مقالات > بن بست خلافت با اندیشه داعش

بن بست خلافت با اندیشه داعش

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۳۰ تعداد بازدید: 165

 داعش و اندیشه نوعثمانی، دومدعی احیاء خلافت اسلامی با انگیزه‌هایی متفاوت و تعلقاتی مبهم مرکزتوجه جهانیان شده‌اند.



محمد هادی فر
 داعش -بعنوان یکی از آخرین نسخه‌های سلفیت نوین- و اندیشه نوعثمانی، دومدعی احیاء خلافت اسلامی با انگیزه‌هایی متفاوت و تعلقاتی مبهم مرکزتوجه جهانیان شده‌اند درحالیکه دررفتارهای آنان کمترشباهتهایی به سلف دیده می شود.

مقدمه

"خلافت "و"خلیفه" دارای ریشه های عمیقی در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام میباشد.این اندیشه در دوره های مختلف تاریخی کاربردهای متفاوتی داشته که با آخرین نقش خود در نود سال پیش(1924م)با الغای حکومت خلافتی توسط مجلس ملی ترکیه وداع کرد.موضوع خلافت همواره در اندیشه دینی جهان اهل سنت از ابتدا تاکنون با فراز و فرودهایی همراه بوده است. یکی از آخرین تلاشهای دست یابی به خلافت در منطقه شامات (عراق و سوریه) در نیمه سال 2014میلادی بود. زمانی که مناطقی از عراق و سوریه توسط نیروهایی که خود را دولت اسلامی عراق و شام می‌نامیدند اشغال گردید.انگیزه پرداختن به موضوع خلافت و کاربردهای تاریخی این اندیشه و نقش آن در شکل گیری جریانات فرق و مذاهب اسلامی وخصوصا اندیشه های سلفیت نوین و احیاء این اندیشه توسط گروه افراطی داعش میباشد. رفتارهای دین گریزانه ای که این گروه افراطی در این مقطع زمان مرتکب شدند بدترین چهره از اندیشه دینی را به جهانیان ارائه داد که نه تنها غیرمسلمانان بلکه مذاهب  و فرق مسلمان را به واکنش وادار نمود این رفتارها و اقدامات تکفیری بدترین ضربه را در طول تاریخ به اندیشه خلافت وارد نمود بطوریکه در عصر علم  و عقلانیت اندیشه خلافت را به بن بست منتهی خواهند نمود.مقاله حاضر مروری کوتاه بر مراحل تاریخی این اندیشه و ریشه های تعلقی این گروه افراطی نو ظهورمیباشد.

تاریخچه خلافت

"خلیفه" یا جانشین جزء اولین مسائل بین مسلمین بود که منشأ اصلی پیدایش فرق و مذاهب اسلامی گردید. به طبع  "خلافت" به حکومتی موروثی اطلاق میگردید که عموماً خود را وصی و وارث پیامبر گرامی اسلام(ص) می‌دانستند.پس از تاریخ پر فراز ونشیب نیم قرن اول تاریخ اسلام، امویان اولین بنیان‌گذاران سلسله خلافتی بودند که ازسال 41هجری تا 132 با 14خلیفه با استفاده از عنصر وصیت حکومت خلافتی را ادامه دادند. پس ازخلافت  امویان ، عباسیان با تمسک به انتصاب به عباس ابن عبدالمطلب عموی پیامبر(ص) با بیش از چهار قرن حکومت، بخش زیادی از تاریخ سیاسی اسلام را به خود اختصاص دادند. در اواخر قرن پنجم هجری قوای خلافت عباسیان روبه تحلیل رفت و اعراب همزمان با حمله مغولان برای همیشه با خلافت خداحافظی کردند.پس از انتقال مرکز خلافت از شام به بغداد ساکنین سرزمین آناتولی به دربار خلافت رسوخ کرده و به‌تدریج عمده شغلهای دیوانی دستگاه خلافتی را در اختیار گرفته وازاوایل دوره خلافت با سازوکارهای خلافتی آشنایی یافتند.بنابراین با شروع ضعف در بدنه خلافت عباسیان بفکرجایگزینی برای خلافت و انتقال آن به سرزمین قسطنطنیه در اندیشه ترکها شکل گرفت.با این ذهنیت عثمان پسر ارطغرل از گماردگان و وابستگان دولت سلجوقی بنیان حکومت خلافتی را در سرزمین آسیای صغیر پایه گذاری کرد که بعدها آن را به پاس احترام عثمان ابن ارطغرل بنام خلافت عثمانی نام نهادند(وجه تسمیه خلافت عثمانی بدین سبب بوده وارتباطی با عثمان ابن عفان از خلفای راشدین ندارد) این سلسله با 132خلیفه و حکمران از 1299الی 1922به مدت شش قرن ردای خلافت را بر تن داشتند.هرچند رقابت متقابل بین خلافت حنفی مذهبان عثمانی درمنطقه آسیای صغیروخلافت شیعه مذهبان فاطمی در نواحی شمال افریقا همواره وجود داشت اما خلافت عثمانی به علت فتوحات سلاطین آن به یکی ازامپراطوریهای قرون وسطی تبدیل شده بود و صیانت از کیان دین مبین اسلام را از افتخارات خود میدانست. خلافت عثمانی باقدمت پنج قرن فرمانروایی بر سرزمینی که به وسعت بیش از 6/5 میلیون مترمربع از مناطق مرکزی آسیا وسواحل مدیترانه وشمال افریقا تانواحی مرکزی اروپا را در برمی‌گرفت و به امپراطوری تبدیل شده بود.

انتخاب خلیفه در جهان اهل سنت به چند طریق زیر موضوعیت پیدا میکرد. یا با انتخاب مستقیم مردم ویا توسط توصیه خلیفه قبلی و یا بعضا از طریق غلبه بر اوضاع جامعه و یا با انتخاب توسط شورای حل وعقدبنیابت از طرف مردم ،خلافت جاری میگردید.عرب بودن و قریشی بودن برای جانشینی پیامبر(ص)ازعمده شرایطی بود که منشأ بسیاری از اختلاف سلایق در صدر اسلام گردید که در قاموس فرق و مذاهب تجلی یافت .خلافت عثمانی از طریق غلبه بر اوضاع به قدرت رسید واژه‌مان ابتدا به دلایل غیر قریشی و غیر عرب بودن با چالش جدی مواجه بود که نحوه انتخاب هم مزید بر علت گردید . تنها مستمسکی که برای خروج از بحران مشروعیت خلافت عثمانی قید شده سند ضعیفی است که یکی از سلاطین عثمانی بنام سلطان محمد دوم مبنی بر اذن شفاهی اخذ خلافت از اخرین خلیفه عباسی در مصر بنام متوکل به سلاطین عثمانی منتقل گردیده است که اعتبار سندیت آن در تاریخ همچنان در ابهام میباشد. عثمانیها بیشتردرقالب یک نظام سیاسی نظامی در تاریخ ظاهر شده اند و تا انتهای عمر خلافت خود توجیهی مستند بر مشروعیت خود نتوانستند ارائه دهند با این وصف از همان ابتدای خلافت مقاومت‌هایی  دال بر اختلاف نظربرمشروعیت آن در محافل اندیشه سیاسی جامعه اسلامی وجود داشت و شاید تنها نقطه قوتی که به کمک این خلافت رسید، اشتراک لفظی بین عثمان ابن ارطغرل بنیان گذار این خلافت با عثمان ابن عفان ازخلفای راشدین دانست که میتوانست همپوشانی خاصی داشته و مزید جلب آراء عصر خود باشد.

فروپاشی خلافت عثمانی

 مدتها قبل از جنگ جهانی اول زنگ پایان (بقول غربیها) امپراطوری مریض عثمانی نواخته شده بود و در اثنای این جنگ ویرانگر توسط دو متفق بزرگ جنگ یعنی بریتانیا و فرانسه، عبدالحمید دوم بعنوان آخرین سلطان عثمانی را در زندان افکنده بودند. دول متفق به بهانه های متعدد از جمله کشتار ارامنه درسالهای 1915 توسط دولت ترکیه با انعقادقراردادهای متوالی چندین دولت جدید از پیکره این امپراطوری خسته به وجود آوردند. ازجمله پیمان استعماری سایکس ـ پیکو (دوکارشناس خاورمیانه در دستگاه دیپلماسی بریتانیا وفرانسه) ازباقیمانده های سرزمین عثمانی نقشه منطقه خاورمیانه جدید راطراحی نمودند. یکی دیگر از اهداف استعماری آنان استقلال بخشیدن به جزایر ممالک استعماری با محوریت و انگیزه های زبانی و نژادی و مذهبی بود. ازدیگر این قراردادها، پیمانی بود که در سال 1897 بین دولت روبه ضعف عثمانی وغربیها با محوریت یهود در شهر بال سویس بسته شد که پس ازپنج دهه از این اقدامات هدفمند آنان زمینه بوجود آمدن اسرائیل در سال 1948 در منطقه خاورمیانه فراهم کردند. همانقدر که اعراب در ابتدای شکل‌گیری این امپراتوری خلافتی عثمانیها مقاومت نشان میدادند بهمان اندازه در فروپاشی آن کم واکنش بودند اگر نداهایی هم در این زمینه دیده میشود بیشتر در ضرورت حفظ نظام خلافتی و استمرار و بازگشت آن به جامعه اعراب بود ولی از تعصب در بقاء خلافت درانحصارعثمانیان کمتر واکنشی دیده شده است.

عصرجنبشهای سلفی

با فروپاشی امپراطوری عثمانی بعنوان آخرین پایگاه خلافت اسلامی در عصر حاضر به تعبیری میتوان گفت به پایان نگاه سنتی به اندیشه سیاسی اسلامی نیز نزدیک شدیم چونکه این فروپاشی بیشترین جریانات نوگرایی واصلاحات دینی را درجهان اسلام بدنبال داشت در این عصری تحولات علمی وظهور قدرتهای نوین جهانی شکل گرفته بود قدرت سلاطین عثمانی بعنوان نمایندگان خلافت اسلامی بر اثر رکود فکری وضعف دستگاه خلافتی روبه افول نهاده بود شکل گیری اندیشه های فلسفی جدید وتحولات علمی وصنعتی در غرب وظهوردیدگاههای سوسیالیزم واشتراکی در اندیشه شرقی موجی از تحولات اجتماعی را بدنبال داشت. جامعه اهل تسنن که با سقوط خلافت عثمانی دچارخلاء رهبری گردیده بود درمواجهه با تجدد ونوگرایی چاره ای جز ارائه الگویی برای مدیریت جامعه نداشت براین اساس اندیشمندان دینی اهل تسنن علل عقب ماندگی مسلمانان وناکامیهای آنان در عصر حاضر را دور بودن از افکار واندیشه های سلف دانسته ورهایی از این وضعیت رابازگشت به عقاید قرون اولیه میدانست. ورود تفکر بازگشت به اندیشه سلف منشاء تحولاتی دراندیشه سیاسی اسلام گردید. سیدجمال الدین اسدآبادی در زمره این نواندیشان ومتفکران دینی است که در سفرهای متعدد خود به کشورهای مصر وترکیه وایران وافغانستان وحتی دول اروپایی به ترویج اندیشه های بیداری خود پرداخت که بعنوان یکی از اولین وموثرترین بنیانگذاران اندیشه بازگشت به سلف محسوب میگردد اوتلاشهای زیادی برای استمرار خلافت عثمانی نمود تاجایی که حتی حکومت شیعی وقت ایران را دعوت به پشتیبانی از خلافت سلطان عبدالحمید عثمانی نمود هرچند که بدلایلی بعدها مغضوب همین سلطان گردید وبمرگ مشکوکی در استانبول درسال 1275 ازدنیا رفت. سیدجمال در این دوران شاگردانی را تربیت کرد که شاخص ترین آنها محمد عبده بود که با انتشار مجله عروه الوثقی به اتحاد جامعه مسلمانان همت گماردند وی از نواندیشان اصلاح گرای سلفیت محسوب میشوند که با اندیشه های استاد خود تفاوتهای ماهوی داشت. سید محمدرشیدرضا شاگرد برجسته محمد عبده بود که اولین اندیشه های سلفی سیاسی را پایه گذاری نمود وبا انتشار مجله المنار افکار سلفی خود را وارد جهان اسلام نمود.

 الغای امپراطوری عثمانی در سال 1924 به تصویب مجلس ملی ترکیه رسید ودر سال 1926 اولین تشکل اندیشه سیاسی دینی سازمان یافته بنام اخوان المسلمین به ریاست حسن البناء وعده ای از همفکرانش پایه گذاری گردید. در سال 1928 رسما سازمان اخوان المسلمین وارد چرخه سیاسی مصر گردیدو درسال 1930 اولین شعبات اخوان درکشورهای سوریه واردن ایجاد گردید وبدین سان تشکل اخوان المسلمین با گسترش منطقه ای خود را به مرکز خلافت فروپاشیده عثمانی (استانبول یا اسلام بول به معنی مرکز اسلام) نزدیک کرد. علی رغم تلاشهای سید جمال الدین بعنوان معمار تجدید بنای این اندیشه بعلت آفتها وموانع اجرایی توفیقات چندانی نداشت ولی رشید رضا (متوفا 1935) بعنوان خلف ایشان تاثیرات چشمگیری را در اندیشه سیاسی اسلام بجای گذاشت. او امکان دولتهای مستقل با انگیزه های انسجام دینی برای احیاء اندیشه سیاسی اسلام را میسر میدانست. ولی مابقی اندیشمندان نوظهوربه احیاء خلافت اسلامی معتقد بودند وعمدتا خلافت عثمانی را جزء آمال خود میدانستند. ترورحسن البناء بعنوان نماد سلفیت فکری مدنی در سال 1949 اندیشه اخوان سلفی را وارد مرحله جدیدی کرد سید قطب (1906 ـ 1966) با الهام از اندیشه های خلافت اسلامی رشید رضا واسلام حداکثری حسن البناء وعقیده دارالاسلام ودارالحرب وحاکمیت الله وطاغوت ابوالاعلاء مودودی وتکفیر اهل قبله محمد ابن عبدالوهاب در کتابی بنام «معالم فی اطریق» (نشانه هایی در راه) بعنوان منشور سلفیت نوین که سند اعدام سید قطب تلقی میگردد، تاثیر گذارترین جریان فکری در اندیشه سیاسی اسلام معاصر محسوب میشود. جنبش اخوان المسلمین مصر بعنوان جریان اندیشه سلفیت سیاسی در آرزوی رسیدن به حاکمیت تلاشهای زیادی کرد ودر این راه تلفات زیادی را متحمل شد که بدلایل فقدان بصیرت کافی نتوانست در پروسه دولت ـ ملت سازی توفیقاتی داشته باشد. بدنبال فروپاشی دولتهای مستبد منطقه درسال 2012 اخوان المسلمین بعنوان نماد اسلام سیاسی در جهان اهل تسنن تنها یکسال مدیریت ضعیف کشور مصررا در اختیار خود گرفت که متاسفانه براثر فقدان تدبیر ودوراندیشی ودکترین حکومت داری خیلی زود مغلوب وارثان ناسیونالیستهای نظامی گردیدند ویکبار دیگر درتاریخ اخوان المسلمین شاهد پدیده نقطه سرخط» میباشیم.

 از شاخصه های اصلی جریانات نوپدید سلفی اتفاق نظر برضرورت اتحاد کشورهای اسلامی تحت نام خلافت میباشد حجم زیادی ازتالیفات ومکتوبات اندیشمندان سلفی در آن دوران به علل انحلال خلافت عثمانی و انحطاط مسلمانان صورت گرفت. هرچند همواره در طول تاریخ اسلام جنبشهای دینی در جهان اهل تسنن تحت نام احیاء خلافت اسلامی بوده ایم بطوری که کمترجایی در سراسر تاریخ اسلام سراغ داریم که شاهد این تلاشها نباشیم.

تحولات ترکیه پس ازفروپاشی خلافت عثمانی

دولت جدید ترکیه درسال 1923 درسرزمین عثمانی براساس عرفی سازی ونظام لائیکی ونهایت جدایی نظام سیاسی از خلافت عثمانی تشکیل گردید. در سال 1928 رهبراصلاحگرا ونواندیش ترکیه جدید با ابلاغ خط نوشتاری لاتین با آخرین میراث امپراطور خلافتی خداحافظی کرد خطی که ارتباط فرهنگی گذشته وحال ترکیه را به چالش میکشید. تغییر پوسته ظاهری خط یکی از مظاهرتعلق تغییر در روح فرهنگی ترکیه از شرق مداری به غرب گرایی میباشد کما اینکه اخیرا تغییر خط از نوشتاری لاتین به خط عثمانی در دستور کار دولت جدید ترکیه قرارگرفته که نوعی رویکرد سلفیت تاریخ فرهنگی محسوب میشود. علیرغم زوال امپراطوری خلافتی همچنان جریاناتی درجهان اسلام درآرزوی بازگشت به عظمت گذشته بودند این انگیزه سبب گردیده بود که اقتدار خلافتی به یکی از آرمانهای عمده اندیشه های سلفی در عصرحاضر تبدیل گردد. پس از فروپاشی نظام خلافتی تفکر احیاء ویا تجدید بنای آن در اندیشه متفکران اسلامی در حوزه اهل سنت بعنوان یک موضوع روز قرارگرفت بعضی از همین نواندیشان از فروپاشی خلافت عثمانی چندان ناخرسند نبودند با این ذهنیت که قبله گاه سیستم خلافت را سرزمین حجاز میدانستند. دقیقا زمانی که رویکرد جدید ترکیه با تغییر خط واستقرارحکومت غیر دینی آخرین میخها را در سال 1928 به تابوت خلافت میکوبید درهمان سال تولد اندیشه دینی سیاسی با گرایش احیاء خلافت دربلاد عربی توسط حسن البناء در شهر اسماعیلیه مصرجشن گرفته شد.

وضعیت اندیشه دینی ترکیه در هشتاد سال حکومت ناسیونالیستهای ترک

جریانات دینی در کشور ترکیه بعنوان خاستگاه آخرین نظام خلافت اسلامی در مدت هشتاد سال پس از فروپاشی همواره در سودای بازگشت به عظمت گذشته بودند دولتهای لائیک ترکیه در این چند دهه حاکمیت بدون توجه به مطالبات این جریانات، با هدف تجدد نگری همه افتخارات ملی خود را قربانی رسیدن به آستان اقتصادی اتحادیه اروپا نمودند. از طرف دیگرپذیرش ترکیه بعنوان میراث قرون وسطایی امپراطوری عثمانی برای اروپای جدید چندان خوشایند نبود. شاید اروپائیان خاطرات لشکرکشیهای سلاطین عثمانی به قلب اروپا را درقرون وسطی که به تحقیر آنان انجامیده بود را از یاد نبرده بودند. بهمین خاطر چندان اقبالی برای پیوستن ترکیه به این اتحادیه نشان داده نشد. درطول هشت دهه از تاریخ سیاسی ترکیه چندین جریان دینی بوجود آمدند که عمده ترین آنها شخصیت برجسته علامه ملاسعید نورسی مشهور به بدیع الزمان از کردهای اهالی بدلیس ترکیه (1878 ـ 1960) میباشد که میتوان گفت حلقه وصل بین نسل قدیم اندیشمندان مسلمان ترکیه با نسل جدید میباشد. دو شخصیت برجسته که تقریبا بصورت موازی در دهه هفتاد منشاء اثرتحولات فکری قرار گرفتند نجم الدین اربکان (1926 ـ 2011) بعنوان نماد اندیشه سیاسی دینی وفتح الله گولن (متولد 1941 ساکن امریکا) بعنوان چهرهای اجتماعی دینی بودند که دراوج اقتدار دولت لائیک ترکیه تشکل دینی ـ سیاسی را راه اندازی کرد ند. اولین جایگاه سیاسی اجتماعی در قالب حزب رفاه وفضیلت توسط شاگردان مکتب اربکان وگولن در سال 2002 توسط روشنفکران جوان با شعار اصلاح ساختار اقتصادی وتوسعه سیاسی پابه عرصه سیاسی اجتماعی ترکیه گذاشت. جریان سیاسی جدید که با گرایشات دینی همراه بود با تدوین راهبردهای داخلی وخارجی سعی در احیای اقتدار روبه زوال ترکیه نمودند. جامعه ترکیه در این چند دهه خصوصا چند سال اخیر در راه رسیدن به جامعه اروپا ازهیچ تنزلی فروگذار نکرد ودر سودای توسعه تا حد تحقیر به پیش رفت ولی هربار اروپا به بهانه ای این وصال را به تعویق می انداخت. احمد داوود اوغلو (متولد 1959) از رهبران تحولات اخیر ترکیه با ارائه رساله دکترای خود بنام » عمق استراتژی ترکیه»، تجدیدبنای ترکیه نوین با تئوری جریان نوعثمانی وبا هدف تلویحی احیاء امپراطوری عثمانی را پایه گذاری نمود. ملت ترکیه خصوصا ناسیونالیستهای این کشورکه سالها از کم توجهی جامعه اروپا نسبت به خود احساس حقارت کرده وغرور ملی آنان خدشه دار شده بود علیرغم انتقاداتی که به حاکمیت جدید این کشور داشتند اما با سیاستهای خارجی آن نسبتا همراهی کردند هرچند که دولت اسلامگرای ترکیه با اجرای طرح گشایشاقدام به رسیدگی به مطالبات سیاسی واجتماعی اقوام ومذاهب وجریانات فکری داخل کشور نمود ولی بیشتر با اجرای اصلاحات اساسی در سیاستهای خارجی سعی در مدیریت سیاستهای داخل کشور نمود. عملکرد سیاستهای دولت عدالت وتوسعه (ا. ک پ) قابل تامل میباشد ولیکن تئوری اندیشه نوعثمانی که تاثیرات عمیقی در منطقه خاورمیانه داشته است از بسیاری جهات قابل بررسی است.

گرایشات خلافت گری یا نوعثمانی

 گفتمان دولت اسلامگرای ترکیه با گرایش به جریان فکری اخوان المسلمین درچندسال اخیر، با تاصی ازمشرب سلفیتوبا نگاه آرمانگرایانه واندیشه آکاد میکی وارد فضای سیاست منطقه ای گردید. دولت نوظهور ترکیه در ابتدای فعالیت خود با نزدیک شدن به جنبشهای بیداری منطقه و با طرح عجولانه تئوری نوعثمانی فضای سیاسی منطقه را تحت شعاع قرار داد. قبل ازشروع این جنبش ها دولت ترکیه با دول منطقه ای تعامل نسبی داشت ولی با شروع جنبشها بلافاصله با پشتیبانی از بعضی از جریانات گزینشی و با استفاده ازدو هویت عضویت ناتو و هم راستایی با اندیشه های سلفی کشورهای منطقه ای به این جنبشها نزدیک شد. جنجالیترین تئوری تحریک آمیزدر این مقطع توسط احمد داوود اوغلو مطرح شد که محافل سیاسی داخل وخارج را تحت تاثیر قرار داد وی درواکنش به چشم انداز تحولات جنبشهای منطقه ایاعلام داشت  هشتاد سال تاریخ گذشته ترکیه مانند پرانتزی بود که باز شد حال وقت آن رسیده که این پرانتز بسته شود». درزمانی این موضوع مطرح گردید که جریانات افراطی با شعاراحیاء خلافت اسلامی که مورد علاقه نوعثمانیهای ترکیه بود، بخشهایی از سرزمینهای سوریه وترکیه را به تصرف خود درآورده بودند متعاقب این رویداد شائبه پشتیبانی ترکیه از جریانات افراطی در منطقه قوت گرفت و از تلفیق اندیشه فعال سلفیت درصحنه مبارزه با اندیشه پشتیبانی دولتی منطقه ای موجب تقویت رفتارهای خشونت آمیز گردید.

دکترین امکان همزیستی گفتمانهای سکولاریستی وملی گرایی در اندیشه نوعثمانی گرایی ترکهابا الهام ازالگوی اخوانی منعطف (اسلام فرهنگی)، ترکیه را وارد عرصه رقابتهای دیپلماسی جدید منطقه ای نمود. تحولات سوریه درهمسایگی ترکیه یکی از آزمونهای مهم دکترین سیاست نو عثمانی ترکیه بود که موجب شعله ورشدن خشونتهای فرقه ای گردید. اگرمدیران سیاست خارجی ترکیه شرایط فعلی سوریه را پیش بینی میکردند شاید هرگز به این عرصه وارد نمیشدندتصور دولت مردان ترکیه این بود که سوریه نیز مانند دیگر نظامهای منطقه ای سقوط کرده وگروههای مخالف را سامان دهی کرده وبه یکی از آرزوهایش که رسیدن به سرزمین شامات میباشد خواهند رسید بزعم دولتمردان ترکیه قدرت نرم نوعثمانی توان بازگشت به بخشهایی از سرزمینهایامپراطور خلافتی عثمانی را دارد. مقاومت سوریه وخشونتهای بی بدیل گروههای مدافع خلافت اسلامی (داعش) سیاست خارجی ترکیه را در سوریه وعراق عقیم جلوه داد. با این وصف استفاده ابزاری از داعش تبدیل به یک بن بست در سیاست خارجی ترکیه وبالطبع چالشی بزرگ در پیش روی دکترین نوعثمانی گری گردیده است. اصرار بر تغییر درساختاردولت سوریه با پشتیبانی از گروههای مخالف این دولت ازجمله جبهه النصره و داعش و ارائه سرویسهای لجستیکی وخدمات درمانی به مصدومین مخالف دولت سوریه، ترکیه را رسما درپشت ناآرامیهای سوریه قرارداد. میزبانی نشستهای مخالفین سوری درخاک ترکیه وتلاش در راستای ساماندهی و آرایش مخالفین این کشور حاکی ازاهمیت تحولات سوریه درسیاست خارجی ترکیه میباشد. نه تنها تاکنون اقدامی در راستای تبری جستن ویا محکوم کردن خشونتهای گروههای تکفیری از دستگاه دیپلماسی ترکیه شنیده نشده است بلکه در برخورد با معترضین به سیاستهای منطقه ای ترکیه چندین نفر در خیابانهای شهرهای کردنشین این کشور بقتل رسیده اند که حاکی از پیمان نانوشته سیاستهای خارجی ترکیه با جریانات تکفیری فعال در منطقه میباشد. اقدامات مکمل فرهنگی دیگری که بیانگر تعلق خاطردولتمردان اسلامگرای ترکیه مبنی بربازگشت به عصرخلافت عثمانی محسوب میشود تغییر زبان نوشتاری از لاتین به زبان دوران عثمانی (بازگشت به خط نوشتاری دوران عثمانی) و احیاء ادبیاتی مانند «رافضیان صفوی» در افواه جنگجویان سلفی یاد آور خاطرات دوران عثمانی است.

با نگاهی پدیدارشناسانه به تحولات سوریه، دینامیکی بودن مطلق آن منطقی به نظر نمیرسد ودرصورتی که این نظریه پذیرفته شود باید بدنبال آمرین آن گشت. با توجه به قرائن موجود اقدامات ترکیه نسبت به انسجام وسامان دهی جنگجویان عراق وسوریه و همراهی با جزیانات تروریستی منطقه ای قابل توجیه نمیباشد. خصوصا هنگامی که آتش نا آرامیها دامن عراق همجنس سوریه را نیز گرفت. اهمیت کمک به لشکریان احیاء خلافت عثمانی نزد دولتمردان ترکیه در این ناآرامیها بحدی بود که از اشغال موصل توسط داعش بوجد آمده وتعهدات خود نسبت به اقلیم کردستان عراق را قربانی آن کردند. علیرغم پیمان اقتصادی ترکیه با اقلیم کردستان عراق ومبادلات تجاری 12 میلیارد دلاری با این منطقه با سقوط موصل از همه آنان چشم پوشی کرده واز اعلام خلافت اسلامی توسط گروه داعش خشنود گردید. وبه بهانه 49 گروگان کنسولگری ترکیه در موصل که به اسارت داعش درآمده بودند از همراهی با کشورهای غربی علیه داعش تفره رفت درحالی که این گروگانها در هتلی درشهر موصل همانند میهمان پذیرایی میشدندوپس از مدتی با احترام به کشورشان بازگشتند.

داعش وموضوع خلافت

بنیان واساس اندیشه خلافت ریشه در حدیثی است که ازاحمد ابن حنبل و به روایت از ابن حذیفه نقل کرده اند که نبی مکرم اسلام (ص) فرموده اند: تازمانی که خدا بخواهد نبوت در میان شما خواهد ماند و پس از آن به اذن خداوند ازمیان برداشته می شود و خلافتی در بین شما به شیوه پیغمبری حاکم می شود و پس از آن پادشاهی ستمگر روی کار خواهد آمد تا باذن الله ازبین برود و سپس خلافتی نوین به شیوه پیامبرانه حاکم خواهد شد. هرچند این حدیث درسندیت دارای مشکل هویتی می باشد وازطرفی با بسیاری ازرویدادهای واقعی جهان اسلام مطابقت ندارد، به صرف چنین حدیث ضعیفی نمی توان سرنوشت جامعه اسلامی را که از اهم امورات است، بدان سپرد. ازطرف دیگر هیچگونه شباهت وقرابتی بین جامعه نخستین وجوامع کنونی مشاهده نمی شود که آن نوع خلافت را برای این جامعه پیاده نمود. براساس این حدیث می بایست چرخش خلافت ودولتهای جائر استمرارداشته باشد واین دور تا کجا ادامه خواهد یافت جوابی در دست نیست.

گروه افراطی داعش شاخه ای از القاعده بود که در کنار نیروهای مخالف دولت سوریه با ارتش این کشورمی جنگیدند. بدنبال تحولات درونی وتغییر رهبریت آن درسال 2006 وبروز اختلافات درجبهه مخالفین دولت سوریه، این گروه با بخشی از افراد بعثی دولت قبلی عراق که در مناطق مختلف سوریه ساکن بودند، ارتباط برقرارکردند این ارتباطماجراجویانه داعش با بعثیان وناراضیان دولت عراق زمینه ورود به شمال وشمالغرب این کشور را فراهم کرد. برای این منظور شهرموصل رابعنوان یک مدخل محوری در نظر گرفتند. موصل یکی از چند شهر تاریخی ومحوری منطقه خاورمیانه است وهمانگونه که از نام موصل برمی آید به معنای محل وصل وپیوند می باشد و ازمنظرتاریخی موصل همواره محل تضارب افکار وثقل تحولات منطقه ای بوده است. با این وصف نمی توان از نظریه سلفی رشیدرضا، متفکر نواندیش مصری (متوفی 1935) که بیشترین اثر را براحیاء اندیشه خلافت اسلامی در منطقه داشت، در این خصوص نادیده گرفت. او معتقد بود خلافت باید دریک منطقه بینابینی شبه جزیره عربستان وآناتولی که در آنجاعربها، ترکهاوکردهادر کنارهم زندگی می کنند، مثلا موصل که در آن هنگام بین عراق وترکیه وسوریه متنازع فیه بود، برپاشود وپیشنهاد می کندکه مناطق مجاور آن که همچون موردادعای سوریه بود، به آن منضم گردد و اظهار امیدواری می کند که وقتی چنین منطقه بیطرفی مقر خلافت اعلام گردد دیگر این کشورها برسر آن منازعه نخواهند کرد و موصل همانگونه که از اسمش برمی آید محل وصل آشتی ورابط معنوی خواهد گردید.»(الخلافه. رشید رضا صفحه 78)

داعش درشهر رقه سوریه بنای تفکرعملی سلفی تکفیری را در خاک این کشور برپاکرد وبدنبال ارتباط با گروههای شورشی مخالف دولت عراق درمناطق استانهای الانبار ونینوا بود. بروزاختلافات بین گروههای مخالف دولت سوریه ازجمله داعش وجبهه النصره وهمچنین سرپیچی داعش از دستورات رهبری القاعده، باعث شد تا سوریه برای این گروه نامناسب گردیده وزمینه ورود آن به خاک عراق مهیا گردد. ناراضیان دولت عراق متشکل از ارتشی ها و اعضای حزب منحله رژیم سابق جزء همپیمانان اصلی این جنگجویان بی وطن بودند. دراین مقطع توسعه وگسترش اندیشه همگرایی نوعثمانی گری ترکیه ـ داعش ازسوریه به عراق وارد شد.

ترکیه واندیشه سلفیت

درابتدای این بحث تحولات توسعه ای ترکیه را دربسیاری شاخصه ها نمی توان نادیده گرفت. تغییراتی که دولت اسلامگرای ترکیه با شعار راهبردی عدالت وتوسعه اعمال کرد، موجب توسعه وپیشرفتهای چشمگیری در این کشورشد. نقطه قابل توجه این است که اوج این تغییرات درسال 2013 مشاهده می شود. رشد اقتصادی این کشور متکی به سرمایه گذاری خارجی وتجارت وترانزیت وبانکداری وصادرات وگردشگری بوده است. این اقتصاد پویا که در سایه آرامش وملهم از نظامهای اقتصاد لیبرال دموکراسی به ثمررسیده است، پس از شروع ناآرامیهای منطقه ای بسیاری از این رویکردها به افول گرائیده بطوری که بدهی های این کشور در انتهای سال 2014 به 386 میلیارد دلار رسیده است که بخش اعظم شکوفایی اقتصاد این کشور درسایه اندیشه های اسلام فرهنگی ومتعامل فتح الله گولن بوده که با این رویکرد جدید دولت ترکیه رو به افول خواهد نهاد.

همانگونه که گفته شد فروپاشی خلافت عثمانی با واکنشهای فکری وسیاسی متفاوتی در نقاط مختلف جهان اسلام خصوصا در جامعه اهل سنت همراه بود. ظهور جریانات فکری درخاورمیانه وشبهه قاره و دولتهای جدید درپیرامون خرابه های امپراطوری عثمانی حاصل این فروپاشی بود. جامعه ترکیه نوین تحت زعامت ترکهای ناسیونالیست و با هدف رسیدن به وضعیت آرمانی ازدرون خلافت امپراطوری بوجود آمد. بگفته احمد داوداوغلو دولت و ملت جدید ترکیه وارد پرانتز هشتادساله ناسیونالیزم ترکی گردیده بودند. ترکیه درهشتاد سال گذشته نتوانست همانند یک نظام متکثرغربی در عرصه بین المللی ظاهرشود. تا اینکه با ورود اسلام گرایان جوان متمایل به اخوان المسلمین انگیزه و زمزمه بازگشت به خویشتن در اندیشه دولتمردان این کشور قوت گرفت. احساس نوستالوژی تئوریسین های دولت جدید ترکیه توانست در دهه اول قرن بیست ویکم میلادی نقطه عطفی در تحولات جدیدمنطقه گردد. نگاه دولتمردان ترکیه در قبل وبعد از این تحولات اخیر منطقه ای مبین این موضوع است. ترکیه به طمع عقبه اعتقادی اخوان واخوان به طمع خاستگاه خلافتی ترکیه در یک معادله نا نوشته ودفاکتو به یکدیگر رسیدند. حاصل این اتحاد نانوشته مولودی جز گسترش وتعمیق ناآرامیها در عراق سوریه نبود.

اشتراکات ترکیه وداعش در دو موضوع سیاسی واعتقادی قابل استحصال می باشد. عقبه وراثتی تمدن خلافت عثمانی ترکیه واندیشه داعش که خودرا حافظ میراث اعتقادی خلافت می داند از موضوعات اعتقادی این اتحاد است. قدرتهای محرک جهانی به تنهایی نمی توانند نیرویی طغیانگر منطقه ای مانند داعش با این حجم وسرعت عمل هدایت کنند، بلکه این نیرو بدون پشتوانه منطقه ای قادر به گسترش وضعیت خود نبود وترکیه بدون در اختیار داشتن چنین نیروهای ساختارشکنی نمی توانست افکار نوعثمانی خود را به منطقه تحمیل کند. نگاه سنتی اندیشه سیاسی اهل سنت خصوصا اخوان المسلمین به ترکیه، ریشه در باورهای این جماعت دارد. ازابتدای شکل گیری جماعت اخوان المسلمین همواره مصر را بعنوان پایگاه فکری وعقیدتی و ترکیه را بعنوان قدرت سیاسی ونظامی و یکی از کشورهای خلیج را به عنوان پشتوانه مالی می دانستند. این مثلث اتحادی درتحولات سال 2014 منطقه خاورمیانه بصورت واقعی شکل گرفت وهرچند ناکامیهای اخوان المسلمین درمصروروابط بین عربستان وقطردو ضلع این مثلث را متزلزل کرد ومسئولیت ترکیه سنگین تر شد واین کشور قدم به راهی گذاشت گه بازگشتش مشکل بود ودرصورت قطع همکاری ترکیه که به نوعی به ناکامیهای این گروه منجرشود مسیر بعدی این ناآرامیها ترکیه خواهد بود. آنوقت ترکیه با دو مسئله مهم داخلی قومی (کردها) ورادیکال مذهبی مواجه خواهد بود. رفتاردوگانه قومی دولت ترکیه با دکترین سیاست خارجی آن همگونی ندارد همراهی ویا سکوت ترکیه با رفتارهای خشن وافراطی داعش با جمعیت کردی که بخش 20 درصدی جمعیت داخلی این کشور وبه زعم دکترین سیاست خارجی این کشوربخشی از جغرافیای نوعثمانی درمنطقه را تشکیل می دهد چالش زا است. فضای عرضه وتقاضای سیاست خارجی ترکیه وقابلیتهای اندیشه سلفی سبب اتحاد این دو جریان گردید؛ بنابراین تنها کشوری که در بین کشورهای منطقه دارای اشتراکات ریشه ای وموقعیت سیاسی وجغرافیایی که بتواند بعنوان یک شریک منطقه ای این اندیشه واقع گردد، کشورترکیه بود.

برطبق ادله ها وشواهد متعدد همراهی داعش وترکیه از جمله ارائه خدمات درمانی ولجستیکی وپشتیبانیهای جنگی انکار ناشدنی است. روابط ترکیه که مشتاق وعلاقه مند به احیاء خلافت بوده با جریان سلفی که بدنبال پشتیبان سیاسی واقتصادی می گردد، یکی ازدلایل استمرارتحولات اخیر منطقه خاورمیانه می باشد. شاید بتوان گفت ترکیه در ابتدا تنها مسبب تحولات منطقه ای نبوده است ولیکن محور قرارگرفتن این کشوردر ادامه تحولات شائبه مدیریت آنها را به یقین تبدیل می کند. سوریه یکی از موانع پیوستگی هلال سلفیت مصر به ترکیه محسوب می شدکه دارای ظرفیت بحران خیزی بود و دراین بین به صحنه تقابل وبرخورد اندیشه های مخالف مبدل شد. طولانی شدن نبرد سوریه چالشهای درونی جبهه مخالفین دولت سوریه را بهمراه داشت که نیازبه تجدیدحیات داشت که دراین مقطع نقش نیمه پنهان سیاسی ترکیه در این تحولات هویدا گردید وانتشار این نا آرامیها به دیگر مناطق مستعد درگیری ازجمله عراق اجتناب ناپذیر بود ودر این مرحله از تحولات بود که داعش بعنوان گروه برگزیده، مقدمات ورود به عراق را بوجود آورد و نقش آن ازاین مقطع برجسته گردید؛ بنابراین می توان گفت داعش در امتداد اندیشه خلافتی وترکیه با استفاده ازاین ظرفیت بدنبال اهداف راهبردی خود درمنطقه خاورمیانه پرانتز مبهمی را گشودند که افق بستن آن نامعلوم است.

ورود داعش به عراق

 داعش بعنوان یکی از آخرین نسخه های اندیشه سلفیت تکفیری درسرزمینهای عراق وسوریه باهدف ایجاد دولت اسلامی درسال 2006 پایه ریزی شد. ورود داعش به عراق در 20 خرداد 1393 با هدف فروپاشی وتسخیر سریع موصل وکنترل واعلام دولت اسلامی ومعرفی خلیفه در این شهر و درخواست بیعت از دیگرگروههای تکفیری وغیر مشروع دانستن همه گروه های سلفی بجز داعش واعلام خلافت خودخوانده معادلات منطقه را پیچیده تر نمود. گروگان گیری کارکنان کنسولگری ترکیه درموصل توسط داعش وآزادی آنان بدون هیچگونه گزندی به یک تعامل وهمکاری شبیه بود تا یک رفتارخصمانه. موصل یکی ازچهار ولایت وابسته به دولت عثمانی در دهه 1920 در منطقه شامات وعراق است که بارها ترکیه سودای ورود به آن را در سر داشته است. آخرین بار پس از جنگ اول عراق وامریکا در سال 1994 با طرح این پرونده در مقر اروپایی سازمان ملل یکبار دیگر با کمک انگلیسیها ولابی عشایر کردهای شمال عراق گمانه زنی هایی را شروع کرد که بدلایل کم اشتیاقی دولت ترکیه عقیم گردید. حال پس از دودهه از آن دوران وبا تدوین جدید سیاست خارجی این کشور و نیازبه بسترمناسب جهت اجرای عقیده نوعثمانی گری بسط وگسترش سیاست خارجی ترکیه یک امر ضروریست. دراین شرایط همپیمانی داعش با سیاست خارجی ترکیه یک رهیافت منطقه ای است که بعنوان اهداف مشترک داعش ودولت ترکیه نقش برجسته ای را ایفا می کند.

این رویه مدیریت اجتماعی با سیره حکومت داری در صدر اسلام کاملا تناقض دارد. یکی از اهداف حکومت اسلامی آشکارسازی نشانه های دین واصلاح امور جامعه مسلمین بعنوان الگوی مدیریت اجتماعی زمان واحساس امنیت آحاد جامعه اعم از مسلمان وغیر مسلمان طبق شریعت اسلام درظل حاکمیت اسلامی است. چیزی که در اندیشه نوین سلفیت نادیده گرفته شده ودین رحمت را به پدیده ای خشن تبدیل کرده اند.

نتیجه

دولت نوعثمانی گرای ترکیه با سودای بازگشت به عظمت دوران خلافت وبا هدف جبران بخشی از ناکامیهای یک قرن اخیر این کشور،‌ دکترین احیاء خلافت را دردستورکار سیاست خارجی خود قرارداد. همچنین جماعت اخوان المسلمین که خود را میراث دار حاکمیت خلافتی می دانست ازسال 1928 تاکنون علیرغم گسترش سرزمینی در جهان اهل سنت با یکسال مدیریت ضعیف مصر (ازژوئن 2012 تاژوئیه 2013) با کارنامه دولتی خداحافظی کرد و مجددا به » نقطه سر خطبرگشت. اینها بعنوان دو هم رأی وهمراه دراحیاء خلافت و در عصرکنونی مطرح هستند. ترکیه با تصورغلط از دومینه دولتهای عربی وبا ایفای نقش خود درحلقه نظریه سنتی اخوان المسلمین (مصر پایگاه فکری وسیاسی، ترکیه پشتوانه قدرت وکشورهای خلیج بعنوان پشتیبان مالی) وارد عرصه تحولات منطقه ای گردید. شرط موفقیت ومشروعیت اندیشه نوین دولت ترکیه همراهی دولتها و ملتهای قبل از نظریه پرانتز احمد داوداوغلو (قبل ازسال 1924) می بود که با گسترش اندیشه سلفیت منطقه ای به بخشی از آن می توانست دست یابد وبا احیاء این رویه هر دوبه اهداف مشترکی دست خواهند یافت. یکی از خصوصیات جماعت اخوان المسلمین انعطاف پذیری اندیشه آن وهمگون شدن با شرایط محیطی است؛ بنابراین اخوان ترکیه متاثر ازمبانی اعتقادی اخوان مصر، کاملا فرهنگی بوده وبا اخوان سوریه و اردن تفاوتهایی دارد. براین اساس، ترکیه اهداف راهبردی خود را برمبنای حرکت نرم وفرهنگی پایه گذاری کرده بود. مواضع تندروانه دولت ترکیه در قبال تحولات منطقه ای، جریان اندیشه دینی فرهنگی که از خصوصیات اخوان المسمین ترکیه می باشد را با چالش مواجه نمود. این رویکرد دولت ترکیه موجب یکی از عمده اختلافات سیاست دولت ترکیه با اندیشه فتح الله گولن بعنوان مبلغان اصلی اسلام فرهنگی گردیده است که اخیرا در شکل تقابل جدی نمودار شده است.

با مقایسه اندیشه نوین خلافت وسنتی خلافت متوجه اختلاف ماهوی آنان می شویم. خلافت سلف بیشتر معطوف به گشودن فضاهای بیرون به داخل بود که مزید غرور عمومی جامعه اسلامی می گردید وحتی در اندیشه متاخرین، قدرت خلافت صرف هم افزایی قدرت مسلمانان می گردید؛ مثلا مقتدرترین وپرآوازه ترین خلیفه عثمانی سلطان محمد فاتح بود که قدرت اسلام را به قلب اروپا رسانده بود بطوری که از ویرانه های آن حکومت خلافتی چندین کشور وملت بوجود آمد ولی دراندیشه کنونی خلافت اسلامی جهان اهل سنت غیر از بدبینی ونفرت بیرونی ورعب ووحشت وکشتار داخلی چیز دیگری دیده نمی شود. ضمن اینکه به لحاظ شیوه های مدیریتی وحکومت داری حتی در زمان نبی مکرم اسلام (ص) اصول حکومت داری خود را متناسب با مترقی ترین اصول حکومت داری مبتنی برفطرت انسانهای عصر خود پیاده نمودند؛ بنابراین جامعه مسلمان امروز به حکم کتاب وسنت نمی توانند از پیشرفتهای علمی ودانشهای مدیریت جامعه غافل باشند.

داعش بعنوان یکی ازآخرین نسخه های سلفیت نوین واندیشه نوعثمانی دومدعی احیاء خلافت اسلامی با انگیزه هایی متفاوت وتعلقاتی مبهم مرکزتوجه جهانیان شده اند درحالیکه دررفتارهای آنان کمترشباهتهایی به سلف دیده می شود. کشتاراقشارمختلف مردم با بدترین شیوه های ممکن، جفایی بزرگ در حق دین است. این خشونتها، جامعه جهانی وخصوصا جهان اسلام را دوشقه کرد. یا با نگاه انسانی وآموزه های دینی به موضوع خشونت می نگرند ویا با سکوت وجانبداری درکنار گروههای تکفیری قرار می گیرند. اگرپذیرفته شود که ترکیه بدنبال احیاء خلافت عثمانی در عصرکنونیست وبا سکوت ویا همراهی با گروههای سلفی درپیاده کردن عقاید تکفیری خودبخود بخشهایی ازجامعه اسلامی ازجمله مردمان عراق وسوریه که بخشی ازسرزمین خلافتی را تشکیل می دهند با انفعال جدی مواجه می کند. ازطرفی جامعه کنونی ترکیه با چند مشکل عمده مواجه است، ازجمله جمع بین اندیشه سکولاری حاکم برفضای جامعه داخلی این کشور (طرح گشایش) با مدیریت اندیشه نوعثمانی گری سیاست خارجی که خواسته یاناخواسته به دام گروههای افراطی وتندروی منطقه افتاده است، امری مشکل به نظر می رسد وقطعا در آینده نه چندان دور این تعارض آرامش ترکیه را نیز تحت شعاع قرارخواهد داد. از طرف دیگرعقبه سیاست خارجی تدوین شده ترکیه که عمدتا نشات گرفته از همان سیاست دولت مردان لائیک هشتاد سال گذشته این کشور می باشد، با روح اسلامگرای سلفی تعارض دارد مگر اینکه گفته شود درقالب پیمان نانوشته مثلث قدرتهای استعماری ـ ترکیه ـ گروههای تکفیری تعبیه شده که بصورت فرمولی پذیرفته شده است ودر این صورت داعیه خلافت کردن متکی برعقاید سلف یک پدیده ناهمگون خواهد بود. بنابراعتقاد سلفیت، سکوت درمقابل کشتارمردم شهرهای عرب وکردستانی سوریه وکردهای ایزدی سنجار وترکمنهای تلعفر و اعراب شیعه وسنی استانهای شمالی عراق نمی تواند نانوشته بماند وسکوت درمقابل کشتار مردم کردتبار شهرکوبانی سوریه که اذان گلدسته های مساجد آن بگوش مرزداران این کشور می رسد، نمی تواند واضع اندیشه خلافتی در قرن حاضر باشد. چون اینها بخشهایی از جامعه خلافتی فرضی آینده می باشد؛ با این رفتارهای دین گریزانه موجب انسداد وبن بست اندیشه خلافتی درعصرکنونی خواهد شد. با توجه به رشد اقتصادی وتوسعه سیاسی وفرهنگی ترکیه در یک دهه اخیرکه افزایش قدرت نرم این کشور را بهمراه داشت می توانست مقدمات آرمانهای خلافتی را درسایه این آرامش بدست بیاورد ولی افتادن به دام گروههای افراطی وایجاد جو بدبینی دربین اقوام وملل وکشورهای منطقه بدیهیست که نمی توانند مستعمرات مطیعی برای حاکمیت خلافت آینده باشند. داعش نیز با عقبه های پیچیده و پیوستگی های سیاسی ونظامی که هر روزآشکارتر می گردد و رفتارهای غیرانسانی نسبت به سرزمینهای اشغالی نمی تواند تمثیلی از جامعه خلافتی را به جامعه تحمیل کند. این اقدامات افراطی وخشونت آمیز پایانی دردناک خواهد داشت ولی سایه آن همچنان بربخشی ازاندیشه اسلامی همانند جریان خوارج در دهه سوم هجرت برسپهرسیاسی اسلام سنگینی خواهد کرد. ولی عمده اندیشه اسلامی که بخش اعظمی از فرق ومذاهب اسلامی را دربرمی گیرد ازاین انزوای تاریخی مبرا خواهند بود. لاجرم باید گفت عقاید افراطی همانند داعش نقطه عروج وافولی دارد که به نظر می رسد با افشای عقبه های فکریایین گروه تکفیری ومشوقان ومروجان آنان به بایگانی خواهند رفت، چون این کژراهه نه به خلافت اسلامی ختم می شود ونه به صداقت گذشته (سلف صالح) که بتوان برآن تکیه نمود وآرمان خلافت ازنوع نوعثمانی را به بن بست منتهی می نماید وبه یادگاری بدسرشت دردیوارتاریخ معاصرحک خواهد شد.

محمد هادیفر- دانشجوی دکتری کلام 

 

*ملاحظه

خلافت اشتراک لفظی است که به  خلفای راشدین و حاکمان اسلامی پس از آنها اطلاق می شود. ولیکن سیره جانشینان خلفای راشدین به تدریج به سیره ملوکیت تبدیل گردید اگرچه حاکمان جامعه اسلامی علاقه ای به استعمال واژه حاکم یا ملوک و یا سلطان نداشتند. ولی امپراتوری عثمانی عمدتاً حاکمان وقت خود را سلطان خطاب می کردند هرچند سیستم حکومتی خود را خلافت می نامیدند.

اگرچه هم نوعثمانی گری و هم داعش در صدد کسب مشروعیت می باشند اما هدف از احیاء اندیشه خلافت توسط نوعثمانی گری همانا بازگشت به اقتدار دوران طلایی عثمانی ها بعنوان خلافت سیاسی می باشد. ولی داعش قصد دارد با احیاء بیعت با خلیفه خودخوانده به نوعی بازگشت به دوران خلافت دینی تبدیل گردد که هر دو اندیشه در بازگشت به سلف نوعی معتقدند.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام