مقالات > نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۱۱ تعداد بازدید: 241

گسترش و رشد تفکر تکفیری، فرصت‌هایی برای منافع قدرت‌های استعماری فراهم کرده است که با رویکرد گزینشی، در مقاطعی، از جریان تکفیری حمایت کرده‌اند و در مقاطعی نیز زمینه تهاجم نظامی علیه کشورهای اسلامی را فراهم نموده‌اند.



در این مقاله با بررسی تاریخی نقش قدرت‌های بزرگ در تقویت و توسعه جریان‌های تکفیری، به ارتباط این دو متغیر با یکدیگر و تأثیرهای آن بر جهان اسلام پرداخته شده است.

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری و پی‌آمدهای آن بر جهان اسلام

نویسندگان:

مختار شیخ حسینی (1)
محمد جواد خلیلی (2)


چکیده

شکل‌گیری و رشد سلفی‌گری تکفیری که امروزه به مهم‌ترین معضل جهان اسلام تبدیل شده است، در عوامل مختلفی ریشه دارد. تأکید بر عوامل داخلی و اندیشه‌ای جریان، بخش زیادی از واقعیت جریان تکفیری را تبیین می‌کند، اما تحلیل جامع از عملکرد تاریخی و فعلی این جریان، در صورتی امکان پذیر است که متغیر استعمار و قدرت‌های بزرگ بین‌المللی را نیز در تقویت و توسعه این جریان در نظر داشته باشیم. به لحاظ تاریخی، پیوند اندیشه تکفیری سلفیه به رهبری «محمدبن عبدالوهاب» با قدرت سیاسی «آل سعود»، با هدایت و پشتیبانی «بریتانیا» برای مقابله با «عثمانی‌ها» صورت گرفت و این جریان در شبه جزیره عربستان، همواره در راستای منافع استعماری بریتانیا عمل کرده است. در دوران جنگ سرد نیز حمایت آمریکا از «القاعده» در افغانستان برای مقابله با نفوذ «شوروی سابق»، واقعیتی تاریخی است که «بلوک غرب» از ظرفیت‌های این جریان جهت منافع استعماری خود بهره گرفت. در حال حاضر نیز این قدرت‌های بزرگ از گسترش فعالیت جریان‌های تکفیری در برخی کشورهای اسلامی مانند عراق و سوریه حمایت می‌کنند.
"گسترش و رشد تفکر تکفیری، فرصت‌هایی برای منافع قدرت‌های استعماری فراهم کرده است که از رشد آن در برخی مناطق جهان اسلام حمایت و در برخی مناطق با آن مقابله می‌کنند. با این رویکرد گزینشی، استعمارگران در مقاطعی، از جریان تکفیری حمایت کرده‌اند و در مقاطعی نیز با استناد به عملکرد تروریستی و خشونت آمیز آن‌ها، زمینه تهاجم نظامی علیه کشورهای اسلامی با ادعای مبارزه با تروریسم را فراهم نموده‌اند. در این مقاله با بررسی تاریخی نقش قدرت‌های بزرگ در تقویت و توسعه جریان‌های تکفیری، به ارتباط این دو متغیر با یکدیگر و تأثیرهای آن بر جهان اسلام خواهیم پرداخت. "

مقدمه

جریان تکفیری که امروز مهم‌ترین چالش جهان اسلام است، در بستر اندیشه و شرایط محیطی خاصی رشد کرده است. هر چند مهم‌ترین زمینه اندیشه تکفیر، تفسیر متصلب و ظاهرگرایانه از «نص» است، اما تبدیل این اندیشه به کنش خشونت آمیز، حاصل زمینه‌های عینی است که شرایط را برای بروز و ظهور این اندیشه فراهم نموده است. تحلیل صرفاً اندیشه‌ای از این جریان، تنها بخشی از واقعیت جریان تکفیری را تبیین می‌کند. بیشتر پژوهش‌ها در تاریخ و ادوار جریان تکفیری، به جنبه کلامی و اعتقادی این جریان توجه دارند در حالی که تحلیل عینی، شرایط محیطی، منطقه‌ای و بین‌المللی رشد این اندیشه و تبدیل آن به کنش‌های خشونت آمیز در تبیین دلایل رشد و گسترش این جریان نقش مهمی دارد.
جنبه‌های اندیشه‌ای رشد جریان تکفیری به عنوان فرانظریه، زیربنای ایدئولوژیک این جریان را تشکیل می‌دهد و بازخوانی این تفکر در هر دوره، موجب صورت بندی جدیدی از آن شده است که با ادعای ارائه اسلام ناب و دین خالص، جذابیت زیادی برای انسان مسلمان مدرن دارد. تاریخ جریان تکفیری، نشان دهنده تأثیر شرایط عینی (محیطی، منطقه‌ای و بین‌المللی) در رشد و تحقق این اندیشه در عمل بوده است. در واقع اندیشه و مبانی فرانظری این جریان، تنها در زمان‌هایی تحقق عملی یافته‌اند که شرایط عینی، زمینه را برای این اندیشه فراهم کرده است.
یکی از عوامل عینی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری، نقش قدرت‌های بزرگ منطقه‌ای و بین‌المللی بوده است که تاریخ اندیشه تکفیری‌ها نیز نشان دهنده نقش این عامل در چند مرحله تاریخی بوده است. مهم‌ترین هدف قدرت‌های بزرگ در خصوص جریان تکفیری، استفاده از ظرفیت آن‌ها برای نفوذ در جهان اسلام و رسیدن به منافع ملی و فراملی خودشان بوده است. در واقع، جریان‌های تکفیری تا زمانی که در راستای سیاست‌های قدرت‌های بزرگ عمل کرده‌اند، این قدرت‌ها به صورت مستقیم و غیرمستقیم از آن‌ها حمایت نموده‌اند، اما زمانی که این گروه‌ها منافع قدرت‌های بزرگ را تهدید کرده‌اند، به شدت سرکوب شده‌اند. با توجه به «آنارشیک» بودن نظام بین‌الملل (عدم وجود قدرت فائقه)، قدرت‌های بزرگ با تکیه بر منابع مادی قدرت، ظرفیت بیشتری برای دست یابی به منافع فراملی خود دارند.
در هر دوره تاریخ روابط بین‌الملل نیز برخی قدرت‌ها در جهت دهی به رفتارهای بین‌المللی نقش بیشتری بر عهده داشته‌اند. رشد اولیه جریان تکفیری در منطقه «نجد» در قرن نوزدهم میلادی با موافقت و حمایت بریتانیا به عنوان بزرگ‌ترین قدرت بین‌المللی مواجه شد و در قرن 20 نیز حمایت آمریکا از جریان «القاعده» در افغانستان در برابر شوروی، نشان دهنده اهمیت جریان تکفیری در سیاست قدرت‌های بزرگ است. امروزه نیز نقش قدرت‌های بزرگ بین‌المللی (آمریکا، اتحادیه اروپا و ...) و منطقه‌ای (عربستان، قطر و ترکیه) در رشد و گسترش این جریان‌ها انکار ناشدنی است. در این مقاله به اختصار به زمینه‌های اندیشه‌ای رشد جریان تکفیر در سه مقطع (وهابیت نجد، القاعده در افغانستان و گروه داعش) اشاره خواهد شد و سپس به نقش قدرت‌های بزرگ در رشد و گسترش این جریان با استفاده از چارچوب «تئوریک رئالیسم» ساختاری خواهیم پرداخت.

رئالیسم ساختاری به مثابه چارچوب تئوریک

نوواقع گرایی، یکی از نظریاتی است که مسئله تأثیرگذاری نظام بین‌الملل بر رفتار کشورها و تأثیرپذیری واحدها از این نظام بین‌الملل را تحت عنوان «نظریه رئالیسم ساختاری» مطرح کرد. و مهم‌ترین متفکر آن «کنث والتز» است که این تئوری را در کتاب تئوری سیاست بین‌الملل بیان کرده است. به عقیده والتز، سیاست خارجی کشورها تحت تأثیر نظام بین‌الملل شکل می‌گیرد در این دیدگاه، دولت و فرد در تصمیم گیری‌ها نقش چندانی ندارند، بلکه ساختار نظام بین‌الملل محدودیت‌هایی بر سیاست‌های کشورها و گروه‌ها اعمال می‌کند. در این تئوری، سیستم بین‌المللی و ساختارهای آن بر رفتار دولتها تأثیر می‌گذارند و با قید و بندهایی که بر رفتار دولتها اعمال می‌کنند، روابط بین‌المللی را شکل می‌دهند و رفتار دولتها را شبیه به هم و یکسان می‌سازند. (3)
ساختار نظام بین‌الملل در این نظریه سه ویژگی مهم دارد:
اصل اول یا اصل سازمان دهنده در نظام داخلی سلسله مراتبی و در نظام بین‌المللی آنارشی است؛ البته آنارشی به معنای فاقد اقتدار مرکزی. (4) بر این اساس در نظام بین‌الملل، قدرت فائقه‌ی نظم دهنده باشد وجود ندارد.
اصل دوم، کار ویژه واحدها یا دولت‌هاست. دولتها از نظر قدرت، اگر چه با یکدیگر متفاوتند، اما رفتاری مشابه و یک سان دارند. این رفتار مشابه، از تأثیر و قید و بندهای ناشی از اصل نظم دهنده سیستم، یعنی «آنارشیم» متأثر است. (5) در واقع به دلیل این که در محیط بین‌الملل هیچ اقتدار مرکزی وجود ندارد، هر واحد مجبور است که خودش امنیتش را تأمین کند، زیرا مرجعی وجود ندارد که امنیت اعضایش را تأمین کند. این تأمین امنیت اعضا توسط خودشان برای آن‌ها امری حیاتی است. (6) مهم‌ترین ارزش در این فضا، بقاست و کشورها برای بقای خود باید قدرت نظامی را افزایش دهند یا دست به ائتلاف بزنند تا بتوانند در این سیستم آنارشیک به منافع خود دست یابند.
اصل سوم، توزیع توان‌مندیهاست. در نظام بین‌الملل، توزیع توان‌مندیها در میان واحدها، عامل تمایز آن‌ها است. این اصل تعیین می‌کند که هر یک از واحدها چه میزان از توان مندی لازم را برای تأمین امنیت برخوردار است. (7)
اگر چه رفتار دولتها با هم یکسان است، ولی از نظر توان مندی با هم دیگر متفاوتند، (8) از آن جا که این توزیع توان‌مندیها و تغییر در چگونگی توزیع برای «والتز» اهمیت دارد، وی به اشکال مختلف نظامهایی می‌پردازد که حاصل تغییر در توزیع توان‌مندیها هستند. از نظر والتز، از میان انواع نظامها، ساختار دوقطبی با ثبات‌تر است، در حالی که به نظر «مورگنتا»، نظام چند قطبی همراه با عامل ایجاد توازن، باثبات‌تر می‌باشد. (9)
والتز با استفاده از نظریه سیستم‌ها و با تأثیرپذیری از رفتارگرایی، نظریه‌ای ارائه می‌دهد که در آن ضمن تأیید برخی اصول اساسی واقع‌گرایی «مورگنتا» و تقویت هنجارهای مرسوم آن، برخی از ویژگی‌ها و هنجارهای مرسوم را به چالش می‌کشد و در مقابل آن هنجارسازی می‌کند. وی در مقابل واقع‌گرایی که بر سه اصل دولتگرایی، بقا و خودیاری تأکید داشت، به محوریت مفهوم سیستم حاکم بر نظام بین‌الملل پای بند است و به جای افراد و دولتها، بر ساختار نظام بین‌الملل به عنوان اصل سازمان دهنده تأکید دارد. والتز، نظریه خود را بهترین نظریه برای تحلیل نظام بین‌الملل می‌داند. (10)
براساس این تئوری، هر بازیگری که قدرت بیشتری داشته باشد، می‌تواند به منافع بیشتری در سطح بین‌الملل دست یابد و نظم موقتی سیستم در این تئوری، به وسیله بازیگران برتر فراهم می‌شود. در دوره امپراتوری، نظم سیستم، سلسله مراتبی است و در دوره دو قطبی، دو بلوک، نظم سیستم را طراحی می‌کنند و در صورت تعدد قدرت‌ها در نظام بین‌الملل، بازیگری بیشترین منافع را کسب می‌کند که قدرت بیشتری داشته باشد.
با توسعه مفهومی این نظریه، می‌توان در مورد موضوع این مقاله، سه دوره زمانی را در خصوص رشد جریان تکفیری و نظام بین‌الملل درنظر گرفت: در مقطع اول، در قرن نوزدهم میلادی که امپراتوری بریتانیا مهم‌ترین قدرت نظام بین‌الملل بود و نظم سیستم تا حدی وابسته به این قدرت برتر بود و به تبع نظم بین‌المللی، نظم منطقه‌ای در خاورمیانه نیز تابعی از منافع بریتانیا بود، شکل‌گیری اولیه حکومت «آل سعود» با تکیه بر قدرت مذهبی وهابیت و پیوند آن با بریتانیا، زمینه رشد این جریان را فراهم کرد. در مقطع دوم نیز شاهد حمایت اولیه امریکا از رشد «القاعده» در افغانستان برای مقابله با نفوذ شوروی هستیم و مقطع سوم در قرن بیست و یکم میلادی، حمایت قدرت‌های بزرگ و منطقه‌ای از رشد جریان‌های تکفیری در عراق و سوریه، نشان دهنده تأثیر این متغیر (قدرت‌های بزرگ) در رشد این جریان‌هاست. بر اساس رئالیسم ساختاری، چون قدرت نظم دهنده‌ای در سطح ساختار وجود ندارد، قدرت‌های بزرگ به میزان قدرتی که دارند از این گروه‌ها در راستای رسیدن به منافع خود بهره می‌گیرند.

زمینه ذهنی (اندیشه‌ای) رشد جریان تکفیری (از وهابیت تا داعش)

«سلفیه»، اصطلاح نوظهوری در تاریخ اندیشه اسلامی است که گروهی از اهل حدیث و پیروان، «احمدبن حنبل»، «ابن تیمیه» و «محمدبن عبدالوهاب» برای خویش برگزیده‌اند. اینان در روش شناخت نقل گرا و در فهم نقل، ظاهرگرا هستند، عقل را شایسته فهم مسائل الهی نمی‌دانند، رسالتشان را تنها در فهم درست سخنان سلف می‌دانند. (11) ریشه‌های فکری وهابیت را باید در اندیشه‌های ابن تیمیه جست وجو کرد. محمدبن عبدالوهاب قرن‌ها بعد مفسر و مبلغ این تفکر بود، در حالی که شرایط حاکم بر زمانه ابن تیمیه طوری نبود که او آموزه‌های شاذ خود را بر جامعه تحمیل کند. در زمان محمدبن عبدالوهاب، شرایط اجتماعی و فرهنگی نجد و پیوند او با قدرت سیاسی آل سعود، باعث گسترش این تفکر شد.
ابن تیمیه در شمار متفکرانی است که با سقوط خلافت عباسیان در سال 656 ق به دلیل حمله مغول به نظریه پردازی در غیاب خلافت پرداخت. ویژگی مهم این دوره، حمله مغولان به «دارالاسلام» بود و برای اندیشه وران اهمیت این دوره به دلیل سلطه کافران بر ممالک اسلامی بود. مهم‌ترین اثر ابن تیمیه در اندیشه سیاسی، کتاب السیاسه الشرعیه فی اصلاح الراعی و الراعیه است که آن را بین سال‌های 709 و 714 ق نوشته است. (12) البته «سلفی‌گری»، مفهوم بسیط و منسجمی نیست، بلکه در دل خود گرایش‌ها و طیف‌های گوناگونی دارد. برخی از این گرایش‌ها، با هدف هم‌گرایی و ایجاد اتحاد و یک پارچگی میان مسلمانان، به سلف چنگ زده و کوشیده‌اند با این مفهوم، ارزش زندگی بخش اسلامی را زنده کنند، اما برخی دیگر با گذشته‌گرایی و ارتجاع و مبارزه با عقلانیت، راه تحجر و تکفیر را برگزیده‌اند. (13)
جریان وهابیت را می‌توان نسل اول تفکر تکفیری در جهان اسلام قلمداد کرد که با فتواهای محمدبن عبدالوهاب و اندیشه ابن تیمیه، بخش‌های زیادی از جهان اسلام با این اندیشه تعرض کردند.
نسل دیگر این جریان افراط‌گرا را می‌توان در اندیشه گروه تروریستی القاعده شناسایی کرد. «بن لادن» از ابتدا تحت تأثیر مکتب اسلام سلفی قرار گرفت و بیش از همه از «عبدالله عزّام» و «ایمن الظواهری» تأثیر پذیرفت. (14) عملیات تروریستی گروه القاعده در کشورهای اسلامی، نماد افراط‌گرایی محسوب می‌شود.
نسل سوم جریان تکفیری و افراط گرا را می‌توان در گروه موسوم به «داعش» بررسی کرد (15) که به لحاظ اندیشه‌ای، بیشترین تأثیر را از «سید قطب»، «عبدالسلام فرج» و در دوره معاصر، «عبدالله عزام» پذیرفته است. این جریان هرچند به لحاظ سیاسی با عربستان همکاری دارد و مهم‌ترین پشتوانه مالی و نظامی را از این کشور دریافت می‌کند، اما به لحاظ اندیشه‌ای، به نسل دوم و سوم سلفی‌های تکفیری وابسته‌اند. اگر محمدبن عبدالوهاب و ابن تیمیه را نسل اول این جریان و سید قطب و عبدالسلام فرج را مهم‌ترین تئوریسین‌های نسل دوم افراط‌گرایی در خاورمیانه معرفی کنیم، جریان داعش، معرف نسل سومی از این جریان است که وام دار اندیشه بن لادن، ایمن الظواهری و عبدالله عزام می‌باشد.
براساس طبقه بندی سلفیه معاصر به سروریه، جهادیه و جامیه نیز این جریان در طیف جهادی قرار می‌گیرد که با هر دو نوع سلفی‌گری مرسوم تفاوت‌هایی دارد. این اندیشه قائل به «عدو بعید» (تمدن مادی غربی) و «عدو قریب» (دولت‌ها و گروه‌هایی که در کشورهای اسلامی بر اساس تفسیر این گروه عمل نمی‌کنند) است و هر دو عدو در این اندیشه مورد تهاجم قرار می‌گیرد اما چون امکان مبارزه با «عدو البعید» فعلاً فراهم نیست، آن‌ها به «عدوم قریب» می‌پردازند و حملات آن‌ها متوجه مسلمانان است.
به لحاظ اندیشه، این جریان اعتقاد دارد که در کشورهای اسلامی فعلی، احکام اسلام اجرا نمی‌شود و رهبران این کشورها منافقانی هستند که به ظاهر ادعای اسلام دارند و بر اساس همین منطق در مصر، «انور سادات» را ترور کردند. ادعای آن‌ها احیای خلافت اسلامی با مکانیسم جهاد و هجرت می‌باشد. این مفاهیم در کتاب‌های سید قطب، عبدالسلام فرج و عبدالله عزام تئوری پردازی شده است و امروزه زمینه کنش سیاسی داعش و دیگر جریان‌های تکفیری را فراهم کرده است. وجود اتباع کشورهای مختلف در تشکیلات نظامی جریان داعش نیز نشان دهنده اهمیت هجرت در این اندیشه می‌باشد که پیروان آن با ادعای هجرت از جوامع جاهله به این گروه می‌پیوندند و هدف آن‌ها احیای خلافت اسلامی است.
بررسی صحبت‌ها و پیام‌های رهبران داعش و دیگر گروه‌های تکفیری نشان می‌دهد که تأثیر اندیشه سید قطب، عبدالسلام فرج و عبدالله عزام بر شکل‌گیری این جریان نقش اساسی داشته است. تفسیر متصلبانه و ظاهرگرایانه از مفاهیم اسلامی مانند جهاد، فرصت گرایش به خشونت در این گروه‌ها را افزایش داده است و با تکفیر مخالفان خود، دایره دشمنانشان را توسعه داده‌اند که حتی شامل بسیاری از اهل سنت نیز می‌باشد. این جریان به صورت شبکه‌ای و حتی بدون نیاز به رهبر می‌تواند در هر جایی که حداقلی از پیروان آن حضور داشته باشند، به خشونت‌گرایی منجر شود. (16)

نقش قدرت‌های بزرگ در رشد و گسترش جریان تکفیری

هرچند زمینه‌های اندیشه‌ای در گسترش جریان تکفیری نقش مهمی داشته است و بدون توجه به این زمینه‌های درونی جهان اسلام، نمی‌توان تحلیل جامعی از این جریان‌ها ارائه داد، اما رشد قارچ گونه این جریان‌ها در مقطع‌های زمانی مختلف، نشان دهنده تأثیرگذاری متغیر جدید «نقش قدرت‌های بزرگ» در گسترش این جریان بوده است. از دیدگاه «فیرحی» نیز هرچند برخی از تحلیل گران معتقدند که سلفیزم یک اندیشه تهی است و دست ساز بیرونی‌ها هست، اما مطالعات من نشان می‌دهد سلفیزم یک جریانی است که از درون بحران جهان اسلام در می‌آید، اما اگر کشورهای دیگر می‌توانند از آن استفاده کنند، در واقع هنر استفاده را دارند و بلدند که چگونه از جریان‌های درون جوش در جهان اسلام استفاده کنند... طبیعی است که هر کشوری به فراخور دریافت سیاست خارجی و قدرت و تجربه‌اش از این جریان‌های محلی بهره می‌برد. درک من این است که این تحولات، پایه درونی دارد، اما بهره برداری‌های بیرونی صورت می‌گیرد. علتش هم این است که اولاً: خود این جریان پتانسیل را دارد؛ دوم این که آن‌هایی که بهره می‌برند دیپلماسی‌های پخته چندین صدساله دارند و می‌دانند که از جریان‌های محلی چگونه استفاده کنند و استفاده هم می‌کنند؛ (17) بنابراین به نظر می‌رسد نقش قدرت‌های خارج از جهان اسلام در رشد و گسترش این جریان تأثیر مهمی دارد، به طوری که آیه الله اصفی از علمای نجف نیز در این زمینه اعتقاد دارد که زمینه‌های مختلفی موجب شعله ور شدن آتش فتنه‌های مذهبی در جهان اسلام شده است که فقط نگاه سطحی به این مسئله، نقش استکبار جهانی را نادیده می‌گیرد در حالی که تجربه استعمارگرانی مانند فرانسه، پرتقال، ایتالیا و دیگر کشورهای استعمارگر، نشان دهنده استفاده از فتنه مذهبی را داخل ملت‌ها برای رسیدن به اهداف استعمار دارد. جنگ‌های مذهبی به دلیل این که زود شعله ور می‌شود، در سیاست استکبار جهانی نقش زیادی دارد. این تجربه استعمارگران قرون گذشته در اختیار آمریکا قرار گرفته است (18) و امروز آمریکا در خشونت‌های مذهبی و شعله ور کردن آتش آن نقش اساسی دارد. در عراق امروزه این مسئله اثبات شده است که آمریکا در زمینه‌های این مسئله نقش اصلی را دارد و آمریکا سعی می‌کند تا با ایجاد دیوار بلند بی اعتمادی بین اهل سنت و شیعه عراق، آن‌ها را وارد این جنگ مذهبی کند و بهترین فرصت برای نفوذ و سلطه آمریکا، زمانی است که مسلمانان وارد این بازی طراحی شده استکبار جهانی شوند و هیچ ابزاری مانند جنگ‌های مذهبی، فرصتی برای سیطره آمریکا بر جهان اسلام فراهم نمی‌کند (19) با توجه به تأثیرگذاری این متغیر (نقش قدرت‌های بزرگ) در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری، به بررسی نقش این متغیر در سه دوره زمانی فعالیت گروه‌های تکفیری (وهابیت در نجد، القاعده و داعش) می‌پردازیم و در نهایت به پیامدهای رشد این جریان‌ها برای جهان اسلام اشاره می‌شود.

بریتانیا و جریان تکفیری

آل سعود قبیله‌ای در منطقه نجد بود که با داشتن رقبای زیاد و نداشتن پایگاه اجتماعی، برای گسترش قلمرو با چالش‌های جدی روبه رو بود و با توجه به دور بودن سرزمین نجد در آن زمان از حیطه بازی قدرت‌های بزرگ، بهترین راه برای قبیله‌ای که آرزوی رهبری سیاسی بر منطقه‌های اطراف را داشت، به خدمت گرفتن ایدئولوژی با قدرت بسیج کنندگی بالای توده‌های اجتماعی بود. محمدبن عبدالوهاب نیز که ارائه دهنده تفسیر جدیدی از دین و به تبع آن استنباط‌های جدید از مسائلی مانند توحید، شفاعت و ... بود، به پشتیبان سیاسی نیاز داشت تا تحت حمایت آن بتواند به گسترش نفوذ عقیدتی خود بپردازد. این نیاز دو جانبه، وهابیت را به آل سعود نزدیک کرد و با پیوند قدرت و مذهب، باعث گسترش قلمرو هر دو نهاد شد.
ترویج آرا و افکار ابن تیمیه توسط محمدبن عبدالوهاب در شرایطی در دهه‌های نخست قرن سیزده و قرن نوزده میلادی صورت پذیرفت که استعمارگران صلیبی از چهارسو به امت اسلامی هجوم آورده بودند: انگلیسی‌ها که بخش زیادی از هند را از دست مسلمانان خارج کرده بودند و به سمت جنوب ایران در حرکت بودند، فرانسوی‌ها که با اشغال روسیه، مصر و فلسطین، در رقابت با عثمانی‌ها بودند، روس‌ها که با حملات مکرر خود به ایران و عثمانی به دنبال توسعه نفوذ خود در جهان اسلام بودند و آمریکایی‌ها که چشم طمع به کشورهای شمال آفریقا داشتند. در چنین شرایطی که جهان اسلام به وحدت و همدلی نیاز داشت، محمدبن عبدالوهاب مسلمانان را به جرم شفاعت خواهی از پاکان «زیارت قبور اولیاء الهی» مشرک و بت پرست خواند و با برانگیختن اعراب بادیه نشین، مناطق سنی و شیعه نشین را به خاک و خون کشید و اموال مسلمانان را غارت کرد.(20)
مثلث قدرت در شرایط آن روز شبه جزیره به این صورت بود که «شریف حسین» بر مکه و مدینه حاکم بود و عثمانی‌ها از او حمایت می‌کردند و بی طرفی او در بین مسلمانان پذیرفته شده بود. «آل رشید»، یکی از قدرت‌های دیگر شبه جزیره بود که مستقیماً تحت نفوذ عثمانی‌ها قرار داشت و بریتانیا نیز از جریان وهابیت در نجد حمایت کرد. سیاست بریتانیا برای تضعیف عثمانی‌ها، حمایت از آل سعود به عنوان مخالفان آنان در منطقه بود. ابن عبدالوهاب نیز با همه مذاهب اسلامی (به جز حنبلی) درافتاد و چون در روزگار او عثمانیان بر اعراب و از جمله عربستان حکومت می‌کردند، نهضت او رنگ ضد عثمانی به خود گرفت و جنبه سیاسی یافت. (21) با توجه به سیستم نظام بین‌المللی در قرن نوزده میلادی و تا قبل از جنگ جهانی دوم، بریتانیا تقریباً مهم‌ترین قدرت نظام بین‌الملل محسوب می‌شد و در نظام موازنه قوا نیز نقش موازنه دهنده را ایفا می‌کرد و با توجه به قدرت نظامی و دریایی، منافع فراملی زیادی برای خود تعریف کرده بود.
با توجه به این که سیاست بریتانیا استفاده ابزاری از این جریان در راستای سیاست‌های خود بود، در زمان‌هایی که تحرکات این جریان علیه‌شان بود به مقابله شدید با آن‌ها می‌پرداخت؛ مثلاً در سال 1921م.، پس از گردهمایی عالمان و پیروان قبایل در ریاض که طی آن، ابن سعود را پادشاه نجد و همه سرزمین‌های وابسته به آن خواندند، فیصل، پسر سعود، «ابها»، پایتخت «عسیر» را اشغال کرد که در این هنگام انگلیسی‌ها مستقیماً وارد جنگ شدند و از سوی عراق و اردن به نجد تاختند و چندین شکست بر وهابیان وارد کردند. (22)
انگلیسی‌ها حتی در زمانی که شریف حسین با وهابی‌ها درگیر بود، از پشتیبانی او شانه خالی کردند و در مقابل به او وعده حکومت فرزندانش در عراق و اردن را دادند و چون آل سعود با این طرح مخالف بود، انگلیس از ترس عقیم ماندن طرحش مجبور شد که امتیازی برای «ابن سعد» قائل شود و پیمانی در سال 1927 م. میان طرفین امضا شد که بر اساس آن، انگلستان استقلال کامل و مطلق ابن سعود را به رسمیت شناخت. (23)
با آغاز جنگ جهانی اول، انگلیس دو خاندان ابن سعود و شریف حسین را علیه عثمانی‌ها تحریک می‌کرد و «توماس ادوارد لارسن» را به اردوگاه شریف حسین و «ویلیام شکسپیر» را به اردوگاه سعودی‌ها فرستاد و با بستن پیمان‌هایی با آل سعود از نفوذ ترک‌های جوان و آلمان در سواحل خلیج فارس جلوگیری کرد. (24)
در مارس 1934 م.، دولت آل سعود تصمیم به حمله به یمن را داشت و در این حمله، هم منابع اقتصادی و جایگاه یمن مهم بود و هم تحریک علمای وهابی مبنی بر تکفیر گروه زیدیه تأثیرگذار بود با توجه به این که یمن قدرت مقاومت در برابر آل سعود را نداشت، از بریتانیا تقاضای کمک کرد و انگلستان به تقاضای «امام یحیی» پاسخ مثبت داد، زیرا امنیت «عدن» و تنگه «باب المندب» برای او جنبه سوق الجیشی بسیار مهم داشت و بندر عدن از یک قرن پیش، تحت سلطه بریتانیا قرار داشت. از طرفی، ایتالیا نیز از سلطه آل سعود و وهابی‌ها بر این منطقه نگران بود و نگرانی ایتالیا متوجه مستعمراتش، یعنی «اریتره» و «سومالی» بود. به همین دلیل، صد و پنجاه سرباز خود را در ناحیه مجاور باب المندب قرار داد تا ورودی دریای سرخ را کنترل کنند. ابن سعود که موازنه قدرت را به نفع خود نمی‌دید، به مذاکره با یمن راضی شد. (25)
منطقه خلیج فارس برای بریتانیا علاوه بر رقابت با عثمانی‌ها، که یکی از رقبای مهم بریتانیا بودند، اهمیت خاصی داشت و از دست دادن این منطقه به معنای از دست دادن بازار و منابع معدنی و از همه مهم‌تر از دست دادن هندوستان بود. سیاست انگلستان در مورد حکومت ابن سعود را می‌توان تابعی از اختلاف این کشور با عثمانی‌ها دانست که تا قبل از فروپاشی عثمانی، از حکومت آل سعود به عنوان ابزاری در امتیاز گرفتن از عثمانی‌ها بهره می‌بردند و در این راه، گاهی به حمایت همه جانبه از عبدالعزیز مجبور می‌شدند. بعد از فروپاشی عثمانی‌ها در برخی موارد که آل سعود رقیبی برای انگلستان در منطقه بود، به مبارزه مستقیم نیز کشیده می‌شد. سیر این برخوردها را می‌توان از قرارداد 1915م. «کاکس» از سوی انگلستان و ابن سعود مشاهده کرد در این قرارداد برای طرفین تعهداتی ذکر شد که عبارت بودند از:
1. ابن سعود بر سرزمین‌های حمایت شده بریتانیا در شبهه جزیره حمله نکند (منظور قلمرو «شریف حسین»، دیگر متحد بریتانیا می‌باشد که از سوی آل سعود با خطر مواجه بود، ولی حضور بازیگر دیگری مانند شریف حسین در قلمرو حجاز خوش آیند آل سعود و در نهایت نیز به وسیله آن‌ها از میان برداشته شد)؛
2. آل سعود نباید به دشمنان بریتانیا در نجد امتیازی دهد (احتمالاً منظور آن‌ها آلمانی‌ها و عثمانی‌ها بودند)؛
3. آل سعود باید سیاست خارجی خود را با انگلستان هماهنگ کند (انگلیسی‌ها با این شرط، دست آل سعود را از ایجاد ارتباط با دیگر قدرت‌ها کوتاه می‌کردند و در واقع آن‌ها را در محدوده قدرت خود نگه می‌داشتند)؛
4. انگلستان تعهد می‌کند که در برابر این تعهدات آل سعود، هر سال مبلغ شصت هزار لیره به ابن سعود بپردازد. (26)
بنابراین، رابطه بریتانیا و وهابیت را می‌توان تابعی از نظام بین‌المللی در آن دوره دانست که مهم‌ترین قدرت نظام بین‌الملل (بریتانیا) از این جریان افراط گرا در راستای سیاست‌های خود بهره گرفت و هر زمان منافعش از سوی این گروه به خطر افتاد، به شدت با آن برخورد کرد.

آمریکا و القاعده

بعد از جنگ جهانی دوم به دلیل تغییر بازیگران، آمریکا و شوروی به عنوان مهم‌ترین بازیگران نظام بین‌الملل ظهور کردند و با شکل‌گیری بلوک دو قطبی، تقریباً همه موضوعات و چالش‌ها در نظام بین‌الملل در اصطکاک منافع این دو بازیگر رخ می‌داد. این نظام از اواخر دهه 1940 م. تا اواخر دهه 1980م. بر جوامع حاکم بود که ویژگی اساسی آن را منازعه و رقابت میان ایالات متحده آمریکا و شوروی تشکیل می‌داد. (27) براساس نظریه «رئالیسم ساختاری» والتز، در این نظام نیز بازیگرانی که قدرت بیشتری داشته باشند به منافع بیشتری دست می‌یابند و ظرفیت جهت دهی ساختار را دارند. بر این اساس، ایالات متحده که مهم‌ترین تعارضش در این دوره با منافع شوروی بود، از جریان‌های تکفیری و افراطی در راستای رسیدن به منافعش بهره گرفت. القاعده یکی از سازمان‌های تکفیری معاصر است که در سال 1988 میلادی در «پیشاور» پاکستان از دفتر خدمات «بیت الانصار» تجلی یافت که وظیفه پشتیبانی و لجستیک مجاهدان افغانی را بر عهده داشت و از سال 1988 تا 1995م.، حوزه فعالیت این سازمان در افغانستان و سودان بود، اما از سال 1995م. به بعد و هم زمان با انفجارهای ریاض و تعدادی انفجار دیگر در شرق قاره آفریقا، نام این سازمان بر سر زبان‌ها افتاد. (28)
از سال 1986 تا 1989 م.، مبارزان عرب در بسیاری از درگیری‌ها در جبهه‌ها در کنار مبارزان افغان علیه روس‌ها جنگیدند. در این مدت، بهترین فرصت برای مجاهدان عرب از این لحاظ بود که از سوی دولت عربستان، پاکستان و آمریکا نه تنها هیچ گونه سخت‌گیری نمی‌دیدند، بلکه به ادامه کار هم تشویق می‌شدند. استراتژی امریکا در این مقطع، بر حمایت از مجاهدان افغانی و هر گروهی استوار بود که بتواند جلوی گسترش «کمونیسم» را بگیرد. آمریکا در این خصوص، کمک‌های مالی – تسلیحاتی قابل ملاحظه‌ای به مبارزان افغان حتی عرب‌های افغان کرد. (29) در این مقطع، سیاست آمریکا حمایت از جریان تکفیری القاعده بود. بر اساس این سیاست، آمریکا، عربستان و پاکستان در اتحاد نانوشته‌ای، برای کنترل تهدید شوروی از ایدئولوژی وهابیت برای ایجاد جنگ نیابتی علیه شوروی حمایت کردند. (30)
شکست شوروی در افغانستان و فروپاشی بلوک شرق، زمینه قدرت بیشتر ایالات متحده را فراهم کرد. در این باره زمانی به دلیل عدم وجود شوروی، فعالیت گروه‌های تکفیری به نفع آمریکا نبود و این کشور به دنبال نوع خاصی از دولت سازی بر اساس منافع خود بود. این نوع دولت سازی در ادبیات روابط بین‌الملل، فرآیند خاصی از شکل دادن دولت می‌باشد که بعد از جنگ جهانی دوم مرسوم شده و در کشورهایی مانند آلمان، ژاپن، افغانستان، سومالی و عراق با دخالت ایالات متحده صورت پذیرفته است. (31)
گروه‌های تکفیری، پس از بازگشت از افغانستان به افراط‌گرایی متمایل شدند (32) و در این مقطع، خطری برای سیاست‌های آمریکا در کشورهای اسلامی محسوب می‌شدند. حادثه 11 سپتامبر بهانه‌ای برای امریکا فراهم کرد تا با اشغال نظامی افغانستان و عراق به جهان اسلام هجوم آورد. تاریخ ارتباط آمریکا با القاعده نشان داد که تا زمانی این جریان حمایت می‌شد که در راستای منافع آمریکا قرار داشت، اما به محض تهدید کردن منافع امریکا، به شدت سرکوب شد. آمریکا در جنگ شوروی علیه افغانستان به تجهیز این جریان‌ها پرداخت، اما در حمله به عراق و افغانستان از اقدامات همین جریان‌ها، دلایلی برای حمله به کشورهای اسلامی فراهم کرد و در سیاست خارجی آمریکا، مثلثی از سه عنصر تروریسم، دولت‌های یاغی و سلاح‌های کشتار جمعی، زمینه ظهور چالش گرانی را ایجاد کرد که آمریکا با نیروها و تجهیزات متعارف قادر به مهار آنها نیست. در نتیجه، توسل به راهبرد پیش گیرانه برای مقابله با آن‌ها ضرورت می‌یابد. عملیاتی کردن این مسئله، مستلزم تغییراتی بود که حادثه 11 سپتامبر اسباب آن را فراهم کرد. (33) سیاست‌های اسلام هراسی و محکوم کردن مسلمانان به عنوان تروریست، نتیجه فعالیت جریان تکفیری القاعده بود که این بهانه را در اختیار آمریکا قرار داد و ایالات متحده نیز با توجه به توازن نظامی و رسانه‌ای خود، از این ابزار برای رسیدن به منافعش بهره کافی برد.

داعش و منازعه قدرت‌های بین‌المللی

سقوط نظام دو قطبی و حرکت نظام بین‌الملل به سمت تک – چند قطبی و ظهور قدرت‌های نوظهور، هر چند یک – جانبه‌گرایی آمریکا را محدود کرده است، اما به لحاظ منابع نظامی، هم چنان ایالات متحده مهم‌ترین قدرت در سطح بین‌المللی است و به همین دلیل نیز بیش از همه توان بهره‌گیری از جریان‌های تکفیری را دارد. تجربه امروز داعش نیز نشان دهنده نفوذ قدرت‌های بین‌المللی، مانند آمریکا و قدرت‌های منطقه‌ای، مانند ترکیه و عربستان در این جریان تکفیری است و هر قدرت به تناسب منابع و توان، ظرفیت بهره برداری از جریان‌های تکفیری را دارد.
در مورد رشد داعش، هر چند زمینه‌های داخلی در عراق مانند طایفه گرایی، ضعف ارتش و عدم نفوذ دولت بر همه مناطق کشور، زمینه‌های رشد این گروه تکفیری را فراهم کرده است، اما انتخابات اخیر پارلمانی عراق و رأی بالای ائتلاف دولت قانون به رهبری «نوری مالکی»، موجب نگرانی برخی از اهل سنت از شکل‌گیری سومین دولت شیعی در عراق شده است. عدم تمکین به رأی اکثر مردم عراق، حمایت‌های منطقه‌ای عربستان از گروه داعش و پیوستن بازمانده‌های حزب «بعث» به این گروه تروریستی در عراق، همه دنبال کننده یک هدف‌اند و آن هم ناکارآمد جلوه دادن دولت شیعی نوری المالکی است تا در آستانه شکل‌گیری دولت جدید، از نخست وزیر شدن شیعه دیگر جلوگیری شود.
در سطح منطقه‌ای، قطر یکی از حامیان مهم جریان‌های تکفیری است که در رقابت با عربستان برای رهبری کشورهای عربی، از هیچ حمایتی از جریان‌های تکفیری دریغ نمی‌کند. عربستان سعودی به عنوان مهم‌ترین حامی جریان‌های تکفیری در خاورمیانه، اجازه فعالیت جریان‌های تکفیری را در کشور خود را بسیار محدود کرده است، زیرا حضور شرکت‌های نفتی و صنعتی غربی، خصوصاً امریکایی در این کشور به فضای امن برای فعالیت نیاز دارند و عربستان با درک این شرایط، جریانهای رادیکال کشور خود را به دیگر کشورهای منطقه سرازیر می‌کند و انتخاب کشورهای هدف نیز بر اساس سیاست راهبردی این کشور طراحی می‌شود؛ مثلاً هیچ گاه جریان‌های تکفیری در «بحرین» علیه دولت فعالیت نداشته‌اند، اما کشورهایی مانند عراق، یمن، سوریه و لبنان، مقصد این گروه‌ها تعیین می‌شود. (34)
در سطح بین‌المللی نیز آمریکایی‌ها به خوبی می‌دانند که در صورت قدرت یافتن گروه‌های تکفیری، منافع آن‌ها تأمین نخواهد شد، چون این گروه‌ها منشأ ناامنی‌اند و این ناامنی در منطقه‌ای که مهم‌ترین مسیر انتقال انرژی جهان است؛ به ضرر آمریکایی‌ها خواهد بود. از سویی، آمریکایی‌ها به ضد غربی اندیشه این جریان‌ها آگاهند و می‌دانند که در صورت قدرت یافتن، یهودیان و مسیحیان، عدو بعید این جریان‌اند و در صورت پیروی این جریان‌ها بر عدو قریب (مسلمانان و دولت‌های اسلامی فعلی مخالف این جریان) سراغ عدو بعید خواهند رفت.
در کنگره‌ای که در پایتخت اردن با عنوان «الموقف الأمریکی تجاه الازمة فی سوریا: المحددات و التحولات» در تاریخ 2014/5/11 م. برگزار شد، کارشناسان بر این مسئله تأکید کردند که گسترش جریان‌های تکفیری و تروریستی در سوریه و کشورهای اسلامی به تضعیف کشورهای اسلامی منجر خواهد شد و این موضوع فرصتی برای امنیت بیشتر اسرائیل است. انهدام سلاح‌های شیمیایی سوریه نیز در راستای همین سیاست آمریکا دنبال می‌شد تا در آینده خطری از جانب این سلاح‌ها متوجه آمریکا نباشد. در سیاست‌های آمریکا در حمایت از جریان‌های تکفیری، تناقض وجود دارد که امریکا از سویی از آزادی و دموکراسی حمایت می‌کند، اما از سوی دیگر از جریان‌های تروریستی در عراق و سوریه نیز حمایت می‌کند و سیاست کلی این کشور در منطقه این است که گروه‌های تروریستی و تکفیری، آن قدر گسترش یابند و آن قدر جهان اسلام را ناتوان و ضعیف کنند تا هیچ خطری اسرائیل را تهدید نکند. (35)
بنابراین، آمریکا سعی می‌کند که از این جریان‌ها تا جایی حمایت کند که منافع ملی اش تأمین شود. صدور نفت عراق و شرکت‌های اقتصادی آمریکایی در این کشور، نگرانی عمده آمریکایی‌هاست و در بلند مدت، حمایت از این گروه به نفع آن‌ها نیست، اما در کوتاه مدت به دلیل تضعیف دولت نوری مالکی و ایجاد زمینه برای حضور نظامی مجدد و محدود در عراق، به صورت عملی با داعش مخالفت نمی‌کند. امریکا بعد از خروج نظامی از عراق در سال 2011 و سپردن امنیت این کشور به دست دولت مرکزی عراق، از ناتوانی دولت نوری مالکی در تأمین امنیت این کشور استقبال می‌کند و ایجاد ناامنی‌های داخلی، می‌تواند درخواست‌ها برای بازگشت آمریکا را با هزینه کمتری به این کشور فراهم کند. تجربه حمایت مقطعی امریکا از القاعده در حمله شوروی به افغانستان و مخالفت شدید بعدی با آن در حمله سال 2001 م. به افغانستان، نشان می‌دهد که جریان‌های تکفیری، ابزاری برای منافع ملی آمریکا تلقی می‌شوند و تا زمانی که اهدافشان را اجرا کنند، از آن‌ها حمایت می‌شود، اما حمایت بلند مدت از جریان‌های تکفیری در استراتژی آمریکا جایی ندارد. (36) در یک استراتژی کلی در عصر کنونی، غرب به جریان‌های غرب ستیز و مخالف خود عنوان سلفی می‌دهد و می‌کوشد که طیف‌های اسلامی مخالف غرب را در ردیف جریان‌های واپس گرا و سلفی قرار دهد تا هم مورد تهاجم تبلیغاتی و نظامی غرب قرار گیرند و هم جهان اسلام به عنوان گروه‌های سلفی و افراطی، آنان را طرد کنند. (37)

پس‌آمدهای گسترش جریان تکفیری برای جهان اسلام

1. فراموشی آرمان امت اسلامی

جهان اسلام در صورت عمل کردن به آموزه‌های دینی و قرآنی، امت واحده است. تصور جهان اسلام به عنوان امت واحده و کل یک پارچه که نیروی انسانی و منابع انرژی بسیار زیادی دارد، هر قدرت بین‌المللی را با چالش مواجه خواهد کرد. حرکت‌هایی در جهان اسلام در این زمینه، مانند شکل‌گیری کنفرانس اسلامی، حرکت‌های تقریبی و ... نیز بر همین اساس شکل گرفته است، اما مهم‌ترین موضوعی که می‌تواند رسیدن جهان اسلام را به این آرمان ناکام کند؛ درگیری‌های مذهبی و تشتت‌های درونی است. کوبیدن بر طبل تکفیر و افراط گرایی، جهان اسلام را به درگیری‌های داخلی فرو خواهد برد و امت واحده در حد آرمانی دست نیافتنی باقی خواهد ماند، در حالی که قرآن کریم «إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً ». (38)

2. فراموشی اولویت «فلسطین»

مسئله فلسطین یکی از چالش‌های مهم دهه‌های اخیر جهان اسلام بوده است. اشغال بخشی از جهان اسلام با واکنش متفاوت مسلمانان مواجه شد، به طوری که چهار جنگ موسوم به جنگ‌های اعراب و اسرائیل به دلیل همین مسئله رخ داد. به تدریج، برخی سران کشورهای اسلامی، اولویت فلسطین را از سیاست خارجی خود حذف کردند و عادی سازی روابط با اسرائیل در دستور کار قرار گرفت. دولت «حسنی مبارک» در مصر، نمونه این فراز و فرود در زمینه فلسطین بود.
هرچند دولت‌های اسلامی در سیاست‌های خود در مورد فلسطین تجدیدنظرهایی کردند، اما جایگاه فلسطین در میان ملت‌های مسلمان هم چنان برجسته و حساسیت برانگیز است و همواره در مناسبت‌های مختلف، مسلمانان با مصائب فلسطینیان هم دردی می‌کنند. رشد جریان‌های تکفیری و مشغول کردن جهان اسلام به درگیری‌های درونی، موجب فراموشی فلسطین از اولویت دولت‌ها و ملت‌ها در جهان اسلام شده است. فراموشی فلسطین، زمینه حملات شدیدتر رژیم صهیونیستی بر غزه را فراهم کرده است و جهان اسلام نیز به دلیل درگیر بودن با مسئله تکفیر، نتوانسته است راه حل عملی برای حمایت از این مردم مظلوم ارائه دهد.

3. بستن راه‌های تقریب مسلمانان

یکی از زمینه‌های هم‌گرایی در جهان اسلام، حرکت‌های تقریبی است که علمای شیعه و سنی به آن اهتمام ورزیده‌اند. علمایی مانند شیخ شلتوت، آیت الله بروجردی، امام خمینی و ... سیر تفکری را دنبال کرده‌اند که به هم‌گرایی جهان اسلام کمک می‌کند و توجه به مشترکات در این اندیشه، فرصت‌های زیاد برای جهان اسلام فراهم می‌نماید، اما تحریک جریان‌های تکفیری و حمایت قدرت‌های بین‌المللی از آن‌ها، این سنت فکری و عملی را در تاریخ مسلمانان، خدشه دار کرده است. گسترش اندیشه جریان تکفیری به برجسته شدن افتراق‌های گروه‌های مختلف مسلمانان و فراموش شدن محورهای مشترک و در نهایت، شکسته شدن استراتژی‌های تقریب منجر خواهد شد.

4. ناامن سازی جهان اسلام

امروزه پیش فرض مسلّم پیشرفت و توسعه در هر کشوری، امنیت است. در واقع امنیت ضروری‌ترین نیاز بشر می‌باشد و دولت‌ها نیز مهم‌ترین وظیفه خود را تأمین امنیت می‌دانند. عدم سرمایه گذاری‌های بلندمدت در کشورهای اسلامی، زمینه عقب ماندگی و توسعه نیافتگی‌ها را موجب شده است. یکی از پی آمدهای جریان تکفیری، ناامن سازی جهان اسلام است که نتایج منفی زیادی به دنبال خواهد داشت. عدم رغبت شرکت‌های بزرگ بین‌المللی به سرمایه گذاری در جهان اسلام، یکی از این نتایج می‌باشد. پی آمد دیگر ناامن سازی جهان اسلام، فراهم شدن بازار فروش تسلیحات در کشورهای اسلامی است، زیرا با ناامن شدن منطقه توسط جریان‌های تکفیری، کشورهای منطقه به خریدن اسلحه از غرب مجبور می‌شود که خود و این انبار تسلیحات نیز یکی از زمینه‌های احساس ناامنی در جهان اسلام باشد.

5. ترویج اسلام هراسی

امروز پس از سقوط کمونیسم و بلوک شرق و پایان یافتن جنگ سرد بین غرب و شرق با دو ایدئولوژی «لیبرالیسم» و «کمونیسم»، نظام سرمایه‌داری تنها رقیب خود را «اسلام» می‌داند که مرکز گسترش آن در خاورمیانه است که بیشتر کشورهای آن را مسلمانان تشکیل می‌دهند. رسانه‌های غربی برای منفی جلوه دادن چهره مسلمانان، عده‌ای تکفیری را که با خشونت و ترور قرین‌اند، به عنوان مسلمانان خاورمیانه جلوه می‌دهند و با استفاده از ابزارهای رسانه‌ای قوی، سعی می‌کنند که این تفکر را القا کنند که خاورمیانه، کانون بحرانی برای جهان است و دلیل بحرانی بودن این منطقه را وجود مسلمانان در این منطقه ابراز می‌کنند. امروزه در رسانه‌های غربی، اسلام دشمن جدید نظام سرمایه‌داری بعد از کمونیسم مصرفی می‌شود و برای این تبلیغ به اسبابی نیاز دارند که متأسفانه جریان‌های تکفیری در اختیار آنها قرار می‌دهند. نتیجه این عملکرد نشان داده است که چهره خشونت آمیز و متصلب از اسلام رحمانی، مردم دنیا را از اسلام ناب دور می‌کند.

نتیجه‌گیری

براساس چارچوب تئوریک مقاله (نظریه رئالیسم ساختاری کنث والتز)، ساختار نظام بین‌الملل، «آنارشیک» است و قدرت فائقه و نظم دهنده در سطح بین‌المللی وجود ندارد. در چنین سیستمی، اصل اولی، بقای دولت‌هاست و هدف هر دولت، دست یابی به منافع ملی خود در فضایی منازعه آمیز است. مبنای سنجش نفوذ کشورها در چنین سیستمی، قدرت مادی با اولویت نظامی است و هر کشوری که قدرت نظامی بیشتری داشته باشد، می‌تواند به راحتی به منافع ملی خود برسد. بنابراین در چنین سیستمی، اصل برای کشورها دست یابی به منافع ملی است و قدرت‌های بزرگ به دلیل در اختیار داشتن منابع مادی بیشترف توان افزون‌تری در تأثیرگذاری منافع و دست یافتن به آن را دارند. تحلیل شکل‌گیری و توسعه جریان‌های تکفیری در سطح بین‌الملل، نشان می‌دهد که در هر مقطع زمانی، قدرت‌های مختلف بین‌المللی از این جریان‌ها در راستای منافع ملی خود بهره برده‌اند و در واقع، جریان‌های تکفیری به عنوان متغیر در سیاست منطقه‌ای هر یک از قدرت‌های بزرگ بین‌المللی خصوصاً بریتانیا و آمریکا جایگاه مهمی داشته‌اند.
یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که هر چند زمینه‌های ذهنی و عینی جوامع اسلامی، مستعد رشد چنین جریانی بوده است، اما منافعی که این جریان‌های تکفیری برای قدرت‌های بزرگ ایجاد کرده‌اند، این گروه‌ها را به ابزار در سیاست خارجی قدرت‌های بین‌المللی تبدیل کرده است.
پس از شکل‌گیری اولیه جریان وهابیت در منطقه نجد و پیوند آن با قدرت سیاسی ابن سعود، بریتانیا از این جریان در مقابل نفوذ عثمانی‌ها در شبه جزیره عربستان بهره گرفت و با ایجاد ارتباط با این گروه و کمک‌های مالی و نظامی، زمینه رشد این جریان را فراهم کرد و به تدریج با تکیه بر ظرفیت‌های این جریان تکفیری به نفوذ عثمانی‌ها با سقوط آل رشید در شبه جزیره پایان داد.
تجربه جنگ سرد در قرن بیستم نیز نشان می‌دهد که آمریکا به عنوان یکی از قدرت‌های مهم نظامی بین‌الملل برای رسیدن به منافع ملی و فراملی خود در رقابت با شوروی، از جریان‌های تکفیری حمایت مالی و نظامی کرد و با تجهیز آن‌ها در قالب القاعده در افغانستان، توانست بر رقیب خود در عرصه بین‌المللی، یعنی شوروی فائق آید که این دومین تجربه استفاده قدرت‌های بزرگ بین‌المللی از جریان‌های تکفیری در راستای منافع خود بود.
سومین تجربه استفاده از جریان‌های تکفیری در جهت اسلام هراسی و مقابله با گسترش اسلام در غرب بود. در این پروژه نیز قدرت‌های بین‌المللی با استفاده از ابزار رسانه، چهره‌ای خشن از اسلام ترویج داده‌اند تا زمینه گرایش به اسلام در جهان معاصر کاهش یابد. آخرین تجربه نیز مربوط حمایت قدرت‌های بین‌المللی و منطقه‌ای از جریان‌های تکفیری در سوریه و عراق است که برای تضعیف محور مقاومت در منطقه (ایران – عراق – سوریه – حزب الله و حماس) از این جریان حمایت می‌کنند، اما جریان‌های تکفیری هیچ گاه متحد استراتژیک و بلند مدت برای قدرت‌های بزرگ نبوده است، بلکه صرفاً تا زمانی حمایت می‌شوند که تأمین می‌شوند که تأمین کننده‌ی منافع و اجرا کننده‌ی اهداف آن‌ها باشند.

پی‌نوشت‌ها:

1. دانش آموخته حوزه علمیه قم و دانشجوی دکترای علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم قم.
2. دانش آموخته حوزه علمیه قم و دانشجوی دکترای علوم سیاسی دانشگاه یاسوج.
3. حمید احمدی، «ساختارگرایی در نظریه روابط بین‌الملل»، مجله حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، 1376، ص 122.
4. حمیرا مشیرزاده، تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، ص 114.
5. حمید احمدی، همان، ص 123.
6. Waltz, k, Theory of international politics, p 126.
7. حمیرا مشیرزاده، همان، ص 114.
8. حمید احمدی، همان، ص 124.
9. حمیرا مشیرزاده، همان، ص 116.
10. علیرضا فروزی، مبانی انسان شناختی نظریه‌های روابط بین‌الملل (واقع‌گرایی و لیبرالیسم) و اسلام، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه علامه، تهران، 1392.
11. علی الله بداشتی، «نقد مبانی سلفیه در توحید»، شماره 74، 1382، ص 169.
12. حاتم قادری، اندیشه‌های سیاسی در اسلام و ایران، ص 105.
13. سید مهدی علیزاده موسوی، تبارشناسی سلفی‌گری و وهابیت، ص 142.
14. عبدالباری عطوان، سازمان سری القاعده، ص 80.
15. مختار شیخ حسینی، «زمینه‌های ذهنی – عینی رشد داعش در عراق»، هفته نامه پنجره، شماره 199، 1393.
16. همان.
17. http://feirahi.halghe.ir/1392/12/25.
18. محمد مهدی اصفی، الامه الواحده و الموقف من الفتنه الطائفیه، ص 22.
19. همان، ص 23.
20. جعفر سبحانی، وهابیت مبانی فکری و کارنامه عملی، ص 35 و 36.
21. علی اصغر حلبی، تاریخ نهضت‌های دینی سیاسی معاصر، ص 98.
22. همان، ص 31.
23. همان، ص 32.
24. زهرا مسجد جامعی، نظری بر تاریخ وهابیت، ص 90.
25. نورالدین شیرازی، نظام آل سعود، ص 65.
26. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ص 30.
27. امیرمحمد حاجی یوسفی، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در پرتو تحولات منطقه‌ای، ص 61.
28. محمد محمودیان، «تأثیر اندیشه نوسلفیسم بر روند فکری – ایدئولوژیک القاعده» پژوهش نامه علوم سیاسی، سال هفتم، شماره سوم، تابستان، ص 81.
29. همان، ص 85.
30. مهدی عباس زاده فتح آبادی، «القاعده پس از 11 سپتامر، با تأکید بر عراق، فصل نامه سیاست، دوره 401، شماره 2، 1389، ص 114.
31. امیرمحمد حاجی یوسفی و احمد سلطانی نژاد، سامان سیاسی در عراق جدید، ص 92.
32. مهدی، عباس زاده فتح آبادی، القاعده پس از 11 سپتامبر با تأکید بر عراق، فصل نامه سیاست ، دوره 401، شماره 2، 1389، ص 151.
33. عباس خلجی، رویکرد سیاست خارجی امریکا به تروریسم، فصل نامه سیاست دفاعی، سال 11، شماره 46، آذر 1382، ص 131 و 132.
34. مختار شیخ حسینی، زمینه‌های ذهنی عینی رشد داعش در عراق، هفته نامه پنجره، شماره 199، 1393.
35. http://mesc.com.jo/Activities/Act-Saloon/Act-Saloon-17. html
36. مختار شیخ حسینی، همان.
37. سیدمهدی علیزاده موسوی، تبارشناسی سلفی‌گری و وهابیت، ص 91.
38. انبیاء، آیه 92.

منابع تحقیق :
1. الله بداشتی، علی، «نقد مبانی سلفیه در توحید»، مقالات و بررسی‌ها، شماره 74، 1382.
2. احمدی، حمید، «ساختارگرایی در نظریه روابط بین‌الملل»، مجله حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، 1376.
3. اصفی، محمد مهدی، الامه الواحدة و الموقف من الفتنة الطائفیه، مجمع العالمی لاهل البیت، نجف 1432.
4. امین، محسن، کشف الارتیاب، ترجمه علی اکبر فانزی پور تهرانی، انتشارات مطبوعات دینی، قم 1387.
5. بخشی شیخ احمد، مهدی، «جهاد از ابن تیمیه تا بن لادن»، راهبرد، شماره 39، 1385.
6. حاجی یوسفی، امیرمحمد، سیاست خارجی جمهوری اسلامی در پرتو تحولات منطقه‌ای، دفتر مطالعات سیاسی بین‌المللی، تهران 1384.
7. حاجی یوسفی، امیرمحمد و سلطانی نژاد، احمد، سامان سیاسی در عراق جدید، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، تهران 1386.
8. حلبی، علی اصغر، تاریخ نهضت‌های دینی سیاسی معاصر، چاپ چهارم: نشر زوار، تهران 1390.
9. سبحانی، جعفر، وهابیت، مبانی فکری و کارنامه عملی، انتشارات توحید، قم 1380.
10. ـــ ، آئین وهابیت، دفتر انتشارات اسلامی، قم 1388.
11. خلجی، عباس، «رویکرد سیاست خارجی آمریکا به تروریسم»، فصل نامه سیاست دفاعی، سال 11، ش 46، آذر 1382.
12. علیزاده موسوی، سیدمهدی، تبارشناسی سلفی‌گری و وهابیت، چاپ ششم: آوای منجی، قم 1393.
13. عباس زاده فتح آبادی، مهدی، «القاعده پس از 11 سپتامبر، با تأکید بر عراق»، فصل نامه سیاست، دوره 401، شماره2، 1389.
14. شیرازی، نورالدین، نظام آل سعود، انتشارات فرا اندیش، 1367.
15. جمعی از مؤلفان، وهابیت سیاسی، اندیشه سازان نور، تهران 1390.
16. شیخ حسینی، مختار، «زمینه‌های ذهنی عینی رشد داعش در عراق»، هفته نامه پنجره، شماره 199، 1393.
17. ـــ ، «سه ضلعی رشد داعش در عراق»، ویژه نامه تحلیلی بر جریان بعثی – تکفیری داعش، مجمع جهانی اهل بیت، قم 1393.
18. قادری، حاتم، اندیشه‌های سیاسی در اسلام و ایران، سمت، تهران 1385.
19. کرمانی، طوبی، «نگاهی بر وهابیت»، مقالات و بررسی‌ها، دفتر 73 تابستان.
20. کاظمی دینان، سیدمرتضی، علل خیزش شیعان حاشیه جنوبی خلیج فارس عربستان سعودی، بحرین، کویت، مؤسسه شیعه شناسی، 1388.
21. عطوان، عبدالباری، سازمان سری القاعده، ترجمه فرزان شهیدی، اندیشه سازان نور، تهران 1391.
22. فروزی، علیرضا، مبانی انسان شناختی نظریه‌های روابط بین‌الملل (واقع‌گرایی و لیبرالیسم) و اسلام، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه، 1392.
23. محمودیان، محمد، «تأثیر اندیشه نوسلفیسم بر روند فکری – ایدئولوژیک القاعده»، پژوهش نامه علوم سیاسی، سال هفتم، شماره سوم، تابستان.
24. مشیرزاده، حمیرا، تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، سمت، تهران 1388.
25. مسجد جامعی، زهرا، نظری بر تاریخ وهابیت، وزارت فرهنگ و ارشاد تهران، 1380.
26. Waltz, k (1977) (Theory of International politics, New York: Random House.1979.
27. http://feirahi.halghe.ir/1392/12/25.
28. http://mesc.com.jo/Activities/Act-Saloon/Act-Saloon-17.html

منبع مقاله :
گروه نویسندگان؛ (1393)، مجموعه مقالات کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام»، قم: دارالإعلام لمدرسه اهل البیت (ع)، چاپ اول.
  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش