پرداز دینی به مقوله جهاد دارد. اهم اهداف جهاد از منظر وی را می توان ذیل تفسیر آیه )أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذینَ قیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیدِیکُمْ وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ فَلَمَّا کُتِبَ عَلَیهِمُ الْقِتالُ إِذا فَریقٌ مِنْهُمْ یخْشَوْنَ النَّاسَ کَخَشْیةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ کَتَبْتَ عَلَینَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلی أَجَلٍ قَریبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلیلٌ وَ الْآخِرَةُ خَیرٌ لِمَنِ اتَّقی وَ لا تُظْلَمُونَ فَتیلاً»[22] چنین برشمرد: رهایی از محاصره قید و بندها، امان ماندن از فتنه ها و آشوب ها، حمایت از شریعت، برافراشتن پرچم عقیده در زمین، ایجاد وحشت در دشمنان، آماده سازی جامعه برای پذیرش اسلام بدون هیچ گونه مانعی.

از نظر سید قطب، در صورت تحقق اهداف ذکرشده، این همان جهاد یگانه ای است که اسلام بدان فرمان می دهد و پسندیده می شمارد و در مقابل آن اجر و پاداش می دهد، و کسانی را که در آن کشته می شوند، شهید می داند، و کسانی را که رنج و مشقت آن را تحمل می کنند، ولی و دوست می شمارد.[23]

سپس سید در تفسیر آیه )وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما یعْمَلُونَ بَصیرٌ([24] تمام اهداف یادشده را در یک هدف کلی خلاصه می کند و به این نکته قائل می شود که هدف از جهاد، استقرار الوهیت خداوند یگانه و ربوبیت او بر همه جهانیان است.[25]

قطب، جهاد را تنها راه دفاع از عقیده می داند، به گونه ای که عقاید از فتنه ها و آشوب ها حفظ شود و شریعت انسان ها از طریق جهاد محفوظ بماند. به نظر سید قطب، هدف جهاد در اهتزاز نگه داشتن پرچم عقیده در زمین است و آن جز با عقب نشاندن دشمنان به دست نمی آید.[26] از سوی دیگر، قطب معتقد است اسلام فقط در عقیده خلاصه نمی شود؛ بلکه، تلاش اسلام بر آزادسازی انسان ها از عبودیت بندگان است. وی سازمان ها و حکومت هایی را که بر اساس حاکمیت بشر برای بشر بنا شده است هدف قرار داده، بر آزادی انسان و اختیار عقیده با مردود دانستن هر گونه فشارهای سیاسی پافشاری می کند و می افزاید: «دین فراتر از عقیده است و بر شیوه و سیستمی اطلاق می شود که بر زندگی و حیات حاکمیت دارد».[27] او معتقد است قبل از اسلام، هر دین الهی کوشیده است انسان را به ربوبیت خدای یگانه سوق دهد و این امر از زمان نوح به همت رسولان الهی که پی در پی آمدند دنبال شد، هرچند آنها بر شرایع مختلف بودند؛ اما بر اساس یک منهج واحد و یک هدف بزرگ اقدام کردند و آن خارج کردن مردم از عبادت بندگان به عبادت خداوند و باطل کردن الوهیت غیرخدایی بوده است.[28]

در پی تحقق این آرمان، قطب مسلمانان را دعوت می کرد که همیشه مایه وحشت در دل دشمنان باشند و چنان در جهاد و پیکار آماده باشند که هر که خواست آزادانه به آیین اسلام درآید، هیچ کسی مانع او نباشد. هرچند قطب، حقیقت حمایت را، حمایت از عقیده و جامعه ای بابرنامه می داند، اما با این وصف، آن را هدف نهایی ندانسته که ناگزیر به جهاد اسلامی منجر شود؛ بلکه هدف از آن، برپایی حکومت خداوند در جامعه و گسترش آن در زمین و در بر گرفتن همه انسان هاست.[29]

سید قطب عقیده دارد که اسلام پیروان خود را به مبارزه و جنگ تشویق می کند و کسانی را که تن به ذلت می دهند مستوجب عذاب دردناک می داند و آنهایی را که در برابر حکومت ظالم سکوت کرده اند، بیم می دهد. وی کسانی را که با ستم گری ها و بیدادگری ها نمی جنگند و از حقوق مظلومان جهان دفاع نمی کنند، به سه دسته تقسیم می کند: اشتباه کنندگان، منافقان و جاهلانی که از اسلام چیزی نمی فهمند. سپس می نویسد:

اسلام واقعی نهضت آزادی بخشی است که نخست دل افراد و سپس اجتماعات بشری را از قید و بند زورمندان آزاد می سازد و اگر ظلم و ستم در جایی برقرار است و کسی به فریاد مظلومین نمی رسد، باید در وجود داشتن اسلام در آن محیط شک کرد؛ زیرا، از دو حال خارج نیست یا اسلام هست و یا نیست، اگر هست که اسلام مبارزه و جهاد پی گیر و دامنه دار و سپس شهادت در راه خدا، و راه حق و عدالت و مساوات است و اگر نیست نشانه آن است که همه به ورد و ذکر مشغول اند. اسلام یک عقیده و طرز فکر انقلابی است؛ انقلاب در تمام شئون زندگی.[30]

پرسشی که در اینجا مطرح می شود این است که آیا به نظر سید قطب، اساساً تفاوتی میان جنگ ها و پیکارهایی که در ملت های مختلف رخ می دهد وجود دارد؟ و آیا هر گونه جهاد و جنگی مورد تأیید است؟ وی در پاسخ به این پرسش، جهاد را در راه خدا و فقط برای رضای او می داند و جنگ های طولانی را که صرفاً به منظور اهداف غیرالهی به وقوع می پیوندد، محکوم می کند. او با اشاره به آیه قرآن کریم که خداوند می فرماید «تجاوز و تعدی نکنید؛ زیرا خداوند تجاوزگران را دوست ندارد»،[31] هر گونه پیکاری را که در راه به دست آوردن غنیمت ها، دارایی ها و ثروت اندوزی ها صورت گیرد، نمی پسندد و پیکارهایی را که به منظور سیادت طبقه ای بر طبقه دیگر یا نژادی بر نژاد دیگر شکل می گیرد مردود می داند. وی جنگ را صرفاً برای اعتلای فرمان خداوند بر زمین و استقرار قانون خدا در زندگی و حفظ و حراست از مؤمنان می داند تا قدرتی آنان را از دینشان باز نگرداند.[32]

سید قطب ذیل تفسیر آیات 39 و 40 سوره انفال، هدف نهایی از جهاد را این چنین برمی شمرد: استقرار الوهیّت خداوند یگانه و ربوبیّت او بر همه جهانیان، با شورش و جنبش همگانی بر ضدّ حاکمیّت بشر در هر شکلی از اشکال و در همه نظام ها و سیستم ها و در همه اوضاع و احوالی که هست، نبرد و سرکشی کامل بر هر حال و وضعی که در اقطار و اکناف زمین است، و فرمانروایی در آنجا در دست انسان است، در هر شکلی از اشکال که وجود دارد.[33]

قطب معتقد بود برای پیاده کردن این هدف بزرگ باید دو کار بنیادین صورت پذیرد:

اول؛ دفـع آزار و اذیت از افرادی که آیـین اسلام را می پذیرند، و آزادی خود را از حاکمیّت انسان ها اعلان می دارند، و فقط به بندگی خداوند یگانه می پردازند، و از بندگی بندگان به هر شکل و صورتی که هست، دست برمی دارند. از این رو باید از برگرداندن آنها از آیینشان جلوگیری کرد، و این کار به انجام نمی رسد مگر با بودن دسته و گروهی از مؤمنان تحت رهبری مؤمن، که در ازای اعلان همگانی به هر گونه حرکت و جنبشی آماده باشند، و این اعلان را در جهان واقعیت اجرا کنند، و با طاغوتیانی کـه با آزار و اذیت در صدد برگرداندن پیروان این آیین هستند و راه تجاوز و تحدی در پیش گرفته اند مبارزه کنند. همچنین، از همه دستگاه های رسانه ای و اطلاعاتی و خبرگزاری ها که مانع گرایش به این آیین می شوند، جلوگیری کنند.

دوم؛ درهم شکسن هر نیرویی در زمین که بر پایه بندگی انسان ها برای انسان ها استوار است. این کار برای تضمین هـدف اول، و برای اعلان الوهیّت خداوند یگانه سبحان در سراسر زمین است، به گونه ای که در جهان جز در برابر سلطه و قدرت خدا خضوع و کرنشی نشود.[34] از نظر سید قطب، منحصر نبودن حکومت در دست اشخاص معین، باید نظام الهی را رقم بزند و دارای ویژگی های خاصی باشد. وی در این باره می نویسد:

ما نظامی فراگیر می خواهیم که در آن حاکمیت فقط از آن خداست، نه برای فردی از بشر و طبقه و جماعتی معین. در چنین حکومتی، حاکم، حقوقی فزون تر بر حقوق فرد عادی مردم نخواهد داشت و شخصیت یا شخصیت های مقدسی بالاتر از سطح قانون نخواهد بود. محکمه های ویژه ای برای مردم و محکمه های ویژه ای برای وزیران یا غیروزیران وجود نخواهد داشت. در چنین نظامی، حاکم کل با هر کدام از افراد مردم در برابر دستگاه قضایی بدون تبعیض و برتری خواهد ایستاد. ما به نظامی فرا می خوانیم که همه شهروندان را از حق عمومی و ثروت های عمومی برخوردار کند؛ زیرا مالک اصلی این ثروت جماعت است که به جانشینی خدا مالک آن شده است.[35]

آنچه از سخنان سید قطب برای نگارندگان مقاله قابل فهم است این است که در اسلام عقیده، شالوده دین را تشکیل می دهد و عقیده، یعنی باور به اینکه باید ربوبیت خداوند سرتاسر عالم را فرا بگیرد و هیچ بنده ای نباید تحت سلطه بنده ای دیگر باشد. این هدف محقق نمی شود مگر در سایه حکومت الهی، که در آن بندگان خدا، آزادانه به پذیرش دین اسلام مبادرت کنند؛ اما از آنجایی که جامعه جاهلی با اصل این عقیده مخالف است و در صدد امحای آن برمی آید، خداوند جهاد را وسیله ای برای حمایت از آن مقرر کرده است. مسلمانان، در هر کجای جهان، وظیفه دارند برای اعتلای این عقیده، که لاجرم به تشکیل حکومت الله در زمین منجر می شود، از هیچ کوششی دریغ نکنند.

روش های جهاد از دیدگاه سید قطب

سید قطب، بر اساس منهج پویایی که در دین اسلام وجود دارد، برای جهاد چهار روش اصلی برمی شمرد:

الف. مبارزه با جاهلیت اعتقادی به منظور از بین بردن حاکمیت موجود و سازمان های مبتنی بر جاهلیت اعتقادی.

ب. جهاد دفاعی مبتنی بر دریافت جزیه از طاغوتیانی که به عقاید اسلامی روی نمی آورند.

ج. پرستش خالصانه خداوند و عدم سازش و نرمی در این پرستش خالص

د. حفظ اسلام به عنوان اصل جهانی و مبارزه با مخالفان این اصل جهانی و کشتن آنها.

وی در روش اول به همان واقعیت جدی که در منهج دین وجود دارد اشاره می کند؛ جنبشی که بشریت با آن روبه رو است نوعی درگیری و پیکار با جاهلیت اعتقادی است که بر اساس آن جاهلیت، سازمان های کاربردی و واقعی برپا می شوند و حکومت هایی که قدرت مادی دارند به آن تکیه می کنند؛ در این حالت، جنبش اسلامی با دعوت و بیان صحیح اعتقادات با آن مواجه می شود، یا با به کار بردن قدرت و جهاد برای از بین بردن سازمان ها و حاکمیت موجود، اقدام می کند. با توسل به جهاد است که سلاطین حاکم، خاضع و کوچک می شوند. این حرکت به تبلیغ در مقابل سلطان مادی نمی پردازد، بلکه می کوشد انسان ها را از عبودیت بندگان به عبودیت خدای یگانه سوق دهد.

سید قطب در روش دوم به جنبشی که دربردارنده چند مرحله است، اشاره کرده، تأکید می کند که بنا به مقتضیات، هر یک از این مراحل لوازم و ادوات پیکار را در بر می گیرد و هر مرحله به مرحله بعد از خود وابسته است. در این میان کسانی هستند که با تکیه به نصوص قرآنی به جهاد به عنوان منهج دین استشهاد می کنند؛ اما این روش را نمی پسندند و طبیعت مراحل در این منهج و نیز روابط بین متون مختلف را درک نمی کنند؛ آنها کسانی هستند که امور را با هم خلط می کنند و به منهج دین لباس گمراهی می پوشانند و آیات قرآنی را به میل خود تفسیر می کنند؛ آنها شکست خورده های روحی و عقلی هستند که خیال می کنند از اسلام چیزی جز عنوان، نمانده است؛ لذا معتقدند جهاد در اسلام دفاعی است و گمان می کنند از دین دفاع کرده، طاغوتیان را از بستر زمین برمی چینند. در این رهگذر، آنها بر گردن نهادن دیگران به عقیده اسلام اصرار ندارند؛ بلکه، با دریافت جزیه، دیگران را در گزینش عقیده آزاد می گذارند.

در روش سوم، وی به فعالیت های روزمره ای که دین را از قواعد و اهداف مشخص شده خارج نمی کند، اشاره کرده، معتقد است از روز اول عشیره و اقربین، قریش، تمام عرب و جهانیان به یک روش واحد مورد خطاب هستند که در پرستش خداوند خالص باشند و در این قاعده سازش و نرمی نکنند؛ سپس بعد از آن به هدف واحد در مسیر خود سیر کنند.

سرانجام، در روش چهارم، به حفظ قانونمند روابط بین جامعه مسلمانان و سایر جوامع پرداخته، می نویسد:

اصل جهانی بودن اسلام، پذیرش همگانی و لزوم مراجعه تمام انسان ها به آن باید حفظ شود. هیچ نظام سیاسی یا قدرت مادی حق ندارد در این پذیرش، مانعی ایجاد کند و باید فرد را مخیر سازد که یا اسلام را بپذیرد و یا با اراده کامل آن را رد کند؛ اما هیچ کس حق مقاومت و جنگ با او را ندارد و اگر کسی چنین کند حق اسلام است که با او بجنگد و حتی او را بکشد تا اینکه اعلام کند که اسلام را پذیرفته است.[36]

سید قطب معتقد است شکست خوردگان روحی و عقلی میان اصرار دین در رد هر گونه اجبار در عقیده و عوامل سیاسی و مادی که بین انسان و دین حائل می شود و انسان را به عبادت انسان وا می دارد خلط می کنند. در حالی که هیچ ارتباطی میان این دو، وجود ندارد. وی در ادامه بر این موضوع پافشاری می کند که آنها به دلیل همین اختلاط و قبل از آن به دلیل همین شکست، تلاش دارند جهاد در اسلام را محدود کنند، که امروزه از آن با عنوان جهاد دفاعی یاد می کنند. از نظر سید قطب، جهاد در اسلام مقوله دیگری است که هیچ ارتباطی با جنگ های امروزی مردم ندارد. انگیزه های جهاد در اسلام به طبیعت اسلام و ذات او و نیز به نقش آن در زمین و اهداف عالی که خداوند مقرر کرده، برمی گردد؛ و خداوند به دلیل آن رسولان را ارسال فرموده و خاتم النبیین را خاتم رسولان معرفی کرده است.

وی در ادامه می افزاید:

دین، اعلان عمومی برای آزادی انسان از بندگی انسان هاست و حتی تبعیت از هوای نفس نیز همان بندگی انسان محسوب می شود؛ لذا، فقط باید الوهیت خداوند یگانه و ربوبیت او بر جهانیان تحقق یابد و معنای این ربوبیت انقلابی است که حاکمیت بشر در هر شکل از اشکال موجود را از بین ببرد و مانع آن شود که انسان ها ارباب انسان های دیگر شوند. این اعلان، همان به چنگ آوردن حکومت غاصب و واگذاری آن به خداوند و طرد کردن غاصبانی است که بر مردم بر اساس قوانین پیش ساخته خود، حکومت کنند.[37]

قطب با بهره گیری از آیات قرآن )وَهُوَ الَّذِی فِی السَّمَاء إِلَهٌ وَفِی الْأَرْضِ إِلَهٌ(،[38] )إِنِ الْحُکمُ إِلاَّ لِلّهِ(،[39] )قُلْ یا أَهْلَ الْکتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَى کلَمَةٍ سَوَاء بَینَنَا وَبَینَکمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَلاَ نُشْرِک بِهِ شَیئًا وَلاَ یتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ اشْهَدُواْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ(،[40] در صدد اثبات حکومت خداوند در زمین، به جای حکومت انسان هاست، و می نویسد:

مملکت خداوند در زمین با عهده دار شدن حاکمیت مردان خدا تحقق می پذیرد نه مردانی که به اسم خداوند سخن می گویند؛ همان گونه که امروزه (حکومت هایی به اشتباه) به اسم دموکراتیک، یا حکومت مقدس الهی شناخته می شوند؛ بلکه، باید شریعت خداوند حاکم شود. برای تحقق حکومت خدا در زمین و کوتاه کردن دست غاصبان و سروری بخشیدن به شریعت الهی و لغو قوانین بشری، فقط بیان و تبلیغ کارساز نیست و با اعلان نظری، فلسفی و سلبی کاری پیش نمی رود؛ بلکه، باید حرکت واقعی و ایجابی صورت بگیرد و در عمل، مردم از بندگی انسان ها آزاد شوند.[41]

ابزار جهاد

اساساً از نظر سید قطب، مسلمانان باید با چه ابزاری به جهاد اقدام کنند؟ قطب در لابه لای نوشته های خود به برخی موارد اشاره کرده، از جمله: تبلیغ، کتاب، شمشیر، شعار و فداکاری؛ اما آیا وی در میان ابزارهای گوناگون، به ابزار خاصی از جهاد عنایت داشته است؟

سید قطب، مفهوم جهاد را بالاتر از جنگ دفاعی، که افراد شکست خورده و مأیوس به آن عنایت دارند، دانسته است.[42] وی جدیت نصوص قرآنی وارده در باب جهاد و جدیت احادیث نبوی و نیز جدیت جنگ های پیش آمده در صدر اسلام و در طول تاریخ را گواهی بر ابطال عقاید کسانی می داند که جهاد را تفسیر به رأی کرده، آن را در مقابل فشارهای موجود و هجمه های مستشرقان مکار، دفاعی می دانند.[43] قطب مدافعان دفاعی بودن جهاد را غرب زده می داند و معتقد است آنها قصد دارند ماهیت اسلام را تغییر دهند؛ زیرا، هدف اسلام از جهاد، تغییر و آزادی بشریت است،[44] در حالی که جنگ دفاعی این هدف را برنمی تابد. به نظر قطب، آنها کسانی هستند که هدف اسلام را فراموش کرده اند و ارزش اسلام را کم دانسته اند.

وی جهاد را محدود به حرف نمی داند؛ افرادی که جهاد را مبتنی بر حرف و موعظه می دانند کسانی هستند که به بیراهه رفته اند. وی ابزار جهاد را سخن و موعظه نمی داند. لذا می گوید:

برقراری حکومت خداوند بر روی زمین و محو حکومت بشری، گرفتن قدرت از دست بندگان غاصب و برگرداندن آن به خداوند، اقتدار بر اساس حکومت الهی، و از بین بردن قوانین ساخته بشر فقط از طریق موعظه و حرف صورت نخواهد گرفت. آنهایی که قدرت خدایی را در زمین غصب کرده اند و بندگان خدا را به ستایش کننده خود تبدیل کرده اند، فقط از طریق حرف و سخن از کار برکنار نخواهند شد؛ زیرا، در غیر این صورت وظیفه پیامبران بسیار آسان تر انجام می گرفت.[45]

سید قطب با کنار گذاشتن اصطلاحات جنبش و حرف، به طور ضمنی به تبلیغ اسلام از طریق شمشیر و کتاب، که هر دو لازم و ملزوم یکدیگرند، اشاره می کند. وی با اشاره به کاربرد هر یک از این دو ابزار، شمشیر را برای مطیع ساختن و مقهور کردن سرزمین هایی به کار می برد که تحت حکومت غیرمسلمان ها قرار دارد و با آن مشرکان را وا می دارد تا به اسلام بگروند، یا با مرگ روبه رو شوند.[46] وی به عنوان مغز متفکر اخوان المسلمین، که در مقابل جنبش های ضداستعماری فعالیت می کرد، ضمن قدردانی از آنها، اذعان می داشت که خداوند اخوان المسلمین را زنده بدارد که مصر را زنده کرد و مفهوم جهاد را، که از نظر مردم فقط شعار دادن و کف زدن بود، تغییر داد و مفهوم اصلی آن را، که کار و فداکاری است، به آن باز گردانید و چگونگی نبرد را، که منحصر به تبلیغات بود، به قربانی شدن و شهادت در راه خدا تبدیل کرد.[47] وی کسانی را که مشغول ورد و ذکر هستند بیرون از جامعه اسلامی دانسته، می گوید:

اگر (اسلام) نیست، نشانه آن است که همه به ورد و ذکر مشغول اند، می خواهند که از آسمان خیر و برکت و آزادی و عدالت ببارد؛ اما هرگز دعای آنها مستجاب نخواهد شد و هرگز خداوند در وضع قومی دگرگونی ایجاد نمی کند، مادامی که خود وضع خود را تغییر ندهند.[48]

تأثیر اندیشه های جهادی سید قطب

بالطبع اندیشه های جهادی سید قطب و پیش از او ابوالاعلی مودودی تأثیر شگرفی بر جنبش های سیاسی و جهادی داشته است. نقش و نفوذ سید قطب بر مبارزان جدید، نمایان است؛ زیرا، وی به عنوان یک نظریه پرداز، بر نوزایی و جهت دهی ایدئولوژی اسلامی تأثیر گذاشت. همچنین، به عنوان عضو برجسته اخوان المسلمین، ارتباط تداوم سازمانی میان اخوان و شاخه های آن را فراهم کرد. از سوی دیگر، سرپیچی های او، به عنوان یک عنصر فعال، از دولت و سرانجام مرگ او باعث شد مبارزان جوان تر شیوه شهادت را از او بیاموزند.[49] تأثیرپذیری از اندیشه های سید، و تحول بخشی وی در اخوان المسلمین، گروه های نظامی اسلام گرا را به وجود آورد که هدفی جز قیام علیه حاکمان ظالم نداشتند. از گروه های جهادی، گروه جهاد اسلامی مصر را می توان نام برد که انور سادات را در 1981 ترور کرد؛ زیرا، ملاک هایی که قطب برای شناخت جامعه جاهلی طرح کرده بود حکومت سادات را نمونه کاملی از جامعه جاهلی معرفی می کرد؛ بنابراین، اعتقاد به عملی کردن واژه «جهاد» و تجویز هر گونه خشونت برای دست یابی به اهداف از نظر آنها دور نماند. عبدالسلام فرج، رهبر این گروه، با ذکر این پرسش که «آیا در سرزمین اسلامی زندگی می کنیم؟» می گفت جهاد در راه خدا فریضه ای است که علمای مصر آن را به فراموشی سپرده اند. او تنها راه بازگشت به اسلام و احیای آن را جهاد می دانست و معتقد بود با اینکه خدا بهترین راه را برای مسلمانان نهاده است، اما مسلمانان هر کدام راه خودشان را در پیش می گیرند، در حالی که تنها راه، استفاده از شمشیر است.[50]

از نظر او، جهاد دائمی علیه یک حکومت کافر، عالی ترین و تنها راه تمام مسلمانان راستینی است که آرزوی نابودی جامعه جاهلی و احیای اسلام را دارند و مبارزه مسلحانه تنها شکل قابل قبول جهاد است. وی جهاد با توسل به راه های مسالمت آمیز چون شعار دادن، تشکیل احزاب اسلامی یا هجرت را نشانه ترس و حماقت می دانست و به پیروزی فقط از راه اسلحه اعتقاد داشت. وی بی سوادی را بهانه خوبی برای گریز از جهاد نمی دانست و معتقد بود هر مسلمانی می تواند بدون تلاش یا تحصیل زیاد، درباره جهاد مطالعه کند. او عامل عمده تحقیر و انحطاط، خواری و تفرقه و موقعیت اسفبار مسلمانان را خوداری آنها از جهاد می دانست.[51]

از دیگر گروه های جهادی متأثر از سید قطب، سازمان القاعده است. در 1979، شوروی وارد کشور مسلمان افغانستان شد. افغان ها به رهبری افرادی همچون عبدالرسول سیاف، گلبدین حکمت یار، برهان الدین ربانی و احمدشاه مسعود به جهاد علیه شوروی پرداختند؛ اما این شروع آهسته جهاد، به محض منطبق شدن منافع مجاهدین افغان با آمریکا و کشورهایی چون عربستان و قطر و کویت در آزادی کشورشان از شوروی، سرعت بیشتری گرفت.[52] این مسئله زمینه ای برای تشکیل سازمان القاعده شد.

عبدالله عزّام، از متأثران سید قطب و یکی از عالمان و سخنرانان توانمند، در خصوص تأثیرپذیری خود از سید قطب گفته است: «من در فکر از سید قطب، در فقه از نووی، در عقاید از ابن تیمیه و در روح از ابن قیم تأثیر پذیرفته ام».[53] وی ضمن اینکه مسلمانان را به جهاد تشویق می کرد، در 1984 به انتشار مجله جهاد و نوشتن کتاب هایی به نام دفاع از سرزمین های اسلامی اقدام کرد و با اصرار به اینکه جهاد وظیفه هر فرد مسلمان است، مسلمانان جهان را، به جهاد در افغانستان فرا خواند. عبدالله عزّام با کمک اسامه بن لادن در اوایل دهه هشتاد، مکتبة الخدمه را تأسیس کرد. نقش دوم اسامه زمانی شکل گرفت که از عبدالله عزّام فاصله گرفت و در سال های 1986 و 1987 در نزدیک پادگان شوروی در شرق افغانستان پایگاهی به نام المأسده برای خود تأسیس کرد.[54] در پی پیروزی های وی در 1987، مطبوعات به وی لقب «مبارز پارسا» دادند. از این رو القاعده به طور مشخص در 1988 تأسیس شد که هدفش براندازی نظام های کمونیستی و عربی و نیز تأسیس خلافت اسلامی بود.[55] افرادی چون ابو ایوب عراقی، ابوالفرج یمنی، ایمن الظواهری، دکتر فضل مصری، ابو برهان الکبیر، ابوالحفص مصری، ابو مصعب مصری و عزالدین نقش مؤثری در تأسیس القاعده داشتند.[56]

در پاسخ به این پرسش که آیا القاعده از افکار سید قطب متأثر بوده است، باید به نقش مجاهدین عرب و رهبران القاعده اشاره کنیم. مجاهدین عرب غالباً از گروه هایی بودند که این گروه ها از سازمان اخوان المسلمین متأثر بودند و پس از شکست خوردن طرح ها و برنامه هایشان به افغانستان مهاجرت می کردند.[57] شواهد تاریخی نشان می دهد که در دهه 80 پس از ترور انور سادات در کشور مصر، دیگر جایی برای فعالیت مجاهدین در مصر نبود؛ لذا می بینیم افراد مهمی چون سید امام و ایمن الظواهری و مهندس محمد، برادر ایمن الظواهری، از جمله کسانی بودند که به افغانستان مهاجرت کردند.[58]

پس از مهاجرت جوانان عرب به افغانستان، گروه های فعال دیگری چون اخوان المسلمین مصر و الجهاد کوشیدند افکارشان را میان افغان های عرب منتشر کنند. در رأس این گروه ها، گروه های الجماعت و الجهاد مصر قرار داشتند که خط مشی خود را از کتاب های سید قطب و عبدالسلام فرج گرفته بودند. این دو گروه گروهی به نام جماعة الجهاد تشکیل دادند و کتاب دکتر سید امام شریف را با عنوان العمده فی اعداد العده منتشر کردند که این کتاب به عنوان مرجعی اساسی در بین اردوگاه ها، توزیع و تدریس می شد.[59]

در خصوص رهبران القاعده نیز باید گفت که رهبران این گروه نیز متأثر از اندیشه های سید قطب بودند. بن لادن پس از آشنایی با ایمن الظواهری، تشکیل القاعده را مورد علاقه برادران مصری خود (یعنی گروه الجهاد و ایمن الظواهری) می داند.[60]

با بررسی سخنان وی به روشنی نشانه های تأثیر افکار سید قطب را می توانیم ببینیم. وی با صراحت به کلام سید قطب اشاره می کند و می گوید: «باید اسلام محمد$ در تمام زمین حاکم شود، نه اینکه در شعائر تعبدی باقی بماند». وی با اشاره به آزادی فلسطین و غلبه بر یهود، پیروزی را از آن اسلام و مسلمان ها می داند.[61]

نتیجه

سید قطب، با تقسیم جامعه به دو قطب جاهلی و اسلامی، معتقد بود هر جامعه ای که در آن اسلام نباشد جامعه جاهلی است و باید کوشید تا حکومت الله در آن تحقق یابد. جهاد یگانه راه رسیدن به حکومت اسلامی است و تا زمانی که دولت ها در جاهلیت به سر می برند یا از تبلیغ اسلام ممانعت می کنند، جهاد ادامه دارد.

بنا بر دیدگاه سید قطب، بر اساس منهج پویایی که در دین اسلام وجود دارد، چهار روش اصلی در جهاد اسلامی وجود دارد که منحط ترین نوع آن، جهاد دفاعی محسوب می شود، در حالی که اسلام چنین جهادی را نخواسته است. از نظر قطب، مفهوم جهاد بالاتر از جنگ دفاعی است. قطب کسانی را که جهاد را دفاعی می دانند، غرب زده دانسته، معتقد است آنها می کوشند ماهیت اسلام را تغییر دهند؛ زیرا، هدف اسلام، تغییر و آزادی بشریت است و جنگ دفاعی این هدف را تأمین نمی کند. از نظر وی، جهاد محدود به حرف و موعظه نیست و افرادی که جهاد را مبتنی بر حرف و موعظه می دانند از جمله کسانی هستند که به بیراهه رفته اند.

سید قطب به حفظ اسلام به عنوان یک اصل جهانی می نگرد و مبارزه با مخالفان این اصل جهانی و کشتن آنها را اصلی ترین شیوه های جهاد می داند و معتقد است در اسلام، عقیده، شالوده دین را تشکیل می دهد و عقیده، یعنی باور به اینکه باید ربوبیت خداوند سرتاسر عالم را فرا بگیرد و هیچ بنده ای تحت سلطه بنده دیگر نباشد. این هدف فقط در سایه حکومت الهی و نظام اسلامی، که در آن بندگان خدا، آزادانه به پذیرش دین اسلام مبادرت کنند محقق می شود. از آنجایی که جامعه جاهلی با اصل این عقیده مخالف است و در صدد امحای آن برمی آید، خداوند، جهاد را وسیله ای برای حمایت از آن مقرر کرده است و مسلمانان در هر کجای جهان، وظیفه دارند برای اعتلای این عقیده، که لاجرم به تشکیل حکومت الله در زمین منجر می شود، از هیچ کوششی دریغ نکنند.

وی برای جهاد، اهدافی را برمی شمرد و معتقد است به کمک جهاد، عقاید از فتنه ها و آشوب ها محفوظ می ماند و از شریعت انسان ها حمایت می شود. اما هدف اصلی جهاد از نظر خود را، استقرار الوهیت خداوند یگانه و ربوبیت او بر همه جهانیان معرفی می کند. از نظر وی، هر گونه پیکاری جهاد محسوب نمی شود. زیرا جهاد فقط در راه خدا و برای رضای او صورت می گیرد و جنگ های طولانی که صرفاً به منظور اهداف غیرالهی به وقوع می پیوندد، محکوم است.

بازخوانی اندیشه های جهادی سید قطب تأثیر شگرفی بر جنبش های سیاسی و جهادی داشته است. گروه های جهادی رادیکالی، چون الجهاد، التحریر الاسلامی، التکفیر و الهجره و القاعده با الگو گرفتن از قطب، در ظاهر به نیت اجرایی کردن فرامین الله در زمین و تحقق حکومت اسلام در سرزمین کفر، در اجرای پروژه هایی همچون ترور، و مخالفت با حاکمان ظلم و کفر نقش های بارزی ایفا کرده اند.

منابع

  1. ۱. قرآن کریم.
  2. ۲. بن لادن، اسامه، توجیهات المنهجیه، بی جا: بی تا.
  3. ۳. برگر، پیتر ال.، اسامه بن لادن، ترجمه: عباس قلی غفاری فرد، تهران: اطلاعات، 1390ش.
  4. ۴. دکمجیان، هرایر، جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب، ترجمه: حمید احمدی، تهران: انتشارات کیهان، 1390ش.
  5. ۵. سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1385ش.
  6. ۶. فرج، عبدالسلام، الفریضه الغائبه، بی جا: بی تا.
  7. ۷. قطب، سید، مقابله اسلام با سرمایه داری و تفسیر آیات ربا، ترجمه: سید محمد رادمنش، تهران: انتشارات بنیاد علوم اسلامی، 1360ش.
  8. ۸. ، معالم فی الطریق، قاهره: انتشارات دار الشروق، 1973م.
  9. ۹. ، ما چه می گوییم، ترجمه: هادی خسرو شاهی، تهران: انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1370ش.
  10. ۱۰. ، عدالت اجتماعی در اسلام، ترجمه: سید هادی خسرو شاهی، قم: انتشارات کلبه شروق، 1346ش.
  11. ۱۱. ، فی ظلال القرآن، بی جا: انتشارات مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت (ع)، بی تا.
  12. ۱۲. ، فاجعه تمدن و رسالت اسلام، ترجمه: علی حجتی کرمانی، تهران: انتشارات القبس، چاپ ششم، 1365ش.
  13. ۱۳. ، اسلام و صلح جهانی، ترجمه: سید هادی خسرو شاهی و زین العابدین قربانی، تهران: انتشارات دفتر فرهنگ اسلامی، 1386ش.
  14. ۱۴. ، مقومات التصور الاسلامی، قاهره: انتشارات دار الشروق، 1997م.
  15. ۱۵. ، المستقبل لهذا الدین، قم: دار الکتب الاسلامیه، 1410ق.
  16. ۱۶. ، دراسات الاسلامیه، قاهره: مکتبة لجنة الشباب المسلم، 1953م.
  17. ۱۷. ، معرکتنا مع الیهود، بیروت: دار الشرق، 1413ق.
  18. ۱۸. ، ویژگی های ایدئولوژی اسلامی، ترجمه: علی حجتی کرمانی، تهران، بی نا، 1367ش.
  19. ۱۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت: مؤسسه اعلمی، 1403ق.
  20. ۲۰. طویل، کمیل، القاعده و خواهرانش، تهران: اندیشه سازان نور، 1391ش.
  21. ۲۱. کوپل، ژیل، پیامبر و فرعون، ترجمه: حمید احمدی، تهران: انتشارات کیهان، 1366ش.
  22. ۲۲. عبدالرحیم، علی، حلف الارهاب تنظیم القاعده، قاهره: مرکز المحروسه، 2003م.
  23. ۲۳. مودودی، ابوالاعلی، المصطلحات الاربعه فی القرآن، کویت، 1977م.
  24. ۲۴. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت: مؤسسه الاعلمی، بی تا.

پاورقی ها

[1]. سید قطب، معالم فی الطریق، ص5.

[2]. همو، اسلام و صلح جهانی، ص218.

[3]. همو، ما چه می گوییم، ص39.

[4]. ابوالاعلی مودودی، المصطلحات الاربعه فی القرآن، ص107.

[5]. سید قطب، معالم فی الطریق، ص116؛ همو، معرکتنا مع الیهود، ص56.

[6]. همو، معالم فی الطریق، ص5.

[7]. سید قطب، ویژگی های ایدئولوژی اسلامی، ص130.

[8]. سید قطب، مقومات التصور الاسلامی، ص298.

[9]. سید قطب، فی ظلال القرآن، ص16.

[10]. سید قطب، معالم فی الطریق، ص54.

[11]. ابوالاعلی مودودی، المصطلحات الاربعه فی القرآن، ص107.

[12]. سید قطب، مقابله اسلام با سرمایه داری و تفسیر آیات ربا، ص53.

[13]. سید قطب، معالم فی الطریق، ص38.

[14]. سید قطب، فاجعه تمدن و رسالت اسلام، ص234.

[15]. همان، ص235.

[16]. سید قطب، فی ظلال القرآن، ج1، ص186.

[17]. همان، ص187.

[18]. سوره حج (22)، آیه 39-40.

[19]. سید قطب، معالم فی الطریق، ص41.

[20]. محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری، ج3، ص1015؛ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج2، ص470.

[21]. جعفر سبحانی، فروغ ابدیت، ص465.

[22]. سوره نساء (4)، آیه 77.

[23]. سید قطب، فی ظلال القرآن، ج1، ص187.

[24]. سوره انفال (8)، آیه 39.

[25]. سید قطب، فی ظلال القرآن، ج3، ص321.

[26]. همان، ج1، ص187.

[27]. سید قطب، معالم فی الطریق، ص39.

[28]. همو، المستقبل لهذا الدین، ص12.

[29]. همو، معالم فی الطریق، ص46.

[30]. سید قطب، عدالت اجتماعی در اسلام، ص24.

[31]. سوره بقره (2)، آیه 190.

[32]. سید قطب، فی ظلال القرآن، ج1، ص187.

[33]. همان، ج3، ص321.

[34]. همان، ج3، ص321.

[35]. سید قطب، دراسات الاسلامیه، ص80.

[36]. همو، معالم فی الطریق، ص35.

[37]. همان، ص36.

[38]. سوره زخرف (43)، آیه 84.

[39]. سوره یوسف (12)، آیه 40.

[40]. سوره آل عمران (3)، آیه 64.

[41]. سید قطب، معالم فی الطریق، ص37.

[42]. همان، ص39.

[43]. همان، 41.

[44]. همو، اسلام و صلح جهانی، ص218.

[45]. همو، معالم فی الطریق، ص37.

[46]. همان، ص38.

[47]. همو، ما چه می گوییم، ص107.

[48]. همو، عدالت اجتماعی در اسلام، ص25.

[49]. هرایر دکمجیان، جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب، ص165.

[50]. عبدالسلام فرج، الفریضه الغائبه، ص16.

[51]. هرایر دکمجیان، جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب، ص181.

[52]. کمیل طویل، القاعده و خواهرانش، ص34.

[53]. علی عبدالرحیم، حلف الارهاب تنظیم القاعده، ص1، 22.

[54]. پیتر ال. برگر، اسامه بن لادن، ص96.

[55]. کمیل طویل، القاعده و خواهرانش، ص61.

[56]. همان، ص64.

[57]. همان، ص80.

[58]. همان، ص65.

[59]. همان، القاعده و خواهرانش، ص80.

[60]. پیتر ال. برگر، اسامه بن لادن، ص132.

[61]. اسامه بن لادن، توجیهات المنهجیه، ص2، 5.

برگرفته از سایت الوهابیه http://alwahabiyah.com 

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

آسيب‏ شناسى جريان‏هاى تكفيرى و ...، از منظر مقام معظم رهبرى

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش