مقالات > آینده جنبش های اسلامی

آینده جنبش های اسلامی

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۳۰ تعداد بازدید: 138

با اینکه روشهای تحلیل در مورد آینده جنبشهای اسلامی متفاوت است و هر یک ار اندیشمندان به روشی آینده آن را تحلیل می‌کنند اما دونظریه در این میان بیشتر برجسته است:‌1. جهان اسلام در چار چوب قدرتهای بزرگ حل می‌شود و برای به دست آوردن قدرت و وارد شدن در جهان مدرن با اروپا و غرب و آمریکا همکاری خواهد کرد. 2. پویای و کمال جهان اسلام در ضدیت با غرب و بازگشت به اسلام اصیل است که مسلمانان به این روش عمل خواهند کرد.



نويسنده : مرتضی بحرانی

با در نظر گرفتن شرایط می‌توان گفت در آینده هردو این پیش بینیها اتفاق می‌افتند، عموم جهان اسلام با غرب همکاری می‌کنند ولی گروههای رادیکال و ضد غرب به صورت سازمان یافته فعال خواهند بود.

مقدمه

موج اخیر جنبش های مردمی در کشورهای عربی نشان داد که اسلامگرایی همچنان یکی از مهمترین پدیده های خاورمیانه به حساب می آید؛ از این نظر، فهم و اطلاع از جوانب این پدیده به یکسان برای پژوهشگران، سیاستگذاران و دست اندرکاران این عرصه دارای اهمیت است. تحولاتی چون انقلاب اسلامی و پیامدهای منطقه ای و بین المللی آن، وفروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و هژمونی نسبی امریکا، و حادثه یازدهم سپتامبر به گونه ای خاص، جنبشهای اسلامی را مدار دانش پژوهی های چند دهه اخیر قرار داده است. در سال های اخیر برپایی مجدد نهضت های مردمی در کشورهای عربی و سرنگونی برخی از نظام های استبدادی، بار دیگر اهمیت این جنبش ها و تامل در باب آن ها را به مسئله ای جدی، تبدیل کرد.

بُعدی از این دانش پژوهی معطوف به «آینده» جریان های اسلامگرایی است. سخن از تبیین پدیده ای است که هم به لحاظ مفهومی و هم به لحاظ مصداقی متنوع و گونه گون است. مفاهیمی چون بنیادگرایی، افراط گرایی، جنبش اسلامی، اسلام سیاسی، احیاگری، بیداری اسلامی، بیداری عربی، بهار عربی و اسلامگرایی هر کدام ضمن اشاره به کل پدیده، بعد خاص از آن را وجه نظر قرار می دهد. به لحاظ مصداقی وتاریخی، از حرکت های احیاگری سید جمال تا اخوان المسلمین البنا و حرکتهای التکفیر و الهجره، جماعه المسلمین، حزب الدعوه، انقلاب اسلامی ایران والقاعده هر کدام در درجه ای از این طیف قرار می گیرند. اما در مجموع می توان به دو گونه اصلی از آن اشاره کرد: یکی طیف افراطی با قرائتی خشک و غیر قابل انعطاف از اسلام و صرفاً جهت اخلال در نظم موجود غرب محور؛ دوم طیفی میانه با خوانشی روادارانه از اسلام است که در پی تلاش برای تبیین نظمی جدید و معطوف به کسب قدرت و استقرار یک نظام اسلامی است. اما خشونت را برای رسیدن به آن هدف موجه نمی داند. هدف مقاله حاضر، تبیین برخی از وجوه این پدیده بر اساس مولفه های سامان بخش آن است.

تحلیل های پیشین

همان گونه که اشاره شد، پدیده اسلامگرایی و جنبش های برآمده از آن برای بسیاری از پژوهشگران حائز اهمیت بوده است. از این رو، تاکنون تحلیل های زیادی در باب آینده این پدیده صورت گرفته است که در ذیل به مواردی از آن اشاره می شود و سپس بر اساس مولفه های سامان بخش این پدیده برخی از وجوه استمرار یا بسترهای تحول آن به بحث گذاشته می شود.

1.گراهام فولر

گراهام فولر در کتاب خود با نام آینده اسلام سیاسی، نکات زیر را برای آینده اسلامگرایی مطرح می کند: طی دو دهه آینده تقاضاها و فشارهای بیشتری بر جنبشهای اسلامگرایی وارد خواهد آمد و این به موازات جایگاهی است که آنها در نظامهای سیاسی موجود در جهان اسلام به دست خواهند آورد. در حالی که می توان وباید جنبشهای افراطی خشونت طلب را مهار کرد، غیر خشونت طلب ها را نباید مشمول چنین اقدامی قرار داد. مشکل آینده این جنبشها مشکل موجودیت و حفظ و بقا نیست بلکه پاسخ مفید وسازنده به مسایل اساسی است. در نظر وی ، چند عامل روابط اسلام در سطح بین المللی را با ایالات متحده تیره خواهد کرد: جنگ آمریکا علیه تروریسم و شکست احتمالی این کشور در پایان دادن به تروریسم و انزجار دامنه دار مسلمانان از این کشور در جوامع اسلامی به عنوان یک پیامد منطقی. این روند درنتیجه ممکن است حملات محدود به آمریکا را جان تازه دهد که البته منشاء آن را نباید در اسلام جست. پس آمریکا نسبت به اسلام سیاسی همواره در حالت تدافعی قرار خواهد گرفت. از سوی دیگر، به موازات افزایش حملات تروریستی در سطح اندک علیه ایالات متحده، رابطه مسلمانان ساکن غرب با شهروندان این کشورها چالش زا خواهد شد و در نتیجه آزادیهای مدنی در این کشور ها تحت تاثیر قرار خواهد گرفت که خود خشونت را به دنبال خواهد داشت.[1]

فولر خاطرنشان می کند که به دنبال این خشونتها برخی از جنبشهای اسلامی ممکن است از اهداف اولیه خود(تربیت همه جانبه جوامع اسلامی در حوزه های اقتصادی ، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی واخلاقی) منحرف شوند و به دفاع یا حتی تهاجم علیه غرب بپردازند. این جنبشها تحت شرایط فشار و محدودیت فرصت چندانی برای توسعه لیبرالی نخواهند داشت. البته این سرنوشت محتوم همه دولت ها نیست .در بسیاری از کشورهای دموکراتیک ، اسلامگرایان به جای قربانی  حکومت ها شدن در روند تغییر حکومت، اتحاد با هم را استراتژی خود قرار می دهند. در کشورهایی  چون ترکیه، مالزی، کویت ، اردن ، بحرین، مراکش ویمن وضعیت چنین خواهد بود. او تصریح می کند که اسلامگرایی با اصلاح سیاسی ربط وثیق دارد. نوعی رابطه مستقیم میان این دو متغیر وجود دارد. نیروهای اجتماعی چند گانه که خود از اسلام سیاسی مشتق شده اند، همواره وزنه ای در مقابل خود اسلامگرایی خواهند بود. اگر اسلام سیاسی آنها را در خود جذب نکند، در آن صورت نیروهای دیگر ظهور خواهد کرد وآنها را به خود خواهد پذیرفت؛ نتیجه این امر چپ گرایی است که نتیجه آن تقابل احتمالی میان اسلامگرایی و چپ گرایی خواهد بود.[2]

2.یوسف قرضاوی

از سوی دیگر یوسف قرضاوی در کتاب خود با عنوان آینده بیداری اسلامی مواردی را مطرح می کند که عموما حکایت از نگرانی نسبت به آینده این جریان است.[3] قرضاوی حرکت یا جنبش اسلامی را در چارچوب جریان فراگیر«بیداری اسلامی» مورد بررسی قرار می دهد و معتقد است حرکت اسلامی، خاص و محدود به یک یا چند گروه دارای برنامه و هدف معین و جزئی است، اما بیداری اسلامی یک جریان عام و پیش رونده است که شامل تمامی افراد وگروه های سازمان یافته و غیر سازمان یافته می شود.[4] قرضاوی، آینده این جریان را متناسب با ماهیت آن، بررسی می کند؛ از آن جا که جریان بیداری اسلامی، یک جریان متعادل است، همواره نیز وجود خواهد داشت. ویژگی های اساسی حرکت بیداری اسلامی، با توجه به برداشت های این گرایش فکری عبارتند از:1.جمع میان سنت و تجدد، 2. موازنه میان اصول  ثابت و متغیر دین، 3. پرهیز از جمود فکری و دوری از تجزیه و رها کردن دین اسلام، 4. فهم و درک عام از اسلام به این معنا که اسلام در ابعاد عقیدتی، سیاسی، اجتماعی،قانون گذاری، صاحب نظر است؛ حرکت بیداری اسلامی گرایش به سوی تعادل دارد و از گرایش های جزئی نگر، سطحی نگر، اقلیمی، مقطعی، اختلاطی و جبر گرایانه (این نظریه که همه اشتباهات، عقب ماندگی ها وگناهان را به گردن دیگران انداخته وخود را تبرئه کنیم) به دور است.[5]از نظر وی همین ویژگی ها امکان استمرار آن جنبش را نیز فراهم می آورد.

با این حال، از درون جنبش های اسلامی همواره مخاطره انحراف و زوال وجود داشته است. قرضاوی، به عنوان مثال، یکی از نقاط آسیب رسان جنبش بیداری اسلامی را طبقه روشنفکر می داند. او بیان می کند که بیداری اسلامی در برخورد با طبقه روشنفکر دو جهت باید دنبال کند، یکی روش درمانی ودیگری روش پیشگیری. روش درمانی ازطریق اصلاح برداشتهای نادرست روشنفکران و تحصیل کرده ها است؛ یعنی اقناع آنها با دلایل علمی روشنگر و راهنمایی کردن آنها به منابع موثق اسلامی برای شناخت آنچه که در مورد اسلام لازم است. این روش غالباً برای جوانان مفید و مطلوب واقع می گردد، سپس برای کسانی که در ارتباط با عقیده و مسلکی خاص گرفتار تعصب و تنگ نظری نگردیده باشند، و در درجه بعد برای کسانی که حق را برای این که حق است پذیرا باشند، نه برای اسباب و علل دیگر. اما روش دوم که روش پیشگیری می باشد.، عبارت است از دادن آگاهی درست و معتبر از اندیشه اسلامی که همراه با دقت علمی،از روشنی بیان و عبارت برخوردار باشد، و هدف از آن تاباندن نوری از فکر اسلامی بر اندیشه کسانی است که خواستار آن می باشند به صورتی که مفاهیم نادرست اصلاح شود، وبتواند به ایجاد تشکیکِ تردیدگران و دشمنان پاسخ و رد کافی و کامل بدهد؛ و هدف از این کار حفظ جوانان از سموم افکار دشمنان اسلام است زیرا جوانان در این صورت به وسیله آگاهی و بینشی که به دست آورده اند، در مقابل وباهای مرگبار پیدا و پنهان اندیشه های الحادی کاملاً در امان می مانند.[6]

به نظر قرضاوی مهم ترین خطری که حرکت اسلامی را تهدید می کند، نبود اندیشمندان آزاداندیش و آزادی بخش در این حرکت است؛ متفکرانی که بتوانند با توجه به مقتضیات زمان و مکان و با استفاده از عناصر اجتهاد و تجدد، زمینه ساز بالش فکری و عملی حرکت اسلامی باشند.[7]حرکت اسلامی با همه ویژگی ها و اهداف مثبتی که دارد، ممکن است در عمل ناکام بماند. برخی از مهم ترین عوامل مؤثر در عدم موفقیت حرکت اسلامی عبارتند از: نقد ناپذیری، اختلاف های درونی و انشعاب، غلبه بُعد عاطفی بر ابعاد عقلی و علمی، نداشتن برنامه و سازمان برای سامان دادن به وضع امت اسلامی، انجام اقدامات نسنجیده و بیشتر از توان، فریفتۀ خود و قدرت خود شدن.[8] 

مولفه های تحلیل

با این حال، در تبیین  اسلامگرایی و آینده آن باید مولفه های اساسی و فرعی مرتبط با آن را در نظر داشت. مولفه هایی که هم در بُعد وجودی و هم به لحاظ معنایی، اسلامگرایی نیازمند آن است. این مولفه ها را می توان در موراد زیر خلاصه کرد:

اسلام و شریعت و نوع خوانشی که از آن ارایه می شود؛ جنبشی خود جوش و یا سازمان دهی شده متشکل از افرادی که خود را اسلامگرا می دانند؛ حکومتی که در پاره ای موارد این اسلامگرایان توان تاسیس و استمرار آن را یافته  اند؛ دولتهای مستقر در کشورهای اسلامی که اسلامگرایان خود را در تمایل با آن ناگزیر می بینند؛ روشنفکران سکولار عمدتاً مسلمان (و بعضاً غیر مسلمان) ، که به لحاظ ایجابی با اسلام و به لحاظ سلبی با اسلامگرایان در تعامل هستند؛ حکومتهای غیر اسلامی غربی که ثبات، امنیت و منافع آنها با اسلامگرایی گره خورده است؛ و مسئله فلسطین.

علاوه بر این مولفه ها، منابع اسلام گرایی را می توان در سه حوزه شرایط عمومی (شامل یک الگوی سیاسی شکست خورده، ضدیت با غرب، مرکزیت زدایی مذهبی و ...)، فرآیندهای خاص و معین (شامل بیداری اسلامی، عربی سازی جهان غیر عرب، حمایتهای خارجی، حکومتهای قبیله ای، رشد شبکه های افراطی، نقش رسانه، مناقشه اعراب واسراییل و ...) و حوادث تسریع کننده (شامل انقلاب اسلامی ایران، جنگ افغانستان، جنگ خلیج فارس، یازده سپتامبر، جنگ عراق و ...)نام برد. علاوه براین اسلامگرایی درمسایل زیر نیز با مشکلات اساسی رو به رو است: نحوه تعامل با سیاست و دموکراسی ؛وضعیت مشروعیت و حاکمیت؛ نحوه قانونگذاری؛انطباق نظام سیاسی با شوروی؛ حقوق بشر؛ تخرب؛ زنان ونقش سیاسی و حقوقی آنها؛ آزادی؛ انتخابات؛ تعامل وبرخورد با مخالفان سیاسی؛ انتقال قدرت وتشکیل دولت؛ تعامل با توسعه وسایر مظاهر مدرنیته؛ برخورد با اقلیتها ودر مواردی دیگر اقلیت بودن خود در یک جامعه غیر اسلامی بزرگتر.

بر این اساس می توان نکات زیر را بر اساس برخی از مولفه های سامان بخش این پدیده، بیان داشت:  

1.آینده جنبش های اسلامی بر اساس تعریف

در تحلیل هایی که از آینده جنبش های اسلامی می شود، تعاریفی که از این پدیده شده است، بسیار حائز اهمیت است. در واقع آینده این پدیده بر اساس ویژگی هایی که در تعریف آن ها لحاظ شده است، تبیین می شود.تعاریف های ارائه شده از این پدیده ، در دو دسته کلی درونی و برونی تقسیم می شود. به نظر می رسد هر دو نحوۀ نگاه از برون و درون به اسلامگرایی بر نوعی غیریت استوار است که می تواند چالش را استمرار بخشد. اگر چه پژوهشگران خارجی و پژوهشگران اسلامگرا هر دو به خاستگاه جنبشهای اسلامگرا پرداخته اند و از این لحظ به عنوان نقطه حرکت خود، اشتراک دارند اما اولی به شیوه و دومی به هدف اسلامگرایی بیشتر پرداخته است. با توجه به تمایز نهفته میان خود و دیگری در هردو رهیافت، چشم اندازی که هر کدام ارایه داده، نمی تواند بیطرف یا خنثی باشد به ویژه از آن جهت که هر کدام در پی تبیین خود ، به دنبال نوعی سیاستگذاری است. با این حال توجه به این نکته لازم است که نظریه و روش فارغ از رهایی از سیاست و ایدئولوژی و امکان استقلال نسبی آنها، اغلب ریشه در اقناعات، اولویتها ومنافعی دارد که در سبکها و اشکال پارادایمی متنوع شکل می گیرد. از سوی دیگر از آنجا که قواعد علوم انسانی و اجتماعی جدید، عمدتاً محصول تجربه وتفکر غربی است، نوع دانش اسلامگرایان از خود نیز دانشی غربی است، حتی وقتی که این دانش بازتولید وبومی شده باشد. این نکته مدعای اساسی اسلامگرایان نسبت به گسست از غرب و بازگشت به ارزشها و مقولات اسلامی را با تردید مواجه می سازد.[9]

2.پیوند آینده با گذشته

اگر چه اسلامگرایی تحولات زیادی به خود دیده است، اما آینده آن با گذشته اش پیوند خورده است؛ جنبشهای اسلامی در آغاز کانون نقدشان شرکت در مبارزات ضداستعماری و در چارچوب یک خط مشی اسلامی و ایدئولوژیک دینی بود.[10] رقبای اصلی اسلامگرایان در بیشتر کشورهای اسلامی، سوسیالیسم وناسیونالیسم بود. اما با شکست این دو ایدئولوژیهای سیاسی در پایان دهه شصت، اسلامگرایان به تدریج فرصت یافتند تا نیروی برتر شوند. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و مساله افغانستان سبب شد بیشترین توجه به اسلامگرایی معطوف شود. از این زمان مساله هویت و احیای هویت اسلامی درکانون فعالیتهای آنها قرار گرفت. این هویت خواهی اکنون در شکل پیچیده ظهور یافته است. و مهمترین چالش امنیتی برای بقای رژیمهای مستقر و منافع غرب شده است.

یکی از تبیین های بیرونی، خاستگاه و منشاء اسلامگرایی را این گونه مطرح می کند که «برای قرنها جهان بینی و نگرش مسلمانان نسبت به خود کاملاً مستحکم به نظر می رسید اسلام بزرگترین قدرت نظامی روی زمین را نمایندگی می کرد. اروپا، آفریقا، هند و چین را در نوردید. قدرت اقتصادی ومناسبات تجاری در حد اعلا بود، بیشترین پیشرفت در هنر، علوم، تمدن و تاریخ بشر را داشتند. از دست دادن چنین تمدن بزرگی باعث خواری مسلمانان شده و خشم و عصبانیت را به دنبال داشته است. به دنبال مقصر بودن باعث شده است تا غرب هدت قرار گیرد. در حالی علت عقب ماندگی دو چیز است: الف. غیبت سکولاریسم وطنی در اسلام ونفی وسیع سکولاریسم وارداتی غرب که آن را ویژگی مسیحیت می دانستند. ب. جنسیت گرایی شدید در اسلام  و کوچک شمردن نقش زنان.[11] این تبیین می تواند آینده طیفی از این جنبشها را تا حدی روشن کند.

3.جنبش های اسلامی و نیروهای رقیب

در جوامع مسلمان نشین معاصر علاوه بر حرکت های اسلامگرایانه، حرکت های ناسیونالیستی، چپگرایانه، لیبرالی و سکولاریستی نیز فعالیت دارند. از این نظر، هر یک از آن ها می تواند آینده اسلامگرایی را تحت الشعاع قرار دهد. در این میان، جنبش ها  و حرکت های سکولار از اهمیت خاصی برخوردارند. از نظر اسلامگرایان،یکی از تهدیدهای مهم برای جنبش های اسلامی، سکولاریسم و حرکت های برآمده از آن است. اما اگر در تعریف اسلامگرایی صرف توسل به اسلام را ملاک قرار دهیم در آن صورت سکولاریسم اسلامی که روی دیگر سکه پروتستانیسم اسلامی است و عبدالرزاق، خالد محمد خالد، فرج فوده، عبدالکریم سروش، مجتهد شبستری، بازرگان و... راشامل می شود هم ذیل آن قرار می گیرد. اما اگر در چارچوب اسلام، تلاش برای کسب قدرت و ثبت هویت، همزمان معیار اسلامگرایی باشد، در آن صورت سکولاریسم از دایره آن خارج می شود و در رقابت با آن قرار می گیرد. بر این اساس اسلامگریان نه تنها با سکولارهای مسلمان بلکه همچنان، با حکومتهای مستقر در کشور های اسلامی و حکومت های غربی نیز سر ستیز دارند. از این منظر چالش در سه سطح مطرح است و پیامدهای سه گانه ای دارد:الف. حکومتهای اسلامی داخلی؛ب. روشنفکران سکولار؛ و ج. دولت های غربی. نکته مهم این است که در مسیر تحول جنبش های اسلامگرا، چه بسا اسلامگرایان خود نیز برخی از خصوصیات سکولاراها را به بپذیرند.

4.مسئله قدرت وشرایط کسب آن

از زاویه دیگر، و با توجه به آن دسته از جنبش های اسلامگرایانه که به قدرت رسیده اند، گفته شده است که آینده آنها در قیاس با شرایط قابل تحلیل است که طی آن، آن جنبش ها قدرت را به دست گرفته اند. از این نظر ، روی کارآمدن اسلام گرایان، اساساً به خالی بودن عرصه سیاسی از رقبا در نتیجه سرکوب جنبش های سیاسی ناسیونالیستی و چپ ازسوی نظام های حکومتی و اوج گیری بحران های یأس آورِ اجتماعی وسیاسی، برمی گردد. حتی در مورد پیروزی انقلاب اسلامی در ایران نیز این گونه گفته شده است  که این پیروزی ، هنر نهاد بین سنتی در ایران بود که توده های به حاشیه رانده شده و زیان دیده از جریان نوسازی وفساد نظام حکومتی آن زمان را، بسیج و رهبری کرد.[12]  از این نظر اگر در آینده، گروه های رقیب در مشارکت سیاسی و کسب قدرت فعالیت داشته و بتوانند به موفقیت دست یابند، بدیهی است که جنبش اسلامی نیز دچار واپسگرایی می شود؛ در غیر این صورت، این جنبش همچنان سکاندار میدان خواهد بود.

5.مسئله فلسطین

مسئله فلسطین نیز در آینده جنبش های اسلامی و اسلامگرایی و حکومت های برآمده از این جنبش ها حائز اهمیت است. فلسطین برای بسیاری از مسلمانان  وجریان های اسلامگرا به مثابه یک مولفه هویتی قلمداد می شود. یوسف قرضاوی در کتابی با عنوان «قدس مسئله همه مسلمانان»، بر آن است که آینده قدس و جنبش های اسلامی به هم مرتبط است.[13] به دیگر سخن، تا آن جا که بخشی از زمینه های خیزش اسلامی، مسئله استعمار دانسته شود، وضعیت کنونی فلسطین و تشکیل دولت یهود در این سرزمین به مثابه بازمانده استعمار و تداوم سیاست های اسعتماری در قالب هجوم غربی تلقی می شود. از این نظر، تشکیل دولت مستقل فلسطین می تواند بخشی از این زخم کهنه را التیام بخشد. این به معنای آن است که در آینده، جنبش های اسلامی یکی از ظرفیت های وجودی خود را سست خواهند یافت. به دیگر سخن، اگر یکی از ظرفیت های تداوم جنبش اسلامی، اصرار بر حقوق فلسطینیان برای تاسیس دولت مستقل باشد، تشکیل چنین دولتی می تواند آن داعیت اصرار آمیز  را فروکاهد. اما تحقق چنین دولتی در وضع کنونی و با توجه به شرایط موجود، بعید به نظر می رسد. در حال حاضر، فلسطین با دو مسئله مهم پیوند خورده است: یکی جریان صهیونیستی موجود و روبه فزونی که هدف خود را تغییر معادلات و مناسبات منطقه ای می داند و با تاکید بر این که «فلسطین سرزمین بدون مردم است و یهود هم مردمی بدون سرزمین هستند»، خواهان یهودی سازی این قلمرو است و دیگری جریان اسلامی که هدفش آزادی کامل فلسطین است. این جریان هر گونه سازشی که حاصل آن به رسمیت شناختن دولت یهودی باشد، امتناع می کند.[14] به عنوان مثال، قرضاوی قدس را نمادی از اسلام می داند که باید آرمان هر مسلمانی باشد.[15] از نظر او، در بُعد جهانی ، یکی از مهم ترین دغدغه های حرکت اسلامی، تلاش برای آزادی قدس است.

6.جنبش های اسلامی، دموکراسی و مسئله حقوق بشر

از این نظر ، نیز دیدگاه های زیادی مطرح است. بسته به این که جنبش های اسلامی ، چگونه با مساله حقوق بشر برخورد کنند، آینده آن ها نیز متفاوت خواهد بود. برای بسیاری از فعالان جنبش اسلامی، این جنبشها هیچ مشکلی با حقوق بشر ندارند. بلکه اساسا حقوق بشر جزو آموزه های اصلی و نخستین دین اسلام است.[16]  در مقابل برای عده ای دیگر، پاشنه آشیل جنبش های اسلامی مسئله حقوق بشر و به خصوص دموکراسی است. از این منظر، دین اسلام در دوره های بحرانی، حرکت های انقلابی بحران زده ای را تولید می کند که محور فعالیت آن  حرکت ها، مبارزه با ارزش ها وفعالیت های نوسازانه و غرب گرایانه است. قدرت جنبش های اسلامی برآمده از تقصیر نظام های حکومتی در ترویج و اعمال ارزش آزادی، دموکراسی و حقوق بشر است. کام یابی محدود این حرکت ها نیز به سبب آن است که اصلی ترین گروه درگیر را نظام های استبدادی با مشروعیت ضعیف ، به شمار می آیند، اما شکست نهایی شان به سبب آن است که اولویت برنامه های شان نه بازگشت به تجربه دموکراسی، بلکه اجرای شریعت است.این نیز در حد شعاری مبارزاتی است که نمی تواند برنامه ای برای رسیدن به قدرت باشد و در نتیجه نمی توان از آینده سیاسی جنبش های اسلامی سخن گفت.[17]به گفته یکی دیگر از این تحلیل گران، اسلامگرایی تا آن جا که مردم سالاری را بازیچه و امری فرعی می داند، ناگزیر از توسل به ابزارهایی است که در نهایت به پایان آن منجر می شود.[18]نوع نگاه جنبش های اسلامی به زنان نیز مسئله دیگری است که منتقدان جنبش های اسلامی با توسل به آن، آینده ای را برای این جنبش ها متصور نمی بینند. با این حال، به نظر می رسد ماهیت جنبشهای اسلامگرا در مجموع، پویا و فعال است و به جز شاخه های خاصی از آن، توان جذب آثار مدرنیته و پیشرفتهای علمی بشر را در مسیر اهداف خود دارد. اگر چه این اهداف ضرورتاً مدرن نبوده و بیشتر واکنشی است. با این حال این اهداف در چارچوب خاصی از قدرت مطرح است که برای رسیدن به آن ممکن است به همکاری، مشارکت و مدارا روی آورند. اما اینها ابزارهای کسب قدرت محسوب می شوند نه اهداف سیاسی یا استراتژیهای فکری.

7.بحران ها

حسن حنفی، اندیشمند چپگرای عرب، با بیان این که آینده جنبش های اسلامی به گذشته و حال آنان مرتبط است، بر آن است که آینده جنبش های اسلامی و به طور کلی آینده جوامع مسلمان نشین به بحران هایی معطوف است که این جوامع باآن ها دست و پنجه نرم می کنند. او اندیشه و فرهنگ جوامع اسلامی به بحران هایی از قبیل تکرار میراث سنتی، ترجمه میراث غرب و بحران گسست از واقعیت معاصر می داند. به اعتقاد او نصّ، که عنصر اساسی تکون فرهنگ عربی است، باید مطابق شرایط تاریخی خود باشد؛ همان طور که میراث سنتی به تناسب شرایط تاریخی گذشته بوده است. از نظر او، فرهنگ معاصر عربی با واقعیت کنونی خود هماهنگ نیست؛ در حالی که وضعیت کنونی باید تبدیل به نص جدیدی شود تا تعبیری از آن بوده و بر مشکلات آن فائق آید. حنفی، دنیای معاصر عربی را تحت سیطره گفتمان دینی و سیاسی میراث سنتی می داند و این گفتمان را نامناسب وباعث فریب آگاهی افراد به نفع مصالح سلطان و متولیان دین تلقی می کند.[19]

به موزات مولفه هایی پیش از این بیان شد، حنفی از منظر تحلیلی خود، نام بحران به آنها می دهد و آن ها را در موارد زیر خلاصه می کند: بحران زنان. بحران دموکراسی . بحران روشنفکری. بحران جهانی شدن. بحران آزادسازی سرزمین های اشغالی به خصوص فلسطین. آزادی شهروندان در داخل نسبت به حقوق عمومی خود، آزادی مطبوعات، آزادی احزاب، تکثر حزبی، انتخابات آزاد. فقدان عدالت اجتماعی؛ به نظر او برخی از باورهای مربوط به میراث گذشته، مانع تحقق عدالت اجتماعی می باشد. تجزیه امت عربی به سرزمین های مختلف و متخاصم؛ این در حالی است که در اندیشه، مسلمانان امت واحدی هستند. وابستگی اقتصادی،نظامی، فرهنگی وسیاسی از دیگر بحران های واقعیت معاصر عربی نزد حنفی است؛ تقلید و غرب زدگی ، بحران دیگری است که هویت مسلمانان را از بین برده است و علت آن، خود باختگی و مبهوت شدن در برابر غرب است. بی تفاوت و بی مبالاتی مردم در برابر مسائل و مشکلات جامعه، علی رغم آموزه های میراث که باعث پویایی و تحرک آن ها می شود. با در نظر داشتن این بحران ، حنفی بر آن است که سنت اسلامی نیاز به ابداع دارد، در غیر این صورت نه تنها جنبش های اسلامی، بلکه کل اندیشه اسلامی و کل فرهنگ مسلمانان رو به تباهی و فروپاشی خواهد رفت.[20]

مدل های تحلیل

1.سازش یا تقابل

مجموع نظریه پردازها در خصوص اسلامگرایی و ریشه و منشاء آن را می توان در دو دسته طبقه بندی کرد. یکی دیدگاه سازش ودیگری دیدگاه تقابل. دیدگاه اخیر مبتنی بر طبع شرور انسانی است و یادآور وضع طبیعی هابز است که انسانها در آن وضع، بر محوری از ترس و طمع زیست می کنند و ضرورتاً در تقابل با یکدیگرند. اما موضع سازش پذیر ضمن توجه به  عقلانیت سیاسی این گروهها، آنها را تربیت پذیر می داند. براساس این دیدگاه، اسلامگرایی پدیده ای مدرن است که در اعتراض به برخی مشکلات جهان اسلام، مثل فقر، شکافهای فرهنگی و بحران هویت پدید آمده است. این در اصل چالشی فرهنگی است که الزاماً راه حل فرهنگی می طلبد و اسلامگرایی به ویژه از طریق رقابتهای دموکراتیک قابل جذب و تحلیل است وبا وارد کردن آنها در فرایند قدرت و دموکراسی از بین می روند. از نظر این افراد ریشه افراط گرایی اسلامی خارج از دین و در جهان واقعیِ یاس فرهنگی، شکست اقتصادی، فشار سیاسی و آشفتگی فکری جوامع آنهاست. این عوامل بازتابی از ستیزه جویی نیست بلکه بازتاب مشکلاتی است که حل آنها با تاخیر افتاده و با نگرشهای دینی شتاب یافته است. این نگرش، اسلام را با دموکراسی کاملاً سازگار می داند. از نظر این افراد نباید تندروی بخشی از اسلامگرایان را به همه آنها تعمیم داد بلکه به عکس به جای حمله به اسلام سیاسی، به حمایت ازمیانه روهای اسلامی پرداخت؛«مساله این نیست که اسلام چیست، بلکه مساله اصلی این است که مسلمانان چه می خواهند».[21]

در برابر، تقابل گرایان به برخورد جدی اسلامگرایان و عدم امکان تبدیل منازعه به سازش باور دارند. به باور آنها اسلام و اسلامگرایی به لحاظ ضدیت با غرب و ایدئولوژیهای ضد سکولاریسم، از همان ظرفیتهای کمونیسم برخوردار است. از این منظر چالش اسلام و غرب اساساً فلسفی و اندیشه ای است که میان ارزشهای غربی و هویت اسلامی وجود دارد و هیچ سازگاری ای را نمی توان میان اسلام و دموکراسی به تصویر کشیده. اسلامگرایی جنبشی است که به لحاظ تضادهای فکری وفلسفی اش محکوم به شکست است.«تلاشهای غرب برای ترویج ارزشهای خود، یعنی دموکراسی ولیبرالیسم به عنوان ارزشهای جهانی و حفظ برتری در عرصه های نظامی، سیاسی و اقتصادی، واکنش تلافی جویانه تمدنهای دیگر و از جمله اسلام را بر می انگیزد».[22]

واضح است که این دو تصویر از اسلامگرایی صرفاً بر اساس ترجیحات فردی متاثر از فضای دانش پژوهی غرب نیست بلکه ، نحوه نظر دهی اندیشمندان مسلمان نیز موثر بوده است. آرای کسانی چون سید قطب، مودودی، رشید رضا، حسن البنا، عبدالسلام فرج و... انگیزه ای برای طرح دیدگاه دوم است و در مقابل، آرای کسانی چون محمد الغزالی ، قرضاوی و بیشتر متفکران اسلامی غرب نشین مانند اکبر احمد و حسن حنفی دیدگاه اول را تقویت کرده است.[23]

2.محوریت غرب

اگر تحلیل آینده جنبش های اسلامی با شاخص دومی به نام غرب و سیاست های آن پیوند بخورد، نکات قابل تاملی به دست می آید. در رابطه با غرب و به ویژه ایالات متحده آمریکا نکات زیر دارای اهمیت است. مقدمتاً توجه به این نکته بایسته است که در میان کشورهای اروپایی  و ایالات متحده، بسیاری از شهروندان و تحلیل گران، دیگر احساس نمی کنند که جهان اسلام تهدیدی برای منافع آنها است. از این رو تصور یک غرب متحد علیه اسلام به دور است. مهاجرت انبوه مسلمانان به کشورهای غربی فرض یک غرب یهودی مسیحی یکدست را منتفی کرده است.[24]

با این حال، از دیدگاه نو محافظه کاران آمریکایی ، تهدید اصلی در خاورمیانه بزرگ برای منافع و هژمونی آمریکا رفتار سیاسی مسلمانان اسلام گرا است. تهدیدی که اگر چه تقویت آن از جهاتی به دست خودآمریکا و ناشی از سوء محاسبات این کشور در برخورد با اسلامگرایی صورت گرفت، اما می رود که حتی توانمندی و قدرت برتر تکنولوژی آمریکا را به واسطه دستیابی به همان محصولات، به مخاطره اندازد. در پی شکست آمریکا در برقراری امنیت ملی وبین المللی به روش کلاسیک و رخداد یازدهم سپتامبر، این کشور دو سیاست توامان را پیش گرفته است: یکی حمله نظامی مستقیم به محل های تهدید عراق، افغانستان واحتمالاً سوریه و دوم نظام سازی سیاسی در حوزه خاورمیانه و طرح خاورمیانه بزرگ، به نحوی که برخی از تحولات اخیر را می توان از این منظر تحلیل کرد. اساس این طرح نه تنها تغییر رژیم، بلکه تغییر وضع موجود، مبتنی بر تغییر مفهوم منطقه است. که البته در این میان نه تنها روند دولت ملت سازی به مثابه دولتی مدرن را برای خاورمیانه پیش رو گرفته بلکه نوعی دین سازی نیز در نظر دارد. این اسلام دموکراتیک ، تقاضای برای اسلام دموکراسی را به یکسان برآورده می کند بی آنکه تهدیدی برای منافع آمریکا، به دنبال داشته باشد. ایجاد دولت سرمشق در افغانستان و عراق هم اکنون بخش عظیمی از هزینه ها و توان آمریکا را به خود اختصاص داده است.

ایالات متحد آمریکا برای سال های متمادی در پی تلفیق نوعی اسلامگرایی کنترل شده با دموکراسی هدایت شده بود که طی آن خواهان ایجاد الگویی است که هم به نیازهای اسلامگرایی پاسخ گفته و هم کنترل بر جریان اسلامگرایی را به دست داشته باشد. به نظر می رسد آمریکا نمی خواهد جریان اسلامگرایی را کاملاً از بین ببرد؛ این پدیده، چه در بعد افراطی آن و چه در بعد اعتدالی آن، می تواند برایش از جهات متعدد کارآمد باشد. پل ولفوتیز، از طراحان سیاست خارجی و نظامی آمریکا، زمانی گفته بود:«ما به جنبش اصلاحی اسلامی نیاز داریم».[25]همان گونه که پایپس گفته است«هدف غایی جنگ با تروریسم باید مدرنیزه کردن اسلام یا دین سازی باشد. از نظر پایپس چنین برنامه ای نه فقط باید به لحاظ جغرافیایی در جهان اسلام، بلکه در میان مسلمانان ساکن غرب نیز اجرا شود زیرا سازمانهای اسلامگرا، نمایندگی آنها را بر عهده دارند.[26]ژیل کپل در مقاله با نام جنگ علیه افکار مسلمانان، این مساله را به نحو روشنتری بیان کرده است. از نظر وی همصدا با بسیاری از دیگر متفکران غربی آخرین تلاش برای تحکیم دموکراسی در جهان ، دموکراتیک کردن خاورمیانه است. دموکراسی سازی ای که از نظر آنها ضرورتاً با اسلام در تضاد است. در این میان این اسلام است که باید وجه المصالحه شود. از سوی دیگر به دلیل آگاهی رهبران کنونی غرب از عصبیت مسلمانان نسبت به اسلام، در پی آنند که این روند وجه المصالحه قرار گرفتن اسلام به شیوه ای تحقق یابد که کمترین آثار منفی را حداقل برای منافع آنی و دیری خود آنها داشته باشد. «از همین رو تحول در اسلام باید درونی باشد. تحول در افکار مسلمانان، یعنی حاملان اسلام مهمترین شیوه تحقق این مهم است».[27]

3.محوریت ایران وجهان اسلام

اگر چه جنبشهای اسلامی قدمتی دیرینه تر از انقلاب اسلامی ایران دارند اما دهه هشتاد و نود میلادی تحرک و شتاب خاصی از سوی انقلاب اسلامی به این جنبشها تزریق شد. داعیه صدور انقلاب و بُعد معنوی آن، نوعی الهام و الگو بخشی را برای ایران نزد این جنبشها به تصویر کشید. «انقلاب ما آن وقت پیروز خواهدشد که ما مکتب و ایدئولوژِی خودمان را که همان اسلام خالص و بدون شائبه است. به دنیا معرفی کنیم».[28] اگر جمهوری اسلامی داعیه رهبری جهان اسلام و صدور نسخه ای اصیل از اسلام داشته باشد، در صورتی می تواند موفق باشد که نوعی حکومت دموکراتیک موثر و کارآمد را بر مبنای اصول اسلامی مستقر سازد. از این زاویه است که می تواند همچنان در دنیای اسلام از نفوذ زیادی برخوردار باشد.[29]

در رابطه با پیوند معنوی و احتمالاً مادی ایران با این جنبشها در سالهای اولیه وگسست بعدی این پیوند باید خاطر نشان کرد که  انقلاب اسلامی نه علت مکفی و تامه جنبشهای اسلامی در سراسر جهان است ونه علت مبقیه آنها. انقلاب اسلامی خود جنبشی اسلامی بوده که موفقیت آن در شکست یک رژیم  غیراسلامی وتاسیس یک حکومت اسلامی بود و از سوی دیگر از طریق مبارزه و مقابله با غرب، انگیزه ای مجدد و روحیه ای قوی در جریان نوپای اسلامگرایی دمید؛ این در حالی است که قبل از انقلاب اسلامی در کشورهایی چون مصر جنبش های اسلامی حضوری فعال داشتند و از سوی دیگر جنبشهای اسلامی بعدی به وجود آمده در کشورهایی نظیر لبنان، عراق و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس ، همچنان فعالیت دارند. به عنوان مثال در بحرین ویژگی مبارزه با استبداد داخلی این جنبشها از یک سو به دلیل مقاومتهای آنان و از سودی دیگر به دلیل حرکت حکومت مرکزی به سوی عقلانیت سیاسی برای مدتی فروکش کرد، اما اصل اساسی تلاش برای احیای هویت اسلامی و ترویج هنجارهای اسلامی،  که ضرورتاً در تضاد و چالش با ارزشهای لیبرال غربی است، همچنان زنده و جاری است. اگر چه ممکن است بنا به اقتضای شرایط خاص در قالب حرکتهای سازمان یافته تبلور پیدا نکند اما فعالیتهای عمومی مردم از جمله راهپیمایهای انجام شده علیه حکومت وغرب وفعالیتهای انتقادی نخبگان فکری جامعه در مطبوعات و وسایل ارتباط  جمعی مؤید حیات روح اسلام گرایی در چنین کشورهایی است.

بنابراین همکاری جنبشهای سازمان یافته با دولت در جهت تحقق دموکراسی و کاهش حمایتهای غیر معنوی انقلاب اسلامی از این جنبشها و در مقابل گسترش همکاریهای بین دولتی ایران و کشورهای دارای جنبشهای اسلامی نافی وجود پدیده اسلام گرایی نیست. ضمن این که طیف گونگی جنبش های اسلامی در جهان اسلامی در جهان نیز مسئله ای حائز اهمیت است. از این رو، متاثر دانستن تمامی جنبش های اخیر در خاورمیانه به ایران و انقلاب اسلامی، نمی تواند توجیه واقعی داشته باشد. حتی پیش از تحولات داخلی ومنطقه ای معطوف به تنش زدایی درسیاست خارجی ایران نیز بسیاری از جنبشهای اسلامی در جهان عرب خط مشی انقلاب اسلامی را دنبال نکردند. از نظر آنها سیاست ایران برای ادامه جنگ با عراق قابل قبول نبود، اگر چه برای برخی دیگر، پذیرش قطع نامه 598 از سوی ایران به عنوان ضعف انقلاب اسلامی وشکست آن در برابر عراق تلقی شد.[30]

برای ایران مهم است که تبیین کند کدام دو گزاره زیر دارای اهمیت است: الف. جهاد اسلامی ومبارزه با استکباررا نفی کند؛ب. یا اینکه جهاد اسلامی و مبارزه با کفار صورت فتنه و تروریسم به خود نگیرد. قبول هر کدام از آنها استلزامات خاص خود را خواهد داشت. موضع کنونی مسلمانان مقیم اروپا ، اخوان المسلمین مصر، و حتی حماس فلسطین و حزب الله لبنان گزینه دوم است. اگر صحنه آرایی تعامل ایران و آمریکا بر اساس تقابل طرح شود، شاید تنها گزینه ای که بتواند برای ایران همچنان موثر باشد استفاده از رفتار دوگانه آمریکا در خاورمیانه در روندصلح و دموکراسی سازی است. اصل اساس غرب در فرایند دموکراسی سازی این است که هیچ کدام از شرایط بر قراری دموکراسی در خاورمیانه نباید سبب اعمال کمترین فشار بر امنیت اسراییل شود. این امر، مهمترین برگ برنده برای ایران و بسیاری دیگر از اسلامگرایان ضد آمریکایی است. با وجود چنین پیش فرضی سیاستمداران آمریکایی در عمل هیچ گاه نمی توانند حمایت مسلمانان و جوامع داخلی خاورمیانه را در برابر بنیادگرایان افراطی از یک سو و از سوی دیگر برای تشکییل دموکراسی به دست آورند. آن پیش شرط تا به حدی پیچیده و نا ممکن است که تنها می تواند منازعه را تداوم بخشد. اما اگر صحنه تعامل بر اساس همکاری و رفع تقابل چیده شود، مولفه دیگر فرایند دموکراسی سازی یعنی «تامل در اینکه اگر چه آینده خاورمیانه واسلامگرایی افراطی منوط به کاربرد اسلحه و زور است اما باید توجه داشت که ابزار اسلحه تبدیل به هدف نشود»، می تواند کفه تحولات را به نفع ایران تغییر دهد.

جمع بندی

به رغم طیف گونگی نظریات ارائه شده در باب آینده جنبشهای اسلامی و اسلامگرایی در کشورهای اسلامی و جهان، دو صورت توعی برای آن متصور است. یک مهار و جهت دهی رو به زوال دریک سیر خطی مستقیم پایان پذیر و دیگری پیچیدگی و حرکت رو به کمال در یک مسیر دوری پویا و هدف دار. اما با وجود نظریه پردازیهای متعدد هنوز این مفروض اثبات نشده است؛ از یک سو گفته می شود که اسلام گرایی در قالب کنونی پدیده ای مدرن است که با وجود پیشینۀ طولانی آن، محصولی از مدرنیته است. بر این اساس اسلامگرایان با ورود به عرصه قدرت و شرکت در دولتهای ائتلاف ظرفیت و توانشان تضعیف می شود و در چار چوب قدرت حل می شوند. و با نگاهی خوشبینانه تر تروریسم محو خواهد شد، همکاری میان جهان اسلام و جهان اروپایی آمریکا افزون شده ومشکلات خلیج فارس و خاورمیانه به گونه پایدار حل خواهد شد. همه این اقدامات با حمایت غرب و به ویژه آمریکا و از طریق اصلاحات و تحولات سیاسی معنا دار محقق خواهد شد.

فرض دوم پویایی ادواری و دائمی اسلامگرایی را به تصویر می کشد که محور آن ضدیت با غرب و گرایش به اسلام اصیل است. در واقع موفقیت و پویایی آن در گرو رادیکالیزه شدن آن است. و با حضور بیشتر غرب و به ویژه آمریکا در قلمرو آنان، تشدید می شود. از این منظر اقدامات آنها در آینده اسلامی تر می شود. در این فرض اقدامات اسلامگرایان درچهارچوب دموکراسی و یا ورای آن، معطوف به براندازی و کنار زدن نیروهای غربگرا و رژیمهای حاکم خواهد بود؛ اتفاقی که هم اکنون در برخی از کشورهای عربی روی داده است. اما به نظر می رسد حتی درصورت دموکراتیک شدن سیاستهای داخلی، منازعه به دلیل وابستگی دموکراتیک نظامهای کشورهایشان به غرب، ادامه خواهد داشت.

به نظر می رسد آینده اسلامگرایی معطوف به هر دو روند خواهد بود. به موازات رواج اصول لیبرالی جهانی شدن وآینده گرایی از طریق شبکه های جهانی و نفوذ این ایده ها به درون حتی بسته ترین خانه های اسلامگرایان، فرض اول یعنی ذوب شدن آنها در روند کسب قدرت و تضعیف توانایی هایشان در دولتهای ائتلافی تقویت می شود، به این دلیل که فرصت اسلامگرایان در صورت پدید آمدن روندهای دموکراتیک زیاد است. با این حال فرض دوم که مبتنی بر کسب هویت است و خود را در ضدیت با غرب معنا می کند نیز در قالب گروههای کوچکتر اما با سازماندهی ادامه خواهد داشت. اگر چه خلاف هر دو فرض پیشگفته نیز مویداتی دارد.

 

پاورقی

[1] . Graham E. Fuller, The Future pf Political Islam . pp.231 – 233.

[2] همان

[3] یوسف قرضاوی، آینده بیداری اسلامی و مفهوم بنیادگرایی، مترجم موسی تیموری قلعه نوی، نشر تیموری، 1381

[4] یوسف القرضاوی، لقائات و محاورات ...، پیشین، ص 52

[5] یوسف القرضاوی،بیداری اسلامی وبحران هویت، عبدالعزیز سلیمی، سنندج:ناشر مترجم، چ 1، 1379،ص 12

[6] یوسف قرضاوی، آینده حرکت اسلامی واولویت های آن، مترجم محمد ملازاده، نشر احسان

[7] یوسف القرضاوی، الصحوۀ الاسلامیۀ وهموم الوطن العربی والاسلامی، پیشین، ص 105

[8] یوسف القرضاوی، لقاءات و محاورات ، پیشین، صص 54 53

[9] .Hesham Sherabi, political thought of arab world, london , routledge, 1990.

[10] رضوان السید، «سیاسیات الاسلام المعاصر »، مراجعات و متابعات ، دار الکتاب العربی، بیروت، 1997، ص 157 204

[11] .Graham E. Fuller, The Future of Political Islam.

[12] . Roy Olivier. The failure of political Islam. Cambridge : Harvard university press. 1994. Pp. 36 – 87; James Walsh, "the sword of Islam" time international, 15 June 1992, fuller. 18 – 22.

[13] یوسف القرضاوی، القرس قضیه کل مسلم

[14] فتحی یکن، مستقبل الصحوة الاسلامیه، در :

                                    http://www. Daawa. net/display/Arabic/news/newsdetails.aspx?id=8880&tid=3                         

[15] ر.ک.یوسف القرضاوی، قدس؛ آرمان هر مسلمان، ترجمۀ محمد ابراهیم ساعدی، تایباد:انتشارات سنت تایباد، 1381،صص 209 و 145

[16] الغزالی، محمد، حقوق الانسان بین تعالیم الاسلام و اعلان الامم المتحده، القاهره:دارالتوفیق النموذجیه، ط 2، 1404 ق/1984م

[17] . Tibi, Bassam. The challenge of fundamentalism, 1998.pp. 111 – 154; Marty, Martin E, and R. Scott  Apelby, eds. Fundamentalism observed, Chicago: university of Chicago press 1991. Pp.127 -151.

[18] فرج العشة، نهایة الأصولیة و مستقبل الإسلام السیاسی، لبنان،ریاض الریّس للکتب و النشر، 2009

[19] حسن حنفی، ودیگران، میراث فلسفی ما، گرد آورنده:فاطمه گوارایی (تهران:نشر یاد آوران، 1380) چ اول، ص 13 12؛

[20] حسن حنفی، و دیگران، میراث فلسفی ما، گردآورنده:فاطمه گوارایی (تهران:نشر یادآوران، 1380) چ اول، ص 13 12؛همچنین:حسن حنفی، هموم الفکر والوطن (قاهره:دار قباد للطباعة والنشر والتوزیع، 1998م) ج2 ،ص 51 و نیز ص 422 421

[21] همان. علاوه بر فولر،پژوهشگرانی چون هوشنگ امیر احمدی، هرایر دکمجیان، جان اسپوزیتو، ریچارد مورفی، جیمز پیسکاتوری، مارتین کرامر نیز بر این عقیده اند

[22] ساموئل هانتینگتون، رویارویی تمدنها، مجتبی امیری، اصلاحات سیاسی اقتصادی، ش  70 -69 (خرداد وتیر 1372) صص 7 6. دانیل پاییز، برنارد لوئیس ، فرانسیس فوکویوما، ریچارد فالک نیز از این دسته اند

[23] برای بحث درباره همین دو نگرش در دستگاه سیاستگذاری آمریکا رجوع شود:

فواز جرجیس، آمریکا و اسلام سیاسی، ترجمه سید محمد کمال سروریان، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، اول ، 1383

[24] برای توضیح بیشتر رجوع شود به :

Gray Hart , the fourth power, oxford, 2004, p.23. 

[25] مشهری دیپلماتیک ، ش 2 ، نیمه دوم فروردین 83 ، ص 6

[26] نامه دفاع، ش 5، 1383، ص 81

[27] ژیل کپل، جنگ علیه افکار مسلمانان، مترجم، سید مصطفی لژایینی، گزارش گفتگو، شماره 15،بهمن و اسفند1383، ص 130

[28] مرتضی مطهری، پیرامون انقلاب اسلامی، صدرا، ص 65

[29] گراهام فولر، قبله عالم، ترجمه عباس مخبر، ص 311

[30] برای توضیح رک: حمید احمدی، انقلاب اسلامی و جنبشهای اسلامی، در :حاتم قادری ، مجموعه مقالات پیرامون جهان سوم، تهران،نشر سفیر، 1369، صص 155 151.

 

 

منبع:

 

احمدی، حمید، انقلاب اسلامی و جنبشهای اسلامی، در:حاتم قادری، مجموعه مقالات پیرامون جهان سوم، تهران، نشر سفیر، 1369، صص 155 151.جرجیس، فواز، آمریکا و اسلام سیاسی، ترجمه سید محمد کمال سروریان، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی ، اول، 1383.حنفی، حسن و دیگران، میراث فلسفی ما، گرد آورنده : فاطمه گوارایی،تهران: نشر یاد آوران، 1380.حنفی، حسن  ، هموم الفکر و الوطن، قاهره:دارقباد للطباعة والنشر والتوزیع، 1998.السید ، رضوان، «سیاسیات الاسلام المعاصر»، مراجعات ومتابعات  دار الکتاب العربی، بیروت 1997.العشةفرج ، نهایة الاصولیة ومستقبل الإسلام السیاسی، لبنان، ریاض الریّس للکتب و النشر، 2009.الغزالی، محمد، حقوق الانسان بین تعالیم الاسلام و اعلان الامم المتحده ،القاهره:دار التوفیق النموذجیه، ط 2، 1404ق/1984م.فتحی یکن، مستقبل الصحوة الاسلامیة،در:Htpp:// www.daawa.net/display/arabic /news /newsdetails.aspx?id=8880&tid=3فولر، گراهام، قبله عالم،ترجمه عباس مخبر، تهران، اطلاعات، 1374.القرضاوی، یوسف، الصحوة الاسلامیة و هموم الوطن العربی و الاسلامی، 1987.القرضاوی ،یوسف، بیداری اسلامی و بحران هویت ،عبدالعزیز سلیمی، سنندج: ناشر مترجم، چ 1، 1379.القرضاوی، یوسف، قدس؛آرمان هر مسلمان، ترجمة محمدابراهیم ساعدی، تایباد:انتشارات سنت تایباد، 1381.القرضاوی، یوسف، آینده بیداری اسلامی و مفهوم بنیادگرایی، مترجم موسی تیموری قلعه نوی، نشر تیموری، 1381.القرضاوی، یوسف، آینده حرکت اسلامی واولویت های آن، مترجم محمد ملازاده، نشر احسان.کپل، ژیل، جنگ علیه افکار مسلمانان ، مترجم، سید مصطفی لژایینی،گزارش گفتگو، شماره 15، بهمن و اسفند 1383، ص 130.مطهری، مرتضی، پیرامون انقلاب اسلامی ، صدرا، 1360.هانتینگتون، ساموئل، رویارویی تمدنها، مجتبی امیری، اصلاحات سیاسی اقتصادی، ش 70 69 (خرداد وتیر 1372)Albert Hourani , Islam in European Thought , Cambridge MA, New       York, Cambridge University Press, 1991.Augustus Richard Norton, Edit, Civil Socity in the Middle East,                Leiden, E.J.Brill, 1996,vol . 2.Daniel pipes , In the Path of God, Islam and Politcal Power, New             York, Basic books, Inc Publishers, 1983.Edward Mortimer, Faith and Power: The Politics of Islam, New York,    Random house , 1982.Gabrial A Almond, Strange Religion,  The Rise of Fundamentalism          around the World, Chicago, the University of Chicago press, 2003.Gray Hart, the fourth power , oxford,Gray sick, All Fall Down:America

کلمات کليدي : آینده جنبشهای اسلامی، تحلیل جنبش، مقابله با غرب

منبع: سایت وهابیت پژوهی

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

آشنایی با مکتب سلفیه

آل سعود و عربستان سعودی

آموزه‌ها و آینده داعش

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

آينده داعش در عراق

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

آینده جنبش های اسلامی

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

ابن تیمیه و اهل بیت

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

ابن تیمیه که بود و چه کرد

ابوبكر بغدادی

ابومصعب زرقاوي و داعش

اجتهاد از نگاه وهابیون

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

احزاب سلفی در مصر

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

اسامه بن‌ لادن

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

استراتژی داعش در عراق و شام

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

افترائات وهابیت علیه شیعه

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

افغانستان در دوران پساطالبان

افغانستان و گروه طالبان

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

التکفیر و الهجره

القاعده

القاعده در اوگاندا

القاعده در تانزانیا

القاعده و تروریسم مذهبی

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

الگوی سازمانی القاعده و داعش

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

ایمن الظواهری

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

بدعت

بدعت از منظر وهابیان

بدعت در دین

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

بربهاری

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسى مبانى فکرى تکفیر

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

بررسی قتال در قرآن 1

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی مبانی فقهی تکفیر

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

بن بست خلافت با اندیشه داعش

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

بیوگرافی ابن تیمیه

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

تأویل

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تاریخ وهابیت

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

تبرک و استشفا به آثار اولیا

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

ترسیم نقشه راه جدید داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

توحید در مذاهب کلامی

توحید عبادی و شبهات وهابیت

توحید و شرک

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

تکفیر

تکفیر

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

تکفیر از دیدگاه سید قطب

تکفیر از دیدگاه قرآن

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

تکفیر اهل قبله

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

تکفیر در آیات و روایات

تکفیر در جهان اسلام

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

تکفیر در روایات نبوی (3)

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر گذشته، حال، آینده

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

تکفیریها در انگلستان

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

جریان شناسی القاعده

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

جریان شناسی وهابیت مصری

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

جریان شناسی سلفیگری

جریان های تکفیری عراق

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

جنبش شاه ولی­ الله در هند

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

جهاد در اندیشه سید قطب

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

جهادی‌های جدید کیستند؟

جهان از نگاه داعش

جهانى شدن و القاعده

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جوانان يهودی در صف داعش

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

حرکت سلفیه

حزب التحریر ازبکستان

حزب التحریر در آسیای مرکزی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

خاستگاه سلفی گری تکفیری

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

خاورمیانه و جنگ های دینی

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

داعش خوب داعش بد

داعش در مسیر القاعده شدن

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

دشمن نزدیک و دور

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

دموکراسی

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

رقابتى براى هويت و شناسه‏

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

روش های تبلیغی وهابیت

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

ریشه‌های تفکر داعش (١)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

زمینه های تاریخی سلفیه

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

سب الصحابه

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

سرچشمه اندیشه وهابیت

سرچشمه های فکری القاعده

سفر وهابیت به مصر

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

سلفيان

سلفيان

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

سلفی گری

سلفی گری در مصر و دوره جدید

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

سلفیه

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

سلفیه درباری

سلفیه و تقریب

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

سونامی تکفیری در جهان بشری

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (جهادی تکفیری)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت تکمیلی)

سیر مطالعاتی نقد اندیشه تکفیر (وهابیت مقدماتی)

شباهت وهابی ها با خوارج

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

صحیحین و نفی تکفیر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

طالبان؛ دین و حکومت

ظهور داعش در شبه‌ قاره

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

ظهور و افول القاعده در عراق

عبادت

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

عبور از «خاورمیانه جدید»

عربستان در عرصه تبلیغات

عربستان معمار جنایت و مکافات

عربستان و وهابیت در آفریقا

عزاداری بدعت یا سنت

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

عقل از دیدگاه سلفیه

عقل از منظر وهابیان

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

عوامل روانی تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

فتنه تكفير

فتنه و هابیت

فرا واقعیت بنا العابد!

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

فعالیت وهابیت در جهان

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

قبیله انحراف

قبیله بدعت

قبیله خشونت

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

لشگر جهنگوی

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

مانیفست توحش در فقه داعش

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

مباني اعتقادی داعش

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مبانی فکری ابن تیمیه

مبانی مذهبی و قومی طالبان

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

مراتب و متعلقات ایمان

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

مفهوم و مراحل شرک

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

موافقين و مخالفين خلافت داعش

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

نظری بر تاریخ وهابیت

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

نقش وهابیت در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

نقش وهابیت در کنیا

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

نگاه داعش به مهدویت

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی بر وهابیت

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

وهابيت از نگاهي ديگر

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

وهابیان و توحید در اسما و صفات

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

وهابیت در آیینه تاریخ

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

وهابیت و تخریب قبور

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و تکفیر شیعه

وهابیت و سماع موتی

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

وهابیت، مکتب تشبیه

پاسخ به شبهات جهاد

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

کتاب شناسی تکفیر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

کودتا در داعش

کویت و وهابیت در آفریقا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام