مقالات > جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۵ تعداد بازدید: 175

مهم ترین اساس و پایه مذهب وهابیت و یگانه شعار آنان این است: «إما الوهابیة و إما السیف؛ یا وهابیت را بپذیر، یا شمشیر را».



لذا هر کس به مذهب وهابیت گرایش یابد، جانش در سلامت است و هرکس از قبول آن سر باز زند، خونش مباح است، فرزندانش کشته می شوند و مالش به غارت می رود و محال است که وهابیت جز این نگاه، به دیگران بنگرد و از این رو جز خود، دیگر مسلمانان را کافر، و خون و مالشان را حلال می داند.

محمد بن‌عبدالوهاب با کمک محمد بن‌سعود جنبش وهابیت را در منطقه نجد عربستان بنا نهاد. او با تکفیر مسلمین راه را برای قتل و غارت‌ها و جنگ‌های ابن‌سعود علیه مسلمانان نجد باز کرد. موافقان محمد بن‌عبدالوهاب به پیروی از او و برای توجیه اقدامات جنگ¬جویانه¬اش، قائل به مشرک و جاهل بودن مرم نجد در دوران او می¬باشند. در مقابل، مخالفان ابن‌عبدالوهاب این فکر را زیربنای مشروعیت بخشیدن به قتل و غارت‌های وهابیون می¬دانند و با شواهدی که ذکر می-کنند، فهمیده می¬شود که حکم به کفر و جهل مردم نجد وسیله‌ای برای دستیابی به قدرت سیاسی و اجتماعی و دستاویزی برای انتقام از مردمی بود که زیر بار سخنان او نرفتند. در این مقاله به بررسی وضع علمی دوران محمد بن‌عبدالوهاب از منظر موافقان و مخالفانش می¬پردازیم.

کلمات کليدي : محمد بن‌عبدالوهاب، نجد، شرک.

نويسنده : احمد کوثری (باغچقی)

مقدمه

محمد بن عبدالوهاب، مؤسس فرقه وهابیت، در سال 1115ق[1] در شهر عیینه از منطقه نجد عربستان به دنیا آمد و به سال 1206ق درگذشت.[2] او بیشتر عمر خود را در این منطقه گذراند و در سال 1157[3] یا 1158ق[4] به ناچار از عیینه خارج و عازم درعیه[5] گشت[6] و مورد استقبال و اکرام محمد بن سعود، امیر درعیه، قرار گرفت.[7] چون محمد بن سعود از افکار ابن عبدالوهاب در مورد توحید و شرک باخبر گشت، او را تصدیق کرد و قول همکاری و جهاد با مخالفان او را داد. امیر محمد با شیخ محمد بیعت کرد[8] و بسیاری از بزرگان درعیه هم قول همکاری به او دادند.[9]

این آغاز آشنایی ابن عبدالوهاب در مقام مفتی و ابن سعود در مقام حاکم برای همکاری های دوجانبه بود[10] که به تأسیس فرقه وهابیت انجامید و زمینه قتل و غارت های بسیاری از مسلمین منطقه نجد را فراهم ساخت.[11]

بزرگ ترین دلیل ابن عبدالوهاب برای جهاد در مقابل مردم و اباحه جان و مال آنان، حکم به جهل و کفر و شرک[12] ایشان است. او در جای جای رساله کشف الشبهات خود که آن را برای امیر درعیه، محمد بن سعود، نگاشته است، حکم به کفر مسلمین کرده و آیاتی را که در شأن کفار و مشرکان قریش نازل شده است، بر اتقیای امت حمل کرده است و این کتاب و فتاوای آن دستاویز محمد بن سعود برای ریختن خون مسلمین و تصرف اموال آنان گردید.[13]

امروزه با توجه به اسلام مردم نجد و فتوای محمد بن عبدالوهاب و قتل و غارت های محمد بن سعود، مسئله مسلمان یا مشرک بودن مردم نجد در زمان ظهور ابن عبدالوهاب نیاز به بررسی دارد و بازگشت آن به درستی یا نادرستی جنگ ها و کارهای ابن عبدالوهاب و ابن سعود است؛ زیرا اگر کفر یا شرک مردم نجد روشن نشود، مشروعیت عملی وهابیت زیر سؤال می رود و این همان چیزی است که وهابیون از روبه رو شدن با آن وحشت دارند.[14]

با روشن شدن اهمیت این مسئله، به بررسی جایگاه علمی و دینی مردم نجد می پردازیم.

دیدگاه موافقان محمد بن عبدالوهاب

غالب موافقان محمد بن عبدالوهاب به پیروی از او و برای توجیه حرکت جهادی اش، مردم نجد را در دوران او مردمانی جاهل و مشرک شمرده اند[15] و خود ابن عبدالوهاب نیز در کتاب کشف الشبهات با عباراتی مردم زمان خود را کافر خطاب می کند و می آورد:

فإذا عرفت أن جهال الکفار یعرفون ذلک فالعجب ممن یدعی الإسلام و هو لا یعرف من تفسیر هذه الکلمة ما عرفه جهال الکفرة؛[16] کفار جاهل زمان پیامبر6 بهتر از مردم در زمان ما که ادعای اسلام می کنند، معنای توحید (لااله الا الله) را می فهمیدند.

وتحققت أن رسول الله (صلى الله علیه وسلم) قاتلهم لیکون الدعاء کله لله ، والنذر کله لله ، والاستغاثة کلها بالله ، وجمیع أنواع العبادات کلها لله؛[17]

پیامبر6 به سبب این کفرشان با آنها مقاتله کردند، تا آنها دعا و نذر و استغاثه را برای خدا انجام دهند و همه عبادات را برای خدا به جا آورند.

ابن عبدالوهاب اینها را توجیهی برای افکار خود و جواز جنگ با مردم نجد بیان می کند.

1. دیدگاه حسین بن غنام

ابن غنام تاریخ دان هم عصر محمد بن عبدالوهاب و شاگرد وی است.[18] او در کتاب تاریخ نجد در شرح حال مردم دوران ابن عبدالوهاب نه تنها مردم نجد را بلکه تمام مسلمین را مشرک می خواند. وی می نویسد:

اکثر مسلمین در طلیعه قرن دوازدهم مشرک شده و به جاهلیت بازگشته بودند؛ به طوری که بر اثر غالب شدن جهل در درونشان و تسلط صاحبان هوا و ضلالت بر آنها، نور هدایت در جان هایشان خاموش گشته بود. پس کتاب خدا را رها کرده و به ضلالت های پدرانشان روی آورده و به پرستش اولیا و صالحان مشغول بودند. آنان برای برآورده شدن حاجاتشان، به اموات و احیا استغاثه می کردند، بلکه بدتر از آن بسیاری از آنان دفع ضرر و جلب منفعت خود را از سنگ ها و درختان تقاضا می کردند.[19]

وی عمل برخی از مسلمین در تقدیس قبور اولیا وصالحین وتبرک به آنان را موجب خروج از دین و بزرگ تر از عمل شرک آمیز مسیحیت بیان می کند و می گوید: «واتوا من الشرک اعظم مما فعل النصاری بالمسیح».[20] آن گاه در وصف حال مردم نجد می نویسد:

مردم نجد در ضلالت بزرگی بودند و به قصد زیارت قبر زید بن خطاب به جبیله می رفتند و از او برطرف شدن مشکلات و برآورده شدن حاجات خود را طلب می کردند... زنان و مردان به آبادی (فدا) می رفتند و زشت ترین افعال را در آن محل انجام می دادند و به نخلی که به فحال معروف بود، تبرک می جستند... و در بینشان مردی از اولیا بود که «تاج» نام داشت. مردم برایش نذر می کردند و از او طلب دعا می کردند و اعتقاد داشتند که وی مالک منفعت و دفع کننده ضرر است و برای برآورده شدن حاجاتشان گروه بسیاری نزد او می رفتند.[21]

2. دیدگاه سنت جون فیلبی

فیلبی که تاریخ نگاری مدافع وهابیت است، در تاریخ نجد خود ضمن جاهل و خرافی نشان دادن مردم زمان محمد بن عبدالوهاب در وصف این مردم چنین می نویسد:

بزرگان قوم در مقابل جهل مردم اهمال می کردند. مردمی که به اعتقادات خرافی روی آورده بودند، مثل اعتقاد به تأثیر سحر و نذر و قربانی و نیروی درختان و سنگ ها و شفاعت بعضی از قبور... و در جهل مانند سامری بودند...، اما محمد بن عبدالوهاب برخلاف دیگران، اعتقادی به این امور نداشت و از این کارها خجالت می کشید.[22]

فیلبی با متهم ساختن علمای زمان شیخ محمد به رفاه طلبی و سکوت و بی اعتنایی آنان در مقابل جهل و خرافات مردم،[23] می کوشد قتل و غارت های ابن عبدالوهاب و ابن سعود را توجیه کند. او هدف وهابیان از کشتار مردم بی دفاع منطقه نجد را اخلاص در راه دین خدا و پیامبر بیان می کند و می نویسد: «امیر (محمد بن سعود) و شیخ (محمد بن عبدالوهاب) با اخلاص، برای دین خدا و برای پیامبرش و قتال (مخلصانه) در راه خدا و پیامبرش پیمان بستند».[24]

3. دیدگاه عثمان بن عبدالله بن بشر

ابن بشر، متولد 1210ق، در کتاب خود با عنوان المجد فی تاریخ نجد، همانند ابن غنام و فیلبی، چهره تاریکی از مردم دوران محمد بن عبدالوهاب ارائه می دهد و می آورد:

در زمان شیخ محمد شرک در نجد و غیر نجد گسترش یافته بود. بسیاری به درختان و سنگ ها و قبور و بنا بر قبور و تبرک و نذر به اینها اعتقاد داشتند. از جن ها کمک می خواستند و برای آنها نذر می کردند... از اینها شفای مریضشان را می طلبیدند و به غیر خدا قسم یاد می کردند و غیر این امور از شرک های بزرگ و کوچک را انجام می دادند.[25]

ابن بشر برای اینکه شخصیت ابن عبدالوهاب را شخصیتی مصلح معرفی و جنگ هایش را توجیه کند، می نویسد:

در نجد جهل و ضلال و ظلم و جور و قتال فراوان بود... تا اینکه محمد بن عبدالوهاب آمد و اینها را برطرف ساخت و بدعت ها را از بین برد و توحید آشکار گشت و شرک بعد از آنکه بلاد را فرا گرفته بود، زایل شد... پس او اسلام را عزیز کرد[26] و سنت های جاهلی را از بین برد و قبه ها و مواضع شرک آمیز را خراب کرد.[27]

4. دیدگاه احمد بن حجر بن محمد آل بوطامی

او در وصف مردم نجد می نویسد:

مردم نجد عقاید ضاله و عادات فاسد داشتند و این امور محمد بن عبدالوهاب را مصمم بر قیام ساخت... اینها منکرات و شرک های قبیحی را مرتکب می شدند. در بین آنان قبور بسیاری بود که این قبور را به صحابه منسوب می کردند. از این قبور حاجات خود را می طلبیدند و برای برطرف شدن مشکلاتشان به آنها استغاثه می کردند. در جبیله به قبر زید بن خطاب ایمان داشتند و از آن حاجت می خواستند. در درعیه در مورد برخی قبور چنین می کردند... به نخل خرما متوسل می شدند و در درعیه به غاری اعتقاد داشتند... در شعب غبیرا نزد قبر ضرار بن ازور شرک و منکر بسیاری مرتکب می شدند که قابل تصور نیست.[28]

5. دیدگاه عبدالعزیز بن عبدالله بن باز

در کتاب الامام محمد بن عبدالوهاب دعوته و سیرته از بن باز، در سبب قیام و دعوت ابن عبدالوهاب چنین آمده است:

اهل نجد قبل از دعوت شیخ (محمد بن عبدالوهاب) بر حالتی بودند که مؤمنی نمی پسندد. آنها شرک اکبر داشتند؛ به نحوی که درخت ها و سنگ ها را عبادت می کردند... و در نجد سحر و کهانت فراوان شده بود... مردم به سمت دنیا و شهوات روی آورده بودند و یاری کننده دین خدا کم شده بود. مردم حرمین شریف و یمن نیز چنین بودند، از شرک و بنای بر قبور و دعا از اولیا و استغاثه به آنها. در یمن بسیار مرتکب این امور می شدند. همچنین در شهرهای نجد به قدری از این کارها مابین قبرها و غارها و درخت ها می شد که نمی توان شمارش کرد. و از استغاثه به غیر خدا و طلب کردن از اجنه و استغاثه از آنان و ذبح حیوانات برای آنها و ترسیدن از شر اجنه بسیار بود و چون شیخ این شرک و ظهور آن را در مردم می دید و کسی را نیافت که این امور را انکار کند، برای خدا قیام کرد و ناچار به جهاد شد.[29]

جواب از دیدگاه موافقان ابن عبدالوهاب

نکته ای که اکثر موافقان جریان فکری وهابیت، برای موجه جلوه دادن خون ریزی ها و تصاحب اموال مردم نجد به دست ابن عبدالوهاب و ابن سعود در کتب خود بدان استناد کرده اند، این است که بیشتر مردم نجد گمراه و مشرک و کافر بودند؛ پس وهابیون برای اصلاح و اقامه امر به معروف و نهی از منکر و دعوت به دین خدا و سنت پیامبر6 قیام کرده اند، نه برای رسیدن به حکومت و تصاحب اموال مردم.

این مطلب علاوه بر اینکه با زیاده روی وهابیت در کشتن انسان ها و تصاحب فراوان اموال مردم نجد[30] معارض است، شواهد زیادی هم بر خلاف آن قائم است و اثبات می کند که مردم نجد نه تنها جاهل ومشرک نبودند، بلکه موحد و مؤمن و دارای فضل بودند،[31] که ما به برخی از این شواهد اشاره می کنیم:

1. ایمان و اخلاق مردم نجد

آلوسی در کتاب تاریخ نجد خود بعد از بیان وضع شهرها و مناطق مختلف نجد، درباره اخلاق و دیانت مردم این سرزمین می نویسد:

اخلاق اهل نجد، اخلاق پسندیده ای است...[32] و بدان! اهل نجد همه مسلمان و موحد هستند و اینها در همان عصر اول اسلام آوردند... .[33] تمام اهل نجد معتقد به رسول و آل و اصحابش هستند؛ کما اینکه در گذشته نیز چنین بودند و به آنچه در کتاب و سنت است، معتقدند.[34]

سپس آلوسی در باب فهم و درک و علم مردم نجد مطالبی را بیان می کند که می رساند اکثر مردم نجد بری از تهمت جهالت و شرک هستند.[35] ایشان ادامه می دهد: اینکه گفته شود مردم نجد از ششصد سال پیش تا کنون مشرک بوده اند، این سخن کذب محض و بهتان است.[36]

پس همان طور که معمولاً هر کس خواسته باشد حرکتی انحرافی را شروع کند، آنچه را که در بین مردم وجود دارد، انکار و یا دیگران را رمی به شرک و کفر می کند، محمد بن عبدالوهاب نیز چنین کرد. این در حالی است که مسلمانان به سبب اینکه برای صاحبان قبور احترام قائل اند، به زیارت آنها می روند و نه بر قبور سجده می کنند و نه آنها را می پرستند و این عمل را هرگز نمی توان با عمل مشرکان قریش مقایسه کرد؛ همچنان که احمد زینی دحلان در جواب به اتهام مشرک و کافر بودن مردم نجد چنین بیان می دارد:

از استدلال باطل محمد بن عبدالوهاب (که کفار و مشرکین قریش را با مردم نجد قیاس کرده) برخی چنین نوشته اند: همانا انسان های مؤمن، انبیا و اولیا را اله و شریک خدا نمی دانند، بلکه آنها معتقدند اینها بندگان خدا و مخلوق اویند و اینها را شایسته عبادت نمی دانند و اما مشرکان (قریش) معتقد بودند که بت ها استحقاق الوهیت را دارند و بت ها را تعظیم ربوبیت می کردند... اما مؤمنین، انبیا و اولیا را مستحق عبادت و الوهیت نمی دانند و آنها را تعظیم ربوبیت نمی کنند، بلکه معتقدند اینها بندگان خدایند و خداوند اینها را انتخاب و به عنوان دوستان خود برگزیده و به برکت اینها بر بندگانش ترحم می کند. پس مؤمنین برای رسیدن به رحمت الهی به اینها تبرک می جویند که این موضوع در کتاب و سنت مورد تأیید است.[37]

2. عالم بودن خاندان محمد بن عبدالوهاب

اکثر تاریخ نویسان، چه موافق وهابیت و چه مخالف آن، بر این نکته اذعان کرده اند که عبدالوهاب، پدر محمد که استاد اصلی او در علوم دینی هم است، عالمی صالح و قاضی شهر عیینه بود[38] و به تعبیر بن باز «کان فقیهاً کبیراً و عالماً قدیراً».[39]

همچنین عبدالله بن عبدالرحمن بن صالح آل بسام در کتاب خود، علماء نجد، در مورد خاندان محمد بن عبدالوهاب می آورد: «محمد فرزند عبدالوهاب و او فرزند سلیمان است...».[40] سپس می افزاید: «پس پدرش در علم از جدش ارث برده و این خاندان، تمامشان بزرگ و از علمایند» آنگاه از برخی از آنها چنین نام می برد: 1. جدش، شیخ سلیمان، بزرگ و رئیس و مرجع علمای نجد بود. 2. پدرش، عبدالوهاب، عالم بزرگ و قاضی عیینه بود. 3. عمویش، شیخ ابراهیم بن سلیمان، عالم و کاتب مشهور بود. 4. عمویش شیخ احمد بن سلیمان از اهل علم بود. 5. برادرش، شیخ سلیمان بن عبدالوهاب، و.... .»[41]

در مورد شیخ سلیمان، برادر شیخ محمد بن عبدالوهاب، در کتاب علماء نجد خلال ثمانیة قرون به نقل از ابن بشر این چنین آمده است: «شیخ سلیمان عالمی فقیه و قاضی شهر حریملا بود که معرفت و درایت داشت».[42]

همچنین حسن بن فرحان مالکی می گوید: «شیخ سلیمان عالم تر از برادرش، شیخ محمد، و مخالف او بود و در رد برادرش کتاب الصواعق الالهیه را تألیف کرد».[43]

این موارد نشان دهنده این است که این خاندان عالمانی اسلامی بودند و بری از شرک اند و به اعتراف بن باز وهابی، پدر ابن عبدالوهاب عالم بزرگ و فقیه بلند مرتبه ای بود.[44] ابن بشر، تاریخ نگار مورد قبول وهابیت، نیز بیان می کند که پدر محمد با او مخالفت می کرد[45] و بسیاری وهابیان از جمله ابن عثیمین به مخالفت های برادرش، سلیمان، با محمد بن عبدالوهاب اعتراف کرده اند.[46] پس نتیجه می گیریم که در بین این خاندان آن کسی که از اسلام فاصله گرفت و در مسیر بدعت ها قرار گرفت، خود محمد بن عبدالوهاب بوده است.

3. علمای نجد

علاوه بر خاندان عبدالوهاب، از دیرباز در منطقه نجد علمای فراوانی بوده اند که مردم را هدایت و از معاصی نهی می کردند. وجود چنین علمایی که در تمام دوران ها به صورت مستمر بودند، خود گواهی بر دیانت مردم منطقه است و در بسیاری از کتب نیز به این نکته پرداخته اند؛ ازجمله آلوسی در تاریخ نجد خود درباره علمای نجد می نویسد: «در نجد علمای بزرگ و فضلای کریمی زندگی می کردند که در علوم دین و شریعت سید المرسلینr فعال بودند (و به قدری زیادند) که ممکن نیست همه آنها را در این کتاب بیاورم».[47]

نیز در مقدمه کتاب علماء نجد خلال ثمانیة قرون آمده: «فقط در شهر اشیقر از منطقه نجد در وقت واحد چهل عالمی که همگی صلاحیت قضاوت داشتند (آن هم در وقتی که قضاوت، منصب کبار علما بود)، زندگی می کردند». وی اضافه می کند: «در شهر عیینه علمای بسیار بودند؛ به طوری که فقط در یک زمان هشتاد عالمی که مدرس علوم بودند، در عیینه به تدریس می پرداختند».[48]

حسن بن فرحان مالکی در کتاب داعیة و لیس نبیا با شمردن نام 51 عالم هم عصر ابن عبدالوهاب[49] و ذکر نام کتاب سلک الدرر فی تراجم علماء القرن الثانی عشر که مشهورترین کتاب در مورد علمای معاصر ابن عبدالوهاب است، می نویسد: «اینها خود دلیلی برعدم جهل امت اسلامی در دوران محمد بن عبدالوهاب است، چه رسد به شرک امت!»[50]

4. تحصیل علمی محمد ابن عبدالوهاب در نجد

محمد بن عبدالوهاب بیشتر دوران علمی خود را در نجد گذرانده است و فقط برای حج در مکه و مدت دو ماه در مدینه[51] و مقداری هم دربصره بوده و کار علمی او از طریق پدرش و علمای عیینه استمرار یافته[52] و بعد از انتقال پدرش به حریملا او نیز به آنجا نقل مکان کرده است.[53] پس باید به وجود عالمانی بزرگ در منطقه نجد اعتراف کرد، والّا باید علمیت محمد بن عبدالوهاب را زیر سؤال برد.

چند سؤال

با وجود اقرار برخی از تاریخ نویسان از جمله آلوسی به دیانت مردم نجد و مسلمان بودن آنها از صدر اسلام[54] و با وجود عالم بودن خاندان ابن عبدالوهاب، به نحوی که جدش رئیس علما بود و پدر[55] و برادرش[56] قاضی بودند، آن هم در روزگاری که قضاوت جایگاه کبار العلماء[57] و پدرش بزرگ ترین استادش بود و اینکه در سرزمین نجد علمای بسیاری بودند که به قول آلوسی قابل احصا نیست[58] و بیشتر بهره علمی محمد بن عبدالوهاب هم در منطقه نجد بوده، با این همه، چگونه می توان گفت مردم این منطقه دچار شرک و کفر گردیده اند و روزگار مردم منطقه محمد پر از گمراهی و جهل بوده؟ آیا این علما عالم و عامل نبوده اند؟ آیا خود این علما نیز به کفر و شرک گرویده بودند؟ پس چگونه بیشتر رشد علمی محمد در این منطقه بوده؟

دیدگاه مخالفان محمد ابن عبدالوهاب

کسانی که افکار وهابیت را قبول ندارند، هرگز جهل مردم منطقه نجد را نمی پذیرند و این دیدگاه را بهتانی بزرگ می شمارند. مخالفان ابن عبدالوهاب این فکر را زیربنای مشروعیت بخشیدن به قتل و غارت های وهابیون می دانند و می گویند هر کس به کتب تاریخ، فقه و تفسیر مراجعه کند، خواهد دید که علما و دانشمندان اسلامی با وجود اختلافاتی که دارند، همگی اذعان دارند که هر کس به شهادتین اعتراف کند، مسلمان است[59] و احکام اسلامی از قبیل ازدواج، ارث، حرمت خون و مال در مورد او جاری می شود.[60] همچنین در کتاب مغنی ابن قدامه[61] آمده است: مردی از رسول خداr اجازه کشتن شخصی را خواست که نه شهادتش صحیح بود و نه نمازش. پیامبرr فرمودند: خدا مرا از کشتن چنین کسانی که به وحدانیت او اعتراف می کنند و نماز می خوانند، باز داشته است.[62] سپس ابن قدامه می گوید: «اگر عده ای به ارتداد و کفر شخصی شهادت دهند، ولی او به کلمه لا اله الا الله و محمد رسول الله اقرار کند، به شهادت گواهان اعتنا نمی شود و او را آزاد می کنند».[63]

حال در اینجا به برخی از دیدگاه های مخالف با وهابیت می پردازیم:

1. دیدگاه سلیمان بن عبدالوهاب

او برادر تنی محمد است و عالمی فقیه و قاضی شهر حریملا بود که معرفت و درایت داشت.[64]سلیمان اولین مخالف محمد بود که کتاب الصواعق الالهیه[65] را در رد او تألیف کرد.[66] این کتاب[67] امروزه از مهم ترین کتب مرجع مورد استناد برای مخالفان وهابیت در رد این فرقه است[68] که بارها در هند، مصر و ترکیه به چاپ رسیده است.[69] شیخ سلیمان در رد بر افکار برادرش، محمد بن عبدالوهاب، می نویسد:

چگونه کسی را که به وحدانیت و یگانگی خدا و به عبد و رسول بودن محمدr شهادت می دهد و نماز می خواند و زکات می دهد و روزه می گیرد و حج می رود، کافر می دانی؟ و چگونه کسانی را که مؤمن به خدا و ملائکه و قرآن و رسول خدا و ملتزم به تمام شعائر اسلام اند، کافر قرار می دهی و سرزمینشان را سرزمین کفر و حرب اعلام می کنی؟ از شما می پرسم پیشوای شما در این امر کیست و این روش را از کجا اخذ کرده اید؟... و جایز نیست برای ما و برای شما و برای کسانی که ایمان به خدا و روز جزا دارند، این گونه استنباط کردن و کافر اعلام کردن کسانی که امت، اجماع به اسلام آنها دارند... و نزد عوام و خواص روشن است که این افعالی[70] را که موجب کفر مردم می پنداری، بلاد اسلامی را پر کرده است و اهل علم نیز می دانند این امور در بین امت اسلامی هفت صد سال است که صورت می گیرد، ولی هیچ یک از اهل علم، صاحبان این افعال را کافر ندانسته و احکام ارتداد را بر آنها جاری نکرده است، بلکه اهل علم احکام اسلام را بر اینها جاری می کنند، به خلاف قول شما که حکم کفر و ارتداد بر بلاد مسلمین جاری می کنید و بلاد اینها را، بلاد حرب اعلام می کنید، تا جائیکه حتی این احکام را بر حرمین شریفین هم جاری می سازید؛ درحالی که پیامبرr در مورد حرمین شریفین در احادیثِ صحیحِ صریح خبر داده که این دو شهر بلاد اسلامی باقی خواهند ماند (اسلام از این بلاد زائل نخواهد شد.) و فرموده: همانا در این دو بلاد بت پرستی نخواهد شد.[71]

2. دیدگاه ابن عفالق

محمد بن عبدالرحمن بن عفالق حنبلی احسایی (1100-1164ق)، از علمای بزرگ احساء و فقیه فاضلی بود که در عصر خود دانش بالایی داشت و کتاب هایی در فقه و علم نجوم نوشته است.[72] او در مخالفت با محمد بن عبدالوهاب کتاب تهکم المقلدین فی مدعی تجدید الدین را نگاشت.[73] همچنین با نوشتن نامه هایی به عثمان بن معمر امیر عیینه، با استدلالاتی بسیار قوی باعث جدا شدن او از ابن عبدالوهاب گشت.[74] او مدعی بود که نظرهای محمد بن عبدالوهاب در مسائل توحیدی، حتی با نظر ابن تیمیه و ابن قیم هم مخالف است.[75] ابن عفالق در ضمن رد جاهل و مشرک بودن مردم نجد و امت پیامبر6 و همچنین با رد کردن اتهام ضلالت آنها، در نامه خود به ابن معمر بیان داشت:

قد ثبت بالأدلة و البراهین القاطعة عصمة الأمة، و من نفی العصمة عنهم إلی الکفر اقرب؛[76]

با ادله و قرائن قطعی ثابت می شود که امت اسلام عصمت دارند (و مصون از شرک و ضلالت اند) و هرکسی که این عصمت را نفی کند، به کفر نزدیک شده است.

3. دیدگاه عبدالله المویسی

نام کامل او عبدالله بن عیسی تمیمی مشهور به مویسی (1175ق) و از بزرگ ترین شیوخ اهل نجد بود. وی ابتدا نزد علمای نجد دانش آموخت و سپس به شام رفت و نزد علامه سفارینی[77] که به اعتراف محمد بن عبدالوهاب از بزرگ ترین علمای نجد بود، کسب علم کرد. مویسی همان کسی است که توانست عبدالله بن سحیم، از حامیان شیخ محمد، را از حمایت او بازدارد.[78] او در رد ابن عبدالوهاب در یکی از کتبش نوشت:

اما قول تو در اینکه توحید همان است که پیامبرr آورده است و دیگران این توحید را نقض کرده اند، پس خود به خطا رفتی از آنچه بر این مطلب صادر کردی؛ زیرا پنداشتی آنچه خود می گویی، همان توحید است. پس نقض کردی نوشته خود را (زیرا گفتی توحید چیزی است که رسول آورده است، اما در عمل نظر خود را توحید واقعی دانستی!) و به تکفیر مسلمانان پرداختی و مال و جانشان را مباح اعلام کردی، بدون هیچ برهانی از جانب خدا و رسولش. و این روش همان منطق خوارج است.[79]

4. دیدگاه علامه شامی (ابن عابدین)

او که از علمای مورد احترام و بزرگ اهل سنّت دیوبند می باشد، چنین گفته است:

وهابیان بر این عقیده هستند که فقط آنها مسلمان اند و مخالفان عقایدشان مشرک اند و با همین تصورات کشتن اهل سنت و کشتن علما را مباح دانسته اند، تا اینکه خداوند قدرت آنها را درهم شکست. از این رو به وضوح می گویم که محمد بن عبدالوهاب و پیروانش در سلسله علمی، فقهی، حدیث، تفسیر و تصوف جزء مشایخ ما نیستند. حلال شمردن خون، آبرو و اموال مسلمین، یا به حق است یا به ناحق. اگر ناحق باشد، یا بدون تأویل است که در این صورت، موجب خروج از دین می گردد و یا با تأویلی است که شرع مقدس اجازه نداده است که در این صورت، موجب فسق می شود...، اما در مورد مسلمانان پیشین، ما هرگز کسی را تکفیر نمی کنیم. کسی که تکفیر کند، بدعت کرده و عمل او موجب خروج از دین است و اهل قبله را هر چند از مبتدعه باشند، تا وقتی که ضرورتی از دین را انکار نکرده باشند، تکفیر نمی کنیم.[80]

5. دیدگاه حسن بن فرحان مالکی

ایشان از علمای حنبلی مذهب عربستان است. وی در مورد ابن عبدالوهاب می نویسد:

شیخ محمد با توجه به اینکه ضعف علمی او در حدیث و تاریخ هویداست و بینش عالم مسلمان با این دو علم شکل می گیرد، در محکوم کردن شرک و بدعت تمام سخت گیری ها را به کار می گیرد و برای این عمل به اطلاقات نصوص صحیح و به صریح نصوص ضعیف استناد می جوید و در صدور احکام کیفری صریح بر مبنای احادیث ضعیف و ساختگی یا قیاس فاسد و... زیاده روی می کند... بیشتر کلمه شرک را مورد توجه خود قرار می دهد و ضوابط تکفیر را رعایت نمی کند و برای اثبات دیدگاه خود به آرای نادر استشهاد می کند و استنباط های سخت گیرانه و سطحی دارد. آن گاه برای (جلب نظر) عوام مقلد و علمای خاضع آنها را با هم پیوند می زند و جمع بندی می کند؛ در نتیجه، خواننده ساده دل که اغلب پیروان او را تشکیل می دهند، می پندارد که آن دیدگاه، دانش عظیمی است که علمای گذشته به امانت آنها خیانت کرده و آنان را از شرک برحذر نداشته اند و مردم به دوران جاهلیت اولی بازگشته اند...آن گاه بدویان از وی پیروی کردند و به طمع رسیدن به مال و مقام دنیا، خون مردم را با شمشیرهای خود به زمین ریختند و با زبان الکنشان به تکفیر مردم پرداختند.[81]

6. دیدگاه احمد زینی دحلان

زینی دحلان نیز اندیشه ها و اعمال محمد بن عبدالوهاب را نقد کرده و مردود شمرده است:

وهابیون با نسبت دادن کفر به مردم، هنگام ظهور در بلادشان جنگ هایی را راه انداختند و خون ریزی ها کردند؛ به قدری که قابل احصا نیست. اموال مردم را مباح و زن ها را اسیر می کردند و مؤسس این مذهب خبیث محمد بن عبدالوهاب از طایفه بنی تمیم بود[82]... او برای اثبات عقایدش به ادله ای تمسک می جست که آن ادله نمی توانند هیچ یک از عقایدش را اثبات کنند و سخنانی می گفت و تعبیراتی به کار می برد که مردم عوام را بفریبد و آنان را پیرو خود سازد. وی در مورد عقایدش کتاب هایی نوشت و توانست مردم عوام را فریب دهد و آنان را با خودش همراه سازد؛ به طوری که آن مردم ناآگاه قبول کردند که اکثر مسلمانان و اهل توحید کافر هستند. وی با حاکمان مشرق که اهل درعیه بودند، ارتباط برقرار کرد و نزد آنان رفت و توانست نظرشان را جلب کند. این حکام به یاری اش پرداختند و دعوتش را پذیرفتند. البته قصد آنان از پذیرش دعوت محمد بن عبدالوهاب این بود که بدین وسیله سلطنت خود را پایدار سازند و حکومت خود را گسترش دهند. از این رو بر عرب های بادیه نشین حمله بردند و بر ایشان تسلط یافتند و آنان را تحت انقیاد خود در آوردند و بی هیچ اجر و مزدی آنان را در شمار لشکریان خود درآوردند. کارشان به آنجا رسید که اعلام کردند هر کس به گفته های ابن عبدالوهاب اعتقاد نداشته باشد، کافر و مشرک است و ریختن خونش حلال! و گرفتن اموال و دارایی هایش مباح است[83]... و هر کسی را که می کشتند، مالش را اخذ می کردند و خمس آن را امیر می گرفت و مابقی را تقسیم می کردند.[84] پس به بهانه کافر و مشرک شمردن مردم، هر چه را خواستند تصاحب کردند و قتل های زیادی مرتکب شدند.

7. دیدگاه جمیل صدقی زهاوی

وی می گوید:

شیخ محمد با بسیاری از عقاید مردم به مخالفت برخاست و هر کس را که عقاید او را نداشت، کافر می خواند و حکم قتل آنها و اباحه اموال آنها را صادر می کرد.[85] او از صلوات فرستادن بر نبیr کراهت داشت و از یاد آن حضرت در شب جمعه نهی می کرد.[86] او سپس برای ابن سعود رساله کشف الشبهات عن خالق الارض و السماوات را نگاشت و در آن جمیع امت اسلامی را کافر دانست و پنداشت مردم شش صد سال کافر شده اند.[87] ابن سعود نیز به قتل مردم و تصاحب اموالشان سرعت بخشید.[88] پس محمد بن عبدالوهاب بسیاری از کتب را آتش زد و بسیاری از علما و مردم را به قتل رساند و جان و اموالشان را مباح دانست و قبور اولیا را ویران کرد و برخی از قبور در احساء را محل قضای حاجت قرار داد.[89]

با توجه به آرای اهل سنّت درباره وهابیت، باید به این نکته اذعان کرد که محمد بن عبدالوهاب مخالفان فراوانی دارد که حسن فرحان مالکی در کتاب داعیة و لیس نبیا به نام 22 نفر از بزرگ ترین آنها که هم عصر خود ابن عبدالوهاب بودند،[90] اشاره کرده است.[91]

نتیجه

مهم ترین اساس و پایه مذهب وهابیت و یگانه شعار آنان این است: «إما الوهابیة و إما السیف؛ یا وهابیت را بپذیر، یا شمشیر را». لذا هر کس به مذهب وهابیت گرایش یابد، جانش در سلامت است و هرکس از قبول آن سر باز زند، خونش مباح است، فرزندانش کشته می شوند و مالش به غارت می رود و محال است که وهابیت جز این نگاه، به دیگران بنگرد و از این رو جز خود، دیگر مسلمانان را کافر، و خون و مالشان را حلال می داند.[92]

با شواهدی که ذکر شد، فهمیده می شود که حکم به کفر و شرک مردم نجد صحیح نیست و این حکم دستاویزی برای به یغما بردن اموال مردم و کم کردن حقارت های درونی وهابیت و به منظور انتقام گیری از مردمی بود که زیر بار بدعت های محمد بن عبدالوهاب نرفتند.[93] این بدعت ها و ضلالت ها به قدری در محمد بن عبدالوهاب آشکار بود که پدرش[94] و استادانش از همان ابتدا مردم را از مراجعه به او باز می داشتند[95] و برادرش[96] کتابی مستقل در رد او و افکار منحرفش تألیف کرد.[97]

پس علاوه بر اینکه باید به مسلمان بودن مردم نجد اذعان داشت،[98] باید دانست که فتنه اصلی منطقه نجد، وجود خود محمد بن عبدالوهاب بود؛ زیرا او با عقاید و افکار انحرافی اش پایه گذار فرقه وهابیت و انحرافی بزرگ در دین خاتم الأنبیاء6 گشت. وجود نازنین پیامبر6 نیز در اخباری غیبی به وجود فتنه در سرزمین نجد اشاره کرده اند و برخی از این احادیث در صحیحین (بخاری و مسلم) و مسند احمد بن حنبل آمده که می توان این فتنه را بر این خوارج (محمد بن عبدالوهاب و فرقه وهابیت) حمل کرد.[99]

برای حسن ختام به برخی از این روایات اشاره می کنیم:

پیامبر6 با اشاره به مشرق فرمودند: «تجیء الفتنة من ههنا من المشرق؛[100] فتنه از این سمت مشرق رخ می دهد».

و در حدیثی که می توان آن را تفسیر از این شرق دانست، می فرمایند:

اللهم بارک لنا فی شامنا: اللهم بارک لنا فی یمننا! قالوا: یا رسول الله وفی نجدنا. قال: اللهم بارک لنا فی شامنا! اللهم بارک لنا فی یمننا! و قال فی الثالثة: هناک الزلزال و الفتن و بها یطلع قرن الشیطان.[101]

رسول الله6 می فرمایند: در نجد فتنه رخ می دهد و به سبب آن فتنه، شاخ شیطان پدید می آید (که نجد را باید تفسیر از شرق دانست).

از آن حضرت حدیث دیگر نیز نقل شده:

یخرج ناس من قبل المشرق و یقرءون القرآن لا یجاوز تراقیهم یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیة ثم لا یعودون فیه حتی یعود السهم إلی فوقه. قیل: ما سیماهم؟ قال: سیماهم التحلیق؛[102]

برخی از مردم از مشرق می آیند که به قرآن عمل نمی کنند... و به دین برنمی گردند.... علامت آنها این است که سرهایشان را می تراشند (یکی از خصوصیات محمد بن عبدالوهاب این بود که پیروانش را مجبور می کرد سرهایشان را بتراشند).[103]

منابع

  1. ۱. ابن بشر، عثمان بن عبدالله: عنوان المجد فی تاریخ نجد، ریاض: مطبوعات دارة الملک عبدالعزیز، چاپ چهارم، 1402ق.
  2. ۲. ابن حنبل، ابو عبدالله احمد: مسند احمد، تحقیق: محمد صدقی محمد جمیل عطار، بیروت: دارالفکر، چاپ اول، 1429-1430ق.
  3. ۳. ابن زینی دحلان، احمد: الدرر السنیة فی الرد علی الوهابیة، تحقیق: دکتر جبریک حداد، دمشق: دار غار حراء، چاپ اول، 1424ق.
  4. ۴. ـخلاصة الکلام فی بیان أمراء البلد الحرام، استانبول: مکتبة الحقیقة، 1423ق.
  5. ۵.  فتنة الوهابیة، تحقیق: حسین حلمی بن سعید استانبولی، استانبول: فاتح، 1978م.
  6. ۶. ابن عبدالوهاب، سلیمان: الصواعق الالهیة فی الرد علی الوهابیة، المجمع العالمی المبلغین، چاپ دوم، 1432ق.
  7. ۷. ابن عبدالوهاب، محمد: مجموع مؤلفات الشیخ محمد بن عبدالوهاب ـ کشف الشبهات، تحقیق: رائد بن صبری بن ابی علفه، بیروت: ملیار للاستثمار، چاپ اول، 2010م.
  8. ۸. ترمذی، محمد بن عیسی: الجامع الصحیح سنن الترمذی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، چاپ اول، بی تا.
  9. ۹. ابن غنام، حسین: تاریخ نجد،تحقیق:دکتر ناصرالدین اسد، بیروت-قاهره: دارالشروق، چاپ اول، 1415ق.
  10. ۱۰.  روضة الافکار و الافهام لمرتاد حال الامام و تعداد غزوات الاسلام، تحقیق: سلیمان بن صالح خراشی، ریاض: دارالثلوثیة، چاپ اول، 1431ق.
  11. ۱۱. ابن فرحان مالکی، حسن: داعیة و لیس نبیا، عمان ـ اردن: دار الرازی مرکز الدراسات التاریخیة، چاپ اول، 1425ق.
  12. ۱۲. ـمبلغ نه پیامبر، مترجم: سید یوسف مرتضوی، قم: نشر ادیان، چاپ دوم، 1387ش.
  13. ۱۳. ابن فوزان، صالح: شرح کشف الشبهات محمد بن عبدالوهاب، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ اول، 1422ق.
  14. ۱۴. ابن یزید قزوینی،ابوعبدالله محمد: سنن ابن ماجه، تحقیق: محمود محمد محمودحسن نصار، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1419ق.
  15. ۱۵. ابوایوب: بحوث حول شیخ محمد وحرکته المجدده ، ریاض، 1419ق.
  16. ۱۶. ابی داوود، سلیمان ابن اشعث سجستانی ازدری: سنن ابی داوود، خلیل مامون شیحا، بیروت: دارالمعرفة، چاپ اول، 1422ق.
  17. ۱۷. الگار، حامد: الوهابیة، ترجمه: عباس خضیر کاظم، آلمانیاـ بغداد: منشورات الجمل، چاپ اول، 2006م.
  18. ۱۸. ـ وهابیگری، مترجم: احمد نمایی، مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ دوم، 1387ش.
  19. ۱۹. امین، احمد: زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث، بیروت: دارالکتاب العربی، بی تا.
  20. ۲۰. آل بوطامی، شیخ احمد: الشیخ محمد بن عبدالوهاب عقیدته السلفیه و دعوته الاصلاحیه و ثناء العلماء علیه، مقدمه: عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، بی جا، بی تا.
  21. ۲۱. آل بسام، عبدالله بن عبدالرحمن بن صالح: علماء نجد خلال ثمانیة قرون، ریاض: دارالعاصمة الملکة العربیة السعودیة، چاپ دوم، 1419ق.
  22. ۲۲. آلوسی، محمود شکری: تاریخ نجد، تحقیق: محمد بهجة الاثری، بغداد: دارالوراق، چاپ اول، 2007م.
  23. ۲۳. امین، سید محسن: کشف الارتیاب فی اتباع محمد بن عبدالوهاب، تحقیق: حسن الامین، بیروت: چاپ دوم، 1382ق.
  24. ۲۴. بخاری جعفی، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل: صحیح البخاری، ریاض: دارالسلام، ذوالحجة 1419ق.
  25. ۲۵. صحیح البخاری، ترقیم و ترتیب: محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره: دار ابن حزم، چاپ اول، 1429ق.
  26. ۲۶. بغدادی نقشبندی خالدی، داوود بن السید سلیمان: المنحة الوهبیة فی رد الوهابیة، استانبول: مکتبة الحقیقة، 1421ق.
  27. ۲۷.  کتاب اشد الجهاد فی ابطال دعوی الاجتهاد، استانبول: مکتبة الحقیقة، 1421ق.
  28. ۲۸. بلاغی، محمد جواد: الرد علی الوهابیة، تحقیق: سیدمحمد علی حکیم، بیروت: مؤسسة آل البیت:لاحیاء التراث، 1419ق.
  29. ۲۹. بن باز، عبدالعزیز بن عبدالله: الامام محمد بن عبدالوهاب دعوته و سیرته، ریاض: الرئاسة العامة لإدارات البحوث العلمیة و الإفتاء و الدعوة و الإرشاد إدارة الطبع والترجمة، چاپ دوم، 1411ق (نرم افزار المکتبة الشاملة).
  30. ۳۰. بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین بن علی: السنن الکبری، به اشرافِ مکتب البحوث و الدراسات، بیروت: دارالفکر، 1425-1426ق.
  31. ۳۱. ترمذی، محمد بن عیسی: سنن الترمذی (الجامع الصحیح)، تحقیق: احمد زهوة-احمد عنایة، بیروت: دارالکتاب العربی، چاپ اول، 1426ق.
  32. ۳۲. حمداوی، جمیل: نشاة شیخ محمد بن عبدالوهاب، بی جا، بی تا.
  33. ۳۳. حمزه، فؤاد: قلب جزیرة العرب، مکتبة الثقافة الدینیة، بی جا، بی تا.
  34. ۳۴. دارمی، ابو محمد عبدالله بن بهرام: سنن دارمی، بیروت: دارالفکر، 1425-1426ق.
  35. ۳۵. سجادی، صادق: دائرة المعارف بزرگ اسلامی، مدخل آل سعود، شماره 425، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1383ش.
  36. ۳۶. ذهبی، ابوعبدالله: السیرة الامام محمد بن عبدالوهاب، بی جا، بی تا. (نرم افزار مکتبة الشاملة)
  37. ۳۷. رجبی، حسین: دیدهها ودریافت ها، قم: آثار نفیس، چاپ اول، تابستان 1389ش.
  38. ۳۸. رضوی، سید مرتضی: ماضی الوهابیین وحاضرهم، بیروت ـ لندن: الارشاد للطباعة و النشر، 1986م.
  39. ۳۹. سبحانی، جعفر: الوهابیة بین المبانی الفکریة و النتائج العملیة، قم: مؤسسة الامام الصادق7، چاپ اول، 1426ق.
  40. ۴۰. سعید، ناصر: تاریخ آل سعود، بیروت: مطبعة الاتحاد، بی تا.
  41. ۴۱. سهارنپوری، خلیل احمد: عقائد علماء اهل السنة الدیوبندیة (المهند الی المفند)، تحقیق: دکتر سید طالب الرحمن، ریاض: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، 1426ق.
  42. ۴۲. صبیحی، احمد محمود: جذور الارهاب فی العقیدة الوهابیة، با اشرافِ سید والی الزاملی، بیروت: دارالنصر، چاپ اول، 1429ق.
  43. ۴۳. صدقی زهاوی، جمیل: الفجر الصادق فی الرد علی الفرقة الوهابیة المارقة، دارالصدیق الاکبر، بی تا.
  44. ۴۴. طبسی، نجم الدین: وهابیت عامل تفرقه مسلمانان، قم: برگ فردوس، چاپ اول، 1389ش.
  45. ۴۵. عبدالحمید، صائب: الوهابیة فی صورتها الحقیقیة، بیروت: الغدیر، 1415ق.
  46. ۴۶. آل عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد: دعاوی المناوئین لدعوة الشیخ محمد بن عبدالوهاب، ریاض: مکتبة الرشد، چاپ دوم، 1429ق.
  47. ۴۷. عجلانی، منیر: تاریخ البلاد العربیة السعودیة الدولة السعودیة الاولی،الجزء الثانی، عهد الامام عبدالعزیز بن محمد، ریاض: دارالشبل، چاپ دوم، 1413ق.
  48. ۴۸. علوی حسینی حجازی، عبدالله بن حسن بن فضل: صدق الخبر فی خوارج القرن الثانی عشر، مطبعة کومین، بی جا، بی تا.
  49. ۴۹. علوی، حبیب بن عبدالله الحداد: مصباح الأنام و جلاء الظلام، بی جا، 1216ق.
  50. ۵۰. علیزاده موسوی، مهدی: سلفی گری و وهابیت؛ تبارشناسی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ سوم، 1390ش.
  51. ۵۱. عماد، عصام یحیی علی: نقد شیخ محمد ابن عبدالوهاب من الداخل، قم: منشورات الاجتهاد، چاپ اول، 1429ق.
  52. ۵۲. فاسیلیف، الیکسی: تاریخ العربیة السعودیة، بیروت: شرکة المطبوعات، چاپ اول، 1995م.
  53. ۵۳. فیلبی، سنت جون: تاریخ نجد و دعوت الشیخ محمد بن عبدالوهاب، تعریب: عمر الدیسراوی، قاهره: مکتبة مدبولی، چاپ اول، 1414ق.
  54. ۵۴. قحطانی، عبدالله: هولاء هم الخوارج، المکتبة التخصیصة للرد علی الوهابیة، بی جا، بی تا.
  55. ۵۵. مغنیه، محمد جواد: این است وهابیت، مترجم: اکبر مقدسی، قم: مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، 1387ش.
  56. ۵۶.  هذه هی الوهابیة، تحقیق: سامی غریری، قم: مؤسسة دارالکتاب الاسلامی، چاپ اول، 1427ق.
  57. ۵۷. موحدی پور، محمد علی: «کتاب الصواعق، نقدها و پاسخ ها»، مجله سراج منیر، ش6، تابستان 1391ش.
  58. ۵۸. ـ «توحید و شرک در نجد قبل از ظهور محمد بن عبدالوهاب»، مجله سراج منیر، ش3، پاییز 1390 ش.
  59. ۵۹. ابن حمید: السحب الوابلة علی ضرائح الحنابله، مکتبة الامام احمد، چاپ اول، 1989م.
  60. ۶۰. نسائی، سنن نسائی، با شرح: جلال الدین سیوطی، حاشیه: السندی، بیروت: دارالمعرفة، چاپ هفتم، 1429ق.
  61. ۶۱. نیشابوری، مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، ترقیم و ترتیب: محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره: دار ابن حزم، چاپ اول، 1429ق.
  62. ۶۲. همتی، همایون: الوهابیة نقد و تحلیل، المکتبة التخصیصة للرد علی الوهابیة، بی جا، بی تا.
  63. ۶۳. وردانی، صالح: ثقافة الارهابیة فی کتب الوهابیة، تهران: دار مشعر، چاپ اول، 1433ق.

وهبه، حافظ: جزیرة العرب فی القرن العشرین، لجنة التألیف والترجمة والنشر، چاپ اول، 1354ق.

پاورقی ها

[1]. در تاریخ نجد سنت جون فیلبی، تاریخ 1703 میلادی ذکر شده است (فیلبی، سنت جون، تاریخ نجد، ص51).

[2]. ابن غنام، حسین، تاریخ نجد، ص 81؛ ابن بشر، عثمان بن عبدالله، عنوان المجد فی تاریخ نجد، ج1، ص 33؛ بن باز، عبدالعزیز، الامام محمد بن عبدالوهاب دعوته و سیرته، ص15و... .

[3]. عجلانی، منیر، تاریخ البلاد العربیة السعودیة الدولة السعودیة الأولی، الجزء الثانی، عهد الامام عبدالعزیز بن محمد، ص5؛ وهبه، حافظ، جزیرة العرب فی القرن العشرین، ص337؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ذیل مدخل آل سعود، ص26.

[4]. آل بوطامی، شیخ احمد، الشیخ محمد بن عبدالوهاب عقیدته السلفیه و دعوته الاصلاحیه، ص 18؛ قحطانی، عبدالله، هؤلاء هم الخوارج، ص44.

[5]. درعیه یکی از شهرهای منطقه نجد است.

[6]. زیرا شیخ محمد در عیینه با استقبال حاکم شهر، عثمان بن حمد معمر، به تخریب بناها و قبور مورد عبادت مردم - ازجمله قبه قبر زید بن خطاب- پرداخت، اما مخالفت ها با او بالا گرفت؛ به طوری که شیخ سلیمان بن محمد رییس احساء به عثمان بن حمد بن معمر، حاکم عیینه، نامه نوشت که شیخ محمد را یا به قتل برساند و یا از عیینه بیرون کند که اگر چنین نکند، خراج آنها را از احساء قطع می کند و بدین ترتیب، شیخ محمد از عیینه خارج و راهی درعیه شد (ر.ک: ابن بشر، عثمان بن عبدالله، پیشین، ج1، ص39- 40).

[7]. فیلبی، سنت جون، پیشین، ص 61؛ ابن غنام، حسین، پیشین، ص 86-87؛ ذهبی، ابوعبدالله، السیرة الامام محمد بن عبدالوهاب، ص11.

[8]. ر.ک: الگار، حامد، الوهابیة، ص25؛ ابن غنام، حسین، پیشین، ص87.

[9]. ابن غنام، حسین، پیشین، ص87.

[10]. ر.ک: ، احمد، امین، زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث، ص 18؛ ر.ک: وردانی، صالح، ثقافة الارهابیة فی کتب الوهابیة، ص17.

[11]. سعید، ناصر، تاریخ آل سعود، ص15؛ صبیحی، احمد محمود، جذور الارهاب فی العقیدة الوهابیة، ص 36؛ علیزاده موسوی، سید مهدی، سلفی گری و وهابیت؛ تبارشناسی، ص263-264.

[12]. برای اطلاعات بیشتر در مورد توحید یا شرک مردم نجد ر.ک: موحدی پور، محمدعلی، «توحید وشرک در نجد قبل از ظهور محمد بن عبدالوهاب»، ص 147.

[13]. صدقی زهاوی، جمیل، الفجر الصادق فی الرد علی الوهابیة المارقة، ص 14 و15.

[14]. ابن غنام، حسین، روضة الافکار و الافهام (تاریخ ابن غنام)، ص 105-108، مقدمه کتاب.

[15]. حمزه، فؤاد، قلب جزیرة العرب، ج1، ص97؛ ابن غنام، حسین، تاریخ نجد، ص13 ـ 22؛ ابن بشر، عثمان بن عبدالله، پیشین، ج1، ص 33-34؛ وهبه، حافظ، پیشین، ص336؛ آل بوطامی، شیخ احمد، پیشین، ص 13-14؛ بن باز، عبدالعزیز، پیشین، ص23 و... .

[16]. ابن فوزان، صالح، شرح کشف الشبهات محمد بن عبدالوهاب، ص 47؛ ابن عبدالوهاب، محمد، مجموع مؤلفات الشیخ محمد بن عبدالوهاب ـ کشف الشبهات، ج1، ص 51-52.

[17]. ابن عبدالوهاب، محمد، پیشین، ج1، ص 51.

[18]. برای اطلاع بیشتر درباره کتاب تاریخ نجد و حسین ابن غنام بنگرید به: موحدی پور، محمدعلی: «بررسی کتاب تاریخ نجد»، نشریه سراج منیر، ش2، تابستان90.

[19]. ابن غنام، حسین، پیشین، ص13.

[20]. همان، ص22.

[21]. همان ص 14-15.

[22]. فلیبی، سنت جون، پیشین، ص53-54.

[23]. همان.

[24]. همان، ص 61.

[25]. ابن بشر، عثمان بن عبدالله، پیشین، ج1، ص 33-34.

[26]. همان، ص 27.

[27]. همان، ص28.

[28]. آل بوطامی، شیخ احمد، پیشین، ص 13- 14.

[29]. بن باز، عبدالعزیز، پیشین، ص 23.

[30]. قحطانی، عبدالله، پیشین، ص 135 ـ 138؛ سبحانی، جعفر، الوهابیة بین المبانی الفکریة و النتائج العملیة، ص54.

[31]. آلوسی، محمود، تاریخ نجد، ص 56 ـ 67؛ آل بسام، عبدالله، علماء نجد خلال ثمانیة قرون، ج1، ص 126.

[32]. آلوسی، محمود، پیشین، ص 56.

[33]. همان، ص 59.

[34]. «و جمیع أهل نجد علی اختلافهم فی القبائل کما انهم یعتقدون ما سبق کذلک فی الآل و الأصحاب، ما وردت به السنة و الکتاب... وترکوا العصیبة التی هی من الأوتار الباطل و اطنابه...» (همان، ص 61- 63).

[35]. «والحاصل ان مذهبهم فی أصول الدین مذهب أهل السنة والجماعة و ان طریقهم طریقة السلف التی هی طریق الأسلم، بل الاحکم....وانهم فی الفروع علی مذهب الإمام أحمد بن حنبل...» (همان، ص64- 65) .

[36]. ایشان در ادامه هدف خود را از بیان این مطالب این گونه بیان می کند: «والقصد بما ذکرناه التنبیه علی خطا من نسب إلی القوم ما هم بریئون منه مما یخل بالدیانة حتی اساء الظن بقسم عظیم من الامة العربیة و انطوی علی بغضهم الذی هو من اعظم اسباب النفاق» (همان، ص67).

[37]. ابن زینی دحلان، سید احمد، فتنة الوهابیة، ص 6- 7. برای مطالعه بیشتر در این زمینه می توانید به کتب المنحة الوهبیة فی رد الوهابیةو أشد الجهاد فی ابطال دعوی الاجتهاد، نوشته بغدادی نقشبندی، و الرد علی الوهابیة، نوشته علامه بلاغی مراجعه کنید.

[38].از جمله تاریخ فاسیلیف، الیکسی، العربیة السعودیة، ص 87؛ بن باز، عبدالعزیز، پیشین، ص 2؛ صدقی زهاوی، جمیل، پیشین، ص 10؛ ابوایوب، بحوث حول شیخ محمد و حرکته المجدده، ص 6؛ آل بسام، عبدالله، پیشین، ج1، ص 129؛ ابن زینی دحلان، احمد، پیشین، ص 4؛ امین، سید محسن، کشف الارتیاب، ص 12؛ حمداوی، جمیل، نشاة شیخ محمد بن عبدالوهاب، ص1.

[39]. بن باز، عبدالعزیز، پیشین، ص 16.

[40]. آل بسام، عبدالله، پیشین، ج1، ص 126-127.

[41]. همان، ج1، ص127-128.

[42]. همان، ج 2، ص 351.

[43]. ابن فرحان، حسن، داعیة و لیس نبیاً، ص 128؛ ر.ک:عماد، عصام، نقد الشیخ محمد ابن عبدالوهاب من الداخل، ص15.

[44]. بن باز، عبدالعزیز، پیشین، ص 16.

[45]. ابن بشر، عثمان، پیشین، ص 37.

[46]. آل عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد، دعاوی المناوئین، ص50. به نقل از شیخ ابن عبدالوهاب، عثیمین، ص 61 و 101.

[47]. آلوسی، محمود، پیشین، ص 147.

[48]. آل بسام، عبدالله، پیشین، ج1، ص 15.

[49]. ابن فرحان، حسن، پیشین، ص 146 ـ 149.

[50]. همان، ص 149.

[51]. ابن غنام، حسین، پیشین، ص 82؛ آل بسام، عبدالله، پیشین، ج1، ص129.

[52]. همان.

[53]. ابن غنام، حسین، پیشین، ص 84؛ ابن بشر، عثمان، پیشین، ج1، ص 37.

[54]. آلوسی، محمود، پیشین، ص 59.

[55]. الگار، حامد، پیشین، ص 16؛ آلوسی، محمود، پیشین، ص82.

[56]. آل بسام، عبدالله، پیشین، ج 2، ص 351.

[57]. همان، ج1، ص 15.

[58]. آلوسی، محمود، پیشین، ص 147.

[59]. ر.ک: بخاری، ابو عبدالله، صحیح بخاری، کتاب الایمان، باب17، ح25؛ نیشابوری، مسلم، صحیح مسلم، کتاب الایمان، احادیث باب8؛ دارمی، ابو محمد، سنن دارمی، ج2، کتاب السیر، باب 10، ح 2444؛ ابن یزید، ابو عبدالله، سنن ابن ماجه، ج1،ح63 و 3927؛ ابی داوود، سلیمان، سنن ابی داوود، ج2، کتاب الزکاة، باب وجوب الزکاة، ح 1556؛ ترمذی، ابو عیسی، سنن ترمذی، کتاب الایمان، باب1، ح2606؛ نسائی، سنن نسائی، ج8، Û Üکتاب الایمان، باب15، ح5018؛ ابن حنبل، احمد، مسند، ج1، ح117؛ بیهقی، ابو بکر، السنن الکبری، ج4، کتاب الصلاة، باب لا یأتم مسلم بکافر، ح 5242 و...

[60]. مغنیه، محمد جواد، هذه هی الوهابیة، ص 112 و113؛ همو، این است وهابیت، ص 153.

[61]. کتاب المغنی اثر ابن قدامه است. این کتاب مورد اعتماد وهابی ها و حاوی فتاوای فقهی بر اساس مذهب حنبلی است.

[62]. ر.ک: ابن قدامه، المغنی، ج7، ص 127 و 141؛ مغنیه، محمد جواد، هذه هی الوهابیة، ص 114؛ همو، این است وهابیت، ص 155.

[63]. همان.

[64]. آل بسام، عبدالله، پیشین، ج 2، ص 351.

[65]. گاه این کتاب را با نام فصل الخطاب فی الرد علی محمد بن عبدالوهاب بیان کرده اند. به نقل از دعاوی المناوئین، ص 50؛ طبسی، نجم الدین، وهابیت عامل تفرقه مسلمانان، ص51.

[66]. آل بسام، عبدالله، پیشین، ج2، ص 353؛ عبدالحمید، صائب، الوهابیة فی صورتها الحقیقیة، ص 14- 15؛ عماد، عصام، پیشین، ص15؛ آل عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد، پیشین، ص50. به نقل از الشیخ ابن عبدالوهاب، عثیمین، ص 61 و101.

[67]. برای اطلاعات بیشتر در مورد این کتاب ر.ک: محمدعلی موحدی پور، «کتاب الصواعق، نقدها و پاسخ ها»، ص 59.

[68]. دکتر عصام العماد از اندیشمندان جهان اسلام که قبل از گرویدن به مذهب شیعه وهابی بوده، معتقد است کتاب الصواعق شیخ سلیمان سبب نجاتش از عقاید وهابیت بوده و این کتاب بهترین دارو برای مقابله با وهابیت است. او همچنین می گوید که دولت سعودی از مطالعه این کتاب جلوگیری می کند و مطالعه آن را حرام می داند که این امر حکایت از اثرگذاری بی بدیل کتاب الصواعق الالهیة دارد. (ر.ک: همان، ص 68؛ عماد، عصام، پیشین، ص 15 ـ 19).

[69]. ابن فرحان، حسن، پیشین، ص 128؛ آل عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد، پیشین، ص 50.

[70]. مثل استغاثه به نبی6 و اولیا، نذر برای نبی6 و اولیا، تبرک و مسح کردن به قبور.

[71]. ابن عبدالوهاب، سلیمان، الصواعق الالهیة فی رد علی الوهابیة، ص 21 ـ 24.

[72]. ابن حمید، السحب الوابلة، ص 382؛ ابن فرحان، حسن، پیشین، ص128-129؛ همو، مبلغ نه پیامبر، ص 175.

[73]. آل عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد، پیشین، ص52-53.

[74]. ر.ک: همان، ص 53-54؛ ابن فرحان، حسن، داعیة ولیس نبیاً، ص 129؛ همو، مبلغ نه پیامبر، ص 175.

[75]. نامه ابن عفالق به ابن معمر؛ آل عبداللطیف، عبدالعزیز بن محمد، پیشین، ص53 و 54.

[76]. همان، ص283.

[77]. آل بسام، عبداللّه، پیشین، ج4، ص364؛ ابن فرحان، حسن، داعیة ولیس نبیا، ص 129؛ همو، مبلغ نه پیامبر ص175-176.

[78]. همو، داعیة ولیس نبیا، ص 129؛ همو، مبلغ نه پیامبر، ص176.

[79]. آل بسام، عبدالله، پیشین، ج4، ص 365.

[80]. سهارنپوری، خلیل احمد، عقائد علماء اهل السنة الدیوبندیة، ص 58-59؛ رجبی، حسین، دیده ها و دریافت ها، ص102.

[81]. ابن فرحان، حسن، داعیة ولیس نبیا، ص141-142؛ همو، مبلغ نه پیامبر، ص192-193.

[82]. ابن زینی دحلان، احمد، پیشین، ص3-4.

[83]. همان، ص 5.

[84]. ابن زینی دحلان، احمد، الدرر السنیة فی الرد علی الوهابیة، ص 114.

[85]. صدقی، زهاوی، جمیل، پیشین، ص12.

[86]. همان، ص13.

[87]. همان، ص15.

[88]. همان، ص17.

[89]. همان، ص18.

[90]. ابن فرحان، حسن، داعیة و لیس نبیاً، ص127- 131.

[91]. این مخالفان عبارت انداز: 1. سلیمان بن سحیم حنبلی نجدی(1130-1181ق)؛ 2. سلیمان بن عبدالوهاب (م1208 ق)؛ 3. محمد بن عبدالرحمن بن عفالق (1100-1164ق)؛ 4. عبدالله بن مویس (م1175ق)؛ 5. عبدالله بن احمد بن سحیم (م 1175ق)؛ 6. عبدالله بن عبداللطیف احسائی (استاد محمد ابن عبدالوهاب)؛ 7. محمد بن عبدالله بن فیروز احسائی (م 1216ق)، 8.محمد بن علی بن سلوم (م 1246ق)؛ 9. عثمان بن منصور ناصری (م 1282ق)؛ 10. عثمان بن سند بصری (م1250ق)؛ 11. محمد بن سلیمان کردی (م1194ق)؛ 12. مربد بن احمد تمیمی (م1171ق)؛ 13. سیف بن احمد عتیقی (م1189ق)؛ 14. صالح بن عبدالله صائغ (م 1183ق)؛ 15. احمد بن علی البصری قبانی؛ 16. عبدالله بن داوود زبیری (م1225ق)؛ 17. علوی بن احمد حداد حضرمی (م 1232ق)؛ 18. عمر بن قاسم بن محجوب تونسی؛ 19. محمد بن عبدالله بن کیران مغربی (م 1227ق)؛ 20. محمد بن عبدالله بن حمید (م1295ق)؛ 21. عبدالعزیز بن عبدالرحمن بن عدوان (م1179ق)؛ 22. حسن بن عمر شطی دمشقی( م 1274ق)

[92]. مغنیه، محمد جواد، این است وهابیت (ترجمه هذه هی الوهابیة)، ص 205.

[93]. ر.ک: ابن عبدالوهاب، سلیمان، پیشین، ص 21- 24؛ نامه ابن عفالق به ابن معمر؛ آل بسام، عبدالله، پیشین، ج4، ص 365؛ سهارنپوری، خلیل احمد، پیشین، ص58- 59؛ رجبی، حسین، پیشین، ص 102؛ ابن فرحان، حسن، پیشین، ص141-142؛ همو، مبلغ نه پیامبر، ص192-193؛ زینی دحلان، احمد، فتنة الوهابیة، ص3- 5؛ همو، الدرر السنیة فی الرد علی الوهابیة، ص 114؛ صدقی زهاوی، جمیل، پیشین، ص 12 ـ 18.

[94]. ابن بشر، عثمان، پیشین، ص 37؛ طبسی، نجم الدین، پیشین، ص51.

[95]. ابن زینی دحلان، احمد، فتنة الوهابیة، ص4؛ همو، الدرر السنیة فی الرد علی الوهابیة، ص112.

[96]. الگار،حامد، پیشین، ص16.

[97]. صدقی زهاوی، جمیل، پیشین، ص 12؛ ابن فرحان، حسن، داعیة و لیس نبیاً، ص 128؛ رضوی، سید مرتضی، ماضی الوهابیین و حاضرهم، ص 36.

[98]. آلوسی، محمود، پیشین، ص59.

[99]. ر.ک: علوی بن حداد، مصباح الانام و جلاء الظلام، ص 7 ـ 9؛ ابن زینی دحلان، احمد، پیشین، ص 123.

[100]. ابن حنبل، احمد، پیشین، ج2، ح 4754؛ ر.ک: بخاری، ابوعبدالله، پیشین، کتاب الفتن، باب 16، ح7093؛ نیشابوری، مسلم، پیشین، ح 2905.

[101]. بخاری، ابی عبدالله، پیشین، کتاب الفتن ، باب 16، ح 7094.

[102]. همان، کتاب التوحید، باب 57، ح 7562؛ ابن حنبل، احمد، پیشین، ج3، ح 11614؛ نسائی، پیشین، ح 3566.

[103]. ر.ک: علوی بن حداد، پیشین، ص 7 ـ 9؛ ابن زینی دحلان، احمد، خلاصة الکلام فی بیان امراء البلد الحرام، ص 15؛ همو، الدرر السنیة فی الرد علی الوهابیة، ص126-127؛ علوی، عبدالله، صدق الخبر فی خوارج القرن الثانی عشر، ص122؛ همتی، همایون، الوهابیة نقد و تحلیل، ص 59.

برگرفته از سایت الوهابیه http://alwahabiyah.com

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش