مقالات > تحولات اسلام سیاسی رادیکال

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۳۰ تعداد بازدید: 196

در مقاله حاضر از دگرگونی های اسلام سیاسی رادیکال از دهۀ 1990 تا کنون بحث می گردد و بیان می شود که در این دوره ی رادیکالیسم اسلامی سلفی، هدفِ مبارزه لزوماً نظام دولتی ملی یا کارگزاران سیاسی محلی نیست. این رادیکالیسم در واقع از الگویی فراقومی و فرا محلی تبعیت می کند؛و به این اعتبار چند ملیتی و چند فرهنگی است.



نويسنده : رضا نجف زاده

در ادامه در تحلیل دگرگونی رادیکالیسم اسلامی، به ذکر مختصات ایدئولوژیک، عملیاتی واستراتژیک تفکر و اقدام جهادی سلفی در وضعیت کنونیِ سرمایه داریِ متاخر توجهی ویژه خواهیم شد. سپس به تحلیل ساختاری مشی عملیاتی وسازمانی این جنبش ها پرداخته می شود.

مقدمه

میان اسلام سیاسی، رادیکالیسم اسلامی و بنیادگرایی تفاوت های ظریفی وجود دارد. به یک اعتبار تمام این جریان ها را می توان دارای مدعیاتِ سیاسیِ دین پایه دانست، اما برخی مختصات ایدئولوژیک یا عملیاتی آن ها را از هم متمایز می سازد. بدون شک ویژگی ایی که رادیکالیسمِ اسلامیِ سلفی را از جریان های اسلامی دیگر جدا می سازد، گرایش آن به مشی مسلحانه، یا مشی جهادی است. رادیکالیسمِ سلفی تفسیر ویژه ای از «فقه جهاد» و«معالم اساسیۀ فی الجهاد» دارد که برپایۀ آن گونه ای «رژیم تشخیص دشمن» یا«دشمن انگاریِ سراسری» را دروضعیت استثناییِ سرمایه داریِ متأخر ابداع می کند.

رادیکالیسم اسلامی شکل اساسیِ چیزی است که عمدتاً به بنیادگرایی مشهور شده است. اصطلاح بنیادگرایی ابتدا در امریکا مطرح شد و مقصود از آن اشاره به مجموعۀ ده جلدی کتاب هایی بود که با عنوان بنیادها[2] در سال های 1910و1915به طور خصوصی انتشار یافت.[3] در این کتاب ها متون مقدس ویرایش شده توسط متألهین محافظه کار اونجلیکال گردآوری شده است. کاربرد این اصطلاح درمورد گروه های مبارز اسلام گرا حدوداً به دهۀ1980باز می گردد.

پیشینه و تبار این جریان ها را می توان تا جنبش احیاگری اسلامی اواخر قرن نوزدهم ردیابی کرد.[4] البته طی اولین مرحلۀ مهم توسعۀ اروپا در سرزمین های اسلامی در قرن هجدهم، هنگام رخنۀ امپراتوری انگلستان در بخش اسلامی شمال غرب هندوستان، موثرترین وطولانی ترین مقاومت سازمان دهی اسلامی داشته است.[5] به این ترتیب سابقۀ شکل نوین اسلام گرایی به پیش از قرن نوزدهم باز می گردد. اما کانون شکل گیری اسلام گرایی نوین غربِ جهانِ اسلام بوده است. سقوط امپراتوری عثمانی در رویارویی با امپریالیسم اروپایی عکس العمل های اصلاح طلبانه ای را در طول قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم ایجاد کرد. عامل برجستۀ این جنبش فکری، جمال الدین اسد آبادی بود که همبستگی سراسری اسلامی و مقاومت در برابر امپریالیسم اروپایی را از طریق بازگشت به نوعی اسلام سازگار با ویژگی های جهان نوین تبلیغ می کرد.این جریان نوگرایانه بعدها بر اثر تشدید تضادهای جامعۀ عربی-اسلامی به رادیکالیسم اسلامی تبدیل شد. به این ترتیب در دورۀ بحران ناشی از آشفتگی سیاسی، رهبری ناکارآمد، تضاد اجتماعی-اقتصادی و غلبۀ امپریالیسم اروپایی، ظهور بدیل پیکارجویانۀ اسلامی اجتناب ناپذیر شد.[6] در واقع گروه های رادیکال با دو دشمن ستیز داشتند؛ امپریالیسم خارجی و نخبگان سکولارداخلی.

مسلّم است که جریان های اسلام گرا و احزاب و گروه های مبارزی که علیه دشمنانی مشترک مبارزه می کردند، در فضای گفتمانی ضد استعماری و پسااستعماری شکل گرفته و به حیات ادامه داده اند. با وجود تنش های ایدئولوژیک فراوانی که بین جریان های اسلام گرا و جریان های غیر دینی وجود داشت، شباهت های فراوانی از نظر شکل رهبری، ایدئولوژی، روش مبارزه، شیوۀ بسیج اجتماعی و سطح مبارزات آنان وجود دارد. الگوی حاکم بر گروه های مبارز این دوره تحت تاثیر فضای دوقطبی شکل نوینی به خود گرفت. جریان های چپ نیروی قدرت مندی بودند که به موازات اسلام سیاسی در وضعیت پسااستعماری با دولت ها ونظام های امپریالیستی چالش داشتند. نیروها و احزاب چپ که عموماً از پشتیبانی شوروی نیز برخوردار بودند، در مبارزات ضد استعماری و ضد استبدادی نقشی فعال داشتند و پس از استقلال سیاسی کشورهای مستعمره یا نیمه مستعمره هم چنان از توان تأثیر گذاری و بسیج اجتماعی بالایی برخوردار بودند. در این دوره جریان چپ به دلیل سابقۀ طولانی فعالیت تشکیلاتی و سازمانی، آگاهانه یا ناآگاهانه ، به سر مشق برخی جریان های اسلام گرا تبدیل شد. آرایش نیروهای سیاسی مخالف رژیم محمدرضا شاه پهلوی، از جمله سازمان مجاهدین خلق، شاهدی بر این مدعا است.[7]

از دهۀ1990 به این سو، هم زمان با فروپاشی اتحاد شوروی وتضعیف فزایندۀ جریان های چپ،شکل نوینی از بنیادگرایی اسلامی به ظهور رسید که از نظر تشکیلات و گسترۀ عملیات تفاوت بارزی با بنیادگرایی های دهه های گذشته دارد؛ اگر چه ساختار ایدئولوژیک وکلامی این جریان ها تفاوت ویژه ای نکرده است. آن چه مسلم است و قاطبۀ تحلیل گران نیز با آن اذعان دارند، این است که پدیدۀ نوینی ظهور کرده است. به عبارتی، بین گونه های رادیکالیسم اسلامی دوران جنگ سرد یا دوران امپریالیسم ، و گونه های رادیکالیسم اسلامی پس از جنگ سرد یا پساامپریالیستی یا به اصطلاح پسامدرنیستی تمایز آشکاری دیده می شود.

دراین مقاله بر دگرگونی های اسلام سیاسی رادیکال از دهۀ 1990 به این سوتمرکز می کنیم. در این دورۀ سومِ رادیکالیسم اسلامی سلفی، هدفِ مبارزه لزوماً نظام دولتی ملی یا کارگزاران سیاسی محلی نیست. این رادیکالیسم که هم چون اغلب جنبش های اجتماعیِ وضعیت سرمایه داری متأخر، از ساخت ارتباطی-عملیاتیِ شبکه ای برخوردار است، در واقع از الگویی فراقومی وفرا محلی تبعیت می کند؛و به این اعتبار چند ملیتی و چند فرهنگی است. ایدئولوگ های جهادی امروز در عصر فرهنگ مجاز واقعی، در عصر دگردیسی های سرمایه داری اطلاعاتی، آموزۀ جهاد را از میدان تحریر وشامات گرفته تا صفحات فیس بوک، به عرصۀ ظهور آورده اند. پس از تشریح بستر جهانی شکل گیری جنبش های اسلامی جدید، از آن جا که مؤلفۀ فقهی سیاسیِ رادیکالیسم سلفی به منزلۀ یک جنبش اسلامی«جهاد» است، در این جا در تحلیل دگرگونی رادیکالیسم اسلامی، به ذکر مختصات ایدئولوژیک، عملیاتی واستراتژیک تفکر و اقدام جهادی سلفی در وضعیت کنونیِ سرمایه داریِ متاخر توجهی ویژه خواهیم کرد. سپس به تحلیل ساختاری مشی عملیاتی وسازمانی این جنبش ها می پردازیم. مختصات شکل نوین رادیکالیسم اسلامی را به این شرح بررسی می کنیم: عبور از سطح محلّی به سطح جهانی، در پیش گرفتن نبرد نامتقارن، وسنجش ناپذیری شکل شبکه ای.

گذار به نظم امپراتوری و بازندگان فرایند جهانی سازی

بر پایۀ مدعیات آنتونیو نگری و مایکل هارت در کتاب امپراتوری، می توان گفت بنیادگرایی ها باز آفرینی جهان پیشامدرن نیستند ،بلکه باید آنها را انکار مقتدرانۀ گذر تاریخی معاصر به شکل نوینی از حکم رانی جهانی دانست. در واقع، بنیاد گرایی ها نیز مانند نظریه های پسااستعماری و پسامدرن نشانۀ گذر به نظم امپراتوری اند، و تحولات آنها قائم است بر تحولات داخلی نظم امپراتوری: معاصر.از این منظر، بنیادگرایی اسلامی به منزلۀ یک ضد مدرنیسم، در جهت معکوس کردن فرایند مدرنیزاسیون اجتماعی عمل می کند ،از جریان های جهانی مدرنیته جدا می شود، ظاهراً سودای بازآفرینی جهانی پیشامدرن را درسر دارد.[8]

رادیکالیسم اسلامی معاصر بر تفکر«اصیل» و ابداع ارزش ها وکردارهای اصیل مبتنی است، و شکل کنونی این تفکر اصیل، در واقع پژواکی است از ارزش ها ورفتارهای احیا گرایان و بنیادگرایان دوره های قبل، با مسیرها وایماژها والگوهای ساختاریِ جدید. این رادیکالیسم در واکنش به نظم اجتماعی حاضر جهت دهی شده، فرماسیون سرمایه داری دگرگون شده وبنابراین فرماسیون بنیادگرایی نیز دست خوش دگرگونی شده است. به عبارت دقیقتر، رادیکالیسم اسلامی وپراکسیس سیاسیِ بنیادگرایانه، به موازات دگرگونی های خُرد و کلانِ فرماسیون سرمایه داری و تحولات ساختاری، تکنولوژیک واجتماعی سرمایه داری، دست خوش دگرگونی می شود. این چنین، شاید بتوان تمام اشکال «بازگشت بنیادگرایانه به سنّت» را ابتکاری جدید دانست. هم چون روبرت کورتز، وتحلیل گرانِ رادیکالِ وضعیت استثنایی جهانی ،می توان گفت بنیادگراییِ جهانِ اسلامِ تحقیر شده نه سنَّت گذشته، بلکه پدیده ای پسامدرن است، و بنیادگرایی واکنش ایدئولوژیک اجتناب ناپذیری است به شکست پروژۀ مدرنیزاسیون غربی می داند. نگری وهارت چنین درکی دارند:

«بهتر است ضربۀ ضد مدرنیستی بنیادگرایی را پروژه ای پسامدرن تلقی کنیم نه پیشامدرن. پسامدرنیتۀ بنیادگرایی را اساساً باید در طرد مدرنیته به عنوان ابزار هژمونی اروپا-امریکا دانست واز این نظر بنیادگرایی اسلامی در حقیقت یک مورد مثال زدنی است. بنیادگرایی دربستر سنت های اسلامی پسامدرن است، زیرا مدرنیسم اسلامی را نفی می کند».[9] چشم انداز فرهنگی بنیادگرایی اسلامی، نوع پارادوکسیکال نظریۀ پسامدرن است. البته مقصود از پسامدرن در اینجا پدیده ای است که از نظر ترتیب زمانی و تاریخی ، پس از مدرنیسم ودر مخالفت با آن به وقوع می پیوندد. بر این اساس، از لحاظ ژئوپولتیکی نیز بنیادگرایی پدیده ای پسا مدرن است. البته بخش عظیمی از سنّت اسلامی همواره با نظام معرفت شناختی وهستی شناختی مدرنیتۀ غربی تضاد داشته است. اما آنچه در خیزش بنیادگرایی معاصر تازگی دارد، در واقع نفی قدرت هایی است که در نظم امپراتوری جدید به وجود می آید. از این رو، انقلاب اسلامی ایران حرکتی در جهت نفی قدرتمندانۀ بازار جهانی ودر عین حال، نخستین انقلاب پسامدرن است.[10]

در واقع، گفتمان های پسامدرن و موج اخیر بنیادگرایی در زمانی واحد و در واکنش به شرایطی تقریباً یکسان به ظهور رسیده اند. اما با وجود این وجه اشتراک، پیوند میان این دو گفتمان امری سخت ودشوار است. با وجود هم زمان بودن و واکنش به شرایطی مشابه، به هیچ عنوان نمی توان از لحاظ فلسفی وسیاسی بین این دو گفتمان پیوند برقرار کرد. رویکرد ایدئولوژیک، حقیقت- باورانه ومطلق گرایانۀ بنیادگرایان، با کثرت گرایی ونسبیت باوری پسامدرن ها سازگاری ندارد. لاجرم باور به چند تبارگی، تفاوت وتحرک در دیدگاه پسامدرن ها با خلوص باوری وجهان شمولگرایی حاکم بر گفتمان بنیادگرایان در ستیز است. تفاوت دیگر این است که گفتمان های پسامدرنیستی اساساً ناظر به فاتحان پویش های جهانی سازی اند وگفتمان های بنیادگرا ناظر به بازندگان این پویش اند. به عبارت دیگر، از نظر پسامدرن ها، تمایلات اخیر جهانی به تحرّک و چند تبارگی وبی تعیّنی میدان داده ودارای رانه های آزادی بخش است، امّا بنیادگرایان این تحرک و چند تبارگی وبی تعیّنی را عامل تشدید رنج ها و مصائب خود می دانند. از این منظر، بازندگان فرایندهای جهانی سازی در واقع قوی ترین نشانۀ دگرگونی درحال وقوع در نظم جهانی هستند.[11]

امروز بازندگان بیش از هر زمان دیگر برای زمین گیر کردنِ سرمایه داریِ متأخر،این میراث دار سرمایه داری استعماری، عزم وانگیزه دارند.

می توان سخنِ نگری، هارت وکورتز را چنین اصلاح و تکمیل کرد: رادیکالیسم اسلامی از لحاظ معرفت شناختی وتئولوژیک بر سنت تکیه دارد و در تاریخ اسلام ریشه دارد، اما هم چون تمام نهاد ها و جریان های اجتماعی، از تحولات کلان جهان وملی تاثیر می پذیرد. دگرگونی های تکنولوژیک و اجتماعی سرمایه داری، هم چون تمام جنبش ها ونهادهای اجتماعی بر جنبش ها وجریان های  اسلام گرا نیز تاثیر نهاده است. رادیکالیسم اسلامی از لحاظ ساخت تشکیلاتی ،روش های بسیج و تبلیغ اجتماعی، شکل مبارزه واستراتژی های ارتباط و پیکار مسلحانه، از دگرگونی های محیطی تبعیت می کند. دگرگونی های اقتصادی، اجتماعی، ژئوپلیتیکی، و تکنولوژیکِ دوران سازمان و تشکیلات اسلام گرایانه را تحت تاثیر قرار می دهد. سازمان اسلام گرایانۀ جامعۀ صنعتی با سازمان اسلام گرایانۀ جامعۀ عصر اطلاعات تفاوت ساختاری دارد. هم چنان که ساخت ارتباطی وفرماسیون های اجتماعی دورانِ به اصطلاح پیشامدرن نیز بر ساخت سازمان و ارتباطیِ گروه ها و جریان های مذهبی عقل ستیز نیز تاثیر می گذاشت.

اسلام سیاسی رادیکال و دگرگونی هایش

به طور کلی می توان رادیکالیسم اسلامی را به سه مرحلۀ عمده تقسیم بندی کرد. مرحلۀ نخست این جریان از اواسط دهۀ1930، با تبدیل شدن اکتیویسمِ میانه روانۀ رشید رضا به رادیکالیسم اخوان المسلمین تحت رهبری حسن البنا شروع می شود و تا اواسط دهۀ 1950 ادامه دارد. مرحلۀ دوم از اواخر دهۀ 1960 شروع می شود. در این مرحله تشکیلات مسلحانه سازمان دهی می شوند وگروه های مخفی مسلح برای سرنگونی نظام های سیاسی به ظهور می رسند. این نوع از رادیکالیسم کاربرد سلاح و خشونت را علیه نظام سیاسی و کارگزاران آن مجاز می شمارد. از نظر زمانی اوج این نوع رادیکالیسم را می توان در دهۀ 1970 مشاهده کرد.جماعت المسلمینِ شکری مصطفی و سازمان الجهادِ عبدالسلام فرج را می توان نمونۀ تیپیک این رادیکالیسم دانست. سید قطب اسطوره و ایدئولوگ اصلی این رادیکالیسم جدید است ومیراث او با وجود دگرگونی های ساختاری، تشکیلاتی وعملیاتی اقدام سیاسیِ اسلام گرایانۀ رادیکال در دهه های اخیر، هم چنان اُسّ واساسِ رادیکالیسم اسلامی محسوب می شود.

دورۀ سوم رادیکالیسم اسلامی که تحلیل آن موضوع این مقاله است، از دهۀ 1990 آغاز می شود؛ از گروه هایی که به مملکت اسلامی افغانستان هجرت کردند، تا گروه های ریز و درشتی که طی دو دهۀ اخیر ظهور کرده اند. این گروه ها که با منطق تکنولوژیکِ سرمایه داری متأخر به خوبی آشنا هستند واز مواهب «چرخش اطلاعاتی» نوین بهره مندند، پس از ستیز با هر «دشمن» ،دشمنی تازه تعریف می کنند.رادیکالیسم اسلامی همواره «دشمن» خود را دارد؛ چرا که همواره در حالِ«دشمن انگاری»[12] است:شوروی، امریکا، قرضاوی، مبارک، مُرسی و ایران. نکته ای که از لحاظ امنیت ملی ایران بسیار حائز اهمیت است، پیکار این گروه ها با«شیعیان» و «ایران» است که دشمن انگاشتن آنان به اختلافات کلامی و تاریخی شیعیان و اهل سنت در قرون میانه، و اختلافات سیاسی ومذهبی ایرانِ عصر صفوی با دولت عثمانی باز می گردد. گروه های رادیکال جدید، انبوهی از جریان های سرگردانند که فعالیت شان از مکان واقعیِ خاورمیانۀ اسلامی و آسیایِ میانۀ اسلامی فراتر می رود، و به طور کلی مکان واقعیِ «جهان» رانیز در می نوردد و وارد میدانی مجازی، بی مرز و بی حصار می شود. این گروه ها که لزوماً از خلوص اخلاقی برخوردار نیستند، در مکانِ مجازیِ شبکه های اجتماعی سنگر می گزینند، بسیج می کنند، پنهان می شوند وحمله می کنند. شبکه های اجتماعی برای این گروه ها امکان می دهد تا بیشمار ستاد فرماندهی و بیشمار ستاد تبلیغاتِ جنگ تاسیس کنند. به علاوه، آموزشِ ایدئولوژیِ نفرت، یکی از پایه های اصلی فعالیت اینان است. اشاعۀ نفرت از ایرانیان و شیعیان، امروز پایۀ ثابت تبلیغات و آموزش های گروه های به اصطلاح جهادیِ سلفی است.

در این دورۀ سوم، هدف مبارزه لزوماً نظام دولتی ملی یا کارگزاران سیاسی محلی نیست. این رادیکالیسم که هم چون اغلب جنبش های اجتماعیِ وضعیت سرمایه داری متأخر، از ساخت ارتباطی-عملیاتیِ شبکه ای برخوردار است، در واقع از الگویی فراقومی و فرامحلی تبعیت می کند، و ساختی چند ملیتی وچند فرهنگی دارد. کم نیستند نیروهای به اصطلاح جهادیِ وابسته به القاعده ، که اروپایی تبار یا امریکایی تبارند. «زبان»، مانع بسیج و اتحاد نیروهای به اصطلاح جهادی نیست.

داستان از نشانه های فروپاشیِ «نظامِ کفرِ کمونیستیِ شوروی» ویکی از واپسین حرکت های امپریالیستی آن شروع شد. در24 دسامبر 1979 سپاه چهلم اتحاد جماهیر شوروی به فرمان لئونید برژنف رهبر این کشور وارد مملکت اسلامی افغانستان شد، و تا اواخرِ دوران میخائیل گورباچف این کشور را دراشغال خود داشت. از 15 می1989 لشکر شوروی عقب نشینی را شروع کرد. سامان سیاسی-سرزمینیِ پاگانیسمِ جهانیِ چپ دولتی در حال فروپاشی بود! این نُه سال اشغال، فرصت مناسبی بود برای تحولات ساختاری رادیکالیسمِ اسلامیِ سلفی.

برای یک جهایِ سلفیِ راستین ،انگیزۀ پیکار با کفارِ حربی همواره وجود دارد.مهاجرت جنبش های اسلامی عربی به سرزمین افغانستان وآموزش هایی که در آن جا دیدند، منجر به ظهور پدیدۀ«افغان العرب» شد.با جدا شدن بن لادن از عربستان وعزیمت او به سودان وتشکیل گروه های رادیکال ورفتن آنان به افغانستان ، این جریان قوت گرفت. افغانستان سال ها کانون مبارزه با کمونیسم والحاد جهانی بود وهمۀ آرمان خواهان اسلامی را به خود می خواند. علاوه براین، باید به مشکلات و محدودیت های جنبش در سطح محلّی نیز اشاره کرد. بنیادگرایان معمولاً در محیط محلی وکشورهای خود با محدودیت هایی مواجه بودند، و هجرت به سرزمینی باز وآزاد خواست همیشگی آنان بوده تا بتوانند فعالیت های خود را بهتر سازمان دهی کنند. به این ترتیب، از دهۀ 1980به بعد اینان تدریجا به افغانستان هجرت کردند، و این چنین در واقع مکان بازسازی تشکیلات جریان رادیکال از جهان عرب به افغانستان اشغالی منتقل شد.[13]

مرحلۀ نخست و دوم را باید از مرحلۀ سوم متمایز کرد. به چند دلیل می توان معتقد بود که رادیکالیسم اسلامی از دهه 1990 به این سو وارد مرحله ای نوین شده است که باید آن را پسامدرن دانست. برخی از این دلایل به این شرح اند:عبور از سطح محلّی به سطح جهانی، در پیش گرفتن نبرد نامتقارن ،وسنجش ناپذیری شکل شبکه ای.

ایدئولوژی سید قطب که جریان های موسوم به «قُطبیسم» را آفریده است، محور تئوریکِ مراحل دوم و سوم رادیکالیسم اسلامی جدید است و تا به امروز، جریان های وفادار به مشی او، پایه های نظری ای را که وی برای ستیز با سکولاریسم، غرب وغرب گرایی و دموکراسی تمهید کرده است، با تغییراتی اندک در وضعیت استثناییِ امروز حفظ کرده اند. به نظر می رسد که مهم ترین تحول در ساحتِ ایدئولوژیک وتئولوژیک، «تکفیر» یا«کافرانگاری»ِ ایرانیان وشیعیان است. تقریباً کمتر گروه جهادی است که«شیعه»و«ایران» را خصم «امت اسلامی» ومانع آزادی این امت از دستِ کفّارِ صلیبی ویهودی نداند.یک جهادیِ سلفی دشمنانِ اصلی خود را در قالب یک مثلث ترسیم می کند که یک ضلع آن را «ایرانیان»و«شیعیان» تشکیل می دهند؛ و دو ضلع دیگر نیز امریکا واسرائیل اند.

پیش از پرداختن به تحولات رادیکالیسم اسلامی در مرحلۀ سوم، درباب مختصات فکر سید قطب باید بگوییم که سیطرۀ گفتمان چپ گرایانه در فضاهای روشنفکری و اجتماعی دهه هایی که سید قطب ودیگر جریان ها ومتفکرانِ رادیکالِ مسلمان در آن به جامعه وقدرت می اندیشیدند، باعث شده بود که مشیِ این گروه از اسلام گرایان به مشی اجتماعی وسیاسیِ چپ گرایان شباهت هایی پیدا کند. این شباهت لزوماً به معنی اقتباسِ آگاهانۀ ایدئولوژیک یا تن دادن این متفکرانِ مسلمانِ متعصب به آرمان های سکولارها وماتریالیست های چپ نیست. میان یک اسلام گرای رادیکال ویک ماتریالیستِ چپ یا هر قسمِ سکولاریسم، تا ابد شکافی پُرناشدنی وجود دارد.

ثابت ومتغیر در مشی جهادیِ سلفی

جهاد به عنوان یک عنصر عملیاتی-فقهی، تمام اسلام گرایانِ رادیکال را به هم پیوند می دهد. جهاد بنیان فقهی پراکسیس سیاسی یک رادیکال مسلمان است. این بنیان فقهی تقریباً از ثابتات گفتمان های تاریخ اسلامِ سیاسی رادیکال، از ابن تیمیه تا جهادیونِ سلفیِ عصرِ فیسبوک است، و پیکارگران مشی مسلحانۀ خود را بر چنین قاعده ای بنا می کنند. ابن تیمیه در «کتاب الجهاد» منطق جهادیِ سلفیونِ تمامی دوران ها را چنین تقریر کرده است: ستون دین با قرآن راهنمایی وبا شمشیر پیروز می گردد، وهمین کافی است که خداوند بزرگ راهنما و پشتیبانت باشد.[14]

قرن ها بعد از ابن تیمیه، سید قطب در معالم فی الطریق آموزۀ جهاد تهاجمی را به بهترین شکل برای رادیکال های تمامی عصرها تقریر کرد:«یگانه نکته ای که از طبیعت دین اسلام دانسته می شود این است که کسی که ماهیت و طبیعت این دین را درک کند حتماً و قطعاً شیوۀ آزادیبخش آن را نیز تحت عنوان جهاد با شمشیر در کنار جهاد با بیان شناخته، و می داند که این جهاد حرکت تدافعی که به مفهوم ضیق که امروز در اصطلاح جنگ تدافعی دانسته می شود نیست. چنان چه کسانی که درمقابل فشار واقعی امروز در برابر جبر قرنِ حاضر وتهاجم مستشرقین مکار شکست خورده اند، اراده دارند که حرکت جهاد در اسلام را حرکتی تدافعی ترسیم کنند. غافل از این که جهاد حرکتی مستمر و دائمی است که با واقع بینی درست در زمان های مختلف با وقایع وحوادث ومسائل بشری مواجهه گشته است.»[15]

ایدئولوگ های جهادی امروز در عصر فرهنگ مجاز واقعی، در عصر دگردیسی های سرمایه داری اطلاعاتی ،آموزۀ جهاد را از میدان تحریر وشامات گرفته تا صفحات فیس بوک ، به عرصۀ ظهور آورده اند. شیخ عبدالقادر عبدالعزیز در العمدۀ فی اعداد العدۀ للجهاد فی سبیل الله، برای شرح فقه جهاد در قالب «معالم اساسیۀ فی الجهاد»، منطق میلیتاریستی یا شبه نظامی اسلام سیاسیِ رادیکال را چنین تبیین می کند:«مگر رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نفرموده است: به من دستور داده شده است تا با مردمان بجنگم تا اینکه گواهی بدهند که هیچ معبودی به حق نیست مگر الله ومحمد فرستاده خداوند است. ومگر نفرموده است که قبل از فرارسیدن قیامت با شسشیر برانگیخته شده ام تا این خدا به تنهایی وبدون انباز پرستش شود.پس هدف ومقصد، توحید است وجهاد یکی از وسایل محقق ساختن آن است».[16]

ایدئولوژی پیکار جویانه از نوع آموزه های سید قطب، تقریباً اساس تمام بیانیه های جهادیِ سلفیِ امروز را تشکیل می دهد. بنابراین، ایدئولوژی والهیاتی نهفته در پس اقدامات رادیکال کنونی تقریباً بلاتغییر مانده، اما ساخت سازمانی، تشکیلاتی وعملیاتی، و طیف بسیج اجتماعی و هواداران، و دامنه وبُرد اقدامِ تخریبی آنان دگرگون شده است. (در خصوص تداوم ایدئولوژی والهیاتِ جهادی سلفی، چنان که گفتیم استثنایی بروز کرده است. وآن این است که سلفیون رادیکالِ امروز، به غایت ایران ستیز وشیعه ستیز اند.)

در یکی از این بیانیه های متاخرِ سلفیونِ جهادی که جنگ عادلانه را از جنگ ناعادلانه متمایز می سازد، چنین آمده است:«تاریخ فقط دو نوع جنگ دیده است-جنگ عادلانه ای که شریعت آن را عادلانه دانسته است نه انسان ها و جنگ غیر عادلانه ای که شریعت آن را غیر عادلانه دانسته است. ما موافق جنگ های عادلانۀ اسلامی و مخالف جنگ های غیر عادلانه هستیم. کلیۀ جنگ های جاهلی غیر عادلانه اند، کلیۀ جنگ های منطبق با شریعت اسلام عادلانه اند. ما عاقبت در اولین قدم با دستان خود به دوران جنگ های جاهلی اهل شرک وسکولاریست های جهانی و مرتدین محلی در سرزمین های مسلمان نشین پایان خواهیم داد وبدون شک جهاد مسلحانه ای که ما اکنون در گیر آنیم، بخشی از این پیکار نهایی است.»[17]

شیخ ابو قتاده فلسطینی، که در مانیفستِ تبلیغی خود دایرۀ المعارف مختصری از آیات و روایات جهاد و جنگ را فراهم آورده است، از نمونه های اصلی استمرار ایدئولوژی جهادی قطبی در وضعیت استثناییِ جهانی ما است. ابوقتاده مخاطبان خود را چنین به جهاد بشارت می دهد: «برادر عزیز! ما جهاد می کنیم چون جهاد تنها راه برگرداندن عزت و سربلندی امت است. ... ماجهاد می کنیم چون جهاد در حقیقت زندگی واقعی است. ... و اگر به تو گفتته شد جهاد فتنه است! در جواب، آن چه را که خداوند به امثال چنین کسانی گفته است بگو: ألاَ فِی الفِتنَهِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَهً بِالکَافِرِینَ؛(توبه49)؛ .... و اگر به تو گفته شد که در جهاد کردن، مردن است! در جواب بگو: من نیز جز  برای مردن جهاد نمی کنم، چرا که مردن در جهد شهادت است و این همان جیزی است که در طلب آن هستم.»[18] استراتژیِ جهادی بر پایۀ این بنیانِ شرعی تعریف می شود؛ و تعیین مصداق دشمن با نیروهایی است که از شمّ استراتژیک و نظامی برخوردارند. برای مثال،أنور العولقی استراتژیِ مبارزه با منافع امریکا را در چارچوب مبارزه با منافع شیعیان وایرانیان تعریف می کند. العولقی پیش از کشته شدن، رهبر«جماعت بین المللی القاعده در یمن»بود، و در واقع نمونۀ برجستۀ یک جهادیِ سلفی پسامدرن می تواند باشد. او که دوست دارانش «شهید الدعوه» و«شیخ المجاهد» می خوانندش، از پدر و مادری یمنی در امریکا متولد شده بود، و با پشتیبانی نیروهای امریکایی در بر انداختن حکومت علی عبدالله صالح نقشی عمده داشت.

در دیگر سو، شیخ سلیمان ابن ناصر العلوان صراحتاً بر اهمیت «جهادِ طلب» یا همان جهاد ابتدایی یا تهاجمی، به موازاتِ «جهادِ دفع»یا «جهاد دفاعی»، تاکید می کند. از دید او «بعضی از شکست خوردگان روحی وفکری و کسانی که از کتاب های مستشرقان تأثیر پذیرفته اند موضوع جهاد را دگرگون ساخته اند وآن را فقط در جهاد دفاعی ضد دشمنان یورش گر منحصر کرده اند وتلاش آن ها بر این است که دلایل قطعی در این باره را تأویل کنند ولی به راستی که چشم آنان در مقابل آن دلایل و برهان هایی که صریحاً بر جهادِطلب دلالت دارد کور مانده است. آن  جهادِ طلبی که به وسیلۀ آن است که دین تماماً از انِ خداوند می شود و ملت های مظلوم و شکست خورده از دست سازمان ها وقوانین ساختگی آنان رستگار می شوند.»شیخ سلیمان دلایل روایی متعددی در تأیید جهادی طلب می آورد، و پیکار با کُفار را به سرزمین های خودشان می کشاند. وی جهادِ طلب را چنین تعریف می کند:«[جهادِ طلب یعنی] هدف قرار دادن کفار وجنگیدن با آنها در سرزمین های خودشان. ... اگر چه از آنان هیچ دشمنی و تجاوزی سر نزده باشد و بلکه این بدان خاطر است که همگی آن ها به آیین اسلام وارد آیند. اما این جهاد در شرایطی است که لطمه و مفسدۀ بزرگتری در پی آن نباشد ویا مسلمانان خود در ضعف و درماندگی به سر نبرند.»[19] اصولاً طبق این منطق ، باید گفت وقتی لیرال-دموکراسی ادعای جهانی شدن دارد، در واقع تمام جهانِ مسکون ر ابه پیکارگاهِ «کُفرِ جهانی شده» و«مجاهدانِ عُقبی طلب» بدل می سازد.

نوع دوم جهاد، که جهد دفاعی وجهاد دفع دشمنان و تجاوزگران از کشور خود و سایر کشورهای مسلمانان است، از دید شیخ سلیمان علاوه بر این که بالاِجماع واجب واز جمله ضروریات است، هم چنین «مورد اتفاق قوانین، نظام دولت ها وسازمان ها وسیاست ها است واز طرف دیگر عقل و فطرت و سمع نیز به آن دلالت دارد».این شیخ با جملاتی که احتمالاً از لحاظ سیاق بیان هیچ تفاوتی با بشارت های صدر اسلام یا قرون میانۀ اسلامی ندارد، مومنانِ عصرِ اطلاعات را چنین به جهاد دعوت می کند:«همانا پروردگار متعال جهاد را واجب گردانیده است تا کلامش را رفعت بخشد ودینش را به جهانیان بنمایاند وآن دسته از مؤمنان ضعیف وبیچاره را از دست کافران مجرم رستگار سازد».[20]

دعوت به جهد ابتدایی را در متن مانیفست گونۀ دیگری نیز متعلق به یکی از گروه های جهادیِ فعال در حوزۀ شامات وبین النهرین می یابیم. متن که از سوی«دیوان اعلام جماعت انصارالاسلام»منتشر شده، از لحاظ سیاق بیان و گفتمان متنیِ حاکم، با متون مانیفست گونۀ دیگر جهایونِ حوزۀ شامات و بین النهرین وشبه جزیرۀ عربستان شباهت اساسی دارد. در مانیفستِ دیوان اعلام جماعت انصار الاسلام، پیروزی بر کفار واحتزاز بیرق اسلام بر فرازِ کاخ سفید بشارت داده شده است:«دیر یازود دشمنان این دین شکست خواهند خورد اگر چه در دسته ها وحزب هایی جمع شوند، اگر چه محکم ومسلح ومسلط باشند. اگر چه کینه ودشمنی خویش راآشکار کرده باشند باز شکست خواهند خورد. ... پیروزی ما در راه است وعراق و افغانستان وسومالی وتمامی بلاد اسلام به آغوش مسلمانان باز خواهند گشت. و پرچم لا اله الا الله بر بالای کاخ سفید آمریکا (خداوند آن را سیاه گرداند) برافراشته خواهد شد».[21] این مانیفست های جهادی که به زبانی همه فهم نوشته می شوند، تنها چند نمونه از ده ها مانیفستی اند که پیکارگرانِ مسلمانِ عصر اطلاعات عمدتاً به زبان های عربی وانگلیسی منتشر ساخته اند، و به اقتضای پراکندگی جبهۀ جهانیِ جهاد، به زبان های روسی، مالایی، کردی واردو نیز ترجمه شده اند. تر جمۀ فارسی برخی از آن ها را نیز می توان یافت، واین نشان گر گسترش جبهۀ جهادیونِ نزدیک به القاعده ، به درون مرزهای جهانِ فارسی زبان است. این متون که مولفانشان از دانش دینی وتاریخی بهرۀ اندکی دارند، از لحاظ گفتمانی با چند هدف منتشر می شوند: تهییج احساسات مجاهدان ورزمندگان علیه دشمن، وبسیج نیروهای جدید.

به علاوه، نکتۀ دیگر در خصوص این متون جهادی عصر اطلاعات  ،به«سنت ستیزیِ» آنها مربوط می شود؛ ستیز با سنت ها تفسیری، یا به عبارتی ستیز با تفاسیر سنتی که معمولاً «عُلما» متولی آن بود اند. یک رادیکالِ جهادی«مفسّر»نیز است. رادیکال های سلفی با در گذشتن از علمای مذهبی، مستقیماً به سراغ نصّ می روند. به این اعتبار است که می توان چنین جریان هایی را «بنیادگرا» یا «الاصولیه» خواند.«علما» به طور سنتی مفسران نص و رابط بین «جمهور النّاس» با «نصّ» به مثابه مرکز دین بوده اند. رادیکال های سلفی از«علما»، این واسطه هایِ مفسّر، سلب اعتبار کرده اند. به همین دلیل، فقه جهادیِ سلفیون رادیکال بسیط، ساده وهمه فهم است، و فاقد پیچیدگی های فقه کلاسیک است.

جهانی شدنِ اسلام سیاسی رادیکال

در مورد نسبت اسلام سیاسی رادیکال با ایدئولوژی های غربی، شواهد تاریخی ظهور جنبش افغان العرب که بعدها به شکل گیری القاعده انجامید، چیزی غیر از دیدگاه های «چپ انگارانه» را نشان می دهد. تاثیر غیر مستقیم جریان روشنفکری رادیکال بر اسلام گرایان انکارناپذیر است، اما در این خصوص لاجرم باید بین گونه های رادیکالیسم اسلامیِ دوران جنگ سرد یا دوران امپریالیسم، و گونه های رادیکالیسم اسلامی پس از جنگ سرد یا پساامپریالیستی یا به اصطلاح پسامدرنیستی تمایز قائل شد.

درشکل و سازمان ومشی عملیاتی اسلام گرایانِ رادیکال تحولی بنیادین رخ داده است. مهم ترین تحول در این عرصه، خروجِ اسلامِ سیاسی رادیکال از میدانِ مرز های ملی است. در وضعیت پساشورویایی، پساامپریالیستی یا پسامدرنیستی امروز، شخصیت اسلام گرایِ رادیکال دیگر خود را با تعلقاتِ محلی تعریف نمی کند، بلکه خود را به امتِ بزرگی متعلق می داند که میدانِ زیست آن عرصه ای است به وسعت تمامِ عالَم.

در شتاب گیری تحولات اجتماعی، برخی رخدادها نقش جرقه ای را دارند که سوخت کارخانۀ ستیز وپیکار اجتماعی را شعله ور می سازند. ترور انور سادات در واقع همین جرقۀ اساسی در تحول رادیکالیسم اسلامی است. پس از آن بود که رادیکالیسم اسلامی جبهۀ خود را«جهانی» کرد و مرزهای قومی وملی را درنوردید.پس از سرکوب رادیکال های الجهاد به علت ترور سادات در سال1981، اسلام گرایان جهادی به خارج از مرزهای مصر روی آورند. چنان که گفتیم، این سال مصادف بود با اشغال افغانستان توسط شوروی.عبداله العزام فلسطینی الاصل، از فعالان اردن، به پاکستان وافغانستان رفت و با بسیج نیروهای جهادی در سراسر جهان عرب، پس از تاسیس دفتری درپیشاور، حملاتی را به نیروهای اشغال گر سازمان دهی کرد.بن لادن نیز ازنیروهای امنیتی عربستان بود که با کسب ماموریت از جانب ترکی فیصل به خیل جهادیون پیوست و از نیروهای ضد کمونیست در افغانستان پشتیبانی کرد. این نیروهای جهادی انگیزه های اسلامی لازم را برای بیرون راندن «کفار»داشتند.

تأثیرات معالم فی الطریق(1974) سید قطب را به وضوح می توان دراعلامیه های جهاد اسلامی مصر مشاهده کرد. جهاد اسلامی ترور انور سادات را گامی برای پایان دادن به سلطۀ امریکا بر مصر وپایه گذاری نوعی رژیم اسلامی تلقی می کرد. این گروه ها بعدها در دهۀ 1990به القاعده پیوست. بین مانیفست الجهاد الاسلامی مصر(یعنی کتاب الجهاد: الفریضه الغائبه) با «اعلامیۀ جنگ علیه امریکا» بن لادن شباهت زیادی وجود دارد. کتاب الجهاد: الفریضه الغائبه را عبدالسلام فرج تالیف کرده است. مبانی ایدئولوژیک حرکت های جهادی ای چون ترور سادات در این کتاب پی ریزی شده است. این متن مانیفست گونه مسلمانان را دعوت می کند تا علیه قوانین کفرآلود رهبرانی که به مسیحیان، کمونیست ها وصهیونیست ها گرایش دارند، جهاد کنند. فرج نظریه پردازِ«جهاد دائمی» است، وجهاد دائمی علیه حکومت کافر را تنها راه نابودی جامعۀ جاهلی واحیای اسلام تلقی می کند. از دید وی«مبارزۀ مسلحانه»تنها شکل قابل قبول جهاد است واسلام تنها از طریق نیروی اسلحه به پیروزی می رسد. وی معتقد بود که ابتدا باید با کفر داخلی (حکومت مصر) وسپس با کفر خارجی(جهان غیر اسلامی)جهاد کرد. «پیشتازگرایی» را در این کتاب نیز می توان مشاهده کرد. عبدالسلام فرج می گوید رهبری در اسلام باید به عهدۀ «قوی ترین مومنان» که تقوا وترس بیشتری از خداوند دارند، گذاشته شود. (اشاره به این نکته مفید است که برخلاف گروه التکفیر والهجره که درآن رهبری فردی بود، در الجهاد رهبر به صورت جمعی انتخاب می شد.)

اما تفاوت عمده ای بین روش سید قطب واسلام گرایان رادیکال دهه های 1960و1970 و روش اسامه بن لادن وجود دارد. سید قطب واسلام گرایانِ الهام گرفته از او عمدتاً به داخل نظر داشتند وبر انقلاب در کشور، یا کشورهای مسلمان تاکید می کردند. اما اسامه بن لادن اساساً عملیات خود را به بیرون از مرزهای کشورهای اسلامی وعلیه هژمونی ایالات متحده و اروپا گسترش داده است. انقلابیون نخستین از رهگذر سرنگونی «نخبگان فاسد» و «وابسته» کشورهایشان قصد تأسیس دولت اسلامی را داشتند، اما هدف عمدۀ بن لادن و اصحاب کنونی او به زانو درآوردن کل صلیبیون ویهودیون ومتحدانشان است.

چنان که ذکر کردیم، به چند دلیل رادیکالیسم اسلامی از دهۀ1990 به این سو وارد مرحله ای نوین شده است. در مقابلِ رادیکالیسم اسلامیِ به اصطلاح دورانِ جنگِ سردی، دورانِ جهانِ دوقطبی یا به بیانِ نگری وهارت دوران امپریالیسم، اسلام سیاسیِ رادیکال امروز را می توان گونه ای اسلام سیاسیِ رادیکالِ جهانی شده،پسا شورویایی، پساجنگِ سردی، پساامپریالیستی یا پسامدرن دانست.برخی از مختصات شکل نوین رادیکالیسم اسلامی به این شرح اند: عبور از سطح محلّی به سطح جهانی، در پیش گرفتن نبرد نامتقارن، وسنجش ناپذیری شکل شبکه ای.

1.عبور از سطح محلّی به سطح جهانی

همان طور که گفته شد، رادیکالیسم اسلامی براثر محدودیت هایی که در محیط داخلی محلّی بر سرراه گسترش آن به وجود آمد ودستیابی به اهداف ملّی ومحلّی را ناممکن ساخت، به بیرون از مرزهای تعریف شدۀ سیاسی اش گام گذاشت. البته باید توجه داشت که مرز ایدئولوژی بنیادگرایی، مرزی جهانی به وسعت تمام جوامع اسلامی است؛ دومین ماده از آئین نامۀ اخوان المسلمین به این امر تصریح دارد:«اخوان المسلمین حرکتی جهانی واسلامی است که درراه رسیدن به آرمان های اسلامی تلاش می کند.»[22] اما الزامات عملیاتی سیاسی و مهم تر از آن قرابت فرهنگی با طیف بسیج اجتماعی، سازمان بنیادگرا را وادار می کند اقدام جمعی خود را درچارچوب مرزهای ملّی-محلّی سامان دهی کند. نهضت بازگشت به ریشه های اسلامی تا حدود زیادی ویژگی محلّی داشت، زیرا پاسخی بود به شرایط بحران موجود در محیط های ملّی گوناگون.توماس ووتکو، استاد دپارتمان علوم سیاسی دانشگاه آلبرتا نیز به همین سطح محلّی مطالبات اسلام گرایان اشاره کرده است: «برخلاف وقایعی چون 11سپتامبر، تأکید آنان[اسلام گرایان پیشین] اساساً به حوزۀ داخلی محدود می ماند وبه سطح بین المللی نمی رسید وچالشی برای برتری هژمونیک[جهانی]نبود.» [23]

درقاموس نخستین حرکت سازمان یافتۀ اسلام سیاسی، همیشه اقدام محلّی بر اقدام جهانی اولویت داشته است. در مجموعۀ اهداف اخوان، نجات «ملّت مصر» از فساد نخبگان وسلطۀ امپریالیسم، بر نجات ملل دیگر مقدم بوده و این روح ناسیونالیسم ومیهن دوستی بود که به اهداف انسان گرایانه وجهانی آنان جهت می داده است.

اما با وجود عوامل و انگیزه های عقیدتی مشابهی که محرک اقدام جمعی گروه های اسلام گراست، شکل و جهت این اقدام جمعی اسلام گرایانه را عوامل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی متعددی تعیین می کند. به عبارت دیگر، انگیزه های فکری مشترک ناشی از نظام عقیدتی اسلامی تحت تأثیر عوامل اجتماعی، سیاسی واقتصادی محیط داخلی وخارجی، در قالب اشکال متفاوتی از اقدام جمعی اسلامی خود را بروز می دهد. تحت تأثیر همین عوامل و متغیرهای محیطی است که اقدام جمعی اسلامی از نظر درجه و شدت گرایش به خشونت یا فعالیت مسالمت آمیز، در همه جا و هر زمان یکسان نیست.[24]

گذشته از این، باید به سطح اقدام جمعی نیز توجه کرد. دگرگونی محیط بین المللی وفشار داخلی، سازمان بنیادگرا را به سمت بیرون می راند، آن را به شبکه ای بدون مرز تبدیل می کند و خشونت سازمان یافته به طرزی افسارگسیخته به وسعتی جهانی اعمال می شود. به این ترتیب، بر اثر سرکوب وفشاری که پس از ترور سادات به دست اعضای سازمان الجهاد متوجه رادیکال ها شد، علاوه بر شکل اقدام جمعی، سطح اقدام جمعی نیز دگرگون شد.

اعزام نیروهای جهادی سراسر جهان عرب به افغانستان برای بیرون راندن «امپریالیسم الحادی»شوروی، سرآغاز این دگرگونی عظیم بود. فارغ از فرضیه های توطئه باورانه، بدون شک می توان گفت فشار داخلی ناشی از ترور سادات در مهد بنیادگرایی اسلامی، و وجود انگیزه های اینترناسیونالیستی وگلو بالیستی در رادیکال های مسلمان، «پیشتاز فداکار امّت» را به «پیشتازی جهانی» تبدیل کرد. از این پس این پیشتاز جهانی«امپراتوری»[25]یا«نظام سلطۀ جهانی شده»[26] را در کلیّت خویش مورد حمله قرار می دهد. گسترۀ عملیات پیشتاز جدید همۀ جهان است؛ از نیویورک تا لندن، از لندن تا مادرید، از مادرید تا مسکو، از مسکو تا بغداد ، از بغداد تا دمشق، از دمشق تا کابل و از کابل تا بالی.

عبور به سطح جهانی مبارزات، به معنی مرکز گریز بودنِ جنبش های رادیکالِ اخیر نیز است. چنان که یکی از وابستگان به القاعده می گوید، تشکیلات این جریان نظریۀ«عدم تمرکز» را در پیش گرفته، و علاوه بر مقرهای اصلی اش درافغانستان وپاکستان ،شاخه هایی رانیز در کشورهای عربی و اسلامی هم چون شرق آسیا،آسیای مرکزی، کردستان، شمال آفریقا، صحرای آفریقا،سومالی ویمن ایجاد است.«جماعت بین المللی القاعده » در اروپا وامریکای شمالی نیز طرفداران اندکی ندارد. علاوه بر مسلمانانِ ساکن اروپا وامریکای شمالی، تعداد قابل توجهی از نومسلمانانِ غربی نیز به مشی رادیکالِ القاعده دلبسته و وارد تشکیلاتِ آن در عرصۀ واقعی یا مجازی شده اند. از لحاظ گرافیک و تبلیغات پُرقدرت ترین، پُرنفوذترین و جذاب ترین سایت ها وپیج های رادیکال های جهادیِ سلفی، به جهادیونِ بریتانیا وامریکای شمالی تعلق دارند. آرشیو کاملی از خطابه ها وبیانیه های شیخ ابو حمزه المصری، شیخ ابوالفضل، شیخ عمر الحدوشی، و شیخ ابوموحد به زبان های انگلیسی وعربی به راحتی در دسترس مخاطبان است. خطابه ها وبیانیه های برخی از اینان چندان که در محیط های مجازی اروپایی وامریکایی به زبان های اروپایی وامریکایی قابل دسترس است، در فضاهای مجازیِ«عربی» مخاطب ندارد.

شاید دلیل موفقیت بزرگ القاعده موفقیت شاخه های آن در نفوذ به داخل امریکا باشد، اما در حال حاضر القاعده بسیار خطرناک تر از قبل وپیش ازحملات 11سپتامبر است، زیرا دیگر تشکیلات تحت یک عنوان واحد در کوه های تورابورا در افغانستان نیست ودایرۀ عملیات هایش را گسترش داده و بسیاری از جماعت های جهادی نیز به این تشکیلات پیوسته ویا زیر بیرق آن فعالیت می کنند.[27] بیرق جماعت بین المللی القاعده را در هر تظاهراتی می توان دید؛ از فرانکفورت و لندن گرفته تا میدان التحریر قاهره، و تا قفقاز وتاشکند و دوشنبه، وتاکردستان عراق وترکیه و ایران.

2.نبرد متقارن ونبرد نامتقارن[28]:از جنگ بدنی تا کمین در فیس بوک

اسلام گرایانِ رادیکال در مرحلۀ نخست ودوم، معمولاً از شیوه های متفاوتی چون ربودن شخصیت های وابسته به نظام حاکم(مانند نمونۀ شیخ یوسف الذّهبی در عملیات التکفیر والهجره) و ترور سران رژیم (مانند سادات) بهره می گرفتند. متقارن بودنِ اقدام به این معنا است که عملیات تخریبی سازمان مجاهد، با عملیات سرکوب عوامل رژیم هم سطح وهم سان است. در این مرحله سازمان بنیادگرا از روش ها وسلاح های متعارفی که در میان گروه های چپ هم نمونه های آن فراوان است استفاده می کند.برای مثال، در همین دهۀ 1970،تقریباً هم زمان با اقدام گروه شکری مصطفی به ربودن شیخ یوسف الذّهبی ،اعضای گروه مارکسیست-لنینیستِ بریگاردهای سرخ در ایتالیا، آلدو مورو نخست وزیر دموکرات-مسیحی این کشور را ربودند وپس از این که خواستۀ آنان از سوی دولت اجابت نشد، وی را به قتل رساندند.

هم زمان با افول چپ پیکار جویی که عموماً به یکی از نظام های رسمی سوسیالیست شوروی، کوبا وچین گرایش داشت ودر عین حال، هم زمان با مسلّط شدن جریان الوسطیّه یا اسلام گرایی میانه روِ قائل به مشارکت سیاسی، رادیکال های اسلام گرا نیز استراتژی عملیات نامتقارن را برای مبارزه با«امپراتوریِ» جهانی در پیش گرفتند. استراتژی نامتقارن یعنی عدم تقارن اقدامات وتلاش ها ،در جهت دورزدن یا تحت الشعاع قرار دادن قدرت وتوانایی های حریف ، استفاده از نقاط ضعف و آسیب  پذیری های او وبه کار گیری شیوه هایی که تا حدود زیادی با روش ها وشیوه های دشمن متفاوت ومتمایز است.[29] رهیافت نامتقارن درصدد ایجاد تأثیرات بزرگ روانی، مانند شوک آفرینی، مختل کردن اراده، ابتکار وآزادی عمل دشمن است. شیوه های نامتقارن متضمن افزایش دامنۀ آسیب پذیری ها ونقاط ضعف دشمن است که معمولاً از فناوری ها، تاکتیک ها وتسلیحات غیر مرسوم وابتکاری سود می جوید ودر تمامی سطوح وابعاد، اعم از استراتژیک وتاکتیکی، در طیف عملیاتی گسترده ای کاربرد دارد.

گاهی اصلی ترین سلاح یک رادیکال جهادیِ سلفی، که همیشه با خودش حمل می کند وفی نفسه حمل آن را هیچ قانون داخلی یا بین المللی ای ممنوع نکرده است ،«بدن» او است. در وضیعتِ استثناییِ سرمایه داری متأخر«بدن» به سلاحی موثر بدل شده که«فن الموت» را به دردناک ترین شکل محقق می سازد.«بدنِ» یک جهادیِ سلفی سلاحی است علیه حاکمیت«جاهلیِ» امپراتوری و شرکت ها و دولت های اقماری اش. «بدن» نامتقارن ترین وکنترل ناپذیرترین سلاح آتشینی است که قابلیت حمل در تمام نقاط را دارد. یکی از عینی ترین اهداف ارتش ها حفاظت از پیکرِ زیستی نیروها است باشعار «بکش تا کشته نشوی». اما در جبهۀ جهانیِ جاهلی ای که یک سلفیِ رادیکال ترسیم کرده است، جهادی کشته می شود تا بکشد.

رادیکال های سفلیِ جدید، بر مبنای قاعدۀ عدم تقارن، از سیستم های تکنولوژیک فوق پیشرفتۀ غرب پساصنعتی علیه خودش استفاده می کنند.نه تنها از هواپیماهای غیر نظامی، بلکه از تمام تأسیسات شهری، از جمله سیستم آب رسانی ، ایستگاه فشار گاز وسیستم حمل ونقل برای ضربه زدن به دشمن بهره می گیرند. در ان جا بدن نیز به سلاحی مرگ بار تبدیل می شود ودعوت سید قطب به«فنّ الموت» در سطحی جهانی، عملی می شود. به علاوه، عنصر دیگری که این جنگ نامتقارن را پیش می برد، شبکه های مجازی است.امروز شبکه های اجتماعی مجازی به میدانی برای بسیج نیروهای جهادی سلفی تبدیل شده، و برای نمونه می توان گفت جهادیون سلفی از جمله فعال ترین کاربران فیس بوک اند.

3.سنجش ناپذیری[30]

نویسندۀ کتاب جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب بین اندازۀ یک سازمان بنیادگرا وشکل وشیوۀ اقدام جمعی آن ارتباط برقرار می کند. وی معتقد است که هرچه اندازۀ بک جنبش بزرک تر باشد، گرایش آن به مشارکت سیاسی واقدام مسالمت آمیز بیشتر می شود، و برعکس،هر چه اندازۀ جنبش کوچک تر باشد، گرایش به مخفی بودن ودر پیش گرفتن اقدام خشونت آمیز نیز بیشتر می شود.[31] این قاعده که چندین بار در آن کتاب تکرار شده است، در مورد شکل نوین رادیکالیسم اسلامی صدق نمی کند. شکل شبکه ای رادیکالیسم اسلامی با به کاربردن شیوه های عملیاتی نامتقارن کل گسترۀ جهان امپراتوریایی[32] را در بر می گیرد.شکل شبکه ای رادیکالیسم اسلامی، بازندگان مسلمان فرایند جهانی شدن را در سراسر جهان به هم پیوند می دهد. طیف بسیج اجتماعی رادیکال های سلفی در دو مرحلۀ نخست، محدود به کشور های اسلامی عربی بود.اگر هم سازمان های اسلام گرای بزرگ مستقر درجهان عرب، در اروپا وامریکای شمالی شعبه هایی تأسیس کردند، مانند الحدیث، حرکه الاسلامیه والاتحاد الاسلامیه[33]، به دلیل مسالمت آمیز بودن وتبلیغی وخیریّه بودن فعالیت هایشان، می توان آن ها را ادامۀ جریان اصلی اسلام گرایی دانست وعملیات تخریبی ویژه ای به آنها منتسب نشده است.تنها از دهۀ 1990 به این سو است که طیف بسیج رادیکال های جهانی می شود و از شهروندانِ اروپایی وامریکای شمالی گرفته تا غیر عرب های پاکستانی ، دایرۀ پیشتاز جهانی[34] برای ضربه زدن به امپراتوری، در مقیاسی غیر قابل ردیابی وسنجش ناپذیر صورت بندی می شود.

شکل گیری صدها صفحه در شبکه های اجتماعی فیس بوک، تویتر وگوگل پلاس با مشی رادیکالِ اسلامی، حاکی از دامنۀ وسیع تحرکات اسلام گرایان رادیکالِ نوین است. این شبکۀ عظیم نه یک سر دارد ونه یک مرکز؛ بلکه هزاران سر وهزاران مرکز حمله دارد. برای مقابله با آن به منزلۀ «تهدید امنیتی»، دیگر نه استراتژیِ کلاسیکِ«سرزنی»یا «قطع سر» کارآمدی دارد ونه بمبارانِ کانون های فرماندهی محلی. این رادیکالیسمِ چند گانه، متکثر، بی مکان، چند زبانه وچند وجهی چالشی مهارناپذیراست؛ اولاً چالشی است برای دولت ها به معنی اعم، وثانیاً چالشی است برای نهادهای اجتماعی.

جمع بندی

از دهۀ1990 به این سو، شکل نوینی از رادیکالیسم اسلامی به ظهور رسید که از نظر تشکیلات و گسترۀ عملیات تفاوت بارزی بارادیکالسیم های دهه های گذشته دارد. ساختار اپیستمولوژیک وتئولوژیک این جریان ها تفاوت ویژه ای نکرده است، اما از لحاظ اقدام سیاسی مسلحانه، یا مشی جهادی، از لحاظ تعریف دشمن، ونیز از لحاظ ساختِ سازمانی وتشکیلاتی و استراتژی های عملیاتی دگرگونی های عمده ای در رادیکالیسم اسلامی کنونی بروز کرده است. رادیکالیسم اسلامیِ پساامپریالیستی یا به اصطلاح پسامدرنیستی که محصول وضعیتِ پس از جنگ سرد است،از منطق عملیاتی ویژه ای تبعیت می کند. دگرگونی این منطق عملیاتی را در کنار برخی مختصات ایدئولوژیک می توان به شرح ذیل خلاصه کرد:

خُدعه، وتحلیل روابط نیروها برپایۀ منطق جنگ: شخصیت رادیکال جهان را برحسب رابطۀ تخاصم آلود نیروها تحلیل می کند، و برای پیکار انسان ها، پایانی تصور نمی کند. برای او زندگی همان جنگ است، و رابطۀ او با جنگ رابطه ای عاطفی است.برای یک جهادی سلفیِ راستین، «جهاد در حقیقت زندگی واقعی است.» شخصیت جهادیِ عصر اطلاعات، فردی با شمّ نظامی وتهاجمی است، و قاعدۀ «الحرب الخدعۀ»راهنمای اوست. بااستناد به رسول خدا می گویند:جنگ=نیریگ وفریب. «این به معنی هدف وسیله را توجیه می کند نیست، بلکه یکی از تاکتیک های دقیق وآگاهانۀ به روز ومشروع«الحرب خدعۀ» است؛ در واقع پاسخی است مناسب به نیاز روز. درک این قانون بر فهم سلف صالح که به عنوان یکی از قوانین نه گانۀ جنگ به شمار می رود، برای سرباز ومجاهد مسلمان یک دستور نظامی است

دشمن انگاریِ اخوان:رادیکال های عصر اطلاعات جهادیون وسلفیانی اند که اخوان المسلمین را تکفیر کرده اند. امروز یکی از بزرگ ترین چالش های امنیتی پیش روی دولت اخوانیی مصر رادیکال ها وسلفی ها هستند.می توان این ستیز با اخوان المسلمین را با توجه به دیدگاه جهادیون وسلفیون در مورد یوسف القرضاوی به بهترین شکل دریافت. از دید آنان، دو قرضاوی داریم؛یکی«قرضاوی انقلابی قبل از تخمیر وفاسد شدن» که آثار ارزنده ای چون الاسلام و العلمانیۀ وجها لوجه را در دفاع از حکم شریعت ومبارزه با سکولاریسم ارائه داده است؛ ودیگری «قرضاوی گمراه گر ومفتیِ ناتو» که به دفاع از حُکام سکولاریست ومرتد منطقه، هم چون رجب طیب اردوغان ومحمد مرسی پرداخته است.

ضدیّت با دموکراسی:جهادیِ سلفیِ راستین یقین دارد که دموکراسی کفر به خدا ورسول وکتاب وشریعت اوست؛ وکسی که به دموکراسی معتقد باشد، در واقع به چیزی که بر حضرت محمد(ص) نازل شده، کافر شده است؛ کسی که برای نشر وتحقق دموکراسی تلاش می کند، طاغوت است وبر مسلمان واجب است که به او کافر شود وبا قلب وقول وعمل با او بجنگد. جهادیِ سلفی برای ستیز با حاکمیت اکثریت ودموکراسی، از پیامبر اکرم (ص) شاهد می آورد: وَ اِن تُطِع اَکثَرَ مَن فِی الاَرضِ ، یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ الله؛ اگر از بیشتر مردم پیروی کنی، تورا از راه خدا دور می سازند.[35]

تصور فرقۀ ناجیۀ منصوره:تمام رادیکال های سلفی بدون استثناء خود وجریان خود را «فرقۀ ناجیۀ منصوره» می خوانند «دیگری» کافر است؛ دیگریِ امریکایی و اروپایی ، وبه عبارتی دیگریِ صلیبی ویهودی که کافر است، دیگریِ شیعه ودیگریِ ایرانی نیز مضلّ ورافضی است. نتیجتاً جهاد میدانی پیدا می کند به وسعت تمامی جهان.

ضد روحانیون وعلمای سنتی: سلفی ها ورادیکال های جهادیِ سلفی مشی وگفتمان علمای سنتی را محافظه کارانه، یا به زبان خودشان سازشکارانه ودین فروشانه می دانند. بخش قابل توجهی از اینان یا خود از شیوخ وعلمایی بوده اند که از مجامع رسمی علما کنار گذاشته شده یا کنار رفته اند(برای مثال از مجمع علمای سعودی)، و یا این که به طور کلی، با درپیش گرفتن عمل گراییِ افراطی ومشی مسلحانه، تفسیر شریعت را تابع درکِ غیراستراتژیکِ خود از موقعیت قرار داده وخود را از رجوع به شیوخ سنتی بی نیاز دیده اند.نقد مواضع یوسف قرضاوی وسلمان عوده، از جمله نمونه های پیکار جهادیون سلفی با علمای سنتی است.

ضد ایران وتشیع: از دید اغلب گروه های جهادی سلفی، خطری که ایران برای امت اسلامی دارد، هم سنگ خطر صلیبیون ویهودیون است. انور العولقی از برجسته ترین امیران جماعت بین المللی القاعده بود که در اغلب مواضع خود، ایران ستیزی وشیعه ستیزی را به آشکارترین شکل اعلام می کرد.صفحات جهادیونِ سلفی در فیس بوک ، مشحون از ایده ها و انگاره های ضد ایرانی وضد شیعی  است. شیعیان به طورکلی، اعم از اخباری مسلک و اصولی وعقلی مسلک، همه از دید یک سلفیِ جهادی رافضی اند ودشمنِ امت. چنین درکی از ایران وتشیع، تهدید امنیتی بزرگی برای منافع ملی ایران است.

فیس بوک، یوتیوپ، گوگل پلاس:یکی از بزرگ ترین تحولات در عرصۀ ارتباطات در عصر کنونی، اختراع فیس بوک وشبکه های اجتماعی دیگر است.جهادیونِ سلفی در شبکه های اجتماعی هزاران صفحه ایجاد کرده، ودر دل این شبکه های اجتماعی، شبکه های ارتباطی تاثیر گذاری پدید آورده اند که حامیان و پیروان خود را درعرصه ای بی مکان به هم متصل می سازند. در این صفحات، علاوه بر انتشار اخبار جهادیون وانتشار عکس ها، وفیلم های خطابه های جهادی وعملیات های این گروه ها، راه های شناسایی دشمن و تکنیک های ضربه زدن به آن نیز آموزش داده می شود. محیط مجازی فیس بوک، تویتر، یوتیوپ وگوگل پلاس، هزارتویی است که شخصیت سلفی جهادی در آن مسیر های وکمند های بی شماری برای«اختفاء»، «استتار»، «کمین»، «حمله»و«آتش» دارد.برای او هیچ کجا خالی از دشمن نیست.جهادی سلفی با دشمن زندگی می کند، چون با جهاد زندگی می کند.

 

پاورقی

[1] ezanajafzadeh@ut.ac.ir             دانشجوی دورۀ دکتری علوم سیاسی دانشگاه تهران                                                                                 . 

[2] .foundations

[3] کاستلز، مانوئل، عصر اطلاعات، جلد 2، ترجمۀ حسن چاوشیان، طرح نو، 1380، ص 38

[4] احمدی، حمید، بنیادگرایان، ناکام در ستیز با تاریخ، فصلنامۀمطالعات خاورمیانه، شمارۀ 28، زمستان 1380

[5] کپل، ژیل، پیامبر و فرعون، ترجمۀ حمید احمدی، کیهان، 1382،ص9

[6] دکمجیان،هرایر، جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب، ترجمۀ دکتر حمید احمدی،کیهان، 1383،ص 49، برنارد لوئیس مقدمۀ کتاب پیامبر وفرعون:رک:کپل، ژیل،پیامبر وفرعون،ترجمۀ حمید اجمدی، 1382،ص9

[7] هانتر، شیرین، آینده اسلام وغرب، ترجمۀ همایون مجد، نشر فرزان روز، 1380،ص54-148

[8] همان، ص 157

[9] همان، ص 158

[10] همان ،ص 159

[11] همان، ص 159

[12] .demonization

[13] حمدی، حمید، «ناکام در ستیز با تاریخ »، فصلنامۀ مطالعات خاورمیانه..  

[14] « قِوَامَ الدِّینِ بِکِتَاب یَهدی وَ بِسَیفَ یَنصرُ وَکَفی بِرَبِّکَ هادِیاً وَ نَصِیراً»؛یا در بیانی دیگر، همو چنین گفته است:«کان قِوام الدین بالمصحف والسیف». (ر.ک. ابن تیمیه، ج28)

[15] سید قطب، معالم فی الطریق

[16] « أُمِرتُ أن أقاتل الناس حتی یشهدوا أن لا أله ألا الله وأن محمدا رسول الله». « بُعِثتُ بالسیف بین یدی الساعه حتی یعبد الله وحده لا شریک له» ؛(رواه احمد). شیخ عبدالقادر عبدالعزیز، جهاد ربانی و ملزومات بنیادی، ترجمه سلسله"العمده فی اعداد العده للجهاد فی سبیل الله"، ترجمۀ ا.رضایی

                                   http://www.besaranhawramy.blogfa.com 

[17] ابو سلیمان هورامی، «11سپتامبر:تشکیلات القاعده وسیاست عدم تمرکز» ، در وبسایت:

  http://www.besaranhawramy.blogfa. com/post/135   

[18] شیخ الو قتاده فلسطینی (بی تا)، چرا جهاد؟ ، مترجم عبدالرحمن حمیدی، نشر تمکین، ص 48

[19] شیخ سلیمان بن ناصر العلوان( 1422ه)، ألا إنَّ نصر الله قریب، ترجمۀ حسین عزیزی، نشر تمکین، ص.54 

[20] همان

[21] دیوان اعلام جماعت انصار الاسلام (بی تا)، ای برادر مجاهدم؛سوگند به پروردگار پیروز خواهیم شد، ترجمۀ عبدالحکیم کیانی، نشر تمکین ،ص4

[22] الحسینی، اسحاق موسی، پیشین، 133

[23] . Butko, Thomas,J."Revolution or Revalation; A Gramscian Approach to the Rise of Political Islam, British Journal of middle Eastern Studies, May 2004,p60.

[24] احمدی ، حمید، «آیندۀ جنبش های اسلامی در خاورمیانه: طرح یک چارچوب نظری»، فصلنامة مطالعات خاورمیانه، شمار ه های 15و14، ص 74

[25] .enpire

[26] . globalized command

[27] ر.ک.ابوسلیمان هورامی، بی تا

[28] . Sy mmetric and asymmetric war

[29] برای مطالعه بحث مفصلی درباره استراتژی نامتقارن در مبارزه با جهانی شدن، به کتاب زیر مراحعه کنید: آنتونیو نگری ومایکل هارت ،انبوه خلق:جنگ ودموکراسی در عصر امپراتوری، ترجمۀ رضا نجف زاده، چاپ دوم، نشر نی، 1386، ص 83-94.نگری وهارت در این کتاب عملیات استشهادی را نیز از این منظر نگریسته اند

[30] . immeausurability

[31] به عوان مثال، ر.ک، دکمجیان، پیشین، صص131-129

[32] . imperial

[33] دکمجیان، پیشین، ص129

[34] .global vanguard

[35] رک:اندیشه های سیاسی حکیم امت مولانا اشرفعلی تهانوی،نیز ر.ک.وبلاگ ضددموکراسی، متعلق به القاعدۀ فارسی:

                                                 http:// www.antidemocracy.blogfa.com/ ;;;

منبع:

ابن تیمیه، مجموعه الفتاوی لشیخ الاسلام ابن تیمیه رحمه الله، (ج28)، «کتاب الجهاد»احمدی، حمید، «آیندۀ جنبش های اسلامی در خاورمیانه:طرح یک چارچوب نظری»، فصلنامۀ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ 15-14، تابستان وپائیز 1377.-----، ناکام در ستیز با تاریخ، فصلنامۀ مطالعات خاورمیانه، شماره 28، زمستان 1380.الحسینی، اسحاق موسی، اخوان المسلمین، بزرگترین جنبش اسلامی معاصر، ترجمۀ سید هادی خسروشاهی، اطلاعات ،1377.دکمجیان، هرایر، جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب، ترجمۀ دکتر حمید احمدی، کیهان، 1383.دیوان اعلام جماعت انصار الاسلام(بی تا)، ای برادر مجاهدم؛سوگند به پروردگار پیروز خواهیم شد، ترجمۀ عبدالحکیم کیانی، نشر تمکین.امام شهید سید قطب (رحمه الله)، «جهاد تنها جنگ تدافعی نیست»، در:http://www.besaranhawramy.blpgfa.com/post/256شیخ عبدالقادر عبدالعزیز، جهاد ربانی و ملزومات بنیادی، ترجمه سلسله

کلمات کليدي : رادیکالیسم اسلامی، ایدئولوژیک،‌ جهادی سلفی، اسلام گرایی.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

اسلام هراسی و سناریوهای پیش روی آن

بررسی عقاید جریانات سلفی جهادی بر اساس عامل هویت

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (2)

آموزه‌های بربهاری و تأثیر آن بر جریان‌های سلفی‌گری

گزارشی از رساله عقائد علمای دیوبندی

آینده‌پژوهی تروریسم تکفیری در ایران (1)

پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث

زمینه‌های اصلی سربرآوردن گروهک‌های تروریستی مانند انصار الفرقان در ایران چیست؟

مشروعیت نام‌گذاری به «عبد النبی»، «عبد الحسین» و… از دیدگاه شیعه و اهل سنت

نبرد رمضان البوطي و سلفيت..؛ داستاني که بسياري دوست ندارند بشنوند!

رهبران داعش در چنگ آمریکا؛ اسیر یا پناهجو؟

زندان‌‌‌ها؛ کارخانه‌جات تولید تروریست تکفیری

افراط گرایی و تفریط گرایی: آسیب اصلی وحدت در جهان کنونی اسلام و ضرورت مقابله با آن

اقتصاد سیاسی بین الملل و ظهور و کارکرد داعش در خاورمیانه

چگونگی پیدایش ایدئولوژی تکفیری

وهابیت و گسترش اسلام تندرو در جنوب شرق آسیا

مجرای فهم تکفیریها: مشابهت های تکفیریها و خوارج

گسترش نوسلفی‌گری در اروپا؛ زمینه‌های هویتی و پیامدهای امنیتی

آیندة گروهک های تکفیری و راه کارهای ثبات بخش دولت سوریه و عراق

بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن

ساختار نظام بین الملل و هویت یابی اسلام سلفی-افراطی

علل ظهور و تکوین گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله ای با مدنیت تا تقابل سنت با مدرنیته؛ مطالعۀ موردی؛ خوارج و داعش

تبارشناسی دگرستیزی گروه‌های افراطی-تکفیری: گذار از دیگر دگرسازی به خود دگرسازی

تبیین خاستگاه های شناختی و ترسیم مدل ذهنی گروه تروریستی داعش

معنا و پاسخ: (بررسی تطبیقی افراط‌گرایی اسلامی و نهیلیسم)

آینده پژوهی گروههای تکفیری و تاثیر آنها بر منازعات منطقه ای در غرب آسیا

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش