مقالات > ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۴ تعداد بازدید: 255

در رمضان 1434 گروهی افراطی وابسته به جریان سلفی جهادی پس از تسلط بر بخش‌هایی از جهان اسلام، اعلام خلافت اسلامی کردند.



نويسنده : سعید غلامزاده
در رمضان 1434 گروهی افراطی وابسته به جریان سلفی جهادی پس از تسلط بر بخش‌هایی از جهان اسلام، اعلام خلافت اسلامی کردند و رهبر خود ابراهیم بن عواد بغدادی را خلیفه مسلمانان و امیرالمؤمنین نامیدند. این گروه، که مخالفانشان آن‌ها را داعش می‌نامند، مشروعیت خلافت بغدادی را به انتخاب وی از سوی اهل حل و عقد می‌دانند. همچنین، غلبه و سلطه بغدادی بر بخشی از عراق و سوریه از سوی این گروه دلیل دیگری بر صحت خلافت وی قلمداد شده است.
در مقابل، دیگر گروهای سلفی تکفیری، که خود مشی افراطی دارند و از این جهت نزدیک‌ترین جریان‌ها به داعش‌اند، در مقابل این ادعای بزرگ به مخالفت برخاسته، آن را به‌شدت انکار می‌کنند. مخالفان ابوبکر بغدادی، که داعشیان را با عناوینی همچون خوارج و کلاب اهل النار خطاب می‌کنند، علاوه بر رد ادله داعش، شواهد و قراینی بر بطلان خلافت ادعایی این گروه می‌آورند و مسلمانان را از پیوستن به آن‌ها برحذر می‌دارند.
کلمات کليدي : خلافت، خلیفه، ابوبکر بغدادی، داعش، الدولة الاسلامیه فی العراق والشام.

مقدمه

خلافت، عنوان ویژه‌ای است برای نظام سیاسی مسلمانان بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم[1] که در تاریخ اسلام مسیری پرفراز و نشیب داشته است. آخرین حکومتی که از این عنوان برای خود استفاده کرده حکومت ترکان عثمانی بود. آن‌ها پس از پنج قرن[2] حکومت بر بخش بسیار بزرگی از جهان اسلام، از اواخر قرن نوزده رو به ضعف نهادند و در سال 1921 با رأی نمایندگان مجمع ملی آنکارا حکومتشان از سلطنت تفکیک شد و صرفاً به مقامی روحانی مبدل شدند و در نهایت در سال 1303 قمری این حکومت با رأی مردم ترکیه برای همیشه الغاء شد.[3]

سقوط امپراتوری عثمانی و به دنبال آن تقسیم جهان اسلام و تسلط دول غربی بر بخش‌های مهمی از آن، سرخوردگی عامه مسلمانان، خصوصاً اهل سنت را به دنبال داشت. در کنار این آشفتگی حاکم بر بلاد اسلامی، عقب‌افتادگی علمی و صنعتی مسلمانان در مقابل پیشرفت کشورهای غربی بر احساس حقارت مسلمانان می‌افزود و رواج تفکرات و فرهنگ غربی در کشورهای اسلامی مانند آنچه آتاتورک در ترکیه اجرا می‌کرد بیش از پیش غرور و غیرت مسلمانان را خدشه‌دار می‌کرد. در چنین شرایطی آرمان تشکیل حکومت اسلامی در برابر دولت‌های غربی در بین گروه‌ها و شخصیت‌های مختلف مسلمان ایجاد شد، حکومتی که بتواند در برابر سیاست‌های استعماری غربیان بایستد و غرور و قدرت از دست‌رفته مسلمانان را به آن‌ها بازگرداند. از مباحثی که در این اوضاع مطرح شد شکل و نوع حکومت بود. برخی اندیشمندان سنی‌مذهب ضمن رد حکومت دموکراسی مبتنی بر انتخابات (به دلیل غربی و غیراسلامی‌دانستن آن)، خلافت را تنها الگوی مشروع و کارآمد حکومت معرفی کردند.

یکی از جریان‌هایی که احیای خلافت را با جدیت و به عنوان راه‌حل اصلی برای برون‌رفت از شرایط نابسامان جهان اسلام پیگیری کرده، جریان سلفی جهادی است که ریشه در آفکار و آرای ابن‌تیمیه از یک سو و اندیشه‌های برخی صاحب‌نظران اخوان‌المسلمین، همچون سید قطب و عبدالسلام فرج، از سوی دیگر دارد،[4] که القاعده معروف‌ترین تجسم عینی آن است. در پی حمله آمریکا به عراق و آماده‌شدن فضا، ابومصعب زرقاوی، که مدتی را در افغانستان گذرانده بود، شاخه القاعده در عراق را تأسیس، و اقدام به عملیات تروریستی در شهرهای مختلف عراق، خصوصاً در مناطق شیعه‌نشین کرد، که ترور آیت‌الله سید محمدباقر حکیم یکی از آن‌ها است. وی در ژانویه 2006 دو هفته پس از تشکیل شورای مجاهدین، که تجمیع شش گروه مسلح بود، به دست نیروهای آمریکایی کشته شد. این شورا در 15 اکتبر همان سال در مصوبه‌ای شورای مجاهدین را به دولت اسلامی ارتقا، و خبر از تشکیل دولت اسلامی عراق به ریاست ابوعمر هاشمی حسینی بغدادی و وزارت جنگ ابوحمزه مهاجر داد. در سال 2010 در پی کشته‌شدن ابوعمر هاشمی و ابوحمزه مهاجر، هیئت شرعی دولت اسلامی، ابوبکر بن ابراهیم بغدادی را به ریاست دولت اسلامی عراق انتخاب کرد. در رمضان 1434 و پس از آنکه اختلافاتی میان ابوبکر بغدادی و ابومحمد جولانی، که در ابتدا تحت امر وی بود، به وجود آمد وی سوریه را نیز از مناطق تحت امر خود به حساب آورد و در بیانیه‌ای خبر از تأسیس دولت اسلامی عراق و شام (داعش) داد. اندکی پس از این و در حالی که در ماه‌های پایانی حکومت نوری مالکی، اختلافات سیاسی در عراق بالا گرفته بود، داعش توانست از این شرایط، کمال استفاده را کرده، در اقدامی ضربتی استان نینوا و دیالی را اشغال کند و همچنین شهر موصل را به‌راحتی و با خیانت استاندار آن به تصرف درآورد. داعش با تسلط بر این مناطق و متصل‌کردن آن به سرزمین‌های تحت تصرف خود در سوریه در 29 ژوئن 2014 در ادعایی بزرگ اعلام خلافت اسلامی کرد و ابوبکر بغدادی را خلیفه رسول‌الله، امیرالمؤمنین و امام واجب‌الاطاعه نامید و مسلمانان را به بیعت با وی دعوت کرد.[5]

وابستگان به جریان فوق از نخستین روزهای اعلان خلافت و حتی قبل از آن و از زمان تشکیل دولت اسلامی عراق و شام دست به قلم شده‌اند تا نشان دهند دولتشان همان حکومت اسلامی آرمانی است که قرار است عزت مسلمانان را به آنان بازگرداند. در آثار این گروه، که با دعوت جوانان برای پیوستن به این گروه همراه است، با استنادات فراوان به قرآن و احادیث نبوی بر ضرورت تشکیل حکومت اسلامی تأکید شده، و سعی شده است از این میان مشروعیتی برای این جماعت فراهم آید. اقدامی که در میان برخی جوانان مسلمان، که علی‌رغم هیجان و غیرت دینی بالا فاقد دانش کافی در حوزه مطالعات دینی هستند، مؤثر افتاده و عامل جذب آن‌ها به این گروه شده است.

مقابله با این گروه و جلوگیری از نفوذ آن امری ضروری و انکارناشدنی است. لذا لازم است علاوه بر مبارزات میدانی، عقبه فکری این گروه، که تأثیری اغواکننده بر جوانان دارد، نیز از بین برود. نقادی ادله داعش و برملاکردن توجیهاتی که این جماعت بر مشروعیت خلافت خود می‌آورد می‌تواند ماهیت غیردینی این گروه را که در پشت شعارهای به‌ظاهر زیبای آن‌ها مخفی شده برملا کند.

این مقاله قصد دارد مهم‌ترین ادله شرعی‌ای را که این جماعت ادعا کرده نقل کند و سپس با مراجعه به آثار و اقوال دیگر سلفیان جهادی، که هر دو از یک آبشخور سیراب می‌شوند، به نقد آن‌ها بپردازد. البته این مقاله به دنبال ذکر همه اشکالات و ایرادهای وارد بر ادعای این گروه نیست بلکه صرفاً نشان می‌دهد که نزدیک‌ترین هم‌فکران این گروه نیز ادعای آن ها را نپذیرفته‌اند. کوشیده‌ایم ادله مزعوم داعش را با استناد به منابع و کتب طرفداران آن‌ها مطرح کنیم و سپس با ارجاع به مکتوبات گروه‌های جهادی دیگر به نقد ادعای داعش بپردازیم. با توجه به اینکه زمان زیادی از ادعای خلافت این گروه نگذشته طبیعتاً منابع کتاب‌خانه‌ای کافی در این باره در دسترس نیست. لذا منابعی که در این مقاله به آن‌ها استناد شده و به مطرح‌کردن یا نقد ادعای خلافت داعش می‌پردازد غالباً کتاب و رساله‌های شخصیت‌های سلفی است که در سایت‌های معروف و شناخته‌شده، داعش منتشر شده است.

ادله داعش بر خلافت

داعشیان با استناد به حدیث معروف «من مات و لیس فی عنقه بیعه امام مات میتة جاهلیة»[6] کسانی را که از بیعت با خلیفه داعش خودداری می‌کنند تلویحاً کافر می‌دانند.[7] در آثار این گروه بر ضعف و زبونی مسلمانان در عصر حاضر تأکید شده، سخن از لزوم بازگشت به عزت و اعتلای امت اسلامی رفته است که جز از طریق تشکیل حکومت ممکن نخواهد بود. با نگاهی به آثاری که طرفداران داعش منتشر کرده‌اند می‌توان ادله مطرح‌شده بر صحت بیعت و خلافت بغدادی را به دو دسته تقسیم کرد. یک دسته همان ادله‌ای که در کتب کلامی و فقه سیاسی اهل سنت به عنوان طرق شرعی انعقاد امامت آمده است و دسته دیگر که می‌توان آن‌ها را ادله ترکیبی، اقناعی نامید، و عبارت‌اند از: جمع‌آوری یک سری قراین و شواهد از میان احادیث و تطبیق آن‌ها بر خلافت یا خلیفه داعش.

دسته اول: ادله فقهی - سیاسی

با مراجعه به کتب کلامی یا فقه‌السیاسی اهل سنت معلوم می‌شود که نزد اهل سنت سه راه برای انعقاد امامت وجود دارد:

  1. ۱. استخلاف: یعنی خلیفه‌ای، فردی را به جانشینی انتخاب کند. عمل ابوبکر در انتخاب عمر مبنای شرعی این طریق است.[8]
  2. ۲. انتخاب اهل حل و عقد: به این صورت که خبرگان و به‌اصطلاح رجال سیاسی کسی را به خلافت منصوب کنند. مستند شرعی این طریق انتخاب عثمان از سوی شورای شش‌نفره است.[9]
  3. ۳. تغلب: راه سومی هم برای انعقاد امامت مطرح شده که در صورت فقدان دو طریق فوق کارآیی دارد و از آن تعبیر به تغلُّب (از ریشه غَلَبَ) می‌شود. تغلب یعنی چنانچه کسی با زور شمشیر بر امت اسلامی مسلط شود، مشروط به اینکه مسلمان باشد، خلیفه مسلمانان است و باید از او اطاعت کرد. ابویعلی فراء در الاحکام السلطانیه به نقل از برخی علما چنین می‌گوید:

امامت با قهر و غلبه ثابت می‌شود ... و کسی که با زور شمشیر غالب شود خلیفه و امیرالمؤمنین نامیده می‌شود و بر کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد جایز نیست شب را بخوابد بدون اینکه او را امام خود بداند خواه آن فرد غالب، انسان عادلی باشد و خواه فاجر و بدکار، در هر صورت او امیر مؤمنان است.[10]

با توجه به اینکه قریب یک قرن از الغای خلافت عثمانی می‌گذرد و خلیفه سابقی هم وجود ندارد تا برای خود جانشینی منصوب کند طبیعتاً استخلاف در دوران حاضر منتفی است، و گروه داعش برای مشروع جلوه‌دادن خلافت خود باید از یکی از دو طریق دیگر استفاده کند.

1. انتخاب حل و عقد

در میان آثار منتشرشده داعش، استدلال از طریق نظر اهل حل و عقد نسبت به ادله دیگر فراوانی بیشتری دارد. این گروه، شورای مجاهدین یا هیئت شرعی آن را مصداق اهل حل و عقدی می‌دانند که نظرشان مرجع اصلی در مسئله انتخاب خلیفه به حساب می‌آید.[11] ابوالحسن الازدی در این باره می‌نویسد: «بیعت بر (امامت) شیخ ابوبکر بغدادی به صورت صحیح و مشروع و با انتخاب و مشورت اهل حل و عقد منعقد شده است».[12]

گرچه علمای اهل سنت بر نظر اهل حل و عقد به عنوان یکی از راه‌های انعقاد امامت اتفاق نظر دارند،[13] اما اختلافات فراوانی در جزئیات این مسئله وجود دارد. عثمان بن عبدالرحمن تمیمی، که کتابش یکی از مفصل‌ترین آثاری است که در اثبات مشروعیت خلافت داعش نوشته شده، اهم مباحث مربوط به خلافت را به همراه این اختلاف اقوال در هر باب نقل کرده است. وی به دنبال این است که در چند مرحله ثابت کند که خلافت البغدادی بر مبنای نظر اهل حل و عقد بوده، و بر مبنای شریعت اسلامی منعقد شده است.

تمیمی در گام نخست، مجاهدین را مصداق واقعی اهل حل و عقد معرفی می‌کند که به جهت برخورداری از صفت عدالت، اتخاذ تصمیمات در امور مهم بر عهده آن‌ها است.[14] وی می‌نویسد: «فقط گروهی که پرچم شرع را به دوش گرفته و با جهاد، به دنبال تغییر اوضاع و تحکیم شریعت هستند، لیاقت و استحقاق صفت اهل حل و عقد را دارد».[15] بر اساس نظر تمیمی، اهل حل و عقد به کسی گفته می‌شود که اهل جهاد و جنگ و تغییر باشد. لذا سلفیان جهادی مصداق تام اهل حل و عقدند.

با توجه به اینکه گروه‌های جهادی فراوانی در نقاط مختلف جهان اسلام وجود دارد طبیعتاً این پرسش به ذهن می‌آید که نظر کدام یک از این گروه‌ها ملاک انتخاب خلیفه خواهد بود. آیا اجماع همه گروه‌ها لازم است؟ التمیمی در بخش دیگری از کتابش به این مسئله می‌پردازد و می‌گوید در این باب در میان اهل سنت بیش از ده قول و نظر وجود دارد؛ از قول به کفایت یک رأی تا قول به لزوم اجماع همه امت.[16] او پس از نقل این اقوال و ذکر قوت‌ها و ضعف‌های هر یک، در نهایت قولی را که ابن‌تیمیه، نووی، ابن‌خلدون و برخی دیگر از علمای اهل سنت پذیرفته‌اند می‌پذیرد؛ مبنی بر اینکه در انتخاب امام و خلیفه اجماع اهل حل و عقد لازم نیست، بلکه اتفاق نظر اکثریت اهل حل و عقد، چنانچه مستلزم شوکت و قدرت باشد، کفایت می‌کند.[17] مستفاد کلام الازدی تا اینجا چنین است که اگر جمهور مجاهدین بر فردی به عنوان امام و خلیفه اتفاق نظر پیدا کنند او خلیفه مشروع و امام برحق مسلمانان خواهد بود.

پس از این، تمیمی گام نهایی را برمی‌دارد و بدین‌ترتیب مرجع اصلی انتخاب امام و خلیفه در زمان حاضر را، شورای مجاهدین می‌داند. وی در مقام نتیجه‌گیری می‌نویسد: «پس حق نصب امام و اعلان دولت در اختیار مجلس شورای مجاهدین است».[18] نتیجه طبیعی نظر وی این است که ابوبکر بغدادی از آن جهت که منصوبِ شورای مجاهدین است خلیفه مشروع و امام مسلمانان است. وی در ادامه کلامش اعتراف می‌کند که برخی از بزرگان گروه‌های جهادی در این بیعت حاضر نبوده‌اند اما این نکته را چنین پاسخ می‌دهد که به دلیل شرایط امنیتی حضور آن‌ها ممکن نبوده است و چاره‌ای جز اکتفا به حاضران، وجود نداشته است. لذا غیبت آن‌ها را مضر به بیعت منعقدشده نمی‌داند.[19]

ابوهمام اثری، که کتابش از مهم‌ترین منابع داعش در این موضوع است و در آثار دیگر به آن ارجاعات فراوانی داده شده، نیز مشروعیت خلافت داعش و بیعت ابوبکر بغدادی را منوط به نظر شورای مجاهدین به عنوان اهل حل و عقد می‌داند.[20] همچنین ابومنذر شنقیطی، از دیگر طرفداران این گروه، در کتابی که در این باره نوشته متذکر شده است که امامت بغدادی از آن جهت که مستند به نظر اهل حل و عقد است مشروع و لازم‌الاتباع است.[21] وی نه‌تنها مشروعیت دولت اسلامی را به بیعت اهل حل و عقد می‌داند بلکه در پاسخ به مخالفان داعش که از اطلاق واژه «دولت» اجتناب می‌کنند و با نام‌هایی همچون گروهک، گروه و حزب از آن نام می‌برند چنین می‌نویسد: «اهل حل و عقدی که با امیر دولت اسلام بیعت کردند تحت عنوان دولت با آن بیعت کرده‌اند نه با نام گروه یا حزب؛ و همین مطلب دلیل بر این است که این بیعت بیعتی است بر امامت عظما نه بیعتی برای یک امارت کوچک».[22]

بر اساس آنچه گذشت، داعشیان معتقدند با رأی هیئت شرعی، دولت اسلامی بغدادی مشروعیت یافته است که به عنوان امام منصوب از طرف اهل حل و عقد بر کرسی امامت و خلافت تکیه زند و بر مسلمانان لازم است با وی بیعت کرده، تحت امر او باشند. زیرا نظر شورای مجاهدین نه‌تنها مشروعیتی بر اصل خلافت این گروه است بلکه محدوده آن را به عنوان امامت عظما و حکومت بر امت اسلامی نیز مشخص کرده است. به عبارت دیگر، سازوکار انتخاب البغدادی همان سازوکار شورای شش‌نفره‌ای است که عثمان بن عفان را به خلافت منصوب کرد و وی از این طریق خلیفه مسلمانان و امیرالمؤمنین شد.

بررسی و نقد

ابوقتاده فلسطینی، از چهره‌های معروف سلفی جهادی، در کتابی که در رد ادعای داعش بر خلافت نوشته است انتقادات تندی را متوجه بغدادی و طرفدارانش می‌کند. وی که از پذیرش شورای مجاهدین به عنوان مصداق اهل حل و عقد پرهیز دارد، در بخشی از کلامش می‌گوید: «در بهترین صورت می‌توان این‌ها (داعشیان) را بخشی از جماعت مسلمانان خواند (جماعة من المسلمین) و نه جماعة المسلمین بالاطلاق. البته این هم در صورتی است که با حسن نظر به آن‌ها نگریسته، از فساد، شهوت قتل و انحراف آن‌ها اغماض کنیم.[23]

مؤلف ثیاب الخلیفه در ادامه، عقد امامت را از مصادیق عقد الوکاله معرفی می‌کند.[24] نتیجه این امر آن است که امامت بر مسلمانان با نظر گروهی اندک محقق نمی‌شود. وی همچنین به کلامی از عمر بن خطاب استناد کرده، در این باره می‌نویسد:

بر اساس قاعده فقهی که در کلام فاروق آمده است بیعت برای امامت با بیعت یک نفر یا دو نفر یا چند نفر محقق نمی‌شود. بلکه سخن فاروق دلالت دارد که اگر قومی با مردی بیعت کنند، بیعت با او بر قوم دیگر واجب نمی‌شود این در حالی است که برخی از این جاهلان گمان می‌کنند با بیعت یک گروه به‌تنهایی خلافت محقق می‌شود و بر دیگران لازم می‌گردد که آن را بپذیرند.[25]

کلام ابوقتاده بر این امر دلالت دارد که خلافت بغدادی، برخلاف آنچه داعشیان مدعی‌اند، مستند به نظر اهل حل و عقد نیست بلکه فقط گروهی اندک در میان خود چنین چیزی را مقرر کرده‌اند و قصد دارند آن را بر همه مسلمانان تحمیل کنند.

طرطوسی، از دیگر جهادیون مخالف داعش، در رساله‌ای، که با نام الشوری الفریضة الغائبة نگاشته، بر اهمیت و لزوم شورا در امر خلافت تأکید می‌کند و آن را یگانه راه تعیین خلیفه می‌داند. وی خلافتی را که داعش ادعا کرده، فاقد تأیید از سوی اهل حل و عقد دانسته، در این باره می‌نویسد:

در اعلان خلافت اسلامی (از سوی داعش) نظر هیچ یک از علما و شیوخ شام پرسیده نشده است، همان‌طور که این گروه نظر گروه‌های جهادی را، که در شام در حال جهاد هستند، نیز نپرسیده‌اند ... و با این کارشان با اصلی از اصول شریعت، که همان شورا باشد، مخالفت کرده‌اند.[26]

کلام دو شخصیت جهادی فوق بر این مطلب دلالت دارد که در انتخاب بغدادی نظر اهل حل و عقد لحاظ نشده است و کسانی هم که رأیشان لحاظ شده فقط بخشی از بزرگان و صاحب‌نظران امت‌اند. به عبارت دیگر، آنچه مبنای این انتخاب قرار گرفته لازم ولی غیرکافی است و مادامی که نظر دیگر صاحب‌نظران پرسیده نشود هیچ انتصابی مشروع و لازم‌الاتباع نیست. سلفی دیگری که خلافت بغدادی را فاقد تأییدیه از سوی اهل حل و عقد می‌داند عبدالله بن احمد حسینی است. با این تفاوت که وی شورای مجاهدین را، که بغدادی را به خلافت منصوب کرده، حتی به عنوان بخشی از اهل حل و عقد نمی‌پذیرد. یعنی اساساً چنین افرادی صلاحیت نظردادن در این باب را ندارند. حسینی در این باره می‌نویسد:

اهل حل و عقدی که البغدادی را انتخاب کرده‌اند اشخاص ناشناخته‌ای هستند و برخی افراد مجهول اخبار آن‌ها را نقل کرده‌اند، در حالی که علما و امامان در رد شهادت و روایت چنین کسانی اتفاق نظر دارند ... در نتیجه بغدادی بدون استخلاف و بدون نظر اهل حل و عقد به خلافت نصب شده است ... بهترین چیزی که می‌شود گفت این است که گروهی از عوام، که فاقد شرایط اهل حل و عقد هستند، بغدادی را انتخاب کرده‌اند.[27]

وی همچنین در آغاز کتابش اظهار تعجب می‌کند که چگونه ممکن است گروهی اندک، که مجهول و مبهم‌اند و اسم و رسمشان مشخص نیست، بخواهند برای امتی که در طول 13 قرن بر شرق و غرب عالم حاکم بوده‌اند، بدون مشورت و قبول آن‌ها تعیین تکلیف کنند.[28]

الحسینی، که نسبت به دیگر مخالفان داعش با تعابیری تندتر و زبانی برنده‌تر به کارزار با داعشیان آمده است، انتخاب البغدادی از سوی شورای مجاهدین را مبتلا به دور و باطل می‌داند: «چگونه ممکن است کسی، گروهی ناشناخته را به عنوان اهل حل و عقد معین کند و سپس همین گروه مبهم او را به خلافت منصوب کنند».[29]

از مجموعه سخنان صاحب‌نظران سلفی به دست می‌آید که اتخاذ تصمیمی به بزرگی انتخاب امام و خلیفه چیزی نیست که با رأی گروهی اندک مثل هیئت شرعی شورای مجاهدین محقق شود.

2. تغلب

همان‌طور که گذشت، رسیدن به قدرت از راه قهر و غلبه و با زور شمشیر یکی از راه‌های مشروع تشکیل حکومت نزد اهل سنت است.[30] برخی از صاحب‌نظران داعش در آثار خود تلویحاً و گاه تصریحاً مشروعیت خلافت داعش را از طریق غلبه و سلطه این گروه بر اراضی شام و عراق می‌دانند. ابی‌الحسن ازدی غلبه داعش بر بخش‌هایی از جهان اسلام را مبنای مشروعیت دولت اسلامی عراق می‌داند. وی برای تأیید کلام خود به سخنی از ایمن ظواهری استناد می‌کند.[31]

ابو نسیبه مقدسی، پس از آنکه راه‌های سه‌گانه مشروعیت خلافت را ذکر می‌کند، تنها راه تشکیل خلافت در زمان حاضر را همان راه غلبه و زور می‌داند.[32] وی در کتاب الدولة الاسلامیة فی العراق و الشام فصل مجزایی را به این بحث اختصاص می‌دهد. مقدسی، که در این کتاب دموکراسی را به عنوان یک دین معرفی کرده است و پذیرش آن را تلویحاً خروج از اسلام می‌داند، در این فصل راه‌های مختلفی را که برای رسیدن به قدرت و تشکیل دولت اسلامی مطرح شده نقل می‌کند؛ مانند نظریه‌ای که تشکیل دولت را از طریق نفوذ در دستگاه حاکمیت یا تبلیغ پی می‌گیرد. وی همه این راه‌ها را ناکارآمد و اتلاف وقت و نیرو می‌داند تا در نهایت به این نظر برسد که رسیدن به قدرت راهی جز در سایه شمشیر ندارد و در تأیید نظر به کلامی از سید قطب اشاره می‌کند: «تشکیل جامعه اسلامی نیازمند تولدی است و هر تولدی متوقف بر زایمان است و زایمان هم همراه با درد است».

مقدسی، که مدعی است در طول تاریخ هیچ شریعتی بدون شمشیر اقامه نشده، در مقام نتیجه‌گیری، چنین می‌نویسد:

عمر بن خطاب چگونه بیت‌المقدس را فتح کرد؟ صلاح‌الدین چگونه قدس را از سلطه صلیبیان آزاد کرد؟! من معتقدم جواب این پرسش برای کسی که تاریخ را مطالعه کند واضح است. آن‌ها سرزمین‌ها را با انتخابات و اعتصاب‌های آرام و مسالمت‌آمیز، آزاد نکرده‌اند بلکه با شمشیر و خون آن سرزمین‌ها را فتح کردند. پس تنها راه برای ایجاد دولت اسلامی همان است که مسلمانان در طول تاریخ در پیش گرفته بودند. دولت اسلامی بر روی جمجمه‌ها استوار می‌شود و راه‌هایش با ریختن خون‌ها است که هموار می‌شود.[33]

این بخش را با نظر یکی دیگر از سلفیان جهادی به پایان می‌رسانیم. ابونسیبه مقدسی در کتاب خود سخن ابوالخطاب مقدسی را می‌آورد:

شیخ ابوخطاب مقدسی می‌گوید: «حتی اگر من با دولت تشکیل‌شده در شام و شخص ابوبکر بغدادی مخالف باشم چنانچه در آنجا باشم حق هیچ کاری را ندارم مگر گوش‌دادن به فرمان‌های وی و اطاعت از او. زیرا وی به صرف تسلط بر سرزمین‌ها ... و بیعت بر اساس آن امیر شده، و چون مناطق تحت تصرف او دارالاسلام است هجرت به دارالاسلام و یاری‌کردن آن و امیر آن واجب است».[34]

بررسی و نقد

ابوبصیر طرطوسی، که از منتقدان سرسخت داعش است و خود کتابی در باب فقه السیاسه با نام الاحکام السلطانیة و السیاسة الشرعیة نوشته، این دلیل داعش را نیز مردود می‌داند. طرطوسی از اساس در صحت این طریق تشکیک می‌کند و آن را طریقی بدعی و نامشروع می‌شمارد: «تغلّب راهی باطل، بدعت‌آمیز و غیرشرعی است».[35]

گرچه در میان اهل سنت، تغلب یکی از طرق شرعی انعقاد امامت است و حداقل از آن به عنوان جایگزینی برای دو طریق یاد می‌شود، اما طرطوسی این طریق را فاقد حجیت و مشروعیت می‌داند. وی همچنین ادله‌ای بر بطلان تغلب ذکر می‌کند:

  1. ۱. )لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوْاْ الْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُواْ الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا[36](

طرطوسی از آیه فوق قاعده‌ای را استخراج می‌کند و آن اینکه: لازم است هر کاری از مسیر و باب خودش انجام پذیرد. وی سپس این قاعده عام را بر مسئله حکومت تطبیق می‌کند و می‌گوید: «شورا، مسیر و مدخل مسئله حکومت است که واردشدن از غیر آن بر اساس این آیه حرام است. لذا تغلب مصداق دخول از غیرباب است که خدا آن را به دور از نیکی و بِرّ می‌داند».[37]

  1. ۱. تغلب چیزی جز حکومت استبدادی و ظالمانه نیست.

طرطوسی با این مقدمه احادیث متعددی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مذمت حاکمان مستبد نقل می‌کند تا نشان دهد ممکن نیست کسی که پیامبر او را لعن کرده و تأکید کرده است که خدا و همه انبیا هم او را لعن می‌کنند، شرع تأییدش کند و خلافتش را مشروع بشمارد.[38] مطابق نظر طرطوسی، غلبه و تسلط بر منطقه‌ای هیچ مشروعیتی برای آن فرد یا گروه غالب به همراه نخواهد آورد. وی گرچه در مقام رد یکی از ادله داعش است اما عملاً به نقد یکی از مبانی سیاسی اهل سنت می‌پردازد. مفاد سخن او این است که اگر قرار است از راه زور و غلبه هم مشروعیت حاصل شود دیگر نیازی به مطرح‌کردن مسئله مشروعیت نیست. اساساً مطرح‌کردن مسئله مشروعیت حکومت برای این است که به هر کسی حق حاکمیت داده نشود، در حالی که بر اساس تغلب هر کس قدرت را قبضه کند خلیفه مشروع است.

علاوه بر طرطوسی، برخی دیگر از سلفیان نیز با این دلیل داعش به مخالفت برخاسته‌اند که البته مانند طرطوسی تغلب را از اساس باطل و بدعت‌آمیز نمی‌دانند. عبداللّه حسینی که در مطالب گذشته از نظرات او درباره داعش سخن به میان آمد یکی از این چهره‌ها است که با پذیرش مشروعیت این طریق، انطباق آن بر خلافت داعش را انکار می‌کند. وی می‌نویسد: «مشروعیت متغلب شروط و ملاک‌هایی دارد و این‌گونه نیست که با تصرف شهر، مشروعیتی برای متصرفان ایجاد شود».[39]

وی در توضیح ملاک این مسئله چنین می‌نویسد: «تمکینی که برای خلیفه معتبر است به این است که فردی بر سرزمینی مسلط شود و امر و حکم او در آنجا نافذ گردد و غلبه و تسلط از آن او باشد به گونه‌ای که بر اساس حدیث نبوی همچون سپری باشد که پشت او می‌جنگند و به وسیله آن خود را حفظ می‌کنند».[40]

عبدالله حسینی پس از به دست دادن ملاک تغلب، که عبارت است از تسلطی که بتواند امنیت رعیت را حفظ کند، به این مسئله می‌پردازد که آیا این ملاک بر خلافت داعش منطبق است یا خیر.

تسلط ابوبکر بغدادی بر بلاد متصرفه مستقر نشده است. او سرزمینی را گاهی به دست می‌آورد و گاهی از دست می‌دهد. داعشیان امنیت زنان و فرزندان خودشان را هم نمی‌توانند حفظ کنند چه رسد به اینکه از زنان و فرزندان مردم محافظت کنند ... البغدادی حتی عاجر از این است که برای اقامه نماز، بین مسلمانان ظاهر شود و علنی خطابه بخواند.[41]

با مقایسه نقدهای طرطوسی، و عبداللّه حسینی بر دلیل دوم داعشیان، به نظر می‌رسد گرچه سخن طرطوسی مطلبی متقن است که می‌تواند اصلاحاتی را در فقه‌السیاسه اهل سنت ایجاد کند اما از آن جهت که این طریق هنوز از مبانی سیاسی اهل سنت است، لذا اگر داعشیان را غالب و متغلب بدانیم بر اساس این مبنا باید مشروعیت خلافتشان را نیز بپذیریم. این در حالی است که عبداللّه حسینی با مطرح‌کردن اشکال صغروی عنوان تغلب را بر تسلط داعش بر زمین‌های عراق و سوریه صادق نمی‌داند و از این طریق، برخلاف طرطوسی که خود را مقابل اهل سنت قرار می‌دهد، با تأیید مشروعیت متغلب عملاً دست داعشیان را از تمسک به این طریق خالی می‌کند.

راه‌های ترکیبی اقناعی

جماعت داعش علاوه بر استناد خلافت خود به راه‌های معهود نزد اهل سنت اقدام به دلیل‌تراشی کرده‌اند و کوشیده‌اند با دست و پا کردن برخی توجیهات، ادله متنوعی بر صحت خلافت امیر و امام خود اقامه کنند. در ذیل به برخی از این ادله، که بیشتر می‌توان از آن‌ها به عنوان مؤید و قرینه نام برد، اشاره می‌شود:

1. انقضاء اجل

در برخی آثار داعشیان چنین استدلال شده است که بیعت بر خلافت البغدادی منعقد شده و دیگر چاره‌ای جز اطاعت و پذیرش خلافت او نیست، حتی اگر برخی از شرایط را نداشته باشد. این نوع استدلال در تاریخ اسلام و وقایع بعد از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز سابقه دارد. ابوالحسن الازدی خطاب به مخالفان می‌گوید: «دیگر بیعت محقق شده و کاری نمی‌شود کرد، باید آن را پذیرفت. مگر اینکه خلیفه، کافر شود یا عقلش زائل گردد که اثبات این کار از محالات است».[42] وی که معتقد است شرایط لازم در بیعت با ابوبکر بغدادی موجود بوده است با تنزل از نظر خود و خطاب به منکران خلافت بغدادی می‌نویسد:

حتی اگر خود را اولی و افضل از بغدادی می‌دانی، این دلیل نمی‌شود که با او مخالفت کنی و مجاز نیستی که با او به نزاع برخیزی و اگر گروهی هم با تو بیعت کرده باشند بیعت آن‌ها چون مسبوق به بیعت با بغدادی است باطل است، همان‌گونه که نووی گفته است بیعت دوم باطل است و وفاء به آن هم حرام است.[43]

بررسی و نقد

نکته‌ای که درباره مجموعه دوم از ادله داعشیان لازم است گفته شود این است که از آن جهت که این‌ها توجیهاتی ذوقی است و نیز با توجه به مدت کمی که از ظهور این جماعت می‌گذرد و فقدان فضای علمی نقد ممکن است مخالفان به برخی از این به‌اصطلاح ادله توجه، و آن‌ها را نقد نکرده باشند، گرچه از خلال صحبت‌های مخالفان می‌توان اشاراتی یافت که ناقض آن‌ها باشد.

ابوقتاده فلسطینی در کلامی که ردیه‌ای بر توجیه اقناعی فوق است با نقل کلامی از عمر بن خطاب می‌گوید: «اگر بیعتی بدون مشورت مسلمانان منعقد شود هیچ اعتباری ندارد». وی همچنین حدیث «فوالبیعة الاول فالاول» را، که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در منابع روایی اهل سنت نقل شده، این‌گونه توضیح می‌دهد: «التزام به چنین بیعتی و لزوم پای‌بندی به آن فقط بر کسانی است که در آن بیعت حاضر بوده‌اند نه اینکه وقتی بیعتی منعقد شد همه باید از آن تبعیت کنند».[44]

2. استجماع قرائن

داعشیان در برخی از آثارشان به جای اقامه دلیل سعی دارند با جمع‌آوری برخی نشانه‌ها و قرائن نشان دهند که دولتشان شرعی است و خدا و رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از آن رضایت دارند. ابی‌جعفر حطاب، از اعضای هیئت شرعی انصار شریعه تونس، در کتاب خود بیعة الامصار للامام المختار، احکام البیعه و تنزیلها علی بیعة اهل الشام با بحث مفصلی درباره احکام شرعی بیعت به دنبال آن است تا با کنار هم گذاشتن چند نشانه اثبات کند که بیعت با البغدادی بیعتی صحیح و مشروع است:

الف. تبیین ضرورت تشکیل خلافت

مؤلف در این بخش احادیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل می‌کند و از آن‌ها این نکته را استفاده می‌کند که تشکیل دولت از واجبات است. وی با توضیح حدیث «اذا خرج ثلاثة فی سفر فلیؤمّروا احدهم» در یک قیاس اولویت از این روایت چنین استفاده می‌کند: «وقتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم وجود امام و امیر را برای گروهی سه‌نفری لازم می‌داند لزوم نصب امام و امیر برای امت اسلامی به طریق اولی ثابت می‌شود».[45]

ب. فضیلت اهل شام

مؤلف با بیان فضیلت شام و اهل آن می‌کوشد نشان دهد که اهل شام افضل از دیگر مسلمانان هستند و چون لازم است که امام امت افضل امت باشد پس خلیفه مسلمانان لازم است که اهل شام باشد. وی حدیثی را از احمد و ترمذی نقل می‌کند که در آن ابی‌حواله از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت می‌کند که: «امر شما بدانجا خواهد رسید که به سپاه‌های مختلف تقسیم می‌شوید: سپاهی در شام، سپاهی در یمن و سپاهی در عراق. ابی‌حواله می‌پرسد اگر آن زمان را درک کردم کدام را انتخاب کنم، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید علیک بالشام فانها خیرة الله فی ارضه».[46]

حطاب پس از نقل احادیث دیگری در فضل شام و اهل آن در آخر چنین نتیجه می‌گیرد: «چون اهل شام بهترین مردم روی زمین هستند لازم است حکومتی توحیدی داشته باشند و اگر اهل شام فاسد شوند صلاحی برای مردم دیگر بلاد نیست».[47]

ج. فضیلت مجاهدان

از آن جهت که تشکیل حکومت از مهم‌ترین امور جامعه اسلامی است طبیعتاً هر کسی توان تحمل و انجام‌دادن آن را ندارد و کسی می‌تواند آن را به سرانجام برساند که در رعایت حدود الهی مصمم و اولی از دیگران باشد. پس از این تفصیل، الحطاب چنین نتیجه می‌گیرد که چون مجاهد فی سبیل‌الله در رعایت حدودالله از دیگران اولی است، امر تشکیل حکومت و بیعت بر عهده مجاهدان است و بیعت آن‌ها اولی بر دیگر بیعت‌ها است.[48]

د. شرایط امام

حطاب در بخش دیگری از قیاس خفی خود به ذکر شروط امام می‌پردازد: 1.اسلام؛ 2. ذکوریت؛ 3. حریت؛ 4. انتساب به قریش؛ 5. عدالت؛ 6. عقل؛ 7. علم. وی پس از ذکر شروط می‌گوید همه این‌ها در بیعت دولت اسلامی عراق وجود دارد.[49]

نتیجه مطالب فوق این است که چون داشتن حکومت و دولت از ضروریات و واجبات است، پس مسلمانان چاره‌ای جز تشکیل حکومت ندارند و چنین حکومتی علاوه بر اینکه لازم است شرایطی داشته باشد باید به همت مجاهدان، که در خصوص حدود الهی غیرت بیشتری دارند، برپا شود. البته همه مجاهدان در یک درجه نیستند و چون اهل شام افضل اهل زمین هستند پس حکومتی که مجاهدان شام منعقد کنند افضل و اولی است. بر این اساس، خلافت داعش تنها مصداق چنین حکومتی است. زیرا هم شرایط لازم بیعت را دارد و هم مجاهدانی که فضیلت و اولویت در این امر دارند آن را منعقد کرده‌اند؛ و هم اینکه بیعت بهترین بندگان خدا است، که همان اهالی شام هستند. لذا بر همه لازم است آن را بپذیرند و بعد از این اگر بیعت دیگری گرفته شود باطل خواهد بود.[50]

بررسی و نقد

آنچه حطاب برای موجه نشان‌دادن خلافت داعش آورده صرفاً مطلبی ذوقی است که از کنار هم گذاشتن مطالب پراکنده تشکیل شده است. لذا دلیل مستقل و محکمی نیست تا مستقیم و کامل محل توجه مخالفان قرار گیرد. البته بسیاری از مطالبی که وی در اینجا ذکر کرده در میان کلام مخالفان نقد و ابطال شده است.

1. خلیفه باید شناخته‌شده و موثق باشد

یکی از مخالفان داعش راجع به آنچه حطاب درباره وجود شرایط خلافت در بغدادی مدعی شده بود چنین می‌نویسد:

بغدادی فرد مجهول‌الهویه‌ای است که هیچ کس جز یک عده افراد مبهم و مجهول او را توثیق نکرده‌اند، این در حالی است که بسیاری از بزرگان وی را جرح کرده‌اند، مانند ابومحمد مقدسی، ابوقتاده فلسطینی، علوان، ایمن الظواهری؛ بلکه حتی بسیاری از کسانی که زمانی طرفدارش بوده‌اند وی را انکار کرده‌اند.[51]

ابوقتاده فلسطینی پا را از این هم فراتر گذاشته، در کتاب خود از اینکه بغدادی رئیس و رهبر واقعی گروه باشد ابراز تردید می‌کند.[52] همچنین می‌گوید: «قرائنی وجود دارد که او در این گروه جایگاهی ندارد و تصمیم‌گیری و رهبری بر عهده فرد دیگری است».[53]

2. خلیفه باید عادل باشد

از جمله شروط خلیفه، که در کلام طرفداران داعش هم به آن تصریح شده، عدالت امام است. این در حالی است که مخالفان، گروه بغدادی را گروهی ظالم و خون‌ریز می‌دانند که در ریختن خون بی‌گناهان هیچ مراعاتی ندارند:

بغدادی در قتل مسلمانان زیاده‌روی کرده، تبدیل به امپراتور و سلطان شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است کسی که بر امت من خروج کند و خوب و بدان را بکشد از امت من نیست.[54]

مطلبی که باید بدان توجه کرد این است که وقتی سلفیان جهادی حرف از خون‌ریزی‌های داعش و جماعت بغدادی می‌زنند مرادشان قتل و غارت عامه مسلمانان نیست، بلکه از قتل همفکران سلفی خود به دست این گروه شکایت می‌کنند. در کتاب دولة البغدادی، الواقع و الحکم الشرعی که الجبهة الاسلامیة منتشر کرده این‌گونه آمده است:

دولت اسلامی (داعش) در ریختن خون مسلمانان زیاده‌روی می‌کند و مراعات حرمت این خون‌ها را نمی‌کند. همان‌طور که ابی‌عبیده بنشی، ابی‌سعد حضرمی، رهبر جبهه النصره در رقه، به دست داعشیان کشته شدند.[55]

3. ابوبکر بغدادی فاقد توان و قدرت لازم برای خلافت است

در بسیاری از آثار و بیانیه‌هایی که مخالفان داعش منتشر کرده‌اند به ضعف و ناتوانی این گروه در نظم‌دادن به امور و ایجاد امنیت و آرامش استدلال شده است و به این حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که «الامام جُنة یقاتل من ورائه و یتقی» استناد شده و سپس از آن استفاده شده است که کسی که نتواند از پیروانش دفاع کند امام نیست، حتی اگر خودش ادعای خلافت و امامت داشته باشد.[56]

عبد الله بن احمد حسینی نیز بحث مفصلی در این زمینه می‌کند و با نقل کلامی از شوکانی، یکی از شروط اساسی انعقاد امامت را توانایی او در حفظ تأمین راه‌ها و دفاع از مظلومان می‌داند.[57] وی همچنین از نیاوردی نقل می‌کند که مقصود اصلی از امامت، اقامه امور مهم و حفظ بلاد است و اگر چنین چیزی محقق نشود اطلاق عنوان امام معنا و فایده‌ای ندارد. عبدالله حسینی در تأیید کلام نیاوردی نظر عبدالحی کتانی را می‌آورد: «ناتوانی از انتظام امور مسلمانان موجب خلع امام و خلیفه می‌شود و کسی که این‌گونه باشد چگونه صلاحیت منصب خلافت را خواهد؟!».[58]

عبداللّه حسینی ترس بغدادی از حضور در مراسم‌های رسمی، حتی پرهیز از اقامه نماز را دلیل بر نظر خود در ناتوانی این گروه برای تسلط بر امور و ایجاد امنیت می‌داند.[59]

4. بیعت با بغدادی نقض بیعت ایمن الظواهری است

از جمله اصول پذیرفته‌شده نزد داعش، که گاه بر اساس آن تشکیل هر نظام و دولت اسلامی دیگر را باطل می‌دانند، مراجعه به بیعت و امامت متقدم است، به این معنا که وقتی بیعتی محقق شد دیگر جایی برای انعقاد بیعتی دیگر نمی‌ماند و همه باید به همان بیعت متقدم و اول مراجعه کنند. همین اصل پذیرفته‌شده نزد داعش مبنای یک سری از ردیه‌ها بر داعش شده است و ابوقتاده فلسطینی بیعت بغدادی را متأخر از بیعت با ایمن ظواهری می‌داند.[60] همچنین برخی دیگر از سلفیان جهادی خلافت بغدادی را از آن جهت که بعد از بیعت با ملاعمر منعقد شده است باطل می‌دانند. لذا بر اساس مبنایی که خود داعشیان به آن استدلال می‌کنند بیعت بغدادی مسبوق به بیعت دیگری است و به همین دلیل باطل و عمل به آن حرام است. ابوقتاده فلسطینی نه‌تنها بیعت با ایمن ظواهری را بیعتی می‌داند که قبلاً منعقد شده و از این جهت بر همه، از جمله داعشیان لازم است تا با ظواهری بیعت کنند، بلکه می‌گوید جماعت بغدادی با ایمن الظواهری بیعت کرده‌اند.[61] لذا معتقد است بیعت با بغدادی دو مشکل دارد؛ هم تأخر از بیعت سابق و هم نقض عهد و بیعت.

نتیجه

گرچه بر اساس نظر شیعه، ادعای داعش چنان بی‌پایه و اساس است که حتی جایی برای بررسی مشروعیت آن باقی نمی‌ماند و همچنین با قطع نظر از ایرادهای عالمان اهل سنت بر داعیه خلافت این گروه، آنچه بیش از همه جلب نظر می‌کند و مهم است مخالفت صریح و نقدهای تند سلفیان جهادی بر این گروه است. با سیری تفصیلی معلوم شد که عمده ادله داعش بر آنچه نام خلافت اسلامی بر آن می‌نهد عبارت‌اند از: 1. نظر اهل حل و عقد که از نظر طرفداران داعش در زمان حاضر مصداق آن همان هیئت شرعی شورای مجاهدین است؛ و 2. مشروعیت امامت متغلب که عبارت است از تسلط بغدادی بر بخش‌هایی از عراق و سوریه. در هر دو مورد، دیگر سلفیان جهادی ادله داعش را مخدوش و نامعتبر می‌دانند. از نگاه این گروه، داعشیان در بهترین صورت فقط بخش اندکی از اهل حل و عقد هستند و نظر آن‌ها بدون مشورت با دیگران هیچ اعتباری ندارد. درباره دلیل دوم داعش دو گونه نقد وارد شده است. در نقدی که ابوبصیر طرطوسی وارد کرده، گرچه مطلب صحیحی گفته شده، اما از آن جهت که تغلب را (که اهل سنت آن را قبول دارند) از اساس طریقی بدعی و باطل شمرده است نمی‌تواند نقد خوبی بر داعیه داعش باشد، اما ردیه عبداللّه حسینی، که مبتنی بر پذیرش مشروعیت تغلب است، با ذکر شروطی برای این طریق، که تسلط بغدادی بر مناطق عراق و سوریه فاقد آن است، صحیح و وارد است.

منابع

  1. ۱. ابراهیم نژاد، محمد، داعش، قم: انتشارات دارالاعلام لمدرسة اهل البیت (ع)، چاپ اول، 1393.
  2. ۲. فلسطینی، ابوقتاده، ثیاب الخلیفه، الطبعة الاولی، در: http://sadaislamic.net
  3. ۳. اثری، ابو همام، مد الایادی لبیعة البغدادی، در: https://thabat111.wordpress.com
  4. ۴. ازدی، ابوالحسن، موجبات الانضمام الی الدولة الاسلامیة، در:

https://thabat111.wordpress.com

5.بخاری، محمد ابن اسماعیل، صحیح بخاری، قاهره: دار ابن حزم، چاپ اول، 1429.

6.تمیمی، عثمان بن عبد الرحمن، اعلام الانام بمیلاد دولة الاسلام، در:

https://www.tawhed.ws

7.الجبهة الاسلامیة المجلس الشرعی، دولة البغدادی الواقع و الحکم الشرعی، چاپ اول، 1435.

8.حسینی، عبدالله بن احمد، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، در: https://www.tawhed.ws

9.حطاب، ابوجعفر، بیعة الامصار للامام المختار، در: https://thabat111.wordpress.com

10.دانش‌نامه جهان اسلام، زیر نظر غلام‌علی حداد عادل، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، چاپ سوم، 1386.

11.شنقیطی، ابومنذر، رفع الملام عن دولة الاسلام فی العراق و الشام، در: https://justpaste.it

12.طرطوسی، ابوبصیر، بیان حول الاعلان عن الدولة الاسلامیة، در:

www.abubaseer.bizland.com

13._____________ ، شریعة امارة المتغلب، در: ww.abubaseer.bizland.com

14.فراء، ابویعلی، الاحکام السلطانیة، قم: مکتب الاعلام الامی، 1365/1406ق.

15.ماوردی، أبو الحسن علی بن محمد بن محمد بن حبیب البصری البغدادی، الاحکام السلطانیه، قاهره: دارالحدیث.

16.مقدسی، ابونسیبه، الدولة الاسلامیة فی العراق والشام، در: https://www.mnbr.info

17.نیشابوری، مسلم ابن حجاج، صحیح مسلم، قاهره: دار ابن حزم، چاپ اول، 1429.

18.وجدی، محمد فرید، دائرة المعارف القرن العشرین، مصر.

 پی نوشت ها

[1]. محمد فرید وجدی، دائرة المعارف القرن العشرین، ج3، ص745.

[2]. البته اگر شروع حکومت عثمانی را از فتح قسطنطنیه بدانیم، حال آنکه شروع کار عثمانیان به قدرت‌گیری عثمانی‌ها در آسیای صغیر به سال 1300 میلادی برمی‌گردد.

[3]. سیده رقیه میرابوالقاسمی، دانش‌نامه جهان اسلام، مدخل خلافت.

[4]. عبدالسلام فرج، محمد، الجهاد الفریضة الغائبة، ص4.

[5]. محمد ابراهیم‌نژاد، داعش، ص 14 الی 37.

[6]. مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح، ج3، ص1478.

[7]. عثمان بن عبدالرحمن تمیمی، اعلام الانام بمیلاد دولة الاسلام، ص78.

[8]. علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص7.

[9]. علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص7.

[10]. ابویعلی الفراء، الاحکام السلطانیة، ص7-11.

[11]. ابی الحسن ازدی، موجبات الانضمام الی الدولة الاسلامیة، ص9.

[12]. همان.

[13]. علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیة، ص7.

[14]. عثمان بن عبدالرحمن تمیمی، اعلام الانام بمیلاد دولة الاسلام، ص14.

[15]. همان، ص14: «والاصح أن نقول؛ إن الطائفة العاملة والناشطة فی التغییر والتی تحمل لواء المنهاج الشرعی الصحیح وتجاهد فی سبیل إقامة الدّین وتحکیمه هی التی تستحق بالفعل صفة أهل الحل والعقد وقتها لانها أحق الناس بوصف العدالة الدینیة کما أخبر النبی صلی الله علیه وسلم عن صفات طائفة الحق فی أوقات الغربة قال: لا تزال طائفة من أمتی یقاتلون علی أمر الله قاهرین لعدوهم لا یضرهم من خالفهم حتی تأتیهم الساعة وهم علی ذلک» رواه مسلم.

[16]. عثمان بن عبدالرحمن تمیمی، اعلام الانام بمیلاد دولة الاسلام، ص16.

[17]. همان، ص21.

[18]. همان، ص30.

[19]. همان؛ «کما أننا سعینا إلی مشاورة بعض کبار الجماعات الجهادیة الاخری وحاولنا لقاء أمرائهم، لکن یعلم الله أنهم لم یمکنونا من ذلک بحجة الظروف الامنیة».

[20]. ابوبکر بن همام اثری، مد الایادی لبیعة البغدادی، ص7: «وبعد استشهاد الشیخ أبی عمر البغدادی تقبله الله انعقد مجلس شوری الدولة واختاروا أمیرا للدولة الاسلامیة فی العراق الشیخ أبا بکرٍ البغدادی حفظه الله ونصره، فانعقدت له البیعة باختیارٍ ومشورة کما انعقدت لسلفه أبی عمر تقبله الله».

[21]. ابومنذر شنقیطی، رفع الملام عن دولة الاسلام فی العراق والشام، ص3.

[22]. همان.

[23]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص18.

[24]. همان، ص13؛ «و نوع هذا العقد عقد وکالة، فان الامه توکل رجلا لیکون اماما من اجل اعمال الامامة و القیادة و ذلک لان القران یجعل اقامة الاحکام واجبا علیها کلها قال تعالی: «ولیحکمُ أهلُ الانجیلُ بُما أنزل اللّه فیه» ولکن لما کان متعذراً قیام المجموع بذلک فإنهم یوکلون رجلا بینهم لتحقیق المراد، وبهذا العقد یحصلُ للامام الشوکة اللازمة لتحقیق مقاصده، فالأمة المسلمة هی شوکته وقوته».

[25]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص16.

[26]. ابوبصیر طرطوسی، بیان حول الاعلان عن الدولة الاسلامیة، ص2.

[27]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، ص12 و 13.

[28]. همان، ص3: «کیف لشرذمة مجهولة مبهمة برسمها واسمها بعینها وحالها تفتات علی الأمة جمعاء بشیبها وشبابها بعلماءها وقادتها ... أمة تربعت علی مشارق الأرض ومغاربها ثلاثة عشرة قرنا وتُعین علیها من غیر مشورة منها ولا قبول». به نظر می‌رسد بخش پایانی کلام فوق درصدد واردآوردن ایرادی دیگر بر خلافت جماعت داعشی است؛ یعنی اینکه از ضروریات تحقق خلافت پذیرش آن از سوی امت اسلامی است و تا وقتی که امت اسلامی خلیفه‌ای را نپذیرد حتی اگر منصوب از سوی اهل حل و عقد باشد حق حاکمیت بر مسلمانان ندارد.

[29]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، ص4.

[30]. ابویعلی فراء، الاحکام السلطانیة، ص7-11.

[31]. ابوالحسن ازدی، موجبات الانضمام الی دولة الاسلام، ص8.

[32]. ابونسیبه مقدسی، الدولة الاسلامیة فی العراق والشام، ص78.

[33]. همان، ص80؛ «وأنا أُتساءل بدوری، کیف فتح عمر بیت المقدس؟ کیف حرر صلاح الدین القدس من الصلیبیین ... أعتقد أن الاجابة واضح لکل من درس التاریخ، فلا هم حرروا بلاد المسلمین بانتخابات ولا مفاوضات ولا باعتصامات سلمی، بل حرروها بالسیف والدم. فالسبیل الوحید لاقامة الدولة الاسلامی هو ما اعتاد علیه المسلمین علی مر التاریخ، الدولة الاسلامیة تبنی بالجماجم وتعبّد طرقها بالدماء».

[34]. ابونسیبه مقدسی، الدولة الاسلامیة فی العراق والشام، ص62؛ و یقول الشیخ أبو الخطاب المقدسی حفظه الله: «حتی لو کنتُ معارضا لوجود الدولة فی الشام، ومعارضا للشیخ البغدادی نفسه، کنت هناک، فلا یحق لی إلا السمع والطاعه له، لأنه أصبح أمیرا بمجرد استیلائه علی أراضٍ أقام فیها شرع الله وبویع بذلک، ولأن المناطق الواقع تحت سلطانه تعتبر دار إسلام، والهجرة لدار الاسلام واجب، ونصرتها ونصرة أمیرها فی طاعة الله واجب».

[35]. ابوبصیر طرطوسی، شریعة امارة المتغلب، ص1.

[36]. سوره بقره(2)، آیه 189.

[37]. همان، ص3.

[38]. همان.

[39]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، ص21.

[40]. همان، ص21.

[41]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة وأهل العزة فی الدیار اللیبیة نقضاً للخلافة البغدادیة، ص22.

[42]. ابوالحسن ازدی، موجبات الانضمام الی دولة الاسلام، ص25؛ «أن البیعة لأمیر الدولة قد تمت وانعقدت واختلال بعض الشروط لو سُلِّم لک لا یجیز نکث البیعة ولا عقدها لأمیر آخر کما تقدم ما لم یکن ما اختل هو عقد الدیانة أو خروجٌ مطلقٌ عن شرط الامامة بجنون أو قهرٍ لازبٍ ونحو کلک ودون إثبات تحقق کلک فی الدولة وأمیرها خرط القطاد واخضرار الرماد».

[43]. همان.

[44]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص17.

[45]. ابوجعفر حطاب، بیعة الامصار للامام المختار، ص8.

[46]. همان، ص24.

[47]. همان، ص25.

[48]. همان، ص25.

[49]. همان، ص28.

[50]. ابوجعفر حطاب، بیعة الامصار للامام المختار، ص28.

[51]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لاهل الحکمة الیمانیة، ص8.

[52]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص8.

[53]. همان.

[54]. عبدالله بن احمد حسینی، النصرة الحسینیة لأهل الحکمة الیمانیة، ص10.

[55]. دولة البغدادی الواقع و الحکم الشرعی، ص7.

[56]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص12.

[57]. عبدالله بن احمد الحسینی، النصرة الحسینیة لاهل الحکمة الیمانیة، ص23.

[58]. همان.

[59]. همان.

[60]. ابوقتاده، ثیاب الخلیفة، ص8.

[61]. همان.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام