مقالات > تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۷/۱ تعداد بازدید: 79

مطالعات كنونى از تحولات چند ساله اخير در خاورميانه نشان مى‏دهد كه ظاهراً ميان فقدان شاخص‏هاى توسعه‏يافتگى- به‏ويژه دموكراسى- و گسترش اسلام‏گرايىِ افراطى ارتباط محكمى وجود دارد و گروه‏هاى افراطى و جنگ‏هاى جهادى در فقدان همين شاخص‏ها رونق پيدا كرده‏اند.



نویسندگان:

عبدالوهاب فراتى‏[i]

ولى محمد احمدوند[ii]

مهدى‏بخشى‏شيخ احمد[iii]



[i] استاديار پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى

[ii] پژوهشگر پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى

[iii] مدرس دانشگاه آزاد اردبيل.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

چكيده‏

مطالعات كنونى از تحولات چند ساله اخير در خاورميانه نشان مى‏دهد كه ظاهراً ميان فقدان شاخص‏هاى توسعه‏يافتگى- به‏ويژه دموكراسى- و گسترش اسلام‏گرايىِ افراطى ارتباط محكمى وجود دارد و گروه‏هاى افراطى و جنگ‏هاى جهادى در فقدان همين شاخص‏ها رونق پيدا كرده‏اند. اين نشان مى‏دهد كه گسترش دموكراسى و تعميق برخى از شاخص‏هاى توسعه‏يافتگى مى‏تواند توده‏هاى مردم را از گروه‏هاى جهادى دور كند و آن‏ها را قانع سازد كه بهترين الگوى زندگى، تساهل و مداراى سياسى است. روند تحولات دموكراتيك در افغانستان و عراق تأييدى بر اين مطالعات است. به همين دليل برخى از پژوهشگران علوم سياسى بر اين عقيده‏اند كه گسترش جنگ‏هاى جهادى در خاورميانه عربى ريشه در بحران‏هاى عقب‏ماندگى اين كشورها دارد و انگيزه‏هاى مذهبى در رتبه‏هاى بعدى در تعميق اين گروه‏ها اثر مى‏گذارد. اين مقاله تلاشى است تا از همين ديدگاه به بررسى تأثير شاخص‏هاى‏ توسعه‏يافتگى در ظهور و بسط گروه‏هاى تروريستى تكفيرى بپردازد و برخى از شاخص‏هاى موجود در اين‏باره را بسنجد.

كليدواژگان: تروريسم، تروريسم مذهبى، شاخص‏هاى توسعه‏يافتگى، دموكراسى، جريان‏هاى تكفيرى خاورميانه.

الف. سرشت و ويژگى‏هاى تروريست‏هاى تكفيرى‏

منطقه خاورميانه از جمله مناطق پر آشوب جهان است كه مواجهة خشونت‏هاى جديد را تجربه مى‏كند. اين تجربه زيان‏بار كه متأسفانه به نام اسلام رقم مى‏خورد، پديده نوظهورى است كه برخى از پژوهشگران علوم سياسى از آن به «تروريسم جديد» ياد مى‏كنند. پيوند اسلام‏گرايى با پديده‏هايى مثل «خشونت»، «عمليات انتحارى» و «ضد مدرنيته» در تبليغات غرب، براى كسانى كه اطلاعى از اسلام ندارند، اين توهّم را به وجود آورده است كه اسلام يعنى خشونت. اين ترادف كه محصول اعمال گروه‏هاى تكفيرى در خاورميانه است، سبب شده تا دانشمندان علوم سياسى از زاويه ديگرى به تحليل اين پديده بپردازند. از نظر آن‏ها تكفيرى‏هاى فعال در خاورميانه دست به اقداماتى مى‏زنند كه غير قابل باور است. ترورهايى كه انجام مى‏دهند كمتر در عمليات‏هاى تروريستى پيشين سابقه داشته است. استفاده آن‏ها از روش‏ها و فنّاورى‏هاى جديد به‏ويژه انهدام خود از طريق عمليات انتحارى باعث شده است تا عده‏اى از كارشناسان جهت بررسى تروريسم جديد از اصطلاح «فوق تروريسم»(Super terrorism) استفاده كنند.[i] تعصب جديدى كه بعضى از سازمان‏هاى تروريستى، به‏ويژه گروه‏هاى تكفيرى به راه اندخته اند، ما را وارد عصر جديد تروريسم كرده است كه در آن، هم ترفندهاى كشتن افراد و هم گستردگى سطح خسارت مورد توجه قرار گرفته است.

بدون اين كه علاقه‏اى به تعريف دقيق تروريسم داشته باشم‏[ii] و يا بخواهم تفاوت‏هاى فقهى اين واژه با واژگانى هم‏چون عمليات استشهادى را بررسى كنم، تنها بر اين نكته تأكيد مى‏كنم كه به‏سختى مى‏توان ميان تروريسم و بنيادگرايى، جنگ‏هاى چريكى، جرم و جنايت و نيز قتل‏هاى سريالى، تمايز قائل شد. در بسيارى از موارد ممكن است يك عامل انتحارى، از ديدگاه اين مقاله يك تروريست به شمار آيد، ولى از منظر خود او و كسانى كه او را به چنين كارى تشويق كرده‏اند، و يا او را آموزش داده‏اند، يك جنگجوى آزاد به‏حساب آيد كه فاصله او با بهشت به‏اندازه فشار دادن يك ماشه كوچك كمربند انفجارى است. بى‏شك نمى‏توان هيچ تعريفى از تروريسم بيان كرد كه همه انواعِ گوناگون اين پديده را كه در طول تاريخ همواره وجود داشته است، دربرگيرد. با اين حال منظور از تكفيرى‏هاى تروريست در اين پژوهش، گروه‏ها يا سازمان‏هايى هستند كه به بهانه‏هاى مذهبى، خشونت سيستماتيك را حربه اصلى خويش قرار داده‏اند. بر همين اساس تروريسم نزد اين گروه‏ها، تاكتيكى حساب‏شده است كه از انگيزه‏هاى مذهبى برخواسته و از زور يا خشونت عليه حكومت‏ها، يا مردم استفاده مى‏كنند. تحت تأثير قرار دادن افكار عمومى و وادار كردن مخالفين به عقب‏نشينى، هدف اصلى آن‏ها در عرصه مبارزه سياسى است. در اين عمل، قانون زير پا گذاشته مى‏شود و هدف، بيشتر ايجاد ترس در گروه بزرگى از مردم است. تروريسم مذهبى كه گروه‏هاى تكفيرى به راه انداخته‏اند با گونه‏هاى گذشته آن اين تفاوت را دارد كه قربانيان آن اغلب شهروندان بى‏گناهى هستند كه يا به‏طور تصادفى انتخاب شده‏اند يا آن‏كه به‏طور اتفاقى در موقعيت‏هاى تروريستى حضور داشته‏اند. بدين‏سان تروريسم را مى‏توان به‏مثابه ابزارى در نظر گرفت كه از هشت جزء تشكيل شده است:

1. عمل عمدى؛

2. داراى منطق خاص خود از سوى مرتكبين؛

3. خشونت‏آميز؛

4. داراى هدف مذهبى و سياسى؛

5. وحشت‏آفرين؛

6. سرپيچى از قوانين متعارف در جنگ‏ها؛

7. انتخاب اهداف خود از بين جامعه؛

8. خواستار تغيير رفتار به خصوص در جامعه مورد نظر.[iii]

آنچه رفتار خشونت‏آميز گروه‏هاى تكفيرى را از ساير تروريست‏ها جدا مى‏سازد، آن است كه انگيزه‏هاى مذهبى، اصلى‏ترين ويژگى ترورهاى آن‏ها به شمار مى‏آيد. در واقع انگيزه‏هاى مذهبى باعث شده است تا تكفيرى‏ها خشونت را وظيفه‏اى الهى براى خود دانسته و در نتيجه براى اعمال خود مشروعيت مذهبى قائل باشند. آن‏ها با تعميم مفهوم شرك بر مخالفان خود اعم از شيعه، سنى و مسيحى از يك‏سو و نيز استناد نادرست به سنت و سيره صحابه در انجام نوع فجيعى از كشتن مثل سر بريدن، از سوى ديگر، چنين اقدامى را عملى داراى اجر مى‏دانند و تبعاً از ميان برداشتن انبوهى از آن‏ها را كه از مسير عمليات‏هاى انتحارى آسان‏تر است، دروازه بهشت قلمداد مى‏كنند. در بسيارى از موارد، گروه‏هاى تكفيرى داراى علايق مذهبى ايدئولوژى كلى‏گرايانه هستند؛ بدين معنا كه دنيا را ميدان نبرد ميان خير و شر[iv] مى‏دانند. در همين راستا نيز از واژگانى كيهانى‏[v] و ديالكتيكى از قبيل مؤمنين در مقابل كافران، نظم عليه هرج‏ومرج و عدالت عليه بى‏عدالتى استفاده مى‏كنند. در نتيجه بيشتر اين گروه‏ها از نمادهاى مذهبى براى جمع‏كردن مردم در اطراف خود استفاده مى‏كنند. آن‏ها خود را مستضعفينى معرفى مى‏كنند كه براى احقاق حقوق خود عليه ستمگران قيام كرده‏اند و مى‏خواهند ملت خود را يا از دست حاكمان ظالم و يا از دست دشمنان خارجى نجات دهند. با اين‏همه، به دليل اين‏كه بيشتر آن‏ها تمايل دارند كه شهروندان غير نظامى را مورد هدف قرار دهند و هيچ توجهى به جنس و سن آن‏ها ندارند، در نتيجه از سوى قسمت اعظمى از هم‏كيشان خود طرد مى‏شوند. هم‏چنين نوع جنگى كه تروريست‏هاى مذهبى به راه انداخته‏اند، ويژگى‏هاى منحصر به فردى دارد. اين جنگ‏ها غير متعارف و غير متمركز شده‏اند. اين گروه‏ها بر خلاف جنگ‏هاى سابق، هم دولت‏ها و هم ملت‏ها را هدف قرار مى‏دهند. اعضاى اين گروه‏ها هيچ لباس متحدى (يونيفورم) نمى‏پوشند و اهداف خود را از ميان مردم عادى انتخاب مى‏كنند.[vi]

براى استفاده و حمايت از خشونت مذهبى بايد «دشمنان تعريف‏شده‏اى» وجود داشته باشند. مشخص كردن دشمن و تصميم براى استفاده از خشونت عليه آن‏ها به ميزان بحرانى بستگى دارد كه ايمان و جوامع گروه‏هاى تكفيرى را تهديد مى‏كند. در سطح داخلى ممكن است مخالفت‏ها به سمت فساد و بى‏عدالتى‏هاى سيستم سياسى و يا ساير جوامع مذهبى هدايت شود. در سطح خارجى نيز ممكن است عليه نيروهاى خارجى كه در جامعه حضور فرهنگى، اقتصادى و يا سياسى دارند و تهديدى عليه جامعه مذهبى چنين گروه‏هايى محسوب مى‏شوند، تمركز يابد. گروه‏هاى تكفيرى از «وسايل، روش‏ها و زمان‏هايى» استفاده مى‏كنند كه بيشترين تأثير را داشته باشند. آن‏ها در مقابل دشمنان ابر قدرت خود از عمليات‏هاى انتحارى استفاده مى‏كنند. اين عمل‏ باعث مى‏شود كه سايرين نيز راه آن‏ها را ادامه دهند. اهداف انتخابى از سوى آن‏ها، نمادين است.[vii] اين امر باعث مى‏شود تا از سويى بيشترين تأثير روان‏شناختى را بر روى دشمن بگذارد و از سوى ديگر نيز اعتبار گروه‏هاى تروريستى را ميان هواداران‏شان بالا ببرد. حمله به نمادهاى مهم نيز از جمله اهدافى است كه به عمد از سوى چنين گروه‏هايى انتخاب مى‏شود تا واكنش دشمن را در پى داشته باشد؛ مثل حمله تكفيرى‏هاى عراق به مرقد مطهر عسگريين (عليهماالسلام) در سامرا كه يكى از نمادهاى شيعه در جهان است.

از نظر سازمانى نيز گروه‏هاى تكفيرى، ساختارى رسمى به‏صورت هرمى‏[viii] دارند؛ بدين معنا كه اعضاى آن در پايين هرم و گروه مديريتى يا رئيس در رأس هرم قرار گرفته‏اند. اين شكل از ساختار سازمانى در گروه‏هاى سياسى، اجتماعى، مذهبى و نظامى ديده مى‏شود. جايگزين ساختار هرمى، سيستم سلولى يا شبكه‏اى است. در اين نوع از ساختار سازمانى هيچ‏گونه كنترل مركزى بر اعضا و يا سلول‏ها وجود ندارد و همه‏ى سلول‏ها به‏صورت مستقل عمل مى‏كنند و هيچ‏وقت گزارشى به ستاد فرماندهى نمى‏دهند. اين نوع از ساختار، «مقاومت بدون رهبرى»[ix] نيز ناميده مى‏شود كه در گروه‏هاى تكفيرى وجود دارد. در واقع چنين ساختارى به همه گروه‏هاى منفرد تشكيل‏دهنده يك سازمان اين اجازه را مى‏دهد كه به‏تنهايى دست به عمل بزنند. مقاومت بدون رهبرى، سيستمى است كه در آن سازمان بر اساس اعضا و سلول‏هايش به فعاليت مى‏پردازد و از هيچ هسته رهبرى و يا كنترلى برخوردار نيست. در واقع مبارزها به خواست خود، به عضويت اين شبكه‏ها در مى‏آيند و آزاد هستند كه به ايجاد سلول در محيط پيرامونى خود بپردازند. در نتيجه، ضربه زدن به اعضا و سازمان‏ها باعث از ميان رفتن شبكه‏ها نمى‏شود؛ به‏عبارت‏ديگر، ساختار گروه‏هاى تكفيرى به نحوى است‏ كه به‏سختى قابل‏شناسايى مى‏باشند. اين گروه‏ها، به دليل جايگزين شدن روابط شخصى به‏جاى روابط مبتنى بر سلسله‏مراتب، به‏جاى اين كه سازمان قلمداد شوند، بيشتر تحت عنوان شبكه توصيف مى‏شوند. گروه‏هاى تكفيرى، به دليل اين كه بيشتر به وسيله يك ايدئولوژى مشترك و نه به‏صورت فيزيكى شكل يافته‏اند، تحت عنوان دولت مجازى نيز ياد مى‏شوند. در واقع دولت مجازى، طرحى فراگير است كه بر شبكه‏اى از سازمان‏ها حاكم بوده و به‏طور ايده‏آل پيوند هايى نامرئى پديد مى‏آورد كه طرح را نگه مى‏دارد. شبكه ترور، رهبرى عمليات ندارد بلكه از واحدهايى تشكيل شده كه به‏سرعت در بخش‏هاى مختلف جهان شكل مى‏گيرند. علاوه بر اين، انعطاف‏پذيرى در ساختار سازمانى، اين امكان را براى واحدهاى دور دست به وجود مى‏آورد كه بدون اطلاع از دستورهاى مركزى كه فاقد وجود فيزيكى است، دست به عمليات تروريستى بزنند و به‏صورت يك دولت مجازى عمل كنند. اين ساختار انعطاف‏پذير اين امكان را فراهم مى‏كند تا عمليات شبكه به لحاظ اقتصادى و اعضا كارآمدتر شود.[x]

به‏طوركلى سه نوع شبكه وجود دارد: اولى شبكه زنجيره‏اى‏[xi] ناميده مى‏شود كه در آن مردم، كالاها و اطلاعات در يك خط ارتباطى حركت مى‏كنند و داراى نقاط اتصال جداگانه‏اى است. اين نوع از شبكه براى سازمان‏هاى قاچاق مناسب است. دومين نوع، شبكه كانونى‏[xii] است كه بيشتر در شركت‏هاى تجارى ديده مى‏شود و در آن همه بازيگران سعى مى‏كنند تا هسته يا بازيگر اصلى شبكه باشند. گروه‏هاى تروريستى قديمى و نيز جنايى از اين نوع شبكه‏ها استفاده مى‏كردند. شبكه سلولى يا پيچيده‏[xiii] سومين نوعِ از انواع ساختارهاى شبكه‏اى است كه در گروه‏هاى نظامى كوچك ديده‏ مى‏شود. جايى كه هر گروهى به گروه ديگر متصل است و ارتباطات و عدم تمركز بالايى در شبكه حاكم است. گروه‏هاى تكفيرى از چنين شبكه‏اى استفاده مى‏كنند[xiv].

مراجعه به نسخه تصويرى‏

 

ما آنچه اهميت دارد اين مطلب است كه امروزه تروريست‏هاى تكفيرى از تهديدى ملى به تهديدى بين‏المللى تبديل‏شده و در اين عصر جهانى‏شدن و فناورى‏هاى پيشرفته، ديگر اقدامات تروريستى آن‏ها محصور در مرزهاى ملى يا منطقه‏اى نمانده است. گرچه ترورهاى تكفيرى توسط گروه‏هايى انجام مى‏شود كه در مناطق حاشيه‏اى و يا نيمه حاشيه‏اى جهان؛ مثل اردن، يمن، افغانستان و عراق قرار دارند، يا از منزويان دولت‏هاى مدرن به شمار مى‏آيند؛ همانند سلفى‏هاى چچنى و آلمانى، ولى اهداف واقع در هسته اصلى و يا اهداف متعلق به آن‏ها را در سراسر جهان مورد هدف قرار مى‏دهند و هرجايى از جهان كه زمينه مستعدى براى انجام فريضه جهاد براى آن‏ها فراهم آورد روانه آن جا مى‏شوند؛ به عبارت ديگر اين نوع از تروريسم، فرا مليتى‏[xv] بوده و مرزهاى ملى را در مى‏نوردد.[xvi] با وجود اين‏كه حمايت‏كننده‏هاى دولتى از گروه‏هاى تكفيرى، مثل عربستان سعودى هنوز هم نقش مهمى در تكفيرى‏هاى جديد ايفا مى‏كنند، اما جهانى‏شدن و در نتيجه، راحتى حركت مردم و پول‏هاى آن‏ها فرصتى در اختيار تكفيرى‏ها قرار داده است تا منابع مالى خود را از طريق راه‏هاى غير قانونى و جنايت‏آميز به دست آورند؛ به‏عنوان‏مثال گروه‏هاى تكفيرى از سازمان‏هاى جاسوسى پول دريافت مى‏كنند و يا از طريق غارت اموال دولت و مردم در كشورهايى مثل سوريه و عراق مشكلات مالى خود را حل مى‏كنند.

به دليل پشتيبانى نشدن از سوى دولت‏ها، اعضاى تكفيرى‏ها بيشتر غير حرفه‏اى (آماتور) هستند و به‏طور كامل از جوامع خود جدا نمى‏شوند. اين افراد بيشتر آموزش‏هاى خود را از طريق راه‏هاى غير رسمى (از جمله اينترنت) به دست‏ مى‏آورند. غير حرفه‏اى بودن اعضاى چنين سازمان‏هايى باعث مى‏شود تا به آموزش و حمايت‏هاى لجستيكى زيادى نياز نداشته باشند[xvii]. علاوه بر اين خود شبكه‏ها حمايت‏هاى لازم را از آن‏ها به عمل مى‏آورند و نيازى به پشتيبانى دولتى ندارند. به دليل غير حرفه‏اى بودن تكفيرى‏ها و فعاليت‏هاى آن‏ها در زندگى روزمره، شناسايى آن‏ها نيز سخت‏تر شده است، چرا كه از يك‏سو تا قبل از دست زدن به اعمال تروريستى، كسى آن‏ها را نمى‏شناسد و از سوى ديگر بعد از عمليات نيز بلافاصله از گروه جدا شده و به فعاليت‏هاى عادى و زندگى روزمره خود مى‏پردازند.

ب. ريشه‏هاى ظهور و بسط سلفى‏هاى تكفيرى‏

1. ندارى و سطح تحصيلات‏

ظهور نسل جديدى از تروريست‏هاى تكفيرى كه چهره رحمانى اسلام را در جهان خدشه‏دار كرده‏اند، برخاسته از عوامل متعددى است كه توجه به آن‏ها اهميت دارد. بدون اين‏كه قصد بررسى همه عوامل موجود در اين‏باره را داشته باشم بيشتر مى‏كوشم از چشم‏انداز توسعه‏يافتگى به بررسى ابعادى از اين رخداد بپردازم. از منظر توسعه‏يافتگى، افراد به دليل ارتقاى سطح سواد و نيز تمكن مالى، آن‏چنان به زندگى فنى گره مى‏خورند كه نه وقت پرداختن به ايدئولوژى‏هاى كاذبى مثل تفكر سلفيه دارند و نه ورود به اين گروه‏ها را عقلانى تفسير مى‏كنند. افراد بدون اين كه به نوع تفكر و عقيده‏

ديگران اهميت بدهند، در كنار آن‏ها زندگى مى‏كنند و تساهل و مداراى سياسى و فكرى را سرلوحه كار خود قرار مى‏دهند. تجارب ميدانى اين‏جانب از كشورهاى تركيه و مالزى كه دو الگوى توسعه‏يافته در جهان اسلام هستند نشان مى‏دهد كه آن‏ها به سبب رشد عقلانى كه بر اثر روند رو به رشدِ شاخص‏هاى توسعه‏يافتگى داشته‏اند، كمتر به چنين افكارى تمايل پيدا كرده‏اند. اهل سنت نيز در كنار علويان و شيعيان در شهرهاى توسعه‏يافته‏اى مثل استانبول زندگى مى‏كنند و هر زمان كه اذان‏هاى يكديگر را مى‏شنوند، در نماز جماعت همديگر شركت كرده و با هم مصافحه مى‏كنند. عكس اين، مشاهدات عينى ديگرى از كشورهاى توسعه‏نيافته‏اى مثل عراق، سوريه و افغانستان، نشان مى‏دهد كه پايين بودن شاخص‏هاى توسعه‏يافتگى، هزينه زندگى سياسى آن‏ها را بالا برده و آن‏ها را در وضعيتى منفى از رشد نگه‏داشته است. حتى اخبار دريافتى از افغانستان و پاكستان نشان مى‏دهد كه گروه‏هاى تكفيرى به محلى براى امرار معاش افراد بى‏كار و تهى‏دست تبديل شده‏اند و البته به تدريج، جذابيت‏هاى مذهبى به انگيزه‏هاى قدرتمندترى در رفتار آن‏ها تبديل‏شده است؛ اما آنچه تحليل و فهم ما را از ارتباط سلفيه با شاخص‏هاى توسعه‏يافتگى پيچيده‏تر مى‏كند آن است كه بدنه اصلى اين گروه‏ها را افراد طبقه متوسط شهرى تشكيل داده كه هم تحصيلات بالا و هم توانايى مالى خوبى دارند. اغلب رهبران گروه‏هاى داعش، جبهه النصره و القاعده اين‏چنين هستند. بخش ديگرى از اعضاى اين گروه‏ها، از كشورهاى توسعه‏يافته مثل فرانسه، آلمان و انگليس روانه معركه سوريه شده و از طبقات مدرن به شمار مى‏آيند. اين كه ندارى و پايين بودن سطح سواد تا چه ميزان در رشد و بسط تكفيرى‏ها نقش داشته است؟ سؤالى است كه پاسخ‏هاى مختلفى به آن داده شده است. با اين همه به نظر مى‏رسد گروه‏هاى جهادى از هر دو گروه تشكيل شده‏اند؛ بدين معنا كه مؤسسين آن‏ها از طبقات متوسط شهرى، با دينى احساسى- عاطفى هستند و توزيع‏كنندگان و هواخواهان آن‏ها از طبقات پايين اجتماعى اند، كه سواد چندانى ندارند.

به همين دليل، برخى از سياست پژوهان در تحليل سؤال مذكور، به عوامل خارجى و محيطى مانند فقر، سطح فكرى و فرهنگى، سطح سواد و آموزش ساختارهاى سياسى و اجتماعى در ظهور گروه‏هاى سلفى توجه كرده‏اند.[xviii] كه البته در ادبيات رايج، فقر به‏عنوان عامل تروريسم بيش از هر عامل ديگرى ظاهر مى‏شود. از اين نگاه، فقر اقتصادى، در سطوح نازل شاخص‏هاى زيستى عامل ايجاد و گسترش گرايش‏هاى سلفى‏گرى قلمداد شده است. مقوله فقر بر اين اساس تعريف مى‏شود كه هر فرد حداقل نيازهاى پايه‏اى را براى معيشت دارد كه تأمين نشدن آن‏ها موجب بروز مشكل مى‏شود؛ به‏عبارت‏ديگر، فقر محروميت عميق از مواهب مادى است كه راه توسعه متعارف فرد را تا آن درجه مانع مى‏شود كه يكپارچگى شخص را به هم مى‏ريزد. فقير بودن از اين ديدگاه به معناى ناتوانى در تأمين نيازهاى بيولوژيكى خود و خانواده از طريق منابع يا فعاليت خويش است.[xix] نظريه‏پردازان اين طيف معتقدند كه سلفى گرى و گسترش آن در خاورميانه رابطه متقابل با فقر مادى دارد و خشونت‏هاى تروريستى از يك‏طرف مى‏تواند باعث افزايش فقر شود و از طرف ديگر فقر موجب رشد تروريسم‏ شود. از اين نگاه، كشورهاى با ميزان بالاى جمعيت فقير، بيشتر در معرض رشد گروه‏هاى سلفى گرى و تروريسم هستند؛ مثل افغانستان و پاكستان. گروه‏هاى تروريستى به بهانه پناهگاه، كشورهاى فقير و ضعيف را قربانى اقدامات خود مى‏كنند. عضو گيرى آن‏ها در چنين كشورهايى مديون نارضايتى‏هاى پرورش‏يافته از فقر است. نقطه مقابل اين دو كشور، كشور تركيه كه رشد اقتصادى هشت درصدى را تجربه مى‏كند و ثروت مردم رو به افزايش است تمايل مردم به گروه‏هاى سلفى‏گرى در اين كشور بسيار كمتر است و هيچ دغدغه مادى نمى‏تواند آن‏ها را به سمت كسب درآمد از طريق نظامى‏گرى سوق دهد.

گرچه فقر و بى‏عدالتى خود به خود به خشونت منتهى نمى‏شود اما در شرايط زمانى و مكانى خاص و تحت تأثير پاره‏اى از عوامل، ممكن است به فروپاشى هنجارهاى حاكم و اصول و قواعدى كه مانع خشونت مى‏گردند منجر شوند و نابسامانى اجتماعى فراهم آورند كه در آن صورت، اعمال خشونت غير قابل پيش‏گيرى است. اميل دوركِيم معتقد است كه نابسامانى اجتماعى در نهايت موجب پيدايش حس رنجيدگى و ملامت آزار دهنده‏اى مى‏شود كه نتيجه آن به دو صورت خودكشى و ديگركشى بروز مى‏كند.[xx] البته اين موضع رئيس پيشين سازمان تجارت جهانى، وزير كنونى خزانه‏دارى انگلستان و بسيارى از محققين مبنى بر رابطه فقر و تروريسم با نقدهاى گسترده‏اى روبرو بوده است. اين كه آيا تروريسم واقعاً در تنگ‏دستى و فقدان تحصيلات ريشه دارد يا نه؟ از نظر عقلى ممكن است بپذيريم احتمالًا درگير شدن افرادى كه عملًا چيزى براى از دست دادن ندارند در فعاليت‏هايى كه به نابودى خودشان منجر مى‏شود از بقيه افراد بيشتر است. اين شعور متعارف را مى‏توان نتيجه مقايسه بى‏واسطه از تحليل‏هاى پيشين از فعاليت‏هاى تروريستى تلقى كرد؛ به‏عنوان‏مثال نظريه اقتصادى و سنتى جنايت‏[xxi] را

.

مى‏توان براى تحليل فعاليت‏هاى تروريستى به‏كار گرفت. هم‏چنين مى‏توان از نظريه اقتصادى خودكشى‏[xxii] براى تحليل عمليات انتحارى بهره برد، يا به وضع اقتصادى فرقه‏هاى مذهبى «برمان»[xxiii] براى تبيين مشاركت در گروه‏هاى تروريستى جدا از ديگران استناد كرد. به‏كارگيرى اين نظريه‏ها به‏منظور تبيين انواع تروريسم ممكن است به‏غلط به ما بفهماند كه اين اشخاص به خاطر فقدان زمينه كافى براى چيره شدن بر بى‏عدالتى‏هاى اجتماعى و اقتصادى با تملايات تروريستى بيشتر به شيوه‏اى خاص گرايش دارند. افرادى با فرصت‏هاى كمتر درون دنياى حقوقى با دنياى بيرونى يا دنياى سكولار، آمادگى بيشترى جهت ارتكاب جنايت و خودكشى يا پيوستن به فرقه‏هاى مذهبى دارند. افرادى با مجال كمتر نيز مستعدّ پيوستن به گروه‏هاى تكفيرى هستند.

بررسى ذهنيت تروريستى را مى‏توان با مرورى انتقادى نسبت به نوشته‏هاى گسترده در خصوص «بيزارى از جنايت»،- پديده‏اى كه بسيارى از عالمان آن را خيلى مرتبط به تروريسم قلمداد كرده‏اند (هام و كرس)-[xxiv] آغاز كرد. به همين قياس گليسر و ايچ (1998)[xxv] بر اساس شواهد مبتنى بر تجربه گفته‏اند كه اعدامِ بدون محاكمه سياه پوستان و رشد واقعى توليد ناخالص ملى در بين سال‏هاى 1938 تا 1982 با يكديگر وابستگى مثبت داشته‏اند. در ضمن با به‏كارگيرى اطلاعات خام گروه‏هاى متنفر از جنايت در ايالات متحده در سال 1997 دريافتند كه احتمال وجود گروه‏هايى هم‏چون كوكلاكس كلن با حداقل ديپلم متوسط در يك محله مشخص به‏طور مثبت با سهم جمعيت آن‏

ناحيه مرتبط بوده است. بالعكس، داده‏هاى جمع‏آورى شده بين سال‏هاى 1987 تا 1995 در شهر نيويورك نشان مى‏دهد كه جنايت‏هاى انجام شده عليه سياهان، يهوديان، آسيايى‏ها و هم‏جنس‏گرايان با نرخ بيكارى شهر ارتباطى نداشته است. از اين‏رو، مى‏توان استدلال كرد كه شواهد پژوهش‏هاى نسبتاً بزرگ‏تر وجود رابطه مستقيم بين فقدان تحصيلات و تروريسم در ايالات متحده را نفى مى‏كند؛ بنابراين نبود هر گونه رابطه معكوس بين تنفر از جنايت و فقر يا فقدان تحصيلات، منحصر به ايالات متحده نيست. تنها كروگر و پيشگه (1997)[xxvi] توانستند با استدلال ثابت كنند كه مقدار خشونت ارتكابى عليه خارجى‏ها در آلمان به تحصيلات و ميانگين دستمزد حاصل از توليد صنعتى آن كشور ربطى ندارد.

به همين قياس، بر اساس مطالعات اداره پژوهش‏هاى فدرال 1999 در رابطه با ويژگى‏هاى جامعه شناختى تروريست‏هاى كشورهاى مختلف اين‏گونه نشان مى‏دهد كه تروريست‏ها عموماً تحصيلاتى بالاتر از حد متوسط دارند. تعداد بسيار كمى از تروريست‏هاى غربى درس نخوانده و بى‏سوادند. اعضاى مسن‏تر و سركردگان غالباً افرادى متخصص هم‏چون دكتر، بانك دار، وكيل، مهندس، روزنامه نگار، استاد دانشگاه و مديران ميانى دولت بوده‏اند. اين حقيقت كه تروريست‏ها محصور به هيچ مرز بندى ملى نيستند از ناحيه راسل و ميلر (1983)[xxvii] هم حمايت مى‏شود. اين دو كوشيدند تا نمايى جامعه شناختى از تروريست‏هاى نوين ترسيم كنند. آن‏ها توانستند اين مهم را بر مبناى كار تأليفى به ضميمه تحليل اجتماعى اقتصادى خصوصيات بيش از 350 تروريست از ميان گروه‏هاى فعال تروريستى در سال‏هاى 1966 تا 1976 از كشورهاى آرژانتين، برزيل، آلمان، ايران، ايرلند، ايتاليا، ژاپن، فلسطين، اسپانيا و تركيه انجام دهند. آن‏ها بر اساس تحليل همه جانبه استدلال مى‏كنند كه تقريباً دو سوم كسانى كه به‏عنوان‏ تروريست شناسايى شده‏اند افرادى با تحصيلات دانشگاهى فارغ‏التحصيل مقطع كارشناسى ارشد و يا دانشجوى مقطع كارشناسى ارشد هستند. هم‏چنين خانم «حسن» در كتابى جالب و كنجكاوانه (2001)[xxviii] اخيراً نشان داده كه در قضيه تروريسم مدل‏هاى سنتى جنايت، خود كشى و دين مورد استفاده قرار نمى‏گيرد. او در مقاله‏اى حاوى مصاحبه‏هايش با حدود 250 تروريست و هم‏دستانشان شامل كسانى كه در عمليات انتحارى ناكام مانده‏اند، نيز خانواده بمب‏گذاران متوفى و كسانى كه بمب گذاران را آموزش داده‏اند و آن‏ها را به مأموريت فرستاده‏اند چنين گزارش داده است:

هيچ‏يك از آن‏ها بى سواد، به شدت فقير، كوته فكر يا افسرده نبوده‏اند. بسيارى از آن‏ها از طبقات ميانى جامعه بوده‏اند و از متواريان كه بگذريم بقيه شغل و حقوق ماهيانه داشته‏اند. دو نفر از آن‏ها نيز فرزند اشخاص ميليونر بوده‏اند.

اخيراً تشكيك در مورد اين گمانه كه فقر و جهل علت اصلى تروريسم مى‏باشد آغاز شده است. ويلگورن در مقاله‏اش در خصوص ويژگى‏هاى تروريست‏هاى هواپيما ربا در حادثه 11 سپتامبر 2001 كه در روزنامه نيويورك تايمز منتشر شده مى‏نويسد:

در ميان آن‏ها افراد بالغ و تحصيل كرده و متخصص بودند كه سال‏ها براى مطالعه و آموزش در ايالات متحده وقت صرف كرده بودند.[xxix]

غير از او، دانيل پايپس نويسنده كتاب «صداى پاى اسلام جنگ طلب» معتقد است تروريست‏هاى سلفى بر خلاف تصور عامه، از اقشار فقير، بى سواد و حاشيه نشين نيستند، بلكه بيشتر جوانانى تحصيل كرده از طبقات متوسط به بالاى اجتماعى مى‏باشند كه محرك آن‏ها نه مشكلات مادى معيشتى بلكه ايدئولوژى اسلام گراى جهادى است.[xxx]

از اين لحاظ اگر جريان تروريستى سلفى گرى به‏عنوان يك شكل افراطى از عمل گرايى سياسى تلقى شود رابطه عميقش با فقر و جهل نبايد تعجب كسى را بر انگيزد.

سال‏ها پيش لرنر در سال 1958 يعنى سالى پيش‏تر از اين‏كه گروه تروريست‏هاى تحصيل كرده در كالج‏هاى غربى به سوريه، عراق و افغانستان سرازير شوند اين پيوند ظاهراً متناقض را در پژوهشى درباره عمل گرايى سياسى در خاورميانه مطرح كرد. سخن اصلى در اين مقاله اين بود: «اين فرض متعارف مبنى بر اين‏كه تروريست‏ها از ميان ندارها هستند فاقد وجاهت منطقى است. تروريست‏ها از ميان زياده خواهان برخاسته‏اند.»

اين مقاله على رغم يافته‏هاى تحقيقات ميدانى فوق و هم‏چنين شواهد رسانه‏اى مبنى بر درصد بالاى تحصيل كرده‏ها و مرفهين در گروه‏هاى سلفى بر آن است كه نمى‏توان به‏صورت تام عامل فقر را ناديده گرفت. كمترين تأثير آن آماده كردن محيطى مستعد براى تكثير ويروس ترور است. اگر چه خود ويروس را اراده‏هاى افزون طلب فرارى به وجود آورده باشند. در هر صورت فقر عامل معدّه است اما موجبه نيست. براى رهايى از اين بحران، مى‏بايست از عوامل بنيادى‏تر سراغ گرفت.

2. تعصب و جمود فكرى‏

به غير از فقر و افت تحصيلات كه زمينه ساز سلفى‏هاى تكفيرى است، عامل مهم در ميان آن‏ها، تعصب‏هاى بى پايه مذهبى است. تعصب به معناى سخت گيرى و از چيزى سخت حمايت كردن است.[xxxi] اين واژه با حميّت مترادف است و انسان متعصب كسى است كه عمل وى در چارچوب موازين عقلى و منطقى نيست. بيشتر برده احساس است تا خرد. تعصب در طرفدارى بى مورد خشم كنترل نشده و تصلّب محض به پاره‏اى ارزش‏هاى تفسير پذير موضوعيت مى‏يابد. در تعصب فقط احساس دخيل نيست. نوعى خود خواهى و «خود برتر بينى» نيز نهفته است. ابن‏خلدون تعصب را پايه قدرت سياسى ذكر كرده است. به زعم وى گروه‏هاى قبيله‏اى كه در ارتباطى احساسى- عاطفى با يكديگرند مى‏توانند به شرط وجود عاملى تهييج كننده و البته تجهيزگر در راستاى اهداف قدرت طلبانه مورد استفاده قرار گيرند. مثال وى اساس حكومت‏هايى است كه در طول تاريخ با اتكا بر اين عنصر غريزى توانستند بر ديگر اقوامى كه ارتباطات احساسى- عاطفى بين آن‏ها كم‏رنگ و ضعيف شده بود غلبه كنند. حميت نيز بر همين منوال واژه‏اى است كه از ادبيات قرآنى گرفته شده است. قرآن كسانى را كه در تعصب بى منطق از موازين عدل الهى فاصله مى‏گيرند به حميت جاهلى تعبير كرده است.[xxxii] وضعيتى كه رسالت قرآن عبور از آن و رسيدن به تعادل است.

به زعم نويسنده مقاله حاضر، تعصب دينى بن‏مايه اصلى سلفى‏هاى تكفيرى است كه در جهت دسترسى به اهداف خود از هيچ‏گونه جنايتى فروگذار نمى‏كنند و اين را نمى‏توان منحصر در اسلام دانست. همه اديان چه مسيحيت، چه يهوديت و چه بودا واجد وجهى از خود حقيقت بينى‏اند كه متشرعين جاهل را آماده هر گونه اقدام عمل گرايانه مى‏كنند، چه انسانى و چه غير انسانى؛ اما آنچه در تحليل تعصب اهميت دارد پايه‏هاى آن يعنى جهل و ديگرى تحريك است كه تكفيرى‏ها را به سمت خشونت‏هاى جديد مى‏كشاند.

مراد از جهل بى‏سوادى نيست. چنانچه گفته شد، تحقيقات گسترده‏اى در رابطه با فقر، بى‏سوادى و خشونت ذكر شد. معيّن شد اين بى‏سوادى و فقدان تحصيلات دانشگاهى نيست كه منجر به خشونت‏هاى تروريستى مى‏گردد. نظر به تحقيقات به عمل آمده بيشتر اعضاى بلند پايه و اعضاى ميانه و بسيارى از اعضاى دون‏پايه گروه‏هاى سلفى داراى تحصيلات دانشگاهى از كالج‏هاى غربى‏اند. لذا نمى‏توان جهل را با بى‏سوادى مترادف دانست. يكى از راه‏گشاترين تحقيقات در اين زمينه اثر فاخر ايزوتسو با عنوان «مفاهيم دينى و اخلاقى در قرآن» است. به زعم وى آنچه باعث تمايز انديشه حيات جاهلى از حيات اسلام است، جهلى است كه در مقابل آن «حلم» قرار مى‏گيرد نه كتابت و سواد.[xxxiii] حلم عبارت است از صبر و متانت و نجنبيدن بى‏منطق احساسى در برابر محرك‏هاى بيرونى. در حلم نوعى اعتدال و حوصله قرار دارد. چنانچه قرآن از حيات جاهلى نقل مى‏كند مردمى تصوير مى‏شوند كه به بهانه‏هاى واهى و كوچك دچار برافروختگى و عصيان مى‏شوند. چه بسا كه چند قبيله به خاطر سرايشِ شعرِ هجو آميز يا كلامِ گزنده يكى از افراد قبايل، به جان هم افتاده‏اند و بدون ذره‏اى عاقبت انديشى خون‏ها بر زمين ريخته‏اند.[xxxiv]

نظر به تحقيقات مستشرقين، در حيات جاهلى پيش از اسلام، همه عناصر يك حيات متمدن وجود داشت. به نظر آن‏ها سه شاخصه كتابت و سواد، ابنيه و آثار مدنى و تجارت كه پايه‏هاى اصلى يك حيات متمدن محسوب مى‏شوند در عربستان قبل از اسلام وجود داشت. اعراب هم داراى خط و كتابت بودند، هم تجار قريش در عرصه تجارت شرق و غرب فعال بودند و هم اين‏كه در عربستانِ قبل از اسلام، ابنيه و آثار مدنى ديده مى‏شد. ولى قرآن اين حيات را با داشتن شاخص‏هاى تمدن، حيات جاهلى مى‏خواند نه حيات متمدن. صفت جهل بر آن اطلاق مى‏كند و لزوم عبور از آن را گوشزد مى‏كند. به نظر مى‏رسد در آن حيات جاهلى، كتابت و سواد بود ولى فهم وجود نداشت، تجارت بود ولى اثرى از تسامح كه محصول تضارب آرا و برخورد تمدن‏ها مى‏باشد، نبود. در آن‏جا مدنيّت بود، شهر بود، اجتماع انسان‏ها وجود داشت ولى فرهنگ تعامل مدنى وجود نداشت. كافى بود شاعرى شعرى بسرايد و ملتى در آتش بسوزند. لذا در اين شرايط فرهنگى است كه حلم كه جامع صفات صبر و عفو و مدارا است وجود ندارد اين جا بيشتر غريزه فرمان مى‏دهد تا عقل حسابگر. به همين دليل قرآن وقتى مى‏خواهد مؤمنين غير حليم را تقبيح كند از صفت حميت و تعصب جاهلى سخن به ميان مى‏آورد.[xxxv]

پايه ديگر تعصب خشن، تحريك از خارج است؛ يعنى در تعصب، جهل، واقعيتى درونى ولى تحريك، عاملى خارجى است. جهل، عنصرى ناخواسته است ولى تحريك، هدفمند و با فاعليتى حسابگر است. تحريك عمدتاً به پروژه‏هاى سياسى با ملاحظه قدرت بر مى‏گردد. حركت‏هاى تروريستى خشن را نمى‏توان جرياناتى خود جوش تلقى نمود. معمولًا يك ذهن دورانديش دست‏هاى سياه پشت پرده را مى‏بيند كه با تحريك و لمس احساسات جاهلان متعصب سعى در پيش‏برد اهداف خود از طريقِ حركت‏هاى تروريستى دارد. مورخينى كه از آزارِ نومسيحيان در امپراتورى روم گزارش داده اند فقط به پايه جهل پاره‏اى انسان‏هاى متعصب توجه نكرده‏اند، بلكه بيشتر نگاه‏ها را متوجه بزرگان كنيسه‏هايى كرده اند كه با ظهور آيين جديد موقعيت خود را در خطر مى‏ديدند. به همين منوال خشونت سياسى كه فِرَق مذهبى عليه يكديگر مرتكب مى‏شدند بيشتر دلايل مادى داشت تا اين‏كه فقط متكى بر احساس باشد. ماكياولى وقتى كه شهريار را نوشت بزرگان كليساى روم را متهم نمود كه با گسترش خشونت و جنگ بين ولايات ايتاليا باعث پاره پاره شدن وفادارى‏هاى ملى شده اند. ماكياولى مطامع مادى آن‏ها را مى‏ديد نه دغدغه حقيقت را. در بسيارى مواضع، اين خود ملاحظات قدرت نيست كه عريان آشكار مى‏شود بلكه نقاب دين مى‏زند و پشت آن پنهان مى‏ماند. در اين ميان چه كسى بهتر از جهال متعصب بى‏خرد است؟ جالب است بدانيم بسيارى از فاتحان بد نام تاريخ با ظاهر موجه و متشرع وارد كارزار قدرت مى‏شدند. تيمور لنگ كه هر از چندگاه با عنوان جهاد و فتح سرزمين‏هاى كفر، جنگ‏هاى خونينى به راه مى‏انداخت، حافظ قرآن بود. گفته‏اند قرآن را از اول به آخر و از آخر به اول از حفظ مى‏خواند. تيمور خيلى متشرع بود ولى از هر شهرى كه خارج مى‏شد كله مناره‏اى از سر مردم بى دفاع به‏جا مى‏گذاشت. امروز نيز تروريست‏هاى تكفيرى همان راهى را مى‏روند كه بد نامان تاريخ پيموده‏اند. سلفى‏گرى از اين حيث صرفاً متكى بر جهل نيست. تقريباً در هر جنايت و ترورى كه اين روزها در خاورميانه اتفاق مى‏افتد دست‏هاى خبيث سوداگران قدرت ديده مى‏شود. دلارهاى نفتى، سرمايه‏هاى ملى و نيروهاى اجتماعى كه بعضى از سرزمين‏هاى عرب به‏جاى اين كه در خدمت مصالح مسلمين به كار بندند صرف كشتار مردان، زنان و كودكانى مى‏كنند كه هر روزه اخبار آن از شهرهاى بغداد و دمشق و بيروت و پيشاور و كابل مخابره مى‏شود. در نتيجه آنچه امروز با نام تروريسم شناخته مى‏شود مولود هم آغوشى دو چيز است: جهل و خباثت. اين خباثت همان «آنارشيست هدف‏مند» آمريكائى‏ها در خاورميانه است كه بهتر مى‏تواند اهداف دول غربى در منطقه خاورميانه را تأمين كند.

نتيجه‏گيرى‏

هم چنان‏كه گفته شد گروه‏هاى تكفيرى راهى در جهان اسلام براى حل مسائل سياسى گشوده‏اند كه در تاريخ تروريسم بى‏سابقه بوده است. آن‏ها با گشودن فصل جديدى از آدم كشى پديده «تروريسم نوين» را رقم زدند كه داراى ماهيت و سازمان‏دهى خاصى است. علل اين پديده را مى‏توان جهل، تعصب و بى سوادى دانست كه به نوعى از مؤلفه‏هاى توسعه‏نيافتگى به شمار مى‏آيند. در واقع، فقدان دموكراسى، موقعيتى را براى پيدايش گروه‏هاى تكفيرى فراهم نموده تا آن‏ها براى رسيدن به اهداف سياسى خويش دست به اسلحه برند و بر بحران عقب ماندگى كشور متبوع خويش بيفزايند. به همين دليل، شايد تنها راه حل چنين پديده‏اى ترويج روح تساهل دينى در يك الگوى توسعه دينى است. تسامح كه به معناى «به آسانى و نرمى با كسى برخورد كردن» است آن گاه كه با تساهل به معناى بخشش، تركيب مى‏شود ملتى رحمانى از مسلمانان فراهم مى‏آورد و امت پيامبر اسلام را دوباره به آيين سمحه و سهله باز مى‏گرداند.

منابع‏

كتاب‏ها:

1. قرآن كريم.

2. نهج‏البلاغه.

3. آشكار، ژيلبر، جدال دو توحش، يازده سپتامبر و ايجاد بى نظمى نوين جهانى، ترجمه حسن مرتضوى، اختران، تهران 1384.

4. ايزوتسو، توشيهيكو، مفاهيم اخلاقى دينى در قرآن مجيد، ترجمه فريدون بدره يى، چاپ دوم: نشر فرزان، تهران 1388.

5. بارتلى، هانرى، پيشرفت و فقر، مفاهيم و ديالكتيك آن‏ها در تمدن‏ها و فرهنگ‏ها، در مارك هنرى، پاولى، فقر، پيشرفت و توسعه، ترجمه مسعود محمدى، دفتر مطالعات سياسى و بين‏المللى، 1374.

6. البوطى، رمضان، سلفيه بدعت يا مذهب، ترجمه حسن صابرى، چاپ اول: آستان قدس رضوى، مشهد 1373.

7. حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعه الى تحصيل مسائل الشريعه، موسسه آل البيت لاحياء التراث، قم 1412 ق.

8. خليل بن احمد، كتاب‏العين، مهدى مخزومى و ابراهيم سامرائى، قم 1409.

9. رابرت گر، تد، چرا انسان‏ها شورش مى‏كنند؟، پژوهشكده مطالعات راهبردى، تهران 1377.

10. راغب اصفهانى، حسين بن محمد، المفردات فى غريب القرآن، محمد سيد كيلانى، تهران 1332.

11. عالم، عبدالرحمن، تاريخ فلسفه سياسى غرب، انتشارات دفتر مطالعات سياسى، 1383 [بى‏جا]

12. عسكرى، حسن بن عبداللّه، معجم‏الفروق اللغوية، قم 1412 ق [بى‏نا].

13. على، جواد، المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، بغداد 1933 م.

14. فضايى، يوسف، مناظرات امام فخر رازى، تهران 1361 [بى‏نا].

15. فقيهى، على‏اصغر، وهابيان، جلد اول، انتشارات صبا، 1352 [بى‏جا].

16. فيروز آبادى، القاموس المحيط، جلد 3، دار الاحياء التراث، [بى‏جا، بى‏تا].

17. ماكياولى، نيكولو، شهريار، ترجمه داريوش آشورى، نشر مركز، تهران 1375.

مقالات:

1. توماس جى، بدى، «تعريف تروريسم بين المللى؛ نگرش علمى»، ترجمه سيد رضا مير طاهر، مجله مطالعات راهبردى، شماره 5 و 6، پاييز و زمستان 1378.

2. چريس، برنارد، «چهار اسلام»، ترجمه على گل محمدى، ماهنامه زمانه، شماره 22، 1382.

3. حنايى كاشانى، محمد سعيد، «تسامح و تساهل»، نامه فرهنگ، شماره 28.

4. درى نورگورانى، حسن، «اقتصاد تروريسم»، فصل نامه علمى پژوهشى آفاق امنيت، سال پنجم، شماره 16، 1391.

5. زين‏العابدين، يوسف، «تروريسم، چالش ژئوپليتيكى نوين در جهان»، فصلنامه سياست خارجى، سال بيست و يكم، شماره 3، پاييز 1386.

6. سليمانى، رضا، «آشفتگى معنايى تروريسم»، علوم سياسى، سال نهم، شماره 36، زمستان 1385.

7. سيف اللهى، سيف الله، «در تبين توسعه و توسعه‏نيافتگى»، فصل‏نامه علوم اجتماعى، شماره 1 و 2، پاييز و زمستان 1370.

8. عبداللهى، احمد، «توسعه‏نيافتگى و توسعه‏يافتگى»، نشريه ادبيات و زبان‏ها، شماره 3، پاييز 1371.

كتاب‏هاى لاتين:

Becker, Gary S.( 8691 ).

Crime and Punishment: An Economic Approach. The Journal of Political Economy 67( 2 ): p. 961- 712. Berman, Eli.) 0002 (.

Sect, Subsidy and Sacrifice: An Economists View of Ultra- Orthodox Jews. Quarterly Journal of Economics 511( 3 ): p. 509- 359. Brinkley, David, Radical Theology as a Destab ilizing aspect of the 12 st Century Strategic Security Continuum, U. S. War College, Carlisle Barracks, Penns ylvania, 6002, p. 7.

Crenshaw Marta,

Political Explan ations, in: The Club de Madrid, Addressing the Causes of Terrorism, Madrid, Scholz Friends, 5002, p. 51. daniel pipes( 3002 ):

militant Islam reach America published by Norton compannt 02. Freedman, Lawrence,

The Third World War, Survival, Vol. 34, No. 4, winter 1002, p. 16- 88. 1. Garrison, Arthur H.,

Terrorism: the Nature of Its History, Criminal Justice Studies, Vol. 61( 1 ), 3002, p 14, and: Shughart, William F., An Analytical History of[xxxvi]

2. Terrorism, 5491- 0002

, Public Choice, Vol. 821, No. 1, spring 6002, p 9. Hamermesh, Daniel S. and Neal M. Soss.( 4791 ).

An Economic Theory of Suicide. The Journal of Political Economy 28( 1 ): p. 38- 89. Hamm, Mark S.) 8991 (.

Terrorism, Hate Crime, and Antigov ernment Violence: A Review of the Research. In The Future of Terrorism: Violence in the New Millennium. London: SAGE: p. 95- 69. Hassan, Nasra.( 1002 )

An Arsenal of Believers. The New Yorker, November 91: p. 63- 14. efferson, Philip, and Frederic L. Pryor. 991 )" On the Geography of Hate." Economics Letters 56( 3 (: p. 983- 593.

Kressel, Neil J.( 6991 ). Mass Hate: The Global Rise of Genocide and Terror, New York: Plenum Press.

3. Krueger, Alan and J

rn- Steffen Pischke.( 7991 )." A Stati stical Analysis of Crime Against Foreigners in Unified Germany." Journal of Human Resources 23) 1 (: p. 28- 902. Lerner, Daniel) 8591 (. The Passing of Tradit ional Society The Free Press.

oxford advanced dictionary( 8991- 9 ).

Ranstorp, Magnus,

Terrorism in the Name of Religion, Journal of Internat ional Affairs, Vol. 05, No. 1, summer 6991, p. 94. Russel. Charles and Bowman Miller.( 3891 ).

Profile of a Terrorist. Reprinted in Persp ectives on Terrorism, Wilmington, Delaware: Scholarly Resources Inc.: p. 54- 06. Tucker, David,

What's New about the New Terrorism and How Dangerous Is It, Terrorism and Political Violence, No. 31, Autumn 1002, p 6.



[i]

. Freedman, Lawrence, The Third World War, Survival, Vol. 34, No. 4, winter 1002, p. 16- 88.

.

[ii] . رك. بدى، توماس جى.،« تعريف تروريسم بين‏المللى؛ نگرش علمى»، ترجمه سيد رضا مير طاهر، مطالعات راهبردى؛ رضا سليمانى،« آشفتگى معنايى تروريسم»، علوم سياسى ..

[iii]

. Garrison, Arthur H., Terrorism. the Nature of Its History, Criminal Justice Studies, Vol. 61) 1(, 3002, p 14, and. Shughart, William F., An Analytical History of Terrorism, 5491- 0002, Public Choice, Vol. 821, No. 1, spring 6002, p 9.

[iv] .Good and Evil .

[v] .Cosmic ..

[vi]

. Tucker, David, What's New about the New Terrorism and How Dangerous Is It?, Terrorism and Political Violence, No. 31, Autumn 1002, p. 6; and. Crenshaw, Marta, Political Explana tions, in. The Club de Madrid, Addressing the Causes of Terrorism, Madrid, Scholz Friends, 5002, p. 51. Brinkley, David, Radical Theology as a Destabil izing aspect of the 12 st Century Strategic Security Continuum, U. S. War College, Carlisle Barracks, Pennsy lvania, 6002, p. 7, available at: www. dtic. mil/ cgibin/ GetTRDoc? AD/ ADA 005844 Location/ U 2 doc/ GetTRDoc. pdf. Ranstorp, Magnus, Terrorism in the Name of Religion, Journal of Inter national Affairs, Vol. 05, No. 1, summer 6991, p. 24.

.

[vii]

. Ranstorp, Magnus, Terrorism in the Name of Religion, Journal of Intern ational Affairs, Vol. 05, No. 1, summer 6991, p. 94.

[viii] .Pyramid .

[ix] .Leaderless Resistance ..

[x]

. Lesser, Ian O., Countering The New Terrorism. Implica tions for Strategy, in. Countering the New Terrorism, eds. Ian O. Lesser et al, Santa Monica, Calif. RAND, 9991, p. 68; and see. Beam, Louis, Leaderless Resistance, The Sediti onist, Issue 21, February 2991, also available at. www. louisbeam. com/ leaderless. html.

[xi] .Chain network .

[xii] .Hub network .

[xiii] .All -channel network ..

[xiv]

. Arquilla, John Ranfeldt, David Zanini, Michele, Networks, Net wars, and Inform ation- Age Terrorism, in. Countering the New Terrorism, eds. Ian O. Lesser et al, Santa Monica, Calif. RAND, 9991, pp. 94- 05.

[xv] .Transn ational .

[xvi] . يوسف زين‏العابدين،« تروريسم، چالش ژئوپليتيكى نوين در جهان»، فصلنامه سياست خارجى ..

[xvii]

. Hoffman, Terrorism Trends and Prospects, op. cit, p. 02- 62.

.

[xviii] . بر خلاف اين رويكرد، شرق شناسان جديد معتقدند كه سلفى گرى بيش از هر عاملى متأثر از ويژگى‏هاى ذاتى اسلام است نه نتيجه دگرگونى‏هاى سياسى و اقتصادى. سلفى‏گرى از اين نگاه پيامد ويژگى‏هاى اسلام و تطبيق ناپذيرى آن با مدرنيسم و در نتيجه غرب گرايى است. در اين تلقى اسلام غير قابل تغيير است و با اين افكار و پديده‏هاى جديد تعارض ذاتى دارد و براى تعارض و ستيز با اين پديده‏هاى جديد جنبش‏هاى اسلام‏گرايى و بنيادگرايى شكل گرفته است و تا اندازه‏اى نيز مورد حمايت مسلمانان قرار گرفته است. از اين رو، جنبش‏هاى سلفى گرايانه پيش از آن كه صرفاً يك واقعيت واكنشى و انفعالى باشند پديده‏اى است فعال كه از متن دين و ارزش‏هاى دينى ريشه مى‏گيرد. اين جنبش‏ها در راستاى اهداف جهان گيرانه اسلامى مى‏باشند. بنياد گرايى اسلامى در حقيقت تأييد و اثبات نظريه برخورد تمدن‏ها است. نگاه ذات گرايانه به پديده سلفيسم را مى‏توان در دو شاخه جاى داد. يكى جريان وفادار به نص كه در فقه و شريعت اسلامى ريشه دارد مانند جريان وهابيت در عربستان و شاخه ديگر همان جريان راديكالى است كه ريشه در وهابيت دارد ولى كمتر به نص قرآن وفا دار است و عمدتاً يا به دليل عدم آگاهى از دكترين سنتى اسلام در خود آزادى‏هاى قابل ملاحظه‏اى احساس مى‏كند. سازمان القاعده، طالبان در افغانستان و پاكستان و گروه‏هاى نو پديدى مثل داعش و جبهه النصره در ذيل آن قرار مى‏گيرند.

[xix] . هانرى بارتلى، پيشرفت و فقر، مفاهيم و ديالكتيك آن‏ها در تمدن‏ها و فرهنگ‏ها، در مارك هنر و پاولى،« فقر، پيشرفت و توسعه» ..

[xx] . به نقل از ژيلبر آشكار، جدال دو توحش، يازده سپتامبر و ايجاد بى نظمى نوين جهانى، ترجمه حسن مرتضوى.

[xxi]

. Becker, Gary S.) 8691(. Crime and Punishment. An Economic Approach. The Journal of Political Economy 67) 2(. p. 961- 712.

.

[xxii]

. Hamermesh, Daniel S. and Neal M. Soss.) 4791(. An Economic Theory of Suicide. The Journal of Political Economy 28) 1(. p. 38- 89.

[xxiii]

. Berman, Eli.) 0002(. Sect, Subsidy and Sacrifice. An Economists View of Ultra- Orthodox Jews. Quarterly Journal of Economics 511) 3(. p. 509- 359.

[xxiv]

. Hamm, Mark S.) 8991(. Terrorism, Hate Crime, and Antig overnment Violence. A Review of the Research. In The Future of Terrorism. Violence in the New Millennium. London. SAGE. pp. 95- 69.

[xxv]

. Kressel, Neil J.) 6991(. Mass Hate. The Global Rise of Genocide and Terror, New York: Plenum Press

.

[xxvi] .Krueger ,Alan and J

rn- Steffen Pischke.) 7991(." A Statist ical Analysis of Crime Against Foreigners in Unified Germany." Journal of Human Resources 23) 1(. p. 1. 902- 28

[xxvii]

. Russell, Charles and Bowman Miller.) 3891(. Profile of a Terrorist. Reprinted in Persp ectives on Terrorism, Wilmington, Delaware. Scholarly Resources Inc -- p. 54- 06.

.

[xxviii]

. Hassan, Nasra.) 1002(. An Arsenal of Believers. The New Yorker, November 91. p. 63- 14

[xxix]

. Wilgoren, J.) 1002(. The Hijackers. A Terrorist profile emerges that confounds the Experts. New York Times

[xxx]

. daniel pipes) 3002(: militant Islam reach America published by Norton compannt.

.

[xxxi] . فرهنگ معين، ذيل واژه تعصب ..

[xxxii] . فتح، آيه 26.

[xxxiii] . توشيهيكو ايزوتسو، مفاهيم اخلاقى دينى در قرآن مجيد، ترجمه فريدون بدره اى، ص 25 ..

[xxxiv] . محمد سعيد حنايى كاشانى،« تسامح و تساهل»، نامه فرهنگ؛ حسن بن عبدالله عسكرى، معجم‏الفروق اللغوية، الحاوى لكتاب ابى‏هلال العسكرى و جزءآ من كتاب السيد نورالدين الجزائرى.

[xxxv] . فتح، آيه 26 ..

[xxxvi] كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام _نخستين: 1393: قم)، مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، 10جلد، دار الإعلام لمدرسة اهل البيت (عليهم السلام) - قم - ايران، چاپ: 1، 1393 ه.ش.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

آسيب‏ شناسى جريان‏هاى تكفيرى و ...، از منظر مقام معظم رهبرى

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش