مقالات > آینده جنبش های اسلامی

آینده جنبش های اسلامی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۳۰ تعداد بازدید: 61

با اینکه روشهای تحلیل در مورد آینده جنبشهای اسلامی متفاوت است و هر یک ار اندیشمندان به روشی آینده آن را تحلیل می‌کنند اما دونظریه در این میان بیشتر برجسته است:‌1. جهان اسلام در چار چوب قدرتهای بزرگ حل می‌شود و برای به دست آوردن قدرت و وارد شدن در جهان مدرن با اروپا و غرب و آمریکا همکاری خواهد کرد. 2. پویای و کمال جهان اسلام در ضدیت با غرب و بازگشت به اسلام اصیل است که مسلمانان به این روش عمل خواهند کرد.



نويسنده : مرتضی بحرانی

با در نظر گرفتن شرایط می‌توان گفت در آینده هردو این پیش بینیها اتفاق می‌افتند، عموم جهان اسلام با غرب همکاری می‌کنند ولی گروههای رادیکال و ضد غرب به صورت سازمان یافته فعال خواهند بود.

مقدمه

موج اخیر جنبش های مردمی در کشورهای عربی نشان داد که اسلامگرایی همچنان یکی از مهمترین پدیده های خاورمیانه به حساب می آید؛ از این نظر، فهم و اطلاع از جوانب این پدیده به یکسان برای پژوهشگران، سیاستگذاران و دست اندرکاران این عرصه دارای اهمیت است. تحولاتی چون انقلاب اسلامی و پیامدهای منطقه ای و بین المللی آن، وفروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و هژمونی نسبی امریکا، و حادثه یازدهم سپتامبر به گونه ای خاص، جنبشهای اسلامی را مدار دانش پژوهی های چند دهه اخیر قرار داده است. در سال های اخیر برپایی مجدد نهضت های مردمی در کشورهای عربی و سرنگونی برخی از نظام های استبدادی، بار دیگر اهمیت این جنبش ها و تامل در باب آن ها را به مسئله ای جدی، تبدیل کرد.

بُعدی از این دانش پژوهی معطوف به «آینده» جریان های اسلامگرایی است. سخن از تبیین پدیده ای است که هم به لحاظ مفهومی و هم به لحاظ مصداقی متنوع و گونه گون است. مفاهیمی چون بنیادگرایی، افراط گرایی، جنبش اسلامی، اسلام سیاسی، احیاگری، بیداری اسلامی، بیداری عربی، بهار عربی و اسلامگرایی هر کدام ضمن اشاره به کل پدیده، بعد خاص از آن را وجه نظر قرار می دهد. به لحاظ مصداقی وتاریخی، از حرکت های احیاگری سید جمال تا اخوان المسلمین البنا و حرکتهای التکفیر و الهجره، جماعه المسلمین، حزب الدعوه، انقلاب اسلامی ایران والقاعده هر کدام در درجه ای از این طیف قرار می گیرند. اما در مجموع می توان به دو گونه اصلی از آن اشاره کرد: یکی طیف افراطی با قرائتی خشک و غیر قابل انعطاف از اسلام و صرفاً جهت اخلال در نظم موجود غرب محور؛ دوم طیفی میانه با خوانشی روادارانه از اسلام است که در پی تلاش برای تبیین نظمی جدید و معطوف به کسب قدرت و استقرار یک نظام اسلامی است. اما خشونت را برای رسیدن به آن هدف موجه نمی داند. هدف مقاله حاضر، تبیین برخی از وجوه این پدیده بر اساس مولفه های سامان بخش آن است.

تحلیل های پیشین

همان گونه که اشاره شد، پدیده اسلامگرایی و جنبش های برآمده از آن برای بسیاری از پژوهشگران حائز اهمیت بوده است. از این رو، تاکنون تحلیل های زیادی در باب آینده این پدیده صورت گرفته است که در ذیل به مواردی از آن اشاره می شود و سپس بر اساس مولفه های سامان بخش این پدیده برخی از وجوه استمرار یا بسترهای تحول آن به بحث گذاشته می شود.

1.گراهام فولر

گراهام فولر در کتاب خود با نام آینده اسلام سیاسی، نکات زیر را برای آینده اسلامگرایی مطرح می کند: طی دو دهه آینده تقاضاها و فشارهای بیشتری بر جنبشهای اسلامگرایی وارد خواهد آمد و این به موازات جایگاهی است که آنها در نظامهای سیاسی موجود در جهان اسلام به دست خواهند آورد. در حالی که می توان وباید جنبشهای افراطی خشونت طلب را مهار کرد، غیر خشونت طلب ها را نباید مشمول چنین اقدامی قرار داد. مشکل آینده این جنبشها مشکل موجودیت و حفظ و بقا نیست بلکه پاسخ مفید وسازنده به مسایل اساسی است. در نظر وی ، چند عامل روابط اسلام در سطح بین المللی را با ایالات متحده تیره خواهد کرد: جنگ آمریکا علیه تروریسم و شکست احتمالی این کشور در پایان دادن به تروریسم و انزجار دامنه دار مسلمانان از این کشور در جوامع اسلامی به عنوان یک پیامد منطقی. این روند درنتیجه ممکن است حملات محدود به آمریکا را جان تازه دهد که البته منشاء آن را نباید در اسلام جست. پس آمریکا نسبت به اسلام سیاسی همواره در حالت تدافعی قرار خواهد گرفت. از سوی دیگر، به موازات افزایش حملات تروریستی در سطح اندک علیه ایالات متحده، رابطه مسلمانان ساکن غرب با شهروندان این کشورها چالش زا خواهد شد و در نتیجه آزادیهای مدنی در این کشور ها تحت تاثیر قرار خواهد گرفت که خود خشونت را به دنبال خواهد داشت.[1]

فولر خاطرنشان می کند که به دنبال این خشونتها برخی از جنبشهای اسلامی ممکن است از اهداف اولیه خود(تربیت همه جانبه جوامع اسلامی در حوزه های اقتصادی ، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی واخلاقی) منحرف شوند و به دفاع یا حتی تهاجم علیه غرب بپردازند. این جنبشها تحت شرایط فشار و محدودیت فرصت چندانی برای توسعه لیبرالی نخواهند داشت. البته این سرنوشت محتوم همه دولت ها نیست .در بسیاری از کشورهای دموکراتیک ، اسلامگرایان به جای قربانی  حکومت ها شدن در روند تغییر حکومت، اتحاد با هم را استراتژی خود قرار می دهند. در کشورهایی  چون ترکیه، مالزی، کویت ، اردن ، بحرین، مراکش ویمن وضعیت چنین خواهد بود. او تصریح می کند که اسلامگرایی با اصلاح سیاسی ربط وثیق دارد. نوعی رابطه مستقیم میان این دو متغیر وجود دارد. نیروهای اجتماعی چند گانه که خود از اسلام سیاسی مشتق شده اند، همواره وزنه ای در مقابل خود اسلامگرایی خواهند بود. اگر اسلام سیاسی آنها را در خود جذب نکند، در آن صورت نیروهای دیگر ظهور خواهد کرد وآنها را به خود خواهد پذیرفت؛ نتیجه این امر چپ گرایی است که نتیجه آن تقابل احتمالی میان اسلامگرایی و چپ گرایی خواهد بود.[2]

2.یوسف قرضاوی

از سوی دیگر یوسف قرضاوی در کتاب خود با عنوان آینده بیداری اسلامی مواردی را مطرح می کند که عموما حکایت از نگرانی نسبت به آینده این جریان است.[3] قرضاوی حرکت یا جنبش اسلامی را در چارچوب جریان فراگیر«بیداری اسلامی» مورد بررسی قرار می دهد و معتقد است حرکت اسلامی، خاص و محدود به یک یا چند گروه دارای برنامه و هدف معین و جزئی است، اما بیداری اسلامی یک جریان عام و پیش رونده است که شامل تمامی افراد وگروه های سازمان یافته و غیر سازمان یافته می شود.[4] قرضاوی، آینده این جریان را متناسب با ماهیت آن، بررسی می کند؛ از آن جا که جریان بیداری اسلامی، یک جریان متعادل است، همواره نیز وجود خواهد داشت. ویژگی های اساسی حرکت بیداری اسلامی، با توجه به برداشت های این گرایش فکری عبارتند از:1.جمع میان سنت و تجدد، 2. موازنه میان اصول  ثابت و متغیر دین، 3. پرهیز از جمود فکری و دوری از تجزیه و رها کردن دین اسلام، 4. فهم و درک عام از اسلام به این معنا که اسلام در ابعاد عقیدتی، سیاسی، اجتماعی،قانون گذاری، صاحب نظر است؛ حرکت بیداری اسلامی گرایش به سوی تعادل دارد و از گرایش های جزئی نگر، سطحی نگر، اقلیمی، مقطعی، اختلاطی و جبر گرایانه (این نظریه که همه اشتباهات، عقب ماندگی ها وگناهان را به گردن دیگران انداخته وخود را تبرئه کنیم) به دور است.[5]از نظر وی همین ویژگی ها امکان استمرار آن جنبش را نیز فراهم می آورد.

با این حال، از درون جنبش های اسلامی همواره مخاطره انحراف و زوال وجود داشته است. قرضاوی، به عنوان مثال، یکی از نقاط آسیب رسان جنبش بیداری اسلامی را طبقه روشنفکر می داند. او بیان می کند که بیداری اسلامی در برخورد با طبقه روشنفکر دو جهت باید دنبال کند، یکی روش درمانی ودیگری روش پیشگیری. روش درمانی ازطریق اصلاح برداشتهای نادرست روشنفکران و تحصیل کرده ها است؛ یعنی اقناع آنها با دلایل علمی روشنگر و راهنمایی کردن آنها به منابع موثق اسلامی برای شناخت آنچه که در مورد اسلام لازم است. این روش غالباً برای جوانان مفید و مطلوب واقع می گردد، سپس برای کسانی که در ارتباط با عقیده و مسلکی خاص گرفتار تعصب و تنگ نظری نگردیده باشند، و در درجه بعد برای کسانی که حق را برای این که حق است پذیرا باشند، نه برای اسباب و علل دیگر. اما روش دوم که روش پیشگیری می باشد.، عبارت است از دادن آگاهی درست و معتبر از اندیشه اسلامی که همراه با دقت علمی،از روشنی بیان و عبارت برخوردار باشد، و هدف از آن تاباندن نوری از فکر اسلامی بر اندیشه کسانی است که خواستار آن می باشند به صورتی که مفاهیم نادرست اصلاح شود، وبتواند به ایجاد تشکیکِ تردیدگران و دشمنان پاسخ و رد کافی و کامل بدهد؛ و هدف از این کار حفظ جوانان از سموم افکار دشمنان اسلام است زیرا جوانان در این صورت به وسیله آگاهی و بینشی که به دست آورده اند، در مقابل وباهای مرگبار پیدا و پنهان اندیشه های الحادی کاملاً در امان می مانند.[6]

به نظر قرضاوی مهم ترین خطری که حرکت اسلامی را تهدید می کند، نبود اندیشمندان آزاداندیش و آزادی بخش در این حرکت است؛ متفکرانی که بتوانند با توجه به مقتضیات زمان و مکان و با استفاده از عناصر اجتهاد و تجدد، زمینه ساز بالش فکری و عملی حرکت اسلامی باشند.[7]حرکت اسلامی با همه ویژگی ها و اهداف مثبتی که دارد، ممکن است در عمل ناکام بماند. برخی از مهم ترین عوامل مؤثر در عدم موفقیت حرکت اسلامی عبارتند از: نقد ناپذیری، اختلاف های درونی و انشعاب، غلبه بُعد عاطفی بر ابعاد عقلی و علمی، نداشتن برنامه و سازمان برای سامان دادن به وضع امت اسلامی، انجام اقدامات نسنجیده و بیشتر از توان، فریفتۀ خود و قدرت خود شدن.[8] 

مولفه های تحلیل

با این حال، در تبیین  اسلامگرایی و آینده آن باید مولفه های اساسی و فرعی مرتبط با آن را در نظر داشت. مولفه هایی که هم در بُعد وجودی و هم به لحاظ معنایی، اسلامگرایی نیازمند آن است. این مولفه ها را می توان در موراد زیر خلاصه کرد:

اسلام و شریعت و نوع خوانشی که از آن ارایه می شود؛ جنبشی خود جوش و یا سازمان دهی شده متشکل از افرادی که خود را اسلامگرا می دانند؛ حکومتی که در پاره ای موارد این اسلامگرایان توان تاسیس و استمرار آن را یافته  اند؛ دولتهای مستقر در کشورهای اسلامی که اسلامگرایان خود را در تمایل با آن ناگزیر می بینند؛ روشنفکران سکولار عمدتاً مسلمان (و بعضاً غیر مسلمان) ، که به لحاظ ایجابی با اسلام و به لحاظ سلبی با اسلامگرایان در تعامل هستند؛ حکومتهای غیر اسلامی غربی که ثبات، امنیت و منافع آنها با اسلامگرایی گره خورده است؛ و مسئله فلسطین.

علاوه بر این مولفه ها، منابع اسلام گرایی را می توان در سه حوزه شرایط عمومی (شامل یک الگوی سیاسی شکست خورده، ضدیت با غرب، مرکزیت زدایی مذهبی و ...)، فرآیندهای خاص و معین (شامل بیداری اسلامی، عربی سازی جهان غیر عرب، حمایتهای خارجی، حکومتهای قبیله ای، رشد شبکه های افراطی، نقش رسانه، مناقشه اعراب واسراییل و ...) و حوادث تسریع کننده (شامل انقلاب اسلامی ایران، جنگ افغانستان، جنگ خلیج فارس، یازده سپتامبر، جنگ عراق و ...)نام برد. علاوه براین اسلامگرایی درمسایل زیر نیز با مشکلات اساسی رو به رو است: نحوه تعامل با سیاست و دموکراسی ؛وضعیت مشروعیت و حاکمیت؛ نحوه قانونگذاری؛انطباق نظام سیاسی با شوروی؛ حقوق بشر؛ تخرب؛ زنان ونقش سیاسی و حقوقی آنها؛ آزادی؛ انتخابات؛ تعامل وبرخورد با مخالفان سیاسی؛ انتقال قدرت وتشکیل دولت؛ تعامل با توسعه وسایر مظاهر مدرنیته؛ برخورد با اقلیتها ودر مواردی دیگر اقلیت بودن خود در یک جامعه غیر اسلامی بزرگتر.

بر این اساس می توان نکات زیر را بر اساس برخی از مولفه های سامان بخش این پدیده، بیان داشت:  

1.آینده جنبش های اسلامی بر اساس تعریف

در تحلیل هایی که از آینده جنبش های اسلامی می شود، تعاریفی که از این پدیده شده است، بسیار حائز اهمیت است. در واقع آینده این پدیده بر اساس ویژگی هایی که در تعریف آن ها لحاظ شده است، تبیین می شود.تعاریف های ارائه شده از این پدیده ، در دو دسته کلی درونی و برونی تقسیم می شود. به نظر می رسد هر دو نحوۀ نگاه از برون و درون به اسلامگرایی بر نوعی غیریت استوار است که می تواند چالش را استمرار بخشد. اگر چه پژوهشگران خارجی و پژوهشگران اسلامگرا هر دو به خاستگاه جنبشهای اسلامگرا پرداخته اند و از این لحظ به عنوان نقطه حرکت خود، اشتراک دارند اما اولی به شیوه و دومی به هدف اسلامگرایی بیشتر پرداخته است. با توجه به تمایز نهفته میان خود و دیگری در هردو رهیافت، چشم اندازی که هر کدام ارایه داده، نمی تواند بیطرف یا خنثی باشد به ویژه از آن جهت که هر کدام در پی تبیین خود ، به دنبال نوعی سیاستگذاری است. با این حال توجه به این نکته لازم است که نظریه و روش فارغ از رهایی از سیاست و ایدئولوژی و امکان استقلال نسبی آنها، اغلب ریشه در اقناعات، اولویتها ومنافعی دارد که در سبکها و اشکال پارادایمی متنوع شکل می گیرد. از سوی دیگر از آنجا که قواعد علوم انسانی و اجتماعی جدید، عمدتاً محصول تجربه وتفکر غربی است، نوع دانش اسلامگرایان از خود نیز دانشی غربی است، حتی وقتی که این دانش بازتولید وبومی شده باشد. این نکته مدعای اساسی اسلامگرایان نسبت به گسست از غرب و بازگشت به ارزشها و مقولات اسلامی را با تردید مواجه می سازد.[9]

2.پیوند آینده با گذشته

اگر چه اسلامگرایی تحولات زیادی به خود دیده است، اما آینده آن با گذشته اش پیوند خورده است؛ جنبشهای اسلامی در آغاز کانون نقدشان شرکت در مبارزات ضداستعماری و در چارچوب یک خط مشی اسلامی و ایدئولوژیک دینی بود.[10] رقبای اصلی اسلامگرایان در بیشتر کشورهای اسلامی، سوسیالیسم وناسیونالیسم بود. اما با شکست این دو ایدئولوژیهای سیاسی در پایان دهه شصت، اسلامگرایان به تدریج فرصت یافتند تا نیروی برتر شوند. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و مساله افغانستان سبب شد بیشترین توجه به اسلامگرایی معطوف شود. از این زمان مساله هویت و احیای هویت اسلامی درکانون فعالیتهای آنها قرار گرفت. این هویت خواهی اکنون در شکل پیچیده ظهور یافته است. و مهمترین چالش امنیتی برای بقای رژیمهای مستقر و منافع غرب شده است.

یکی از تبیین های بیرونی، خاستگاه و منشاء اسلامگرایی را این گونه مطرح می کند که «برای قرنها جهان بینی و نگرش مسلمانان نسبت به خود کاملاً مستحکم به نظر می رسید اسلام بزرگترین قدرت نظامی روی زمین را نمایندگی می کرد. اروپا، آفریقا، هند و چین را در نوردید. قدرت اقتصادی ومناسبات تجاری در حد اعلا بود، بیشترین پیشرفت در هنر، علوم، تمدن و تاریخ بشر را داشتند. از دست دادن چنین تمدن بزرگی باعث خواری مسلمانان شده و خشم و عصبانیت را به دنبال داشته است. به دنبال مقصر بودن باعث شده است تا غرب هدت قرار گیرد. در حالی علت عقب ماندگی دو چیز است: الف. غیبت سکولاریسم وطنی در اسلام ونفی وسیع سکولاریسم وارداتی غرب که آن را ویژگی مسیحیت می دانستند. ب. جنسیت گرایی شدید در اسلام  و کوچک شمردن نقش زنان.[11] این تبیین می تواند آینده طیفی از این جنبشها را تا حدی روشن کند.

3.جنبش های اسلامی و نیروهای رقیب

در جوامع مسلمان نشین معاصر علاوه بر حرکت های اسلامگرایانه، حرکت های ناسیونالیستی، چپگرایانه، لیبرالی و سکولاریستی نیز فعالیت دارند. از این نظر، هر یک از آن ها می تواند آینده اسلامگرایی را تحت الشعاع قرار دهد. در این میان، جنبش ها  و حرکت های سکولار از اهمیت خاصی برخوردارند. از نظر اسلامگرایان،یکی از تهدیدهای مهم برای جنبش های اسلامی، سکولاریسم و حرکت های برآمده از آن است. اما اگر در تعریف اسلامگرایی صرف توسل به اسلام را ملاک قرار دهیم در آن صورت سکولاریسم اسلامی که روی دیگر سکه پروتستانیسم اسلامی است و عبدالرزاق، خالد محمد خالد، فرج فوده، عبدالکریم سروش، مجتهد شبستری، بازرگان و... راشامل می شود هم ذیل آن قرار می گیرد. اما اگر در چارچوب اسلام، تلاش برای کسب قدرت و ثبت هویت، همزمان معیار اسلامگرایی باشد، در آن صورت سکولاریسم از دایره آن خارج می شود و در رقابت با آن قرار می گیرد. بر این اساس اسلامگریان نه تنها با سکولارهای مسلمان بلکه همچنان، با حکومتهای مستقر در کشور های اسلامی و حکومت های غربی نیز سر ستیز دارند. از این منظر چالش در سه سطح مطرح است و پیامدهای سه گانه ای دارد:الف. حکومتهای اسلامی داخلی؛ب. روشنفکران سکولار؛ و ج. دولت های غربی. نکته مهم این است که در مسیر تحول جنبش های اسلامگرا، چه بسا اسلامگرایان خود نیز برخی از خصوصیات سکولاراها را به بپذیرند.

4.مسئله قدرت وشرایط کسب آن

از زاویه دیگر، و با توجه به آن دسته از جنبش های اسلامگرایانه که به قدرت رسیده اند، گفته شده است که آینده آنها در قیاس با شرایط قابل تحلیل است که طی آن، آن جنبش ها قدرت را به دست گرفته اند. از این نظر ، روی کارآمدن اسلام گرایان، اساساً به خالی بودن عرصه سیاسی از رقبا در نتیجه سرکوب جنبش های سیاسی ناسیونالیستی و چپ ازسوی نظام های حکومتی و اوج گیری بحران های یأس آورِ اجتماعی وسیاسی، برمی گردد. حتی در مورد پیروزی انقلاب اسلامی در ایران نیز این گونه گفته شده است  که این پیروزی ، هنر نهاد بین سنتی در ایران بود که توده های به حاشیه رانده شده و زیان دیده از جریان نوسازی وفساد نظام حکومتی آن زمان را، بسیج و رهبری کرد.[12]  از این نظر اگر در آینده، گروه های رقیب در مشارکت سیاسی و کسب قدرت فعالیت داشته و بتوانند به موفقیت دست یابند، بدیهی است که جنبش اسلامی نیز دچار واپسگرایی می شود؛ در غیر این صورت، این جنبش همچنان سکاندار میدان خواهد بود.

5.مسئله فلسطین

مسئله فلسطین نیز در آینده جنبش های اسلامی و اسلامگرایی و حکومت های برآمده از این جنبش ها حائز اهمیت است. فلسطین برای بسیاری از مسلمانان  وجریان های اسلامگرا به مثابه یک مولفه هویتی قلمداد می شود. یوسف قرضاوی در کتابی با عنوان «قدس مسئله همه مسلمانان»، بر آن است که آینده قدس و جنبش های اسلامی به هم مرتبط است.[13] به دیگر سخن، تا آن جا که بخشی از زمینه های خیزش اسلامی، مسئله استعمار دانسته شود، وضعیت کنونی فلسطین و تشکیل دولت یهود در این سرزمین به مثابه بازمانده استعمار و تداوم سیاست های اسعتماری در قالب هجوم غربی تلقی می شود. از این نظر، تشکیل دولت مستقل فلسطین می تواند بخشی از این زخم کهنه را التیام بخشد. این به معنای آن است که در آینده، جنبش های اسلامی یکی از ظرفیت های وجودی خود را سست خواهند یافت. به دیگر سخن، اگر یکی از ظرفیت های تداوم جنبش اسلامی، اصرار بر حقوق فلسطینیان برای تاسیس دولت مستقل باشد، تشکیل چنین دولتی می تواند آن داعیت اصرار آمیز  را فروکاهد. اما تحقق چنین دولتی در وضع کنونی و با توجه به شرایط موجود، بعید به نظر می رسد. در حال حاضر، فلسطین با دو مسئله مهم پیوند خورده است: یکی جریان صهیونیستی موجود و روبه فزونی که هدف خود را تغییر معادلات و مناسبات منطقه ای می داند و با تاکید بر این که «فلسطین سرزمین بدون مردم است و یهود هم مردمی بدون سرزمین هستند»، خواهان یهودی سازی این قلمرو است و دیگری جریان اسلامی که هدفش آزادی کامل فلسطین است. این جریان هر گونه سازشی که حاصل آن به رسمیت شناختن دولت یهودی باشد، امتناع می کند.[14] به عنوان مثال، قرضاوی قدس را نمادی از اسلام می داند که باید آرمان هر مسلمانی باشد.[15] از نظر او، در بُعد جهانی ، یکی از مهم ترین دغدغه های حرکت اسلامی، تلاش برای آزادی قدس است.

6.جنبش های اسلامی، دموکراسی و مسئله حقوق بشر

از این نظر ، نیز دیدگاه های زیادی مطرح است. بسته به این که جنبش های اسلامی ، چگونه با مساله حقوق بشر برخورد کنند، آینده آن ها نیز متفاوت خواهد بود. برای بسیاری از فعالان جنبش اسلامی، این جنبشها هیچ مشکلی با حقوق بشر ندارند. بلکه اساسا حقوق بشر جزو آموزه های اصلی و نخستین دین اسلام است.[16]  در مقابل برای عده ای دیگر، پاشنه آشیل جنبش های اسلامی مسئله حقوق بشر و به خصوص دموکراسی است. از این منظر، دین اسلام در دوره های بحرانی، حرکت های انقلابی بحران زده ای را تولید می کند که محور فعالیت آن  حرکت ها، مبارزه با ارزش ها وفعالیت های نوسازانه و غرب گرایانه است. قدرت جنبش های اسلامی برآمده از تقصیر نظام های حکومتی در ترویج و اعمال ارزش آزادی، دموکراسی و حقوق بشر است. کام یابی محدود این حرکت ها نیز به سبب آن است که اصلی ترین گروه درگیر را نظام های استبدادی با مشروعیت ضعیف ، به شمار می آیند، اما شکست نهایی شان به سبب آن است که اولویت برنامه های شان نه بازگشت به تجربه دموکراسی، بلکه اجرای شریعت است.این نیز در حد شعاری مبارزاتی است که نمی تواند برنامه ای برای رسیدن به قدرت باشد و در نتیجه نمی توان از آینده سیاسی جنبش های اسلامی سخن گفت.[17]به گفته یکی دیگر از این تحلیل گران، اسلامگرایی تا آن جا که مردم سالاری را بازیچه و امری فرعی می داند، ناگزیر از توسل به ابزارهایی است که در نهایت به پایان آن منجر می شود.[18]نوع نگاه جنبش های اسلامی به زنان نیز مسئله دیگری است که منتقدان جنبش های اسلامی با توسل به آن، آینده ای را برای این جنبش ها متصور نمی بینند. با این حال، به نظر می رسد ماهیت جنبشهای اسلامگرا در مجموع، پویا و فعال است و به جز شاخه های خاصی از آن، توان جذب آثار مدرنیته و پیشرفتهای علمی بشر را در مسیر اهداف خود دارد. اگر چه این اهداف ضرورتاً مدرن نبوده و بیشتر واکنشی است. با این حال این اهداف در چارچوب خاصی از قدرت مطرح است که برای رسیدن به آن ممکن است به همکاری، مشارکت و مدارا روی آورند. اما اینها ابزارهای کسب قدرت محسوب می شوند نه اهداف سیاسی یا استراتژیهای فکری.

7.بحران ها

حسن حنفی، اندیشمند چپگرای عرب، با بیان این که آینده جنبش های اسلامی به گذشته و حال آنان مرتبط است، بر آن است که آینده جنبش های اسلامی و به طور کلی آینده جوامع مسلمان نشین به بحران هایی معطوف است که این جوامع باآن ها دست و پنجه نرم می کنند. او اندیشه و فرهنگ جوامع اسلامی به بحران هایی از قبیل تکرار میراث سنتی، ترجمه میراث غرب و بحران گسست از واقعیت معاصر می داند. به اعتقاد او نصّ، که عنصر اساسی تکون فرهنگ عربی است، باید مطابق شرایط تاریخی خود باشد؛ همان طور که میراث سنتی به تناسب شرایط تاریخی گذشته بوده است. از نظر او، فرهنگ معاصر عربی با واقعیت کنونی خود هماهنگ نیست؛ در حالی که وضعیت کنونی باید تبدیل به نص جدیدی شود تا تعبیری از آن بوده و بر مشکلات آن فائق آید. حنفی، دنیای معاصر عربی را تحت سیطره گفتمان دینی و سیاسی میراث سنتی می داند و این گفتمان را نامناسب وباعث فریب آگاهی افراد به نفع مصالح سلطان و متولیان دین تلقی می کند.[19]

به موزات مولفه هایی پیش از این بیان شد، حنفی از منظر تحلیلی خود، نام بحران به آنها می دهد و آن ها را در موارد زیر خلاصه می کند: بحران زنان. بحران دموکراسی . بحران روشنفکری. بحران جهانی شدن. بحران آزادسازی سرزمین های اشغالی به خصوص فلسطین. آزادی شهروندان در داخل نسبت به حقوق عمومی خود، آزادی مطبوعات، آزادی احزاب، تکثر حزبی، انتخابات آزاد. فقدان عدالت اجتماعی؛ به نظر او برخی از باورهای مربوط به میراث گذشته، مانع تحقق عدالت اجتماعی می باشد. تجزیه امت عربی به سرزمین های مختلف و متخاصم؛ این در حالی است که در اندیشه، مسلمانان امت واحدی هستند. وابستگی اقتصادی،نظامی، فرهنگی وسیاسی از دیگر بحران های واقعیت معاصر عربی نزد حنفی است؛ تقلید و غرب زدگی ، بحران دیگری است که هویت مسلمانان را از بین برده است و علت آن، خود باختگی و مبهوت شدن در برابر غرب است. بی تفاوت و بی مبالاتی مردم در برابر مسائل و مشکلات جامعه، علی رغم آموزه های میراث که باعث پویایی و تحرک آن ها می شود. با در نظر داشتن این بحران ، حنفی بر آن است که سنت اسلامی نیاز به ابداع دارد، در غیر این صورت نه تنها جنبش های اسلامی، بلکه کل اندیشه اسلامی و کل فرهنگ مسلمانان رو به تباهی و فروپاشی خواهد رفت.[20]

مدل های تحلیل

1.سازش یا تقابل

مجموع نظریه پردازها در خصوص اسلامگرایی و ریشه و منشاء آن را می توان در دو دسته طبقه بندی کرد. یکی دیدگاه سازش ودیگری دیدگاه تقابل. دیدگاه اخیر مبتنی بر طبع شرور انسانی است و یادآور وضع طبیعی هابز است که انسانها در آن وضع، بر محوری از ترس و طمع زیست می کنند و ضرورتاً در تقابل با یکدیگرند. اما موضع سازش پذیر ضمن توجه به  عقلانیت سیاسی این گروهها، آنها را تربیت پذیر می داند. براساس این دیدگاه، اسلامگرایی پدیده ای مدرن است که در اعتراض به برخی مشکلات جهان اسلام، مثل فقر، شکافهای فرهنگی و بحران هویت پدید آمده است. این در اصل چالشی فرهنگی است که الزاماً راه حل فرهنگی می طلبد و اسلامگرایی به ویژه از طریق رقابتهای دموکراتیک قابل جذب و تحلیل است وبا وارد کردن آنها در فرایند قدرت و دموکراسی از بین می روند. از نظر این افراد ریشه افراط گرایی اسلامی خارج از دین و در جهان واقعیِ یاس فرهنگی، شکست اقتصادی، فشار سیاسی و آشفتگی فکری جوامع آنهاست. این عوامل بازتابی از ستیزه جویی نیست بلکه بازتاب مشکلاتی است که حل آنها با تاخیر افتاده و با نگرشهای دینی شتاب یافته است. این نگرش، اسلام را با دموکراسی کاملاً سازگار می داند. از نظر این افراد نباید تندروی بخشی از اسلامگرایان را به همه آنها تعمیم داد بلکه به عکس به جای حمله به اسلام سیاسی، به حمایت ازمیانه روهای اسلامی پرداخت؛«مساله این نیست که اسلام چیست، بلکه مساله اصلی این است که مسلمانان چه می خواهند».[21]

در برابر، تقابل گرایان به برخورد جدی اسلامگرایان و عدم امکان تبدیل منازعه به سازش باور دارند. به باور آنها اسلام و اسلامگرایی به لحاظ ضدیت با غرب و ایدئولوژیهای ضد سکولاریسم، از همان ظرفیتهای کمونیسم برخوردار است. از این منظر چالش اسلام و غرب اساساً فلسفی و اندیشه ای است که میان ارزشهای غربی و هویت اسلامی وجود دارد و هیچ سازگاری ای را نمی توان میان اسلام و دموکراسی به تصویر کشیده. اسلامگرایی جنبشی است که به لحاظ تضادهای فکری وفلسفی اش محکوم به شکست است.«تلاشهای غرب برای ترویج ارزشهای خود، یعنی دموکراسی ولیبرالیسم به عنوان ارزشهای جهانی و حفظ برتری در عرصه های نظامی، سیاسی و اقتصادی، واکنش تلافی جویانه تمدنهای دیگر و از جمله اسلام را بر می انگیزد».[22]

واضح است که این دو تصویر از اسلامگرایی صرفاً بر اساس ترجیحات فردی متاثر از فضای دانش پژوهی غرب نیست بلکه ، نحوه نظر دهی اندیشمندان مسلمان نیز موثر بوده است. آرای کسانی چون سید قطب، مودودی، رشید رضا، حسن البنا، عبدالسلام فرج و... انگیزه ای برای طرح دیدگاه دوم است و در مقابل، آرای کسانی چون محمد الغزالی ، قرضاوی و بیشتر متفکران اسلامی غرب نشین مانند اکبر احمد و حسن حنفی دیدگاه اول را تقویت کرده است.[23]

2.محوریت غرب

اگر تحلیل آینده جنبش های اسلامی با شاخص دومی به نام غرب و سیاست های آن پیوند بخورد، نکات قابل تاملی به دست می آید. در رابطه با غرب و به ویژه ایالات متحده آمریکا نکات زیر دارای اهمیت است. مقدمتاً توجه به این نکته بایسته است که در میان کشورهای اروپایی  و ایالات متحده، بسیاری از شهروندان و تحلیل گران، دیگر احساس نمی کنند که جهان اسلام تهدیدی برای منافع آنها است. از این رو تصور یک غرب متحد علیه اسلام به دور است. مهاجرت انبوه مسلمانان به کشورهای غربی فرض یک غرب یهودی مسیحی یکدست را منتفی کرده است.[24]

با این حال، از دیدگاه نو محافظه کاران آمریکایی ، تهدید اصلی در خاورمیانه بزرگ برای منافع و هژمونی آمریکا رفتار سیاسی مسلمانان اسلام گرا است. تهدیدی که اگر چه تقویت آن از جهاتی به دست خودآمریکا و ناشی از سوء محاسبات این کشور در برخورد با اسلامگرایی صورت گرفت، اما می رود که حتی توانمندی و قدرت برتر تکنولوژی آمریکا را به واسطه دستیابی به همان محصولات، به مخاطره اندازد. در پی شکست آمریکا در برقراری امنیت ملی وبین المللی به روش کلاسیک و رخداد یازدهم سپتامبر، این کشور دو سیاست توامان را پیش گرفته است: یکی حمله نظامی مستقیم به محل های تهدید عراق، افغانستان واحتمالاً سوریه و دوم نظام سازی سیاسی در حوزه خاورمیانه و طرح خاورمیانه بزرگ، به نحوی که برخی از تحولات اخیر را می توان از این منظر تحلیل کرد. اساس این طرح نه تنها تغییر رژیم، بلکه تغییر وضع موجود، مبتنی بر تغییر مفهوم منطقه است. که البته در این میان نه تنها روند دولت ملت سازی به مثابه دولتی مدرن را برای خاورمیانه پیش رو گرفته بلکه نوعی دین سازی نیز در نظر دارد. این اسلام دموکراتیک ، تقاضای برای اسلام دموکراسی را به یکسان برآورده می کند بی آنکه تهدیدی برای منافع آمریکا، به دنبال داشته باشد. ایجاد دولت سرمشق در افغانستان و عراق هم اکنون بخش عظیمی از هزینه ها و توان آمریکا را به خود اختصاص داده است.

ایالات متحد آمریکا برای سال های متمادی در پی تلفیق نوعی اسلامگرایی کنترل شده با دموکراسی هدایت شده بود که طی آن خواهان ایجاد الگویی است که هم به نیازهای اسلامگرایی پاسخ گفته و هم کنترل بر جریان اسلامگرایی را به دست داشته باشد. به نظر می رسد آمریکا نمی خواهد جریان اسلامگرایی را کاملاً از بین ببرد؛ این پدیده، چه در بعد افراطی آن و چه در بعد اعتدالی آن، می تواند برایش از جهات متعدد کارآمد باشد. پل ولفوتیز، از طراحان سیاست خارجی و نظامی آمریکا، زمانی گفته بود:«ما به جنبش اصلاحی اسلامی نیاز داریم».[25]همان گونه که پایپس گفته است«هدف غایی جنگ با تروریسم باید مدرنیزه کردن اسلام یا دین سازی باشد. از نظر پایپس چنین برنامه ای نه فقط باید به لحاظ جغرافیایی در جهان اسلام، بلکه در میان مسلمانان ساکن غرب نیز اجرا شود زیرا سازمانهای اسلامگرا، نمایندگی آنها را بر عهده دارند.[26]ژیل کپل در مقاله با نام جنگ علیه افکار مسلمانان، این مساله را به نحو روشنتری بیان کرده است. از نظر وی همصدا با بسیاری از دیگر متفکران غربی آخرین تلاش برای تحکیم دموکراسی در جهان ، دموکراتیک کردن خاورمیانه است. دموکراسی سازی ای که از نظر آنها ضرورتاً با اسلام در تضاد است. در این میان این اسلام است که باید وجه المصالحه شود. از سوی دیگر به دلیل آگاهی رهبران کنونی غرب از عصبیت مسلمانان نسبت به اسلام، در پی آنند که این روند وجه المصالحه قرار گرفتن اسلام به شیوه ای تحقق یابد که کمترین آثار منفی را حداقل برای منافع آنی و دیری خود آنها داشته باشد. «از همین رو تحول در اسلام باید درونی باشد. تحول در افکار مسلمانان، یعنی حاملان اسلام مهمترین شیوه تحقق این مهم است».[27]

3.محوریت ایران وجهان اسلام

اگر چه جنبشهای اسلامی قدمتی دیرینه تر از انقلاب اسلامی ایران دارند اما دهه هشتاد و نود میلادی تحرک و شتاب خاصی از سوی انقلاب اسلامی به این جنبشها تزریق شد. داعیه صدور انقلاب و بُعد معنوی آن، نوعی الهام و الگو بخشی را برای ایران نزد این جنبشها به تصویر کشید. «انقلاب ما آن وقت پیروز خواهدشد که ما مکتب و ایدئولوژِی خودمان را که همان اسلام خالص و بدون شائبه است. به دنیا معرفی کنیم».[28] اگر جمهوری اسلامی داعیه رهبری جهان اسلام و صدور نسخه ای اصیل از اسلام داشته باشد، در صورتی می تواند موفق باشد که نوعی حکومت دموکراتیک موثر و کارآمد را بر مبنای اصول اسلامی مستقر سازد. از این زاویه است که می تواند همچنان در دنیای اسلام از نفوذ زیادی برخوردار باشد.[29]

در رابطه با پیوند معنوی و احتمالاً مادی ایران با این جنبشها در سالهای اولیه وگسست بعدی این پیوند باید خاطر نشان کرد که  انقلاب اسلامی نه علت مکفی و تامه جنبشهای اسلامی در سراسر جهان است ونه علت مبقیه آنها. انقلاب اسلامی خود جنبشی اسلامی بوده که موفقیت آن در شکست یک رژیم  غیراسلامی وتاسیس یک حکومت اسلامی بود و از سوی دیگر از طریق مبارزه و مقابله با غرب، انگیزه ای مجدد و روحیه ای قوی در جریان نوپای اسلامگرایی دمید؛ این در حالی است که قبل از انقلاب اسلامی در کشورهایی چون مصر جنبش های اسلامی حضوری فعال داشتند و از سوی دیگر جنبشهای اسلامی بعدی به وجود آمده در کشورهایی نظیر لبنان، عراق و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس ، همچنان فعالیت دارند. به عنوان مثال در بحرین ویژگی مبارزه با استبداد داخلی این جنبشها از یک سو به دلیل مقاومتهای آنان و از سودی دیگر به دلیل حرکت حکومت مرکزی به سوی عقلانیت سیاسی برای مدتی فروکش کرد، اما اصل اساسی تلاش برای احیای هویت اسلامی و ترویج هنجارهای اسلامی،  که ضرورتاً در تضاد و چالش با ارزشهای لیبرال غربی است، همچنان زنده و جاری است. اگر چه ممکن است بنا به اقتضای شرایط خاص در قالب حرکتهای سازمان یافته تبلور پیدا نکند اما فعالیتهای عمومی مردم از جمله راهپیمایهای انجام شده علیه حکومت وغرب وفعالیتهای انتقادی نخبگان فکری جامعه در مطبوعات و وسایل ارتباط  جمعی مؤید حیات روح اسلام گرایی در چنین کشورهایی است.

بنابراین همکاری جنبشهای سازمان یافته با دولت در جهت تحقق دموکراسی و کاهش حمایتهای غیر معنوی انقلاب اسلامی از این جنبشها و در مقابل گسترش همکاریهای بین دولتی ایران و کشورهای دارای جنبشهای اسلامی نافی وجود پدیده اسلام گرایی نیست. ضمن این که طیف گونگی جنبش های اسلامی در جهان اسلامی در جهان نیز مسئله ای حائز اهمیت است. از این رو، متاثر دانستن تمامی جنبش های اخیر در خاورمیانه به ایران و انقلاب اسلامی، نمی تواند توجیه واقعی داشته باشد. حتی پیش از تحولات داخلی ومنطقه ای معطوف به تنش زدایی درسیاست خارجی ایران نیز بسیاری از جنبشهای اسلامی در جهان عرب خط مشی انقلاب اسلامی را دنبال نکردند. از نظر آنها سیاست ایران برای ادامه جنگ با عراق قابل قبول نبود، اگر چه برای برخی دیگر، پذیرش قطع نامه 598 از سوی ایران به عنوان ضعف انقلاب اسلامی وشکست آن در برابر عراق تلقی شد.[30]

برای ایران مهم است که تبیین کند کدام دو گزاره زیر دارای اهمیت است: الف. جهاد اسلامی ومبارزه با استکباررا نفی کند؛ب. یا اینکه جهاد اسلامی و مبارزه با کفار صورت فتنه و تروریسم به خود نگیرد. قبول هر کدام از آنها استلزامات خاص خود را خواهد داشت. موضع کنونی مسلمانان مقیم اروپا ، اخوان المسلمین مصر، و حتی حماس فلسطین و حزب الله لبنان گزینه دوم است. اگر صحنه آرایی تعامل ایران و آمریکا بر اساس تقابل طرح شود، شاید تنها گزینه ای که بتواند برای ایران همچنان موثر باشد استفاده از رفتار دوگانه آمریکا در خاورمیانه در روندصلح و دموکراسی سازی است. اصل اساس غرب در فرایند دموکراسی سازی این است که هیچ کدام از شرایط بر قراری دموکراسی در خاورمیانه نباید سبب اعمال کمترین فشار بر امنیت اسراییل شود. این امر، مهمترین برگ برنده برای ایران و بسیاری دیگر از اسلامگرایان ضد آمریکایی است. با وجود چنین پیش فرضی سیاستمداران آمریکایی در عمل هیچ گاه نمی توانند حمایت مسلمانان و جوامع داخلی خاورمیانه را در برابر بنیادگرایان افراطی از یک سو و از سوی دیگر برای تشکییل دموکراسی به دست آورند. آن پیش شرط تا به حدی پیچیده و نا ممکن است که تنها می تواند منازعه را تداوم بخشد. اما اگر صحنه تعامل بر اساس همکاری و رفع تقابل چیده شود، مولفه دیگر فرایند دموکراسی سازی یعنی «تامل در اینکه اگر چه آینده خاورمیانه واسلامگرایی افراطی منوط به کاربرد اسلحه و زور است اما باید توجه داشت که ابزار اسلحه تبدیل به هدف نشود»، می تواند کفه تحولات را به نفع ایران تغییر دهد.

جمع بندی

به رغم طیف گونگی نظریات ارائه شده در باب آینده جنبشهای اسلامی و اسلامگرایی در کشورهای اسلامی و جهان، دو صورت توعی برای آن متصور است. یک مهار و جهت دهی رو به زوال دریک سیر خطی مستقیم پایان پذیر و دیگری پیچیدگی و حرکت رو به کمال در یک مسیر دوری پویا و هدف دار. اما با وجود نظریه پردازیهای متعدد هنوز این مفروض اثبات نشده است؛ از یک سو گفته می شود که اسلام گرایی در قالب کنونی پدیده ای مدرن است که با وجود پیشینۀ طولانی آن، محصولی از مدرنیته است. بر این اساس اسلامگرایان با ورود به عرصه قدرت و شرکت در دولتهای ائتلاف ظرفیت و توانشان تضعیف می شود و در چار چوب قدرت حل می شوند. و با نگاهی خوشبینانه تر تروریسم محو خواهد شد، همکاری میان جهان اسلام و جهان اروپایی آمریکا افزون شده ومشکلات خلیج فارس و خاورمیانه به گونه پایدار حل خواهد شد. همه این اقدامات با حمایت غرب و به ویژه آمریکا و از طریق اصلاحات و تحولات سیاسی معنا دار محقق خواهد شد.

فرض دوم پویایی ادواری و دائمی اسلامگرایی را به تصویر می کشد که محور آن ضدیت با غرب و گرایش به اسلام اصیل است. در واقع موفقیت و پویایی آن در گرو رادیکالیزه شدن آن است. و با حضور بیشتر غرب و به ویژه آمریکا در قلمرو آنان، تشدید می شود. از این منظر اقدامات آنها در آینده اسلامی تر می شود. در این فرض اقدامات اسلامگرایان درچهارچوب دموکراسی و یا ورای آن، معطوف به براندازی و کنار زدن نیروهای غربگرا و رژیمهای حاکم خواهد بود؛ اتفاقی که هم اکنون در برخی از کشورهای عربی روی داده است. اما به نظر می رسد حتی درصورت دموکراتیک شدن سیاستهای داخلی، منازعه به دلیل وابستگی دموکراتیک نظامهای کشورهایشان به غرب، ادامه خواهد داشت.

به نظر می رسد آینده اسلامگرایی معطوف به هر دو روند خواهد بود. به موازات رواج اصول لیبرالی جهانی شدن وآینده گرایی از طریق شبکه های جهانی و نفوذ این ایده ها به درون حتی بسته ترین خانه های اسلامگرایان، فرض اول یعنی ذوب شدن آنها در روند کسب قدرت و تضعیف توانایی هایشان در دولتهای ائتلافی تقویت می شود، به این دلیل که فرصت اسلامگرایان در صورت پدید آمدن روندهای دموکراتیک زیاد است. با این حال فرض دوم که مبتنی بر کسب هویت است و خود را در ضدیت با غرب معنا می کند نیز در قالب گروههای کوچکتر اما با سازماندهی ادامه خواهد داشت. اگر چه خلاف هر دو فرض پیشگفته نیز مویداتی دارد.

 

پاورقی

[1] . Graham E. Fuller, The Future pf Political Islam . pp.231 – 233.

[2] همان

[3] یوسف قرضاوی، آینده بیداری اسلامی و مفهوم بنیادگرایی، مترجم موسی تیموری قلعه نوی، نشر تیموری، 1381

[4] یوسف القرضاوی، لقائات و محاورات ...، پیشین، ص 52

[5] یوسف القرضاوی،بیداری اسلامی وبحران هویت، عبدالعزیز سلیمی، سنندج:ناشر مترجم، چ 1، 1379،ص 12

[6] یوسف قرضاوی، آینده حرکت اسلامی واولویت های آن، مترجم محمد ملازاده، نشر احسان

[7] یوسف القرضاوی، الصحوۀ الاسلامیۀ وهموم الوطن العربی والاسلامی، پیشین، ص 105

[8] یوسف القرضاوی، لقاءات و محاورات ، پیشین، صص 54 53

[9] .Hesham Sherabi, political thought of arab world, london , routledge, 1990.

[10] رضوان السید، «سیاسیات الاسلام المعاصر »، مراجعات و متابعات ، دار الکتاب العربی، بیروت، 1997، ص 157 204

[11] .Graham E. Fuller, The Future of Political Islam.

[12] . Roy Olivier. The failure of political Islam. Cambridge : Harvard university press. 1994. Pp. 36 – 87; James Walsh, "the sword of Islam" time international, 15 June 1992, fuller. 18 – 22.

[13] یوسف القرضاوی، القرس قضیه کل مسلم

[14] فتحی یکن، مستقبل الصحوة الاسلامیه، در :

                                    http://www. Daawa. net/display/Arabic/news/newsdetails.aspx?id=8880&tid=3                         

[15] ر.ک.یوسف القرضاوی، قدس؛ آرمان هر مسلمان، ترجمۀ محمد ابراهیم ساعدی، تایباد:انتشارات سنت تایباد، 1381،صص 209 و 145

[16] الغزالی، محمد، حقوق الانسان بین تعالیم الاسلام و اعلان الامم المتحده، القاهره:دارالتوفیق النموذجیه، ط 2، 1404 ق/1984م

[17] . Tibi, Bassam. The challenge of fundamentalism, 1998.pp. 111 – 154; Marty, Martin E, and R. Scott  Apelby, eds. Fundamentalism observed, Chicago: university of Chicago press 1991. Pp.127 -151.

[18] فرج العشة، نهایة الأصولیة و مستقبل الإسلام السیاسی، لبنان،ریاض الریّس للکتب و النشر، 2009

[19] حسن حنفی، ودیگران، میراث فلسفی ما، گرد آورنده:فاطمه گوارایی (تهران:نشر یاد آوران، 1380) چ اول، ص 13 12؛

[20] حسن حنفی، و دیگران، میراث فلسفی ما، گردآورنده:فاطمه گوارایی (تهران:نشر یادآوران، 1380) چ اول، ص 13 12؛همچنین:حسن حنفی، هموم الفکر والوطن (قاهره:دار قباد للطباعة والنشر والتوزیع، 1998م) ج2 ،ص 51 و نیز ص 422 421

[21] همان. علاوه بر فولر،پژوهشگرانی چون هوشنگ امیر احمدی، هرایر دکمجیان، جان اسپوزیتو، ریچارد مورفی، جیمز پیسکاتوری، مارتین کرامر نیز بر این عقیده اند

[22] ساموئل هانتینگتون، رویارویی تمدنها، مجتبی امیری، اصلاحات سیاسی اقتصادی، ش  70 -69 (خرداد وتیر 1372) صص 7 6. دانیل پاییز، برنارد لوئیس ، فرانسیس فوکویوما، ریچارد فالک نیز از این دسته اند

[23] برای بحث درباره همین دو نگرش در دستگاه سیاستگذاری آمریکا رجوع شود:

فواز جرجیس، آمریکا و اسلام سیاسی، ترجمه سید محمد کمال سروریان، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، اول ، 1383

[24] برای توضیح بیشتر رجوع شود به :

Gray Hart , the fourth power, oxford, 2004, p.23. 

[25] مشهری دیپلماتیک ، ش 2 ، نیمه دوم فروردین 83 ، ص 6

[26] نامه دفاع، ش 5، 1383، ص 81

[27] ژیل کپل، جنگ علیه افکار مسلمانان، مترجم، سید مصطفی لژایینی، گزارش گفتگو، شماره 15،بهمن و اسفند1383، ص 130

[28] مرتضی مطهری، پیرامون انقلاب اسلامی، صدرا، ص 65

[29] گراهام فولر، قبله عالم، ترجمه عباس مخبر، ص 311

[30] برای توضیح رک: حمید احمدی، انقلاب اسلامی و جنبشهای اسلامی، در :حاتم قادری ، مجموعه مقالات پیرامون جهان سوم، تهران،نشر سفیر، 1369، صص 155 151.

 

 

منبع:

 

احمدی، حمید، انقلاب اسلامی و جنبشهای اسلامی، در:حاتم قادری، مجموعه مقالات پیرامون جهان سوم، تهران، نشر سفیر، 1369، صص 155 151.جرجیس، فواز، آمریکا و اسلام سیاسی، ترجمه سید محمد کمال سروریان، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی ، اول، 1383.حنفی، حسن و دیگران، میراث فلسفی ما، گرد آورنده : فاطمه گوارایی،تهران: نشر یاد آوران، 1380.حنفی، حسن  ، هموم الفکر و الوطن، قاهره:دارقباد للطباعة والنشر والتوزیع، 1998.السید ، رضوان، «سیاسیات الاسلام المعاصر»، مراجعات ومتابعات  دار الکتاب العربی، بیروت 1997.العشةفرج ، نهایة الاصولیة ومستقبل الإسلام السیاسی، لبنان، ریاض الریّس للکتب و النشر، 2009.الغزالی، محمد، حقوق الانسان بین تعالیم الاسلام و اعلان الامم المتحده ،القاهره:دار التوفیق النموذجیه، ط 2، 1404ق/1984م.فتحی یکن، مستقبل الصحوة الاسلامیة،در:Htpp:// www.daawa.net/display/arabic /news /newsdetails.aspx?id=8880&tid=3فولر، گراهام، قبله عالم،ترجمه عباس مخبر، تهران، اطلاعات، 1374.القرضاوی، یوسف، الصحوة الاسلامیة و هموم الوطن العربی و الاسلامی، 1987.القرضاوی ،یوسف، بیداری اسلامی و بحران هویت ،عبدالعزیز سلیمی، سنندج: ناشر مترجم، چ 1، 1379.القرضاوی، یوسف، قدس؛آرمان هر مسلمان، ترجمة محمدابراهیم ساعدی، تایباد:انتشارات سنت تایباد، 1381.القرضاوی، یوسف، آینده بیداری اسلامی و مفهوم بنیادگرایی، مترجم موسی تیموری قلعه نوی، نشر تیموری، 1381.القرضاوی، یوسف، آینده حرکت اسلامی واولویت های آن، مترجم محمد ملازاده، نشر احسان.کپل، ژیل، جنگ علیه افکار مسلمانان ، مترجم، سید مصطفی لژایینی،گزارش گفتگو، شماره 15، بهمن و اسفند 1383، ص 130.مطهری، مرتضی، پیرامون انقلاب اسلامی ، صدرا، 1360.هانتینگتون، ساموئل، رویارویی تمدنها، مجتبی امیری، اصلاحات سیاسی اقتصادی، ش 70 69 (خرداد وتیر 1372)Albert Hourani , Islam in European Thought , Cambridge MA, New       York, Cambridge University Press, 1991.Augustus Richard Norton, Edit, Civil Socity in the Middle East,                Leiden, E.J.Brill, 1996,vol . 2.Daniel pipes , In the Path of God, Islam and Politcal Power, New             York, Basic books, Inc Publishers, 1983.Edward Mortimer, Faith and Power: The Politics of Islam, New York,    Random house , 1982.Gabrial A Almond, Strange Religion,  The Rise of Fundamentalism          around the World, Chicago, the University of Chicago press, 2003.Gray Hart, the fourth power , oxford,Gray sick, All Fall Down:America

کلمات کليدي : آینده جنبشهای اسلامی، تحلیل جنبش، مقابله با غرب

منبع: سایت وهابیت پژوهی

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

آسيب‏ شناسى جريان‏هاى تكفيرى و ...، از منظر مقام معظم رهبرى

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش