مقالات > ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۴ تعداد بازدید: 101

در رمضان 1434 گروهی افراطی وابسته به جریان سلفی جهادی پس از تسلط بر بخش‌هایی از جهان اسلام، اعلام خلافت اسلامی کردند.



نويسنده : سعید غلامزاده
در رمضان 1434 گروهی افراطی وابسته به جریان سلفی جهادی پس از تسلط بر بخش‌هایی از جهان اسلام، اعلام خلافت اسلامی کردند و رهبر خود ابراهیم بن عواد بغدادی را خلیفه مسلمانان و امیرالمؤمنین نامیدند. این گروه، که مخالفانشان آن‌ها را داعش می‌نامند، مشروعیت خلافت بغدادی را به انتخاب وی از سوی اهل حل و عقد می‌دانند. همچنین، غلبه و سلطه بغدادی بر بخشی از عراق و سوریه از سوی این گروه دلیل دیگری بر صحت خلافت وی قلمداد شده است.
در مقابل، دیگر گروهای سلفی تکفیری، که خود مشی افراطی دارند و از این جهت نزدیک‌ترین جریان‌ها به داعش‌اند، در مقابل این ادعای بزرگ به مخالفت برخاسته، آن را به‌شدت انکار می‌کنند. مخالفان ابوبکر بغدادی، که داعشیان را با عناوینی همچون خوارج و کلاب اهل النار خطاب می‌کنند، علاوه بر رد ادله داعش، شواهد و قراینی بر بطلان خلافت ادعایی این گروه می‌آورند و مسلمانان را از پیوستن به آن‌ها برحذر می‌دارند.
کلمات کليدي : خلافت، خلیفه، ابوبکر بغدادی، داعش، الدولة الاسلامیه فی العراق والشام.

مقدمه

خلافت، عنوان ویژه‌ای است برای نظام سیاسی مسلمانان بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم[1] که در تاریخ اسلام مسیری پرفراز و نشیب داشته است. آخرین حکومتی که از این عنوان برای خود استفاده کرده حکومت ترکان عثمانی بود. آن‌ها پس از پنج قرن[2] حکومت بر بخش بسیار بزرگی از جهان اسلام، از اواخر قرن نوزده رو به ضعف نهادند و در سال 1921 با رأی نمایندگان مجمع ملی آنکارا حکومتشان از سلطنت تفکیک شد و صرفاً به مقامی روحانی مبدل شدند و در نهایت در سال 1303 قمری این حکومت با رأی مردم ترکیه برای همیشه الغاء شد.[3]

سقوط امپراتوری عثمانی و به دنبال آن تقسیم جهان اسلام و تسلط دول غربی بر بخش‌های مهمی از آن، سرخوردگی عامه مسلمانان، خصوصاً اهل سنت را به دنبال داشت. در کنار این آشفتگی حاکم بر بلاد اسلامی، عقب‌افتادگی علمی و صنعتی مسلمانان در مقابل پیشرفت کشورهای غربی بر احساس حقارت مسلمانان می‌افزود و رواج تفکرات و فرهنگ غربی در کشورهای اسلامی مانند آنچه آتاتورک در ترکیه اجرا می‌کرد بیش از پیش غرور و غیرت مسلمانان را خدشه‌دار می‌کرد. در چنین شرایطی آرمان تشکیل حکومت اسلامی در برابر دولت‌های غربی در بین گروه‌ها و شخصیت‌های مختلف مسلمان ایجاد شد، حکومتی که بتواند در برابر سیاست‌های استعماری غربیان بایستد و غرور و قدرت از دست‌رفته مسلمانان را به آن‌ها بازگرداند. از مباحثی که در این اوضاع مطرح شد شکل و نوع حکومت بود. برخی اندیشمندان سنی‌مذهب ضمن رد حکومت دموکراسی مبتنی بر انتخابات (به دلیل غربی و غیراسلامی‌دانستن آن)، خلافت را تنها الگوی مشروع و کارآمد حکومت معرفی کردند.

یکی از جریان‌هایی که احیای خلافت را با جدیت و به عنوان راه‌حل اصلی برای برون‌رفت از شرایط نابسامان جهان اسلام پیگیری کرده، جریان سلفی جهادی است که ریشه در آفکار و آرای ابن‌تیمیه از یک سو و اندیشه‌های برخی صاحب‌نظران اخوان‌المسلمین، همچون سید قطب و عبدالسلام فرج، از سوی دیگر دارد،[4] که القاعده معروف‌ترین تجسم عینی آن است. در پی حمله آمریکا به عراق و آماده‌شدن فضا، ابومصعب زرقاوی، که مدتی را در افغانستان گذرانده بود، شاخه القاعده در عراق را تأسیس، و اقدام به عملیات تروریستی در شهرهای مختلف عراق، خصوصاً در مناطق شیعه‌نشین کرد، که ترور آیت‌الله سید محمدباقر حکیم یکی از آن‌ها است. وی در ژانویه 2006 دو هفته پس از تشکیل شورای مجاهدین، که تجمیع شش گروه مسلح بود، به دست نیروهای آمریکایی کشته شد. این شورا در 15 اکتبر همان سال در مصوبه‌ای شورای مجاهدین را به دولت اسلامی ارتقا، و خبر از تشکیل دولت اسلامی عراق به ریاست ابوعمر هاشمی حسینی بغدادی و وزارت جنگ ابوحمزه مهاجر داد. در سال 2010 در پی کشته‌شدن ابوعمر هاشمی و ابوحمزه مهاجر، هیئت شرعی دولت اسلامی، ابوبکر بن ابراهیم بغدادی را به ریاست دولت اسلامی عراق انتخاب کرد. در رمضان 1434 و پس از آنکه اختلافاتی میان ابوبکر بغدادی و ابومحمد جولانی، که در ابتدا تحت امر وی بود، به وجود آمد وی سوریه را نیز از مناطق تحت امر خود به حساب آورد و در بیانیه‌ای خبر از تأسیس دولت اسلامی عراق و شام (داعش) داد. اندکی پس از این و در حالی که در ماه‌های پایانی حکومت نوری مالکی، اختلافات سیاسی در عراق بالا گرفته بود، داعش توانست از این شرایط، کمال استفاده را کرده، در اقدامی ضربتی استان نینوا و دیالی را اشغال کند و همچنین شهر موصل را به‌راحتی و با خیانت استاندار آن به تصرف درآورد. داعش با تسلط بر این مناطق و متصل‌کردن آن به سرزمین‌های تحت تصرف خود در سوریه در 29 ژوئن 2014 در ادعایی بزرگ اعلام خلافت اسلامی کرد و ابوبکر بغدادی را خلیفه رسول‌الله، امیرالمؤمنین و امام واجب‌الاطاعه نامید و مسلمانان را به بیعت با وی دعوت کرد.[5]

وابستگان به جریان فوق از نخستین روزهای اعلان خلافت و حتی قبل از آن و از زمان تشکیل دولت اسلامی عراق و شام دست به قلم شده‌اند تا نشان دهند دولتشان همان حکومت اسلامی آرمانی است که قرار است عزت مسلمانان را به آنان بازگرداند. در آثار این گروه، که با دعوت جوانان برای پیوستن به این گروه همراه است، با استنادات فراوان به قرآن و احادیث نبوی بر ضرورت تشکیل حکومت اسلامی تأکید شده، و سعی شده است از این میان مشروعیتی برای این جماعت فراهم آید. اقدامی که در میان برخی جوانان مسلمان، که علی‌رغم هیجان و غیرت دینی بالا فاقد دانش کافی در حوزه مطالعات دینی هستند، مؤثر افتاده و عامل جذب آن‌ها به این گروه شده است.

مقابله با این گروه و جلوگیری از نفوذ آن امری ضروری و انکارناشدنی است. لذا لازم است علاوه بر مبارزات میدانی، عقبه فکری این گروه، که تأثیری اغواکننده بر جوانان دارد، نیز از بین برود. نقادی ادله داعش و برملاکردن توجیهاتی که این جماعت بر مشروعیت خلافت خود می‌آورد می‌تواند ماهیت غیردینی این گروه را که در پشت شعارهای به‌ظاهر زیبای آن‌ها مخفی شده برملا کند.

این مقاله قصد دارد مهم‌ترین ادله شرعی‌ای را که این جماعت ادعا کرده نقل کند و سپس با مراجعه به آثار و اقوال دیگر سلفیان جهادی، که هر دو از یک آبشخور سیراب می‌شوند، به نقد آن‌ها بپردازد. البته این مقاله به دنبال ذکر همه اشکالات و ایرادهای وارد بر ادعای این گروه نیست بلکه صرفاً نشان می‌دهد که نزدیک‌ترین هم‌فکران این گروه نیز ادعای آن ها را نپذیرفته‌اند. کوشیده‌ایم ادله مزعوم داعش را با استناد به منابع و کتب طرفداران آن‌ها مطرح کنیم و سپس با ارجاع به مکتوبات گروه‌های جهادی دیگر به نقد ادعای داعش بپردازیم. با توجه به اینکه زمان زیادی از ادعای خلافت این گروه نگذشته طبیعتاً منابع کتاب‌خانه‌ای کافی در این باره در دسترس نیست. لذا منابعی که در این مقاله به آن‌ها استناد شده و به مطرح‌کردن یا نقد ادعای خلافت داعش می‌پردازد غالباً کتاب و رساله‌های شخصیت‌های سلفی است که در سایت‌های معروف و شناخته‌شده، داعش منتشر شده است.

ادله داعش بر خلافت

داعشیان با استناد به حدیث معروف «من مات و لیس فی عنقه بیعه امام مات میتة جاهلیة»[6] کسانی را که از بیعت با خلیفه داعش خودداری می‌کنند تلویحاً کافر می‌دانند.[7] در آثار این گروه بر ضعف و زبونی مسلمانان در عصر حاضر تأکید شده، سخن از لزوم بازگشت به عزت و اعتلای امت اسلامی رفته است که جز از طریق تشکیل حکومت ممکن نخواهد بود. با نگاهی به آثاری که طرفداران داعش منتشر کرده‌اند می‌توان ادله مطرح‌شده بر صحت بیعت و خلافت بغدادی را به دو دسته تقسیم کرد. یک دسته همان ادله‌ای که در کتب کلامی و فقه سیاسی اهل سنت به عنوان طرق شرعی انعقاد امامت آمده است و دسته دیگر که می‌توان آن‌ها را ادله ترکیبی، اقناعی نامید، و عبارت‌اند از: جمع‌آوری یک سری قراین و شواهد از میان احادیث و تطبیق آن‌ها بر خلافت یا خلیفه داعش.

دسته اول: ادله فقهی - سیاسی

با مراجعه به کتب کلامی یا فقه‌السیاسی اهل سنت معلوم می‌شود که نزد اهل سنت سه راه برای انعقاد امامت وجود دارد:

  1. ۱. استخلاف: یعنی خلیفه‌ای، فردی را به جانشینی انتخاب کند. عمل ابوبکر در انتخاب عمر مبنای شرعی این طریق است.[8]
  2. ۲. انتخاب اهل حل و عقد: به این صورت که خبرگان و به‌اصطلاح رجال سیاسی کسی را به خلافت منصوب کنند. مستند شرعی این طریق انتخاب عثمان از سوی شورای شش‌نفره است.[9]
  3. ۳. تغلب: راه سومی هم برای انعقاد امامت مطرح شده که در صورت فقدان دو طریق فوق کارآیی دارد و از آن تعبیر به تغلُّب (از ریشه غَلَبَ) می‌شود. تغلب یعنی چنانچه کسی با زور شمشیر بر امت اسلامی مسلط شود، مشروط به اینکه مسلمان باشد، خلیفه مسلمانان است و باید از او اطاعت کرد. ابویعلی فراء در الاحکام السلطانیه به نقل از برخی علما چنین می‌گوید:

امامت با قهر و غلبه ثابت می‌شود ... و کسی که با زور شمشیر غالب شود خلیفه و امیرالمؤمنین نامیده می‌شود و بر کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد جایز نیست شب را بخوابد بدون اینکه او را امام خود بداند خواه آن فرد غالب، انسان عادلی باشد و خواه فاجر و بدکار، در هر صورت او امیر مؤمنان است.[10]

با توجه به اینکه قریب یک قرن از الغای خلافت عثمانی می‌گذرد و خلیفه سابقی هم وجود ندارد تا برای خود جانشینی منصوب کند طبیعتاً استخلاف در دوران حاضر منتفی است، و گروه داعش برای مشروع جلوه‌دادن خلافت خود باید از یکی از دو طریق دیگر استفاده کند.

1. انتخاب حل و عقد

در میان آثار منتشرشده داعش، استدلال از طریق نظر اهل حل و عقد نسبت به ادله دیگر فراوانی بیشتری دارد. این گروه، شورای مجاهدین یا هیئت شرعی آن را مصداق اهل حل و عقدی می‌دانند که نظرشان مرجع اصلی در مسئله انتخاب خلیفه به حساب می‌آید.[11] ابوالحسن الازدی در این باره می‌نویسد: «بیعت بر (امامت) شیخ ابوبکر بغدادی به صورت صحیح و مشروع و با انتخاب و مشورت اهل حل و عقد منعقد شده است».[12]

گرچه علمای اهل سنت بر نظر اهل حل و عقد به عنوان یکی از راه‌های انعقاد امامت اتفاق نظر دارند،[13] اما اختلافات فراوانی در جزئیات این مسئله وجود دارد. عثمان بن عبدالرحمن تمیمی، که کتابش یکی از مفصل‌ترین آثاری است که در اثبات مشروعیت خلافت داعش نوشته شده، اهم مباحث مربوط به خلافت را به همراه این اختلاف اقوال در هر باب نقل کرده است. وی به دنبال این است که در چند مرحله ثابت کند که خلافت البغدادی بر مبنای نظر اهل حل و عقد بوده، و بر مبنای شریعت اسلامی منعقد شده است.

تمیمی در گام نخست، مجاهدین را مصداق واقعی اهل حل و عقد معرفی می‌کند که به جهت برخورداری از صفت عدالت، اتخاذ تصمیمات در امور مهم بر عهده آن‌ها است.[14] وی می‌نویسد: «فقط گروهی که پرچم شرع را به دوش گرفته و با جهاد، به دنبال تغییر اوضاع و تحکیم شریعت هستند، لیاقت و استحقاق صفت اهل حل و عقد را دارد».[15] بر اساس نظر تمیمی، اهل حل و عقد به کسی گفته می‌شود که اهل جهاد و جنگ و تغییر باشد. لذا سلفیان جهادی مصداق تام اهل حل و عقدند.

با توجه به اینکه گروه‌های جهادی فراوانی در نقاط مختلف جهان اسلام وجود دارد طبیعتاً این پرسش به ذهن می‌آید که نظر کدام یک از این گروه‌ها ملاک انتخاب خلیفه خواهد بود. آیا اجماع همه گروه‌ها لازم است؟ التمیمی در بخش دیگری از کتابش به این مسئله می‌پردازد و می‌گوید در این باب در میان اهل سنت بیش از ده قول و نظر وجود دارد؛ از قول به کفایت یک رأی تا قول به لزوم اجماع همه امت.[16] او پس از نقل این اقوال و ذکر قوت‌ها و ضعف‌های هر یک، در نهایت قولی را که ابن‌تیمیه، نووی، ابن‌خلدون و برخی دیگر از علمای اهل سنت پذیرفته‌اند می‌پذیرد؛ مبنی بر اینکه در انتخاب امام و خلیفه اجماع اهل حل و عقد لازم نیست، بلکه اتفاق نظر اکثریت اهل حل و عقد، چنانچه مستلزم شوکت و قدرت باشد، کفایت می‌کند.[17] مستفاد کلام الازدی تا اینجا چنین است که اگر جمهور مجاهدین بر فردی به عنوان امام و خلیفه اتفاق نظر پیدا کنند او خلیفه مشروع و امام برحق مسلمانان خواهد بود.

پس از این، تمیمی گام نهایی را برمی‌دارد و بدین‌ترتیب مرجع اصلی انتخاب امام و خلیفه در زمان حاضر را، شورای مجاهدین می‌داند. وی در مقام نتیجه‌گیری می‌نویسد: «پس حق نصب امام و اعلان دولت در اختیار مجلس شورای مجاهدین است».[18] نتیجه طبیعی نظر وی این است که ابوبکر بغدادی از آن جهت که منصوبِ شورای مجاهدین است خلیفه مشروع و امام مسلمانان است. وی در ادامه کلامش اعتراف می‌کند که برخی از بزرگان گروه‌های جهادی در این بیعت حاضر نبوده‌اند اما این نکته را چنین پاسخ می‌دهد که به دلیل شرایط امنیتی حضور آن‌ها ممکن نبوده است و چاره‌ای جز اکتفا به حاضران، وجود نداشته است. لذا غیبت آن‌ها را مضر به بیعت منعقدشده نمی‌داند.[19]

ابوهمام اثری، که کتابش از مهم‌ترین منابع داعش در این موضوع است و در آثار دیگر به آن ارجاعات فراوانی داده شده، نیز مشروعیت خلافت داعش و بیعت ابوبکر بغدادی را منوط به نظر شورای مجاهدین به عنوان اهل حل و عقد می‌داند.[20] همچنین ابومنذر شنقیطی، از دیگر طرفداران این گروه، در کتابی که در این باره نوشته متذکر شده است که امامت بغدادی از آن جهت که مستند به نظر اهل حل و عقد است مشروع و لازم‌الاتباع است.[21] وی نه‌تنها مشروعیت دولت اسلامی را به بیعت اهل حل و عقد می‌داند بلکه در پاسخ به مخالفان داعش که از اطلاق واژه «دولت» اجتناب می‌کنند و با نام‌هایی همچون گروهک، گروه و حزب از آن نام می‌برند چنین می‌نویسد: «اهل حل و عقدی که با امیر دولت اسلام بیعت کردند تحت عنوان دولت با آن بیعت کرده‌اند نه با نام گروه یا حزب؛ و همین مطلب دلیل بر این است که این بیعت بیعتی است بر امامت عظما نه بیعتی برای یک امارت کوچک».[22]

بر اساس آنچه گذشت، داعشیان معتقدند با رأی هیئت شرعی، دولت اسلامی بغدادی مشروعیت یافته است که به عنوان امام منصوب از طرف اهل حل و عقد بر کرسی امامت و خلافت تکیه زند و بر مسلمانان لازم است با وی بیعت کرده، تحت امر او باشند. زیرا نظر شورای مجاهدین نه‌تنها مشروعیتی بر اصل خلافت این گروه است بلکه محدوده آن را به عنوان امامت عظما و حکومت بر امت اسلامی نیز مشخص کرده است. به عبارت دیگر، سازوکار انتخاب البغدادی همان سازوکار شورای شش‌نفره‌ای است که عثمان بن عفان را به خلافت منصوب کرد و وی از این طریق خلیفه مسلمانان و امیرالمؤمنین شد.

بررسی و نقد

ابوقتاده فلسطینی، از چهره‌های معروف سلفی جهادی، در کتابی که در رد ادعای داعش بر خلافت نوشته است انتقادات تندی را متوجه بغدادی و طرفدارانش می‌کند. وی که از پذیرش شورای مجاهدین به عنوان مصداق اهل حل و عقد پرهیز دارد، در بخشی از کلامش می‌گوید: «در بهترین صورت می‌توان این‌ها (داعشیان) را بخشی از جماعت مسلمانان خواند (جماعة من المسلمین) و نه جماعة المسلمین بالاطلاق. البته این هم در صورتی است که با حسن نظر به آن‌ها نگریسته، از فساد، شهوت قتل و انحراف آن‌ها اغماض کنیم.[23]

مؤلف ثیاب الخلیفه در ادامه، عقد امامت را از مصادیق عقد الوکاله معرفی می‌کند.[24] نتیجه این امر آن است که امامت بر مسلمانان با نظر گروهی اندک محقق نمی‌شود. وی همچنین به کلامی از عمر بن خطاب استناد کرده، در این باره می‌نویسد:

بر اساس قاعده فقهی که در کلام فاروق آمده است بیعت برای امامت با بیعت یک نفر یا دو نفر یا چند نفر محقق نمی‌شود. بلکه سخن فاروق دلالت دارد که اگر قومی با مردی بیعت کنند، بیعت با او بر قوم دیگر واجب نمی‌شود این در حالی است که برخی از این جاهلان گمان می‌کنند با بیعت یک گروه به‌تنهایی خلافت محقق می‌شود و بر دیگران لازم می‌گردد که آن را بپذیرند.[25]

کلام ابوقتاده بر این امر دلالت دارد که خلافت بغدادی، برخلاف آنچه داعشیان مدعی‌اند، مستند به نظر اهل حل و عقد نیست بلکه فقط گروهی اندک در میان خود چنین چیزی را مقرر کرده‌اند و قصد دارند آن را بر همه مسلمانان تحمیل کنند.

طرطوسی، از دیگر جهادیون مخالف داعش، در رساله‌ای، که با نام الشوری الفریضة الغائبة نگاشته، بر اهمیت و لزوم شورا در امر خلافت تأکید می‌کند و آن را یگانه راه تعیین خلیفه می‌داند. وی خلافتی را که داعش ادعا کرده، فاقد تأیید از سوی اهل حل و عقد دانسته، در این باره می‌نویسد:

در اعلان خلافت اسلامی (از سوی داعش) نظر هیچ یک از علما و شیوخ شام پرسیده نشده است، همان‌طور که این گروه نظر گروه‌های جهادی را، که در شام در حال جهاد هستند، نیز نپرسیده‌اند ... و با این کارشان با اصلی از اصول شریعت، که همان شورا باشد، مخالفت کرده‌اند.[26]

کلام دو شخصیت جهادی فوق بر این مطلب دلالت دارد که در انتخاب بغدادی نظر اهل حل و عقد لحاظ نشده است و کسانی هم که رأیشان لحاظ شده فقط بخشی از بزرگان و صاحب‌نظران امت‌اند. به عبارت دیگر، آنچه مبنای این انتخاب قرار گرفته لازم ولی غیرکافی است و مادامی که نظر دیگر صاحب‌نظران پرسیده نشود هیچ انتصابی مشروع و لازم‌الاتباع نیست. سلفی دیگری که خلافت بغدادی را فاقد تأییدیه از سوی اهل حل و عقد می‌داند عبدالله بن احمد حسینی است. با این تفاوت که وی شورای مجاهدین را، که بغدادی را به خلافت منصوب کرده، حتی به عنوان بخشی از اهل حل و عقد نمی‌پذیرد. یعنی اساساً چنین افرادی صلاحیت نظردادن در این باب را ندارند. حسینی در این باره می‌نویسد:

اهل حل و عقدی که البغدادی را انتخاب کرده‌اند اشخاص ناشناخته‌ای هستند و برخی افراد مجهول اخبار آن‌ها را نقل کرده‌اند، در حالی که علما و امامان در رد شهادت و روایت چنین کسانی اتفاق نظر دارند ... در نتیجه بغدادی بدون استخلاف و بدون نظر اهل حل و عقد به خلافت نصب شده است ... بهترین چیزی که می‌شود گفت این است که گروهی از عوام، که فاقد شرایط اهل حل و عقد هستند، بغدادی را انتخاب کرده‌اند.[27]

وی همچنین در آغاز کتابش اظهار تعجب می‌کند که چگونه ممکن است گروهی اندک، که مجهول و مبهم‌اند و اسم و رسمشان مشخص نیست، بخواهند برای امتی که در طول 13 قرن بر شرق و غرب عالم حاکم بوده‌اند، بدون مشورت و قبول آن‌ها تعیین تکلیف کنند.[28]

الحسینی، که نسبت به دیگر مخالفان داعش با تعابیری تندتر و زبانی برنده‌تر به کارزار با داعشیان آمده است، انتخاب البغدادی از سوی شورای مجاهدین را مبتلا به دور و باطل می‌داند: «چگونه ممکن است کسی، گروهی ناشناخته را به عنوان اهل حل و عقد معین کند و سپس همین گروه مبهم او را به خلافت منصوب کنند».[29]

از مجموعه سخنان صاحب‌نظران سلفی به دست می‌آید که اتخاذ تصمیمی به بزرگی انتخاب امام و خلیفه چیزی نیست که با رأی گروهی اندک مثل هیئت شرعی شورای مجاهدین محقق شود.

2. تغلب

همان‌طور که گذشت، رسیدن به قدرت از راه قهر و غلبه و با زور شمشیر یکی از راه‌های مشروع تشکیل حکومت نزد اهل سنت است.[30] برخی از صاحب‌نظران داعش در آثار خود تلویحاً و گاه تصریحاً مشروعیت خلافت داعش را از طریق غلبه و سلطه این گروه بر اراضی شام و عراق می‌دانند. ابی‌الحسن ازدی غلبه داعش بر بخش‌هایی از جهان اسلام را مبنای مشروعیت دولت اسلامی عراق می‌داند. وی برای تأیید کلام خود به سخنی از ایمن ظواهری استناد می‌کند.[31]

ابو نسیبه مقدسی، پس از آنکه راه‌های سه‌گانه مشروعیت خلافت را ذکر می‌کند، تنها راه تشکیل خلافت در زمان حاضر را همان راه غلبه و زور می‌داند.[32] وی در کتاب الدولة الاسلامیة فی العراق و الشام فصل مجزایی را به این بحث اختصاص می‌دهد. مقدسی، که در این کتاب دموکراسی را به عنوان یک دین معرفی کرده است و پذیرش آن را تلویحاً خروج از اسلام می‌داند، در این فصل راه‌های مختلفی را که برای رسیدن به قدرت و تشکیل دولت اسلامی مطرح شده نقل می‌کند؛ مانند نظریه‌ای که تشکیل دولت را از طریق نفوذ در دستگاه حاکمیت یا تبلیغ پی می‌گیرد. وی همه این راه‌ها را ناکارآمد و اتلاف وقت و نیرو می‌داند تا در نهایت به این نظر برسد که رسیدن به قدرت راهی جز در سایه شمشیر ندارد و در تأیید نظر به کلامی از سید قطب اشاره می‌کند: «تشکیل جامعه اسلامی نیازمند تولدی است و هر تولدی متوقف بر زایمان است و زایمان هم همراه با درد است».

مقدسی، که مدعی است در طول تاریخ هیچ شریعتی بدون شمشیر اقامه نشده، در مقام نتیجه‌گیری، چنین می‌نویسد:

عمر بن خطاب چگونه بیت‌المقدس را فتح کرد؟ صلاح‌الدین چگونه قدس را از سلطه صلیبیان آزاد کرد؟! من معتقدم جواب این پرسش برای کسی که تاریخ را مطالعه کند واضح است. آن‌ها سرزمین‌ها را با انتخابات و اعتصاب‌های آرام و مسالمت‌آمیز، آزاد نکرده‌اند بلکه با شمشیر و خون آن سرزمین‌ها را فتح کردند. پس تنها راه برای ایجاد دولت اسلامی همان است که مسلمانان در طول تاریخ در پیش گرفته بودند. دولت اسلامی بر روی جمجمه‌ها استوار می‌شود و راه‌هایش با ریختن خون‌ها است که هموار می‌شود.[33]

این بخش را با نظر یکی دیگر از سلفیان جهادی به پایان می‌رسانیم. ابونسیبه مقدسی در کتاب خود سخن ابوالخطاب مقدسی را می‌آورد:

شیخ ابوخطاب مقدسی می‌گوید: «حتی اگر من با دولت تشکیل‌شده در شام و شخص ابوبکر بغدادی مخالف باشم چنانچه در آنجا باشم حق هیچ کاری را ندارم مگر گوش‌دادن به فرمان‌های وی و اطاعت از او. زیرا وی به صرف تسلط بر سرزمین‌ها ... و بیعت بر اساس آن امیر شده، و چون مناطق تحت تصرف او دارالاسلام است هجرت به دارالاسلام و یاری‌کردن آن و امیر آن واجب است».[34]

بررسی و نقد

ابوبصیر طرطوسی، که از منتقدان سرسخت داعش است و خود کتابی در باب فقه السیاسه با نام الاحکام السلطانیة و السیاسة الشرعیة نوشته، این دلیل داعش را نیز مردود می‌داند. طرطوسی از اساس در صحت این طریق تشکیک می‌کند و آن را طریقی بدعی و نامشروع می‌شمارد: «تغلّب راهی باطل، بدعت‌آمیز و غیرشرعی است».[35]

گرچه در میان اهل سنت، تغلب یکی از طرق شرعی انعقاد امامت است و حداقل از آن به عنوان جایگزینی برای دو طریق یاد می‌شود، اما طرطوسی این طریق را فاقد حجیت و مشروعیت می‌داند. وی همچنین ادله‌ای بر بطلان تغلب ذکر می‌کند:

  1. ۱. )لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوْاْ الْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُواْ الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا[36](

طرطوسی از آیه فوق قاعده‌ای را استخراج می‌کند و آن اینکه: لازم است هر کاری از مسیر و باب خودش انجام پذیرد. وی سپس این قاعده عام را بر مسئله حکومت تطبیق می‌کند و می‌گوید: «شورا، مسیر و مدخل مسئله حکومت است که واردشدن از غیر آن بر اساس این آیه حرام است. لذا تغلب مصداق دخول از غیرباب است که خدا آن را به دور از نیکی و بِرّ می‌داند».[37]

  1. ۱. تغلب چیزی جز حکومت استبدادی و ظالمانه نیست.

طرطوسی با این مقدمه احادیث متعددی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مذمت حاکمان مستبد نقل می‌کند تا نشان دهد ممکن نیست کسی که پیامبر او را لعن کرده و تأکید کرده است که خدا و همه انبیا هم او را لعن می‌کنند، شرع تأییدش کند و خلافتش را مشروع بشمارد.[38] مطابق نظر طرطوسی، غلبه و تسلط بر منطقه‌ای هیچ مشروعیتی برای آن فرد یا گروه غالب به همراه نخواهد آورد. وی گرچه در مقام رد یکی از ادله داعش است اما عملاً به نقد یکی از مبانی سیاسی اهل سنت می‌پردازد. مفاد سخن او این است که اگر قرار است از راه زور و غلبه هم مشروعیت حاصل شود دیگر نیازی به مطرح‌کردن مسئله مشروعیت نیست. اساساً مطرح‌کردن مسئله مشروعیت حکومت برای این است که به هر کسی حق حاکمیت داده نشود، در حالی که بر اساس تغلب هر کس قدرت را قبضه کند خلیفه مشروع است.

علاوه بر طرطوسی، برخی دیگر از سلفیان نیز با این دلیل داعش به مخالفت برخاسته‌اند که البته مانند طرطوسی تغلب را از اساس باطل و بدعت‌آمیز نمی‌دانند. عبداللّه حسینی که در مطالب گذشته از نظرات او درباره داعش سخن به میان آمد یکی از این چهره‌ها است که با پذیرش مشروعیت این طریق، انطباق آن بر خلافت داعش را انکار می‌کند. وی می‌نویسد: «مشروعیت متغلب شروط و ملاک‌هایی دارد و این‌گونه نیست که با تصرف شهر، مشروعیتی برای متصرفان ایجاد شود».[39]

وی در توضیح ملاک این مسئله چنین می‌نویسد: «تمکینی که برای خلیفه معتبر است به این است که فردی بر سرزمینی مسلط شود و امر و حکم او در آنجا نافذ گردد و غلبه و تسلط از آن او باشد به گونه‌ای که بر اساس حدیث نبوی همچون سپری باشد که پشت او می‌جنگند و به وسیله آن خود را حفظ می‌کنند».[40]

عبدالله حسینی پس از به دست دادن ملاک تغلب، که عبارت است از تسلطی که بتواند امنیت رعیت را حفظ کند، به این مسئله می‌پردازد که آیا این ملاک بر خلافت داعش منطبق است یا خیر.

تسلط ابوبکر بغدادی بر بلاد متصرفه مستقر نشده است. او سرزمینی را گاهی به دست می‌آورد و گاهی از دست می‌دهد. داعشیان امنیت زنان و فرزندان خودشان را هم نمی‌توانند حفظ کنند چه رسد به اینکه از زنان و فرزندان مردم محافظت کنند ... البغدادی حتی عاجر از این است که برای اقامه نماز، بین مسلمانان ظاهر شود و علنی خطابه بخواند.[41]

با مقایسه نقدهای طرطوسی، و عبداللّه حسینی بر دلیل دوم داعشیان، به نظر می‌رسد گرچه سخن طرطوسی مطلبی متقن است که می‌تواند اصلاحاتی را در فقه‌السیاسه اهل سنت ایجاد کند اما از آن جهت که این طریق هنوز از مبانی سیاسی اهل سنت است، لذا اگر داعشیان را غالب و متغلب بدانیم بر اساس این مبنا باید مشروعیت خلافتشان را نیز بپذیریم. این در حالی است که عبداللّه حسینی با مطرح‌کردن اشکال صغروی عنوان تغلب را بر تسلط داعش بر زمین‌های عراق و سوریه صادق نمی‌داند و از این طریق، برخلاف طرطوسی که خود را مقابل اهل سنت قرار می‌دهد، با تأیید مشروعیت متغلب عملاً دست داعشیان را از تمسک به این طریق خالی می‌کند.

راه‌های ترکیبی اقناعی

جماعت داعش علاوه بر استناد خلافت خود به راه‌های معهود نزد اهل سنت اقدام به دلیل‌تراشی کرده‌اند و کوشیده‌اند با دست و پا کردن برخی توجیهات، ادله متنوعی بر صحت خلافت امیر و امام خود اقامه کنند. در ذیل به برخی از این ادله، که بیشتر می‌توان از آن‌ها به عنوان مؤید و قرینه نام برد، اشاره می‌شود:

1. انقضاء اجل

در برخی آثار داعشیان چنین استدلال شده است که بیعت بر خلافت البغدادی منعقد شده و دیگر چاره‌ای جز اطاعت و پذیرش خلافت او نیست، حتی اگر برخی از شرایط را نداشته باشد. این نوع استدلال در تاریخ اسلام و وقایع بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز سابقه دارد. ابوالحسن الازدی خطاب به مخالفان می‌گوید: «دیگر بیعت محقق شده و کاری نمی‌شود کرد، باید آن را پذیرفت. مگر اینکه خلیفه، کافر شود یا عقلش زائل گردد که اثبات این کار از محالات است».[42] وی که معتقد است شرایط لازم در بیعت با ابوبکر بغدادی موجود بوده است با تنزل از نظر خود و خطاب به منکران خلافت بغدادی می‌نویسد:

حتی اگر خود را اولی و افضل از بغدادی می‌دانی، این دلیل نمی‌شود که با او مخالفت کنی و مجاز نیستی که با او به نزاع برخیزی و اگر گروهی هم با تو بیعت کرده باشند بیعت آن‌ها چون مسبوق به بیعت با بغدادی است باطل است، همان‌گونه که نووی گفته است بیعت دوم باطل است و وفاء به آن هم حرام است.[43]

بررسی و نقد

نکته‌ای که درباره مجموعه دوم از ادله داعشیان لازم است گفته شود این است که از آن جهت که این‌ها توجیهاتی ذوقی است و نیز با توجه به مدت کمی که از ظهور این جماعت می‌گذرد و فقدان فضای علمی نقد ممکن است مخالفان به برخی از این به‌اصطلاح ادله توجه، و آن‌ها را نقد نکرده باشند، گرچه از خلال صحبت‌های مخالفان می‌توان اشاراتی یافت که ناقض آن‌ها باشد.

ابوقتاده فلسطینی در کلامی که ردیه‌ای بر توجیه اقناعی فوق است با نقل کلامی از عمر بن خطاب می‌گوید: «اگر بیعتی بدون مشورت مسلمانان منعقد شود هیچ اعتباری ندارد». وی همچنین حدیث «فوالبیعة الاول فالاول» را، که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در منابع روایی اهل سنت نقل شده، این‌گونه توضیح می‌دهد: «التزام به چنین بیعتی و لزوم پای‌بندی به آن فقط بر کسانی است که در آن بیعت حاضر بوده‌اند نه اینکه وقتی بیعتی منعقد شد همه باید از آن تبعیت کنند».[44]

2. استجماع قرائن

داعشیان در برخی از آثارشان به جای اقامه دلیل سعی دارند با جمع‌آوری برخی نشانه‌ها و قرائن نشان دهند که دولتشان شرعی است و خدا و رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از آن رضایت دارند. ابی‌جعفر حطاب، از اعضای هیئت شرعی انصار شریعه تونس، در کتاب خود بیعة الامصار للامام المختار، احکام البیعه و تنزیلها علی بیعة اهل الشام با بحث مفصلی درباره احکام شرعی بیعت به دنبال آن است تا با کنار هم گذاشتن چند نشانه اثبات کند که بیعت با البغدادی بیعتی صحیح و مشروع است:

الف. تبیین ضرورت تشکیل خلافت

مؤلف در این بخش احادیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل می‌کند و از آن‌ها این نکته را استفاده می‌کند که تشکیل دولت از واجبات است. وی با توضیح حدیث «اذا خرج ثلاثة فی سفر فلیؤمّروا احدهم» در یک قیاس اولویت از این روایت چنین استفاده می‌کند: «وقتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم وجود امام و امیر را برای گروهی سه‌نفری لازم می‌داند لزوم نصب امام و امیر برای امت اسلامی به طریق اولی ثابت می‌شود».[45]

ب. فضیلت اهل شام

مؤلف با بیان فضیلت شام و اهل آن می‌کوشد نشان دهد که اهل شام افضل از دیگر مسلمانان هستند و چون لازم است که امام امت افضل امت باشد پس خلیفه مسلمانان لازم است که اهل شام باشد. وی حدیثی را از احمد و ترمذی نقل می‌کند که در آن ابی‌حواله از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت می‌کند که: «امر شما بدانجا خواهد رسید که به سپاه‌های مختلف تقسیم می‌شوید: سپاهی در شام، سپاهی در یمن و سپاهی در عراق. ابی‌حواله می‌پرسد اگر آن زمان را درک کردم کدام را انتخاب کنم، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید علیک بالشام فانها خیرة الله فی ارضه».[46]

حطاب پس از نقل احادیث دیگری در فضل شام و اهل آن در آخر چنین نتیجه می‌گیرد: «چون اهل شام بهترین مردم روی زمین هستند لازم است حکومتی توحیدی داشته باشند و اگر اهل شام فاسد شوند صلاحی برای مردم دیگر بلاد نیست».[47]

ج. فضیلت مجاهدان

از آن جهت که تشکیل حکومت از مهم‌ترین امور جامعه اسلامی است طبیعتاً هر کسی توان تحمل و انجام‌دادن آن را ندارد و کسی می‌تواند آن را به سرانجام برساند که در رعایت حدود الهی مصمم و اولی از دیگران باشد. پس از این تفصیل، الحطاب چنین نتیجه می‌گیرد که چون مجاهد فی سبیل‌الله در رعایت حدودالله از دیگران اولی است، امر تشکیل حکومت و بیعت بر عهده مجاهدان است و بیعت آن‌ها اولی بر دیگر بیعت‌ها است.[48]

د. شرایط امام

حطاب در بخش دیگری از قیاس خفی خود به ذکر شروط امام می‌پردازد: 1.اسلام؛ 2. ذکوریت؛ 3. حریت؛ 4. انتساب به قریش؛ 5. عدالت؛ 6. عقل؛ 7. علم. وی پس از ذکر شروط می‌گوید همه این‌ها در بیعت دولت اسلامی عراق وجود دارد.[49]

نتیجه مطالب فوق این است که چون داشتن حکومت و دولت از ضروریات و واجبات است، پس مسلمانان چاره‌ای جز تشکیل حکومت ندارند و چنین حکومتی علاوه بر اینکه لازم است شرایطی داشته باشد باید به همت مجاهدان، که در خصوص حدود الهی غیرت بیشتری دارند، برپا شود. البته همه مجاهدان در یک درجه نیستند و چون اهل شام افضل اهل زمین هستند پس حکومتی که مجاهدان شام منعقد کنند افضل و اولی است. بر این اساس، خلافت داعش تنها مصداق چنین حکومتی است. زیرا هم شرایط لازم بیعت را دارد و هم مجاهدانی که فضیلت و اولویت در این امر دارند آن را منعقد کرده‌اند؛ و هم اینکه بیعت بهترین بندگان خدا است، که همان اهالی شام هستند. لذا بر همه لازم است آن را بپذیرند و بعد از این اگر بیعت دیگری گرفته شود باطل خواهد بود.[50]

بررسی و نقد

آنچه حطاب برای موجه نشان‌دادن خلافت داعش آورده صرفاً مطلبی ذوقی است که از کنار هم گذاشتن مطالب پراکنده تشکیل شده است. لذا دلیل مستقل و محکمی نیست تا مستقیم و کامل محل توجه مخالفان قرار گیرد. البته بسیاری از مطالبی که وی در اینجا ذکر کرده در میان کلام مخالفان نقد و ابطال شده است.

1. خلیفه باید شناخته‌شده و موثق باشد

یکی از مخالفان داعش راجع به آنچه حطاب درباره وجود شرایط خلافت در بغدادی مدعی شده بود چنین می‌نویسد:

بغدادی فرد مجهول‌الهویه‌ای است که هیچ کس جز یک عده افراد مبهم و مجهول او را توثیق نکرده‌اند، این در حالی است که بسیاری از بزرگان وی را جرح کرده‌اند، مانند ابومحمد مقدسی، ابوقتاده فلسطینی، علوان، ایمن الظواهری؛ بلکه حتی بسیاری از کسانی که زمانی طرفدارش بوده‌اند وی را انکار کرده‌اند.[51]

ابوقتاده فلسطینی پا را از این هم فراتر گذاشته، در کتاب خود از اینکه بغدادی رئیس و رهبر واقعی گروه باشد ابراز تردید می‌کند.[52] همچنین می‌گوید: «قرائنی وجود دارد که او در این گروه جایگاهی ندارد و تصمیم‌گیری و رهبری بر عهده فرد دیگری است».[53]

2. خلیفه باید عادل باشد

از جمله شروط خلیفه، که در کلام طرفداران داعش هم به آن تصریح شده، عدالت امام است. این در حالی است که مخالفان، گروه بغدادی را گروهی ظالم و خون‌ریز می‌دانند که در ریختن خون بی‌گناهان هیچ مراعاتی ندارند:

بغدادی در قتل مسلمانان زیاده‌روی کرده، تبدیل به امپراتور و سلطان شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است کسی که بر امت من خروج کند و خوب و بدان را بکشد از امت من نیست.[54]

مطلبی که باید بدان توجه کرد این است که وقتی سلفیان جهادی حرف از خون‌ریزی‌های داعش و جماعت بغدادی می‌زنند مرادشان قتل و غارت عامه مسلمانان نیست، بلکه از قتل همفکران سلفی خود به دست این گروه شکایت می‌کنند. در کتاب دولة البغدادی، الواقع و الحکم الشرعی که الجبهة الاسلامیة منتشر کرده این‌گونه آمده است:

دولت اسلامی (داعش) در ریختن خون مسلمانان زیاده‌روی می‌کند و مراعات حرمت این خون‌ها را نمی‌کند. همان‌طور که ابی‌عبیده بنشی، ابی‌سعد حضرمی، رهبر جبهه النصره در رقه، به دست داعشیان کشته شدند.[55]

3. ابوبکر بغدادی فاقد توان و قدرت لازم برای خلافت است

در بسیاری از آثار و بیانیه‌هایی که مخالفان داعش منتشر کرده‌اند به ضعف و ناتوانی این گروه در نظم‌دادن به امور و ایجاد امنیت و آرامش استدلال شده است و به این حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که «الامام جُنة یقاتل من ورائه و یتقی» استناد شده و سپس از آن استفاده شده است که کسی که نتواند از پیروانش دفاع کند امام نیست، حتی اگر خودش ادعای خلافت و امامت داشته باشد.[56]

عبد الله بن احمد حسینی نیز بحث مفصلی در این زمینه می‌کند و با نقل کلامی از شوکانی، یکی از شروط اساسی انعقاد امامت را توانایی او در حفظ تأمین راه‌ها و دفاع از مظلومان می‌داند.[57] وی همچنین از نیاوردی نقل می‌کند که مقصود اصلی از امامت، اقامه امور مهم و حفظ بلاد است و اگر چنین چیزی محقق نشود اطلاق عنوان امام معنا و فایده‌ای ندارد. عبدالله حسینی در تأیید کلام نیاوردی نظر عبدالحی کتانی را می‌آورد: «ناتوانی از انتظام امور مسلمانان موجب خلع امام و خلیفه می‌شود و کسی که این‌گونه باشد چگونه صلاحیت منصب خلافت را خواهد؟!».[58]

عبداللّه حسینی ترس بغدادی از حضور در مراسم‌های رسمی، حتی پرهیز از اقامه نماز را دلیل بر نظر خود در ناتوانی این گروه برای تسلط بر امور و ایجاد امنیت می‌داند.[59]

4. بیعت با بغدادی نقض بیعت ایمن الظواهری است

از جمله اصول پذیرفته‌شده نزد داعش، که گاه بر اساس آن تشکیل هر نظام و دولت اسلامی دیگر را باطل می‌دانند، مراجعه به بیعت و امامت متقدم است، به این معنا که وقتی بیعتی محقق شد دیگر جایی برای انعقاد بیعتی دیگر نمی‌ماند و همه باید به همان بیعت متقدم و اول مراجعه کنند. همین اصل پذیرفته‌شده نزد داعش مبنای یک سری از ردیه‌ها بر داعش شده است و ابوقتاده فلسطینی بیعت بغدادی را متأخر از بیعت با ایمن ظواهری می‌داند.[60] همچنین برخی دیگر از سلفیان جهادی خلافت بغدادی را از آن جهت که بعد از بیعت با ملاعمر منعقد شده است باطل می‌دانند. لذا بر اساس مبنایی که خود داعشیان به آن استدلال می‌کنند بیعت بغدادی مسبوق به بیعت دیگری است و به همین دلیل باطل و عمل به آن حرام است. ابوقتاده فلسطینی نه‌تنها بیعت با ایمن ظواهری را بیعتی می‌داند که قبلاً منعقد شده و از این جهت بر همه، از جمله داعشیان لازم است تا با ظواهری بیعت کنند، بلکه می‌گوید جماعت بغدادی با ایمن الظواهری بیعت کرده‌اند.[61] لذا معتقد است بیعت با بغدادی دو مشکل دارد؛ هم تأخر از بیعت سابق و هم نقض عهد و بیعت.

نتیجه

گرچه بر اساس نظر شیعه، ادعای داعش چنان بی‌پایه و اساس است که حتی جایی برای بررسی مشروعیت آن باقی نمی‌ماند و همچنین با قطع نظر از ایرادهای عالمان اهل سنت بر داعیه خلافت این گروه، آنچه بیش از همه جلب نظر می‌کند و مهم است مخالفت صریح و نقدهای تند سلفیان جهادی بر این گروه است. با سیری تفصیلی معلوم شد که عمده ادله داعش بر آنچه نام خلافت اسلامی بر آن می‌نهد عبارت‌اند از: 1. نظر اهل حل و عقد که از نظر طرفداران داعش در زمان حاضر مصداق آن همان هیئت شرعی شورای مجاهدین است؛ و 2. مشروعیت امامت متغلب که عبارت است از تسلط بغدادی بر بخش‌هایی از عراق و سوریه. در هر دو مورد، دیگر سلفیان جهادی ادله داعش را مخدوش و نامعتبر می‌دانند. از نگاه این گروه، داعشیان در بهترین صورت فقط بخش اندکی از اهل حل و عقد هستند و نظر آن‌ها بدون مشورت با دیگران هیچ اعتباری ندارد. درباره دلیل دوم داعش دو گونه نقد وارد شده است. در نقدی که ابوبصیر طرطوسی وارد کرده، گرچه مطلب صحیحی گفته شده، اما از آن جهت که تغلب را (که اهل سنت آن را قبول دارند) از اساس طریقی بدعی و باطل شمرده است نمی‌تواند نقد خوبی بر داعیه داعش باشد، اما ردیه عبداللّه حسینی، که مبتنی بر پذیرش مشروعیت تغلب است، با ذکر شروطی برای این طریق، که تسلط بغدادی بر مناطق عراق و سوریه فاقد آن است، صحیح و وارد است.

منابع

  1. ۱. ابراهیم نژاد، محمد، داعش، قم: انتشارات دارالاعلام لمدرسة اهل البیت (ع)، چاپ اول، 1393.
  2. ۲. فلسطینی، ابوقتاده، ثیاب الخلیفه، الطبعة الاولی، در: http://sadaislamic.net
  3. ۳. اثری، ابو همام، مد الایادی لبیعة البغدادی، در: https://thabat111.wordpress.com
  4. ۴. ازدی، ابوالحسن، موجبات الانضمام الی الدولة الاسلامیة، در:

https://thabat111.wordpress.com

5.بخاری، محمد ابن اسماعیل، صحیح بخاری، قاهره: دار ابن حزم، چاپ اول، 1429.

6.تمیمی، عثمان بن عبد الرحمن، اعلام الانام بمیلاد دولة الاسلام، در:

https://www.tawhed.ws

7.الجبهة الاسلامیة المجلس الشرعی، دولة البغدادی الواقع و الحکم الشرعی، چاپ اول، 1435.

8.حسینی، عبدالله بن احمد، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، در: https://www.tawhed.ws

9.حطاب، ابوجعفر، بیعة الامصار للامام المختار، در: https://thabat111.wordpress.com

10.دانش‌نامه جهان اسلام، زیر نظر غلام‌علی حداد عادل، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، چاپ سوم، 1386.

11.شنقیطی، ابومنذر، رفع الملام عن دولة الاسلام فی العراق و الشام، در: https://justpaste.it

12.طرطوسی، ابوبصیر، بیان حول الاعلان عن الدولة الاسلامیة، در:

www.abubaseer.bizland.com

13._____________ ، شریعة امارة المتغلب، در: ww.abubaseer.bizland.com

14.فراء، ابویعلی، الاحکام السلطانیة، قم: مکتب الاعلام الامی، 1365/1406ق.

15.ماوردی، أبو الحسن علی بن محمد بن محمد بن حبیب البصری البغدادی، الاحکام السلطانیه، قاهره: دارالحدیث.

16.مقدسی، ابونسیبه، الدولة الاسلامیة فی العراق والشام، در: https://www.mnbr.info

17.نیشابوری، مسلم ابن حجاج، صحیح مسلم، قاهره: دار ابن حزم، چاپ اول، 1429.

18.وجدی، محمد فرید، دائرة المعارف القرن العشرین، مصر.

 پی نوشت ها

[1]. محمد فرید وجدی، دائرة المعارف القرن العشرین، ج3، ص745.

[2]. البته اگر شروع حکومت عثمانی را از فتح قسطنطنیه بدانیم، حال آنکه شروع کار عثمانیان به قدرت‌گیری عثمانی‌ها در آسیای صغیر به سال 1300 میلادی برمی‌گردد.

[3]. سیده رقیه میرابوالقاسمی، دانش‌نامه جهان اسلام، مدخل خلافت.

[4]. عبدالسلام فرج، محمد، الجهاد الفریضة الغائبة، ص4.

[5]. محمد ابراهیم‌نژاد، داعش، ص 14 الی 37.

[6]. مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح، ج3، ص1478.

[7]. عثمان بن عبدالرحمن تمیمی، اعلام الانام بمیلاد دولة الاسلام، ص78.

[8]. علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص7.

[9]. علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص7.

[10]. ابویعلی الفراء، الاحکام السلطانیة، ص7-11.

[11]. ابی الحسن ازدی، موجبات الانضمام الی الدولة الاسلامیة، ص9.

[12]. همان.

[13]. علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص7.

[14]. عثمان بن عبدالرحمن تمیمی، اعلام الانام بمیلاد دولة الاسلام، ص14.

[15]. همان، ص14: «والاصح أن نقول؛ إن الطائفة العاملة والناشطة فی التغییر والتی تحمل لواء المنهاج الشرعی الصحیح وتجاهد فی سبیل إقامة الدّین وتحکیمه هی التی تستحق بالفعل صفة أهل الحل والعقد وقتها لانها أحق الناس بوصف العدالة الدینیة کما أخبر النبی صلی الله علیه وسلم عن صفات طائفة الحق فی أوقات الغربة قال: لا تزال طائفة من أمتی یقاتلون علی أمر الله قاهرین لعدوهم لا یضرهم من خالفهم حتی تأتیهم الساعة وهم علی ذلک» رواه مسلم.

[16]. عثمان بن عبدالرحمن تمیمی، اعلام الانام بمیلاد دولة الاسلام، ص16.

[17]. همان، ص21.

[18]. همان، ص30.

[19]. همان؛ «کما أننا سعینا إلی مشاورة بعض کبار الجماعات الجهادیة الاخری وحاولنا لقاء أمرائهم، لکن یعلم الله أنهم لم یمکنونا من ذلک بحجة الظروف الامنیة».

[20]. ابوبکر بن همام اثری، مد الایادی لبیعة البغدادی، ص7: «وبعد استشهاد الشیخ أبی عمر البغدادی تقبله الله انعقد مجلس شوری الدولة واختاروا أمیرا للدولة الاسلامیة فی العراق الشیخ أبا بکرٍ البغدادی حفظه الله ونصره، فانعقدت له البیعة باختیارٍ ومشورة کما انعقدت لسلفه أبی عمر تقبله الله».

[21]. ابومنذر شنقیطی، رفع الملام عن دولة الاسلام فی العراق والشام، ص3.

[22]. همان.

[23]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص18.

[24]. همان، ص13؛ «و نوع هذا العقد عقد وکالة، فان الامه توکل رجلا لیکون اماما من اجل اعمال الامامة و القیادة و ذلک لان القران یجعل اقامة الاحکام واجبا علیها کلها قال تعالی: «ولیحکمُ أهلُ الانجیلُ بُما أنزل اللّه فیه» ولکن لما کان متعذراً قیام المجموع بذلک فإنهم یوکلون رجلا بینهم لتحقیق المراد، وبهذا العقد یحصلُ للامام الشوکة اللازمة لتحقیق مقاصده، فالأمة المسلمة هی شوکته وقوته».

[25]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص16.

[26]. ابوبصیر طرطوسی، بیان حول الاعلان عن الدولة الاسلامیة، ص2.

[27]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، ص12 و 13.

[28]. همان، ص3: «کیف لشرذمة مجهولة مبهمة برسمها واسمها بعینها وحالها تفتات علی الأمة جمعاء بشیبها وشبابها بعلماءها وقادتها ... أمة تربعت علی مشارق الأرض ومغاربها ثلاثة عشرة قرنا وتُعین علیها من غیر مشورة منها ولا قبول». به نظر می‌رسد بخش پایانی کلام فوق درصدد واردآوردن ایرادی دیگر بر خلافت جماعت داعشی است؛ یعنی اینکه از ضروریات تحقق خلافت پذیرش آن از سوی امت اسلامی است و تا وقتی که امت اسلامی خلیفه‌ای را نپذیرد حتی اگر منصوب از سوی اهل حل و عقد باشد حق حاکمیت بر مسلمانان ندارد.

[29]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، ص4.

[30]. ابویعلی فراء، الاحکام السلطانیة، ص7-11.

[31]. ابوالحسن ازدی، موجبات الانضمام الی دولة الاسلام، ص8.

[32]. ابونسیبه مقدسی، الدولة الاسلامیة فی العراق والشام، ص78.

[33]. همان، ص80؛ «وأنا أُتساءل بدوری، کیف فتح عمر بیت المقدس؟ کیف حرر صلاح الدین القدس من الصلیبیین ... أعتقد أن الاجابة واضح لکل من درس التاریخ، فلا هم حرروا بلاد المسلمین بانتخابات ولا مفاوضات ولا باعتصامات سلمی، بل حرروها بالسیف والدم. فالسبیل الوحید لاقامة الدولة الاسلامی هو ما اعتاد علیه المسلمین علی مر التاریخ، الدولة الاسلامیة تبنی بالجماجم وتعبّد طرقها بالدماء».

[34]. ابونسیبه مقدسی، الدولة الاسلامیة فی العراق والشام، ص62؛ و یقول الشیخ أبو الخطاب المقدسی حفظه الله: «حتی لو کنتُ معارضا لوجود الدولة فی الشام، ومعارضا للشیخ البغدادی نفسه، کنت هناک، فلا یحق لی إلا السمع والطاعه له، لأنه أصبح أمیرا بمجرد استیلائه علی أراضٍ أقام فیها شرع الله وبویع بذلک، ولأن المناطق الواقع تحت سلطانه تعتبر دار إسلام، والهجرة لدار الاسلام واجب، ونصرتها ونصرة أمیرها فی طاعة الله واجب».

[35]. ابوبصیر طرطوسی، شریعة امارة المتغلب، ص1.

[36]. سوره بقره(2)، آیه 189.

[37]. همان، ص3.

[38]. همان.

[39]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، ص21.

[40]. همان، ص21.

[41]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، ص22.

[42]. ابوالحسن ازدی، موجبات الانضمام الی دولة الاسلام، ص25؛ «أن البیعة لأمیر الدولة قد تمت وانعقدت واختلال بعض الشروط لو سُلِّم لک لا یجیز نکث البیعة ولا عقدها لأمیر آخر کما تقدم ما لم یکن ما اختل هو عقد الدیانة أو خروجٌ مطلقٌ عن شرط الامامة بجنون أو قهرٍ لازبٍ ونحو کلک ودون إثبات تحقق کلک فی الدولة وأمیرها خرط القطاد واخضرار الرماد».

[43]. همان.

[44]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص17.

[45]. ابوجعفر حطاب، بیعة الامصار للامام المختار، ص8.

[46]. همان، ص24.

[47]. همان، ص25.

[48]. همان، ص25.

[49]. همان، ص28.

[50]. ابوجعفر حطاب، بیعة الامصار للامام المختار، ص28.

[51]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لاهل الحکمة الیمانیة، ص8.

[52]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص8.

[53]. همان.

[54]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة، ص10.

[55]. دولة البغدادی الواقع و الحکم الشرعی، ص7.

[56]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص12.

[57]. عبدالله بن احمد الحسینی، النصرة الحسینیة لاهل الحکمة الیمانیة، ص23.

[58]. همان.

[59]. همان.

[60]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص8.

[61]. همان.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

آسيب‏ شناسى جريان‏هاى تكفيرى و ...، از منظر مقام معظم رهبرى

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش