مقالات > مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۳۰ تعداد بازدید: 186

تعریف مفاهیم و مشخص شدن محدوده و معنای الفاظ استفاده شده در یک موضوع، در تحلیل صحیح مطلب نقش مهمی دارد. در این مقاله الفاظ و مفاهیم مرتبط با جنبشهای اسلامی، از نگاه برون گفتمانی (مثل: جنبش اجتماعی، جنبش (نهضت) اسلامی، اسلام گرایی، پان اسلامیسم، پان عربیسم) و از زاویه درون گفتمانی (مثل: سلفی گری، وهابیت، احیاگری، جهاد، دارالاسلام و دارالکفر) بررسی شده است و مفاهیم این الفاظ معین گردیده است.



نويسنده : محمد کمالی زاده

مقدمه

تعریف مفاهیم، در نسبت آن ها با دیدگاهی که هر محقق اتخاذ می کند،می تواند افق های روشن و جدیدی را بر شناخت پدیده ها فراهم آورد. بررسی مفاهیم مرتبط با جنبش های اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نیست.در یک رویکرد گفتمانی،برخی از این واژگان و مفاهیم را می توان دارای خصلتی برون گفتمانی، و برخی دیگر را مفاهیمی درون گفتمانی یا دال های گفتمانی دانست. مفاهیم برون گفتمانی که می توانند  مفاهیمی عام و مشترک در حوزه هایی نظیر جامعه شناسی و یا علوم سیاسی باشند،به شناخت بیرونی این پدیده و ماهیت آن کمک خواهند کرد. از میان دالهای گفتمانی نیز آن دسته از دالهایی که به تعبیر رورتی «واژگان نهایی» این جنبش ها به شمار می روند،علاوه بر تعیین هویت اجتماعی این گروهها،ما را به شناخت اهداف و مقاصد این گروهها نیز نزدیکتر می کنند.از نظر رورتی هنگامی که از کسانی خواسته می شود از امید، عقاید وآرزوهایشان تبیین هایی ارائه دهند، مجموعه ای ازکلمات و عبارات را دارند که بدانها متوسل می شوند. اینها،همان واژگان نهایی هستند. ما داستان خودمان رابوسیله این واژگان نقل می کنیم.آنها به این دلیل نهایی هستند که فراتر از آنها تکرار مکررات، جزمیت یا سکوت وجود دارد.[1]

اگر جنبش های اسلامی را در قالب گفتمانی به نام اسلام سیاسی مورد تحلیل قرار دهیم.مفاهیمی نظیر جنبش،پان اسلامیسم و یا خود مفهوم اسلام سیاسی به عنوان مفاهیم برون گفتمانی و دالهایی نظیر مفهوم سلف، جهاد،مجدد و... را می توان از دالهای اصلی و یا واژگان نهایی این جنبش ها دانست که تقریبا تمامی این جنبش ها از آنها برای معنایابی و هویت بخشی به خود استفاده می کنند. نکته ای دیگر که در نحوه مواجهه با این مفاهیم مورد تاکید این نوشتار بوده است، بهره گیری از روشی غیر ذات باورانه است.اگر به دو روش کلی ذات باورانه و ناذات باورانه برای تعریف مفاهیم باور داشته باشیم،تعریف ذات باورانه به نوعی نگاه مطلق انگار به مفاهیم استوار است، در حالیکه در روش ناذات باورانه شاهد غلبه نوعی نگاه نسبی گرا به تعریف مفاهیم هستیم.در چنین برداشتی که امکان نوعی نگاه انضمامی و عینیت یافته به تعابیر انتزاعی را برای ما فراهم می سازد، فضای مناسب تری برای درک مفاهیمی زمینه گرا نظیر پدیده های اجتماعی و سیاسی فراهم می شود.

در این نوشتار با تاکید بر نگاهی غیر ذات باورانه و با تفکیکی هرچند نه چندان متصلب- میان حوزه های درون گفتمانی و برون گفتمانی به مفهوم شناسی پیرامون جنبش های اسلامی معاصر می پردازیم.

مفاهیم برون گفتمانی

1.جنبش اجتماعی

فرهیگ واژگان آکسفورد جنبش اجتماعی را جریان یا مجموعه ای از کنش ها و تلاش ها از سوی مجموعه ای از افراد که به شکلی کم و بیش پیوسته به سوی هدف خاصی حرکت می کنند یا به آن گرایش دارند،تعریف می کند.ماکس وبر نیز آن را اقدام جمعی گروهی از افراد جامعه می داند که برای نیل به هدفی کم و بیش مشخص کنش های اجتماعی متفاوتی را به عنوان رفتار انسانی معناداری که به کنشگران دیگری بر می گردد تعریف می کند.[2]

گی روشه می گوید:«جنبش های اجتماعی عبارت از سازمانی کاملاً شکل گرفته و مشخص است که به منظوردفاع،گسترش و یا دستیابی به اهداف خاصی به گروهبندی و تشکل اعضا می پردازد.»[3]

تام باتامور در جامعه شناسی سیاسی نیز جنبش را چنین تعریف می کند:«به طور کلی جنبش اجتماعی و سیاسی به کوشش جمعی برای پیشبرد هدف یا مقاومت در برابر دگرگونی در یک جامعه اطلاق می شود.»[4]

می توان گفت،جنبش اجتماعی در معنای عام آن عموماً به عمل جمع کثیری از مردم اشاره دارد که هدفشان «ایجاد دگرگونی اجتماعی یا تغییر بخشی از سیماهای آن است».[5]

از نظر آنتونی گیدنز«جنبش اجتماعی را می توان کوشش جمعی برای پیشبرد منافع مشترک از طریق عمل اجتماعی خارج از حوزه ی نهادهای رسمی تعریف  کرد.»[6]

البته جنبش الزاما یک حزب با سازماندهی و رهبری واحد نیست.«یک جنبش معمولا به علت گستردگی افکار و عقاید،طیف وسیعی از مردم را درخود جای می دهد و غالبا به ایجاد انواع گروه های نسبتا آشکار سیاسی در درون خود گرایش دارد.»[7]

جنبش های اجتماعی پدیده های اجتماعی زود گذرند که دارای دوره های زمانی کوتاه مدت هستند.جنبش اجتماعی یک کنش جمعی نستبا پایدار است که یا ترویج می یابد و یا در مقابل تغییر مقاومت می کند. رهبریت در جنبش توسط پاسخ غیر رسمی اعضا تعیین می شود و یک شیوه قانونی را دنبال نمی کند.اغلب جنبش های اجتماعی نمایانگر ادبیات،هنر و پذیرفتن سبک زندگی خاص خود هستند.[8]

جنبش های اجتماعی با شکل های ابتدایی رفتار جمعی از قبیل آشوب متفاوتند؛ زیرا جنبش های اجتماعی سازمان یافته تر وپایدارتر از رفتار جمعی است.رفتار جمعی به آن نوع  رفتار گروهی گفته می شود که بدون ساختار،خود انگیخته،عاطفی و پیش بینی ناپذیر باشد.[9]

جنبش اجتماعی با نهاد نیز متفاوت است؛فرق اصلی شان در این است که نهاد دارای تداوم است،اما جنبش اجتماعی در مقایسه با نهاد دوام کمتری دارد.[10]

توافق تقریبا عامی وجود دارد که جنبش های اجتماعی می بایست به عنوان یک نوع خاص تضاد اجتماعی در نظر گرفته شوند.تضاد متضمن تعریف روشنی است از حریفان یا کنشگران رقیب و از منابعی که برای آن مبارزه می کنند یا برای در اختیار گرفتن کنترل آن مذاکره می کنند.وجه مشترک همه انواع تضاد اجتماعی رجوع به کنشگران واقعی _ یعنی سازمان یافته _و اهدافی است که برای همه حریفان یا رقیبان ارزشمند باشد.[11]

2.جنبش (نهضت) اسلامی

دکتر کلیم صدیقی معنی عام و متداول از جنبش ها را به تعریف جنبش های اسلامی نیز تعمیم می دهد. او در تعریف نهضت اسلامی (جنبش اسلامی ) می نویسد: «نهضت اسلامی به آن بخشی از امت اطلاق می شود که امکانات و منابع معنوی،فکری،مادی و انسانی خود را درجهت تاسیس حکومت اسلامی بسیج می نماید.»[12]

درتعریفی دیگر،جنبش های اسلامی را می توان حرکتهای اصلاح طلبانه مردمی و سازمان یافته خواهان تغییر وضع موجود به وضعی مطلوب، مطابق با احکام و دستورات اسلام، درابعاد مختلف فکری، اعتقادی،سیاسی و اجتماعی، از طریق شیوه های مسالمت آمیز و غیر مسالمت آمیز در جوامع اسلامی تعریف کرد.گفتنی است اراده و اعمال چنین اصلاحی، متضمن برخوردهای مختلفی میان مسلمانان اصلاح طلب و دیگران،در اشکال مختلف دولتی و غیر دولتی، درحوزه های ملی و فراملی است.[13]

همه این جنبش ها بر بازگشت به ارزشهای اسلامی و احیای اسلام اصیل،به عنوان تنها راه برون رفت از بحرانهای جهان اسلام تاکید می کند.[14]

3.اسلام گرایی

اسلام گرایی آنگونه که در نهضتهای اسلامی مد نظر است معمولا واژه ای سیاسی فهم می شود.گراهام فولر در کتاب «آینده اسلام سیاسی» بر این باور است که اسلام گرایی مجموعه ای از نوعی ایدئولوژی سیاسی است که طبق آن اسلام نه تنها جامع تمام ابعاد زندگی انسان؛ بلکه کامل ترین مکتب عملی است.[15]

جان اسپوزیتو مفهوم اسلام سیاسی را در عامترین شکل آن، یعنی« احیا یا تجدید حیات مذهبی در زندگی خصوصی و عمومی» تعریف می کند.[16]

امی ایزروف نویسنده مدخل (Islamism)دایره المعارف خاورمیانه، نیز اسلام گرایی را به آن دسته ایدئولوژی های سیاسی اطلاق کرده که مبتنی بر دین اسلام است و دین اسلام را اساس زندگی سیاسی می داند.[17]

نقطه مقابل اسلام گرایی به این معنا اسلام هراسی است که به مفهوم ترس و نفرت از اسلام و بنابراین ترس و نفرت از همه مسلمانان به کار رفته است.[18]

غلامرضا بهروز لک در  مورد برداشتهای گوناگون از اسلام سیاسی، براین باور است که اگر چه برخی در تحلیل انسجام درونی اسلام گرایی معاصر رویکرد سلبی را برگزیده و آن را بدیل غرب گرایی دانسته اند ولی می توانیم رویکرد ایجابی داشته باشیم و اسلام گرایی را یک جنبش واحد بدانیم؛ مدار وحدت دراین رویکرد سه مفهوم کلیدی است: قرآن کریم،پیامبر اکرم وهویت اسلامی.[19]

نزیه ایوبی در کتاب اسلام سیاسی، دین و سیاست بر این باور است که اسلام سیاسی دکترین یا نهضتی است که اعتقاد دارد اسلام دارای نظریه ای مربوط به سیاست و حکومت است.در واقع،اسلام سیاسی قدمت و سابقه ای به درازای تاریخ اسلام دارد و بنیانگذار آن شارع مقدس است که نیت و اهداف خود را توسط وحی بر قلب پیامبر مکرم اسلام(ص) نازل کرده است. به نظر وی اسلام سیاسی تنها یکی از دهها بیانیه های روشنفکرانه و سیاسی مربوط به ارتباط بین دین و سیاست ارائه می کند. به این معنا، اگرچه دین و سیاست (اسلام سیاسی) به مثابه نظریه جدیدی است که عمدتاً پس از جنگ جهانی اول مطرح و رایج شد، ولی در واقع ریشه در منابع سنَتی و گذشته دارد.[20]

4.پان اسلامیسم

جزء اول این اصطلاح، یعنی «پان»، در زبان لاتین پیشوندی است به معنای «همه» یا «عموم»که در ابتدای هر عقیده ای قرار بگیرد آن را به معنی اتحاد همه وابستگان به آن عقیده یا جنبش سیاسی در می آورد و غیر از پان اسلامیسم، از جمله نهضت های مشهور دارای این پیشوند می توان از پان اسلاویسم (هواداری وحدت اسلاوها)، پان ژرمنیسم ( هواداری وحدت سرزمینهای آلمانی نشین )وپان عربیسم (هواداری وحدت کشورهای عربی) و نیز پان ترکیسم ( هواداری وحدت سرزمینهای ترک نشین) نام برد.[21]

برهمین مبنا، الشناوی نیز پدیده پان اسلامیسم را تنها پدیده ای متعلق به نهضتهای اسلامی ندانسته بلکه آن را به مثابه امری متداوم در دوره ای خاص از تاریخ جهان تفسیر می کند:«جنبش اتحاد اسلام در دوره ای پدیدار شد که جنبش اتحاد اسلاو و جنبش اتحاد ژرمن[22]در اروپا پدید آمد.»[23]

اما به رغم این تشابه زمانی از نظر الشناوی تفاوتهای دو گانه ای نیز به لحاظ ماهیتی میان این پدیده در جهان اسلام با پدیدهای مشابه دیگر در سایر نقاط جهان وجود دارد:«اندیشه جنبش اتحاد اسلام به دنبال اتحاد عناصر اسلامی از یک قومیت یا یک زبان،برای مثال،فقط ترکان عثمانی یا عربان یا کردها نبود، همانگونه که این جنبش در پی برتری جویی سیاسی یا فرادستی اسلامی بر سراسر جهان نبود.بلکه هدف جنبش اتحاد اسلام،رهایی جهان اسلام به ویژه سرزمین های شمال آفریقا و شرق میانه و شرق دور از سیطره اقتصادی ، سیاسی و نظامی اروپا بود.[24]

حمید عنایت بر این باور است که نام پان اسلامیسم نخستین بار از جانب مخالفان فکری یگانگی ملتهای اسلامی جعل شد و به همین جهت پیشروان و مبلغان آن از بکار بردن عنوان پان اسلامیسم پرهیز داشتند،اما امروزه به سبب کثرت و وسعت استعمال، از جانب محققان موافق و مخالف پذیرفته شده است.[25]

5.پان عربیسم

پان عربیسم از یکسو در یک هم معنایی با واژه پان اسلامیسم، به معنای وحدت اعراب بکار رفته است و هم از آن نوعی ملی گرایی عربی قابل استنتاج است. در برداشت اخیر، این مفهوم را «خط اصلی فکری ملی گرایی عرب» نامیده اند.[26]

این مفهوم را هرچند می توان در مبانی ویا ایدئولوژی و اهداف برخی نهضتهای اسلامی مورد پیگیری قرار داد اما سرآغاز آن به پیش از آغاز نهضتهای اسلامی معاصر بر می گردد بگونه ای که بعضی از نویسندگان عرب ریشۀ آگاهی به کلیت عربی را به دورۀ جاهلیت قبل از اسلام و یا عصر نهضت شعوبیه می رسانند.[27]

برخی نیز میان موجودیت ملت عرب و دعوت به ملی گرایی عرب تفاوت قائل شده و ملی گرایی را آگاهی ملت عرب از وجود تفاوت فرهنگی با دیگران و وابستگی ایشان به موجودیتی خاص و تمایل به انتقال این آگاهی به بیانی سیاسی که آمال مردم برای استقلال،خود مختاری و زندگی بهتر را تجسم کند- دانسته اند، و از این رو ملی گرایی عرب را مفهومی جدید و متعلق به قرن سیزدهم / نوزدهم می دانند.

طهطاوی از نخستین اندیشمندان معاصر عرب بود که با تاکید بر مفاهیمی نظیر «وطن» و «حب وطن»در آثارش،کانون اصلی وفاداری اعراب را به وطن محدود می کند.او می کوشید ثابت کند که ملی گرایی با اسلام منافات ندارد.[28]

کواکبی، نیز میهن را گرامی تر از دین می دانست و خواستار اتحاد اعراب بدون توجه به اختلافات مذهبی بود. او با همفکرانش مبنای ایدئولوژیک تجدید حیات ملی عرب را پایه ریزی کرد.[29]

مصطفی کامل، اندیشمند مصری نیز،که تاریخ جنبش وطن پرستی در مصر با نام او آغاز می شود، نقش بارزی در رواج مفاهیمی چون وطن و وطن پرستی در میان اعراب داشت.او مسلک خود را «وطنیه»نامید و از آرمان های ملی گرایانه برای استقلال خواهی بهره می برد . اما مقصود وی نیز از وطن فقط مصر بود. او گرچه معتقد بود دینداری با میهن پرستی منافات ندارد، اما دین را ابزاری در خدمت آرمانهای میهنی می دانست.[30]

ساطع حصری در طرفداری از قومیت عرب تا آنجا پیش رفت که اعلام داشت « عربیت در صدر امور است» وعنوان العروبۀ اوَلا را برای کتاب خود برگزید.[31]

مفاهیم درون گفتمانی (دال های گفتمانی جنبش های اسلامی معاصر)

1.سلفی (سلفی گری، سلفیت)

اصطلاح سلفی، بر طیف وسیعی از جریان های اسلامی و اندیشمندان اهل سنت اطلاق می شود که منادی بازگشت به شیوه سلف (پیشوایان اهل سنت در قرون نخست اسلامی)هستند.آنان شیوه سلف را نمایانگر اسلام ناب می دانند که جامعه باید به آن برگردد تا مجد و عظمت خود را باز یابد.[32]

در درون این طیف گسترده، نظریات و عملکردهای بسیار متنوعی وجود دارد.اصطلاح سلفیه، در آثار محقَقان مسلمان کشورهای عربی، دردو معنا به کار رفته است: در معنای نخست، برکسانی اطلاق می شود که مدعی هستند در اعتقادات و احکام فقهی، به سلف صالح اقتدا می کنند. در معنای دوم، که کاربرد آن به دوران بیداری مسلمانان در عصر حاضر بر می گردد، بر کسانی اطلاق گردیده است که برای بیداری مسلمانان و رهایی آنان از تقلید فکری غرب و اتکا و اعتماد آنان به فرهنگ و تمدن دیرینۀ خویش و رجوع به قرآن و سنت، با نگاهی تازه و اندیشه ای نو برای حل معضلات و مسائل فکری جدید و استخدام فن و تکنیک و علوم تجربی بر مبنای فرهنگ اسلامی و تطهیر چهرۀ نورانی اسلام از غبار بدعت ها و خرافه هایی که در طول چهارده قرن بر آن نشسته بود تلاش کرده اند و حرکت «اصلاح دینی » را شکل داده اند. آنها عنوان « سلفیه» را نشانی برای خویش قرار دادند؛ به این معنا که:«می بایست همه رسوباتی که پاکی و صفای اسلام را به تیرگی مبدل ساخته و همه بدعت ها و خرافه ها و... را از اسلام دور کرد... تا دین اسلام به عنوان دین کار و تلاش و زندگی، مورد توجه قرار گیرد.»[33]

سلفی ها در این معنا متفق اند که «سلفیه» به معنای « پیروی از سلف صالح»است اما در مصادیق سلف صالح اختلاف نظریه دارند.گرچه محمد ابراهیم شقره از محقَقان سلفی معاصر، مدعی اتفاق نظریه در معنای سلفیه و مصادیق آن است و پیشینیان از امت پیامبر؛ به ویژه آنان که در دو _سه قرن آغازین اسلام می زیسته اند و پیرو منهج نبوی و خلفای راشدین در احکام، آداب، اخلاق و عقیده بودند را مصداق سلف صالح می داند. اما محمد بن عبدالرحمان المغراوی، یکی دیگر از محققان این مکتب می نویسد: عالمان دینی در تعریف اصطلاحی سلف صالح اختلاف دارند. ایشان به نمونه هایی از این تعریف ها اشاره می کند و در پایان بهترین تعریف سخن شیخ محمود خفاجی را می داند که معتقد است:« محدودیت زمانی سه قرن اول اسلام، به تنهایی برای معرفی سلف صالح کافی نیست مگر این که موافقت اندیشۀ آنان با کتاب و سنت و روح کتاب و سنت را به آن اضافه کنیم. پس کسی که در اندیشه اش مخلف کتاب و سنت باشد، از سلف صالح نیست اگر چه در میان صحابه و تابعین و تابعین تابعین زیسته باشد.»[34]

علی حسین جابری، از محققان معاصر جهان عرب نیز در مفهوم سلفیه،کتاب و سنت را مبنا قرار می دهد و این دو را، هم در مسائل نظری و هم احکام فقهی شرط می داند و آن را منهج مسلمانان پاسدار کتاب و سنت در همه زمانها می داند.[35]

آنها هر گونه اقدام خشونت آمیز را مجاز می شمارند. برخی از آنها خود را سلفی های جهادی نامیده و به حرکت های مسلحانه و برخی اقدامات خشونت آمیز دست زدند.[36]

2.اهل حدیث(نقل گرایی،ظاهر گرایی)

جریانی که به عنوان نقل گرا مطرح است، نص را نه متن، بلکه امری فرا تاریخی تصور می کند که نیازی به تفسیر ندارد و ظاهر آن کاملا واقعیت وحی را مکشوف می کند. قائلان به این جریان، بدون توجه به تفاوت بین نصوص، همه آنها را محکماتی می دانند که در همه زمان ها و مکان ها لازم الاجرا است.[37]

جریان اهل حدیث در تاریخ اسلام، نمایانگر این برداشت از نص بود. این جریان که در صدر اسلام شکل گرفت، به ظواهر متون شریعت توجه داشت و بر منع هر گونه تفسیر یا تأویل متون تأکید می کرد. دردوران معاصر نیز بسیاری از گروههای سلفی،چنین تصوری از نص و نقل دارند.[38]

3.وهابیت

وهابیت جنبشی اصلاح طلبی است که توسط محمد بن عبدالوهاب (1115-1021) در قرن هجدهم میلادی به وجود آمد، وی اعتقاد داشت که بعد از قرن سوم هجری، اسلام تحریف شد و باید از خرافات زدوده شود. این سنت از نام پدر او عبد الوهاب گرفته شده است. اما وهابیان این نسبت را قبول ندارند ومی گوید که نام وهابی را ، دشمنان وهابیان به آنان اطلاق کرده اند و درست این است که ایشان را محمَدیه (در نسبت به شیخ محمد) بنامند.[39]

4.بنیاد گرایی

بنیاد گرایی یک اصطلاح قدیمی است که در گذشته در مورد متعصبین مذهبی، به خصوص آن دسته از مسیحیانی که حاضر به پذیرفتن هیچگونه تعبیر و تفسیر و انحرافی در کتاب مقدس نیستند، به کار می رفت.[40]بین سال های 1915-1910، پروتستان های کلیسای انجیلی مبادرت به انتشارات جزواتی با عنوان «مبانی» کردند که در آنها برحقیقت نص کتاب مقدس در برابر تفسیرهای جدید تأکید شده بود. فرقه مزبور با ایمان به الهی- ابدی و خطا ناپذیری «متن انجیل» به مبانی کلامی خاص پای بند و خواهان تمیز دقیق رستگار از غیر رستگار و برگزیده از غیر برگزیده بودند.[41] بدینگونه، اصطلاحا بنیاد گرا به کسی اطلاق می شود که معتقد به معنای تحت اللفظی و کلمه به کلمه محتوای کتاب مقدس است و خود را مقید به تفسیرآن نمی داند.[42]لبپیست، بنیاد گرایی را نوعی ایدئولوژی سیاسی مبتنی بر سیاسی کردن دین با هدف استقرار بخشیدن حاکمیت خدا بر نظام دنیوی تعریف می کند.[43]

معادل این واژه در زبان عربی «الاصولیه» است که به معنای بازگشت به اصول و مبانی می باشند.بنیاد گرایی در اسلام به معنای اعتقاد به حقیقت لفظی (نص گرایی)قرآن نیست زیرا همه مسلمانان این حقیقت را پذیرفته اند و از این حیث،تمامی مسلمانان بنیاد گرا می باشند؛ بلکه به معنای یک ایمان قوی و خدشه ناپذیر به عقاید اسلامی به عنوان اصول بسیار مهم حیات اجتماعی و سیاسی،و نیز اخلاق فردی است.بنیاد گرایان اسلامی مایلند که برتری دین بر سیاست را برقرارنمایند،یک دین سالاری که توسط پیشوایان دینی رهبری می شود،نه به وسیله مقامات غیر مذهبی،ونیز اجرای شریعت (یا قانون اساسی)بر اساس اصول بیان شده در قرآن.[44]

بنیاد گرایان برای احیای شعائر اسلامی، رعایت اصل اجتهاد در اسلام را بدون راهنمایی و ارشاد فقه سنتی لازم می دانند، لذا بیشتر سنت ها و نوآوری ها بعد از صدر اسلام را قبول ندارند. ایشان بر جهاد و پیکار جویی در دفاع از اسلام تأکید زیادی داشته و به آن رنگ ایدئوژیکی می دهند. به طور کلی،این گروه از اطلاح طلبان، جریان فکری تصوف، تقدس افراد و برگزیدن پیرو و مرید را بدعت می دانند. همچنین مخالف صنف روحانیت بوده و خود مستقیماً با نصوص ارتباط برقرار می کنند.ایشان و متأخرین از آنها (مانند شاه ولی الله در هند، سید جمال الدین ، محمد عبده، رشید رضا) بازگشت به دوران بندگان سلف صالح را تبلیغ می نمایند.[45]

به رغم تعدد و تنوع جریان های دینی بنیاد گرا در سطح جهان و تنوع آنها در درون یک مذهب خاص،جریانات بنیادگرایی ویژگی های مشترکی دارند از جمله: همه آنها معتقد به قطعیات متون مقدس هستند؛ خواهان رجعت، بازگشت و تفسیر مجدد اصول و مبانی می باشند؛ واجد جهت گیری سیاسی و اجتماعی هستند؛ از سکولاریسم انتقاد کرده و معتقدند که هستی انسان بدون بهره مندی از تعالیم و تعالی دینی، هستی فقیر و سست بنیادی است.[46]

ممتاز احمد، بنیاد گرایی را جنبشی در تلاش برای حصول مقاصد پنج گانه زیر دانسته است:احیای قرآن و سنت خلفای راشدین؛ نفی تحولات بعدی در دوران میانه جهان اسلام به ویژه در زمینه های فقه ،کلام،و فلسفه؛ انفتاح ابواب اجتهاد بر خلاف رأی علمای گذشته سنی؛تلقی حداکثری از اسلام به عنوان طریقی جامع برای زندگی برخلاف نظر علمای سنتی  که به زعم مودودی آن را محدود به شهات، نماز، روزه، صدقه و حج می دانند؛ جایگزین کردن اسلام عامیانه یا صوفی با اسلام راست کیشانه (تهذیب و خلوص عقیدتی و رفتاری).[47]

5.احیا گری

احیا گری اسلامی به معنی بازگشت به اصول بی آلایش اسلامی، بازگشت به قرآن و سنت نبوی در سطوح مختلف فردی و جمعی است؛ ویژگی های آن عبارتند از: پایگاه مردمی و سرعت انتشار آن در جوامع اسلامی و حتی در جوامع غیر اسلامی دور و نزدیک، ویژگی انقلابی گری که از آن به عنوان جهاد یاد می شود، جهان شمولی اسلامی، گستردگی بین طبقات مختلف. [48] گفتمان احیا گری جریانی است که بواسطه احساس رکود و  ضعف نسبی کشور های اسلامی بدنبال تبیین هویت اسلامی بوده و علایق سیاسی را در قالب نمادها، تفکرات و آرمانهای اسلامی مطرح می سازد.[49]

خواست اصلی احیا گران،تحقق وضعیت مطلوبی است که در آن اسلام به عنوان محور اصلی هویت شکوه، قدرت و عظمت پیشین خود را باز یابد و تحریفها و ناراستی های عارض شده بر آن زدوده شود.بهره گیری از واژگانی نظیر «عصر طلایی» و « گذشته آرمانی» اسلام که بیشتر در قالب تاکید بر خلوص اخلاقی، فتوحات نظامی و پیشرفت های فرهنگی تکنولوژیک رخ داده در گذشته است، نه به معنای رجعت به گذشته، بلکه زمینه سازی برای ایجاد تحول مثبت و در انداختن فرایند های رو به جلو است. این همان فرایندی است که«ادوارد شیلز» از آن به عنوان تقدس بخشیدن به تاریخ با هدف ممانعت از خیانت به میراث خودی تعبیر می کند.[50]

6.جهاد

واژه«جهاد» یا از ریشه «جهد» به معنای وسعت، قدرت، توان و طاقت و یا از «جهد» به معنای سختی و مشقت گرفته شده است. بنابراین اگر جهاد را از ریشه ی اولی بگیرید در آن صورت «مجاهد» به کسی می گویند که هر آنچه را از قدرت و توان،طاقت و نبرد در کف دارد، تا آخرین حد وسعت و امکاناتش، در راه هدف خودبه کار گیرد.اما اگر جهاد را از ریشه دوم در نظر بگیریم،«مجاهد» کسی را گویند که با طیب خاطر در فراخنای دشورایها و مشکلات گام بگذارد و برای رسیدن به اهداف خود، در سنگلاخ هستی پیش تازد و سرافرازی خود را در عرصه ی پیکارها جستجو کند».[51]

جهاد در معنای خاصی که در متن اسلام و عرف رایج میان مسلمانان و جود دارد، یعنی، «گوشش در راه خدا». از این منظر اساسی است که می توان گفت همه ی زندگی بنابر نظر اسلام « جهاد» است چرا که جزء تلاش برای زیستن مطابق با اراده ی  خداوند و کوشش برای انجام اعمال صالح و دوری از بدی ها نیست « به دلیل اینکه در اسلام دین و دنیا جدا از یکدیگر نیستند، بنابراین کل حیات انسان مستلزم نوعی جهاد است. از این رو با وجودی که بر خلاف نماز و روزه،جهاد از ارکان اسلام محسوب نمی شود، امّا « عمل به همه ی عبادات بی گمان مستلزم نوعی جهاد است»[52].

از نظر ابن تیمیه جهاد عملی است که  یک مسلمان مؤمن می تواند انجام دهد.از نظر او جهاد بر حج، نماز و روزه برتری دارد. از نظر وی ویژگی واقعی یک انسان نه در ریاضت و تقوای فردی بلکه در جهاد بروز پیدا می کند.و معتقد است که باید به آن عمل کرد:اول اینکه جهاد نه تنها به شخص شرکت کننده در جهاد ( مجاهد) بلکه به سایرین نیز چه از نظر مذهبی و چه از نظر احساسی فایده می رساند. دوم اینکه جهاد از همه ی عبادتها برتر است. جهاد بیشتر از هر عمل دیگری عشق و پرستش بندگان نسبت به خداوند را نشان می دهد. کسانی نیز در جهاد شرکت می کنند در هر صورتی پیروزی را به دست می آورند؛ یا پیروز می شوند و یا به شهادت رسیده و به بهشت می روند که خود پیروزی بزرگ تری است، سوم اینکه همه ی موجودات باید زندگی کرده و در نهایت بمیرند و جهاد وسیله ای است که انسانها می توانند با استفاده از آن به بهترین وجهی بمیرندوسعادت هر دو جهان خود را به دست آورند . علاوه بر این شهادت آسان ترین شکل مردن است.[53]

ابن تیمیه جهاد را هم بر علیه صلیبیون و هم علیه مغولها که هر کدام قسمتی از دارالاسلام را اشغال کرده بودند، به کار برد، مهم تر اینکه او مسلمانی را که در جهاد شرکت نکند کافر قلمداد کرد. از نظر وی کسانی که از قانون اسلام سر باز زنند، کافر هستند، حتی اگر شهادتین را نیز گفته باشند و باید با آنها جنگید.[54]

مخالفان وی با اغلب فقهای آن زمان که به خاطر حفظ جامعه خواهان تساهل حکام بودند- باعث شد تا نظریات وی شالوده ای برای بحثهای اسلام گرایی رادیکال معاصر شود.[55]

مودودی جهاد را به عنوان نبردی انقلابی برای اجرای دستورات خداوند بر روی زمین تشریح می کند. این نبرد به خاطر خواسته های خود شخص نیست بلکه برای به دست آوردن رضایت خداوند می باشد؛ هدف جایگرینی «سزار بجای سزار» نیست بلکه استقرار عدالت و برابری اجتماعی در بین بشریت می باشد که در این راه مسلمانان باید همه ی داراییهای خود و حتی زندگی خود را صرف کنند. از نظر وی وظیفه ی مؤمنان واقعی این است که ظلم و ستم، سختی و قوانین ناعادلانه را از روی زمین بردارند.[56]

سید قطب نیز از جمله صاحبنظران جنبش های اسلامی معاصر است که به صورت مبسوطی واژه ی جهاد را بررسی کرده و آن را وارد ادبیات گروههای نظامی اسلام گرا کرد. از نظر وی اسلام جنبشی آزادی بخش است که برای نجات انسانها و آزادی بشریت آمده است:«اسلام یا هست یا نیست.اگر هست که اسلام مبارزه و جهاد پیگیر و دامنه دار و سپس شهادت در راه خدا و در راه حق و عدالت و مساوات است و اگر نیست نشانه اش آن است که همه به ورد و ذکر مشغول اند و به تسبیح و سجاده چسبیده اند و صبح و شام منتظرند که خود به خود از آسمان خیر وبرکت و آزادی و عدالت ببارد».[57]

ازنظروی مسلمانان واقعی آنهایی هستندکه«در راه اعتلا و برتری کلمه حق نام خدا- به جهادمشغول اند.[58]

7.مجدد (احیاگر)

در میان اهل سنت نوع اولیه رهبری منطبق با وقوع جنبشهای احیاء طلبانه رهبری مجدد است. مفهوم مجدد در احادیث نهفته است. مجدد در ماموریت خود برای احیاء روحیه اسلامی با شکاکیت این جهانی،ناپرهیز گاری و تقلید مبارزه خواهد کرد. او برای احیاء مجدد اجتماعی و روحی اسلام به جهاد دست خواهد زد.[59]

مجدد در نزد اهل سنت می تواند به عنوان یک مهدی نیز ظاهر شود. مهدی یک رهبر مدرن برخوردار از مواهب ویژه فکری و معنوی برای انجام پیام انقلابی خود جهت استقرار خلافت به سبک پیامبر است.نمونه های مهدویت اهل سنت شامل محمد احمد سودانی(1879) و محمد تومرت مراکشی (1130)می شود.[60] ظاهراً هر چه جنبش جوانتر باشد، امکان رهبری آن توسط اشخاص فرهمند با عناوینی چون «امیر»، «امام»،«مرشد»،یا «مهدی» بیشتر می شود.[61]

8.دارالاسلام و دار الکفر(دارالحرب)

از دیدگاه فقیهان قدیم اهل سنت، سرزمینهایی که در قلمرو حکومت اسلامی هستند و احکام اسلام در آن سرزمینها نافذ است و شعایر و مظاهر دینی در آنها برپا گردد دارالاسلام محسوب می شوند.این سرزمینها با استیلا و تصرف دشمنان از عنوان دارالاسلام خارج نمی شود و برای همیشه دفاع از آنها واجب شرعی است. مطابق این نظریه «دارالحرب» عبارت از بلاد و سرزمینهایی است که احکام اسلامی هرگز در آنها به اجرا گذشته نشده و خارج از قلمرو نفوذ اسلام بوده اند.[62]

برمبنای دید گاهی دیگر در نظریات اهل سنت قدیم، وجه ممیز دو جهان اسلام و کفر وجود حکومت و نفوذ بالفعل احکام اسلامی است.بدین ترتیب، سرزمین واحدی ممکن است در یک زمان جزیی از دار الاسلام باشد و در زمان دیگری بر اثر استیلای نظامات غیر اسلامی و از بین رفتن شعایر و احکام اسلامی به دار الفکر و یا دارالحرب تبدیل شود.خنجی تحقق سه شرط ر اموجب تبدیل دارالاسلام به دار الحرب می داند: 1)رواج عقاید و احکام غیر اسلامی در یک منطقه، 2) اتصال و مجاورت آن منطقه با دارالفکر و 3)نبود مسلمان یا ذمی ( کافری که به امان مسلمانان درآمده است) در آن منطقه.[63]

در دوران جدید ، جنبش های اسلامی در شبه قاره هند نظیر جنبش شاه ولی الله دهلوی و جنبش خلافت از مفاهیم دارالاسلام و دار الکفر به منظور تهییج مسلمانان برای مبارزه با استعمارگران انگلیسی بهره بردند. از دیدگاه رهبران این جنبش ها، سرزمین هند که زمانی به عنوان دارالاسلام شناخته می شد با حضور و تسلط انگلیسی ها به دار الحرب تبدیل شده است و از این رو یا باید با آن مبارزه کرد تا دوباره هندوستان به دارالاسلام تبدیل شود ( در جنبش شاه ولی الله) و یا از آن به یک دارالاسلام جدید مهاجرت کرد ( در جنبش هندی خلافت).[64]

 

جمع بندی

درک و شناخت مفاهیم در حوزه جنبش های اسلامی معاصر در وهله نخست نیازمند تعیین« سطح شناخت» مورد نظر است. پس از تعیین مراد پیرامون این سطح است که می توان از «روش شناخت» سخن گفت. مفهوم شناسی به معنای عام آن پیرامون پدیده ذوابعادی همانند جنبش های اسلامی معاصر قاعدتاً باید سطح تحلیل و مطالعه خود را به تمامی ابعاد و سطوح این پدیده تعمیم دهد.پرداختن به این سطوح هر چند لازمه جامعیت مفهوم شناسی در این حوزه است اما مطمئناً در قالب محدود یک مقاله، از تعمیق کافی برخوردار نخواهد بود.به نظر می رسد آنچه می تواند در حد یک مقاله، مفهوم شناسی پیرامون جنبش های اسلامی معاصر را به متنی کاربردی و مفید برای مخاطبان تبدیل کند، در نظر گرفتن و اعمال آن تلقی از تعریف مفاهیم است که معمولاً به عنوان یکی از اجزای روش تحقیق از آن نام برده می شود.بر این اساس، حاصل این پژوهش، آشنایی مقدماتی اما منسجم با مفاهیمی است که در فرآیند مطالعه و تحقیق پیرامون جنبش های اسلامی ، واژگانی کلیدی به شمار می روند.

 پاورقی

[1] .Richard Rorty.Contingency.Solidarity &Irony.Cambridge University press.1989.

[2] مشیر زاده،حمیرا(1381)درآمدی نظری بر جنبش های اجتماعی،تهران،پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی ،ص10 

[3] روشه،گی (1366) تغییرات اجتماعی، منصور وثوقی ، تهران، نی،ص164

[4] باتامور،تام(1366)جامعه شناسی سیاسی،ترجمه منوچهر صبوری کاشانی،تهران،انتشارات کیهان،ص56 

[5] عضدانلو،حمید (1384)آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه شناسی،تهران ،نی،ص238

[6] گید نز،آنتونی(1373)«جامعه شناسی»،مترجم منوچهر صبوری،تهران،نشر نی،ص672 

[7] موثقی،سید احمد (1374)جنبشهای اسلامی،تهران،انتشارات سمت،ص2 

[8] واگو،استفان (1373)درآمدی بر تئوری ها و مدل های تغییرات اجتماعی،احمدرضا غروی زاد،تهران،انتشارات جهاد دانشگاهی،چاپ اول،ص208 

[9] کافی،مجید (1385) مبانی جامعه شناسی،تهران،مرکز جهانی علوم اسلامی،ص253 

[10] کوئن،بروس (1378)مبانی جامعه شناسی،غلام عباس توسلی و رضا فاضل،تهران،سمت،چاپ دهم،ص403

[11] کوهن ،جین و دیگران (1386) فهم و مطا لعه جنبش های  اجتماعی جدید،علی حاجلی ، تهران ،جامعه و فرهنگ ،ص72-71

[12] صدیقی،کلیم (1375) مسائل نهضتهای اسلامی،ترجمه سید هادی خسروشاهی،انتشارات موسسه اطلاعات تهران،ص107

[13] امیری،محسن (1389) «گسترش جنبش های اسلامی و استبداد خاورمیانه ای»،هفته نامه پگاه حوزه،شماره299،ص 13

[14] عنایت،حمید (1370) سیری در اندیشۀ سیاسی عرب،تهران

[15] .Fuller.Graham E (2003)The Future of Political Islam.Palgarave MacMillan

[16] .Esosito.John L. (Spring 2000).”Political Islam”. In JFQ

[17] .Ami Isseroff – Islamism Encyclopedia of the Middla East.See at http://www.mideastweb.org

[18] بشیر،حسین(1389)رسانه های بیگانه:قرائتی با تحلیل گفتمانی«اسلام هراسی:مقدمه ای برای ایران هراسی» ماهنامه مدیریت ارتباطات،مردادماه

[19] بهروز لک،غلامرضا (1386)اسلام سیاسی و اسلام گرایی معاصر،پگاه حوزه ،شماره 9

[20] انصاری،منصور(1386)اسلام سیاسی: زمینه ها و پیشگامان مجله متین،شماره34و35

[21] موثقی،سید احمد (1375) استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام،مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی،قم،چاپ دوم، ج1، ص273

[22] .pan-slavism & pan-germanism

[23] الشناوی،عبدالعزیز محمد (1986) الدوله العثمانیه، دوله اسلامیه مفتری علیها،مکتبه الانجلو المصریه،قاهره،چاپ دوم،ص1197

[24] همان 

[25] عنایت،حمید،دین وجامعه،انتشارات موج،تهران ،ص36

[26] .hassan nafaa,”arab nationalism:aresponse to ajami,s thesis on the end of pan – arabism”,in pan-arabism and arab nationalism:the continuing debate

[27] رجایی فرهنگ (1373) «در آمدی بر اندیشۀ سیاسی معاصر عرب»،فصلنامۀ خاورمیانه،سال 1،ش2، ص 290

[28] عنایت ،حمید(1370)سیری در اندیشپۀ سیاسی عرب،تهران،33-35

[29] همان،ص 160-179

[30] همان،ص193 ، 196 ، 201 ،204 - 205

[31] رجایی،پیشین:292

[32] مطهری،مرتضی( 1384) نهضتهای اسلامی در صد سالۀاخیر،قم ، انتشارات اسلامی،ص45

[33] الله بداشتی،علی (1386) «شناخت سلفیه(سلفیه چیست؟سلف صالح کیست؟)»،میقات حج،سال شانزدهم

[34] همان 

[35] همان 

[36] رشید،احمد (1387) اسلام پیکارجو در آسیای میانه،ترجمه جمال آرام،تهران،عرفان،ص65.

[37] میر احمدی،منصور (1384)،«سکولاریسم اسلامی و مبانی معرفت شناختی آن»،مجله علوم سیاسی شماره 32،ص135

[38] فرمانیان،مهدی (1386) فرق تسنن،تهران،نشر ادیان،ص591

[39] توفیقی،علی اصغر (1366)وهابیان: بررسی و تحقیق گونه ای در باره ی عقاید و تاریخ فرقه ی وهابی،تهران،صبا،ص117

[40] طلوعی،محمود (1372) فرهنگ جامع سیاسی،تهران،بی نا ، ص285

[41] الموصلی، احمد (2004) موسوعه الحرکات الاسلامیه فی الوطن العربی و ایران وترکیه،بیروت،الطبعه الاولی،ص159

[42] آقا بخشی، علی (1374) فرهنگ علوم سیاسی،تهران،مرکز اطلاعات مدارک علمی ایران،ص139

[43] مارتین لیپست،سیمور (1383) دایرة المعارف دموکراسی،ترجمه کامران فانی و نورالله مرادی،تهران،کتابخانه ی تخصصی وزارت امور خارجه،ج1،ص 401

[44] هی وود، اندرو (1379) در آمدی بر ایدئولوژی های سیاسی،ترجمه محمد رفیعی مهر آبادی،تهران،وزارت خارجه،ص517

[45] روآ، الیویه (1378،تجربه اسلام سیاسی،ترجمه محسن مدیر شانه چی،حسین مطیعی امین،تهران ،انتشارات بین المللی الهدی،چاپ اول،ص36

[46] برگر،پیتر.ال(1380)دورنمای جهانی موج نوین سکولارزدایی،ترجمه افشار امیری،فصلنامه راهبرد،شماره بیست،ص298

[47] هوشنگی،حسین (1389) نقش مدرنیته در توسعه بنیادگرایی در جهان اسلام، دانش سیاسی ، سال ششم،شماره اول

[48] قا بخشی،پیشین، ص173.. 

[49] .Hillal Dessouk,.Ali E. (1982) Islamic Resurgnce in the Arab word.New York:parger,p4

[50] ظری، علی اشرف (1388) گفتمان هویتی احیا گری اسلامی:تاملی در زمینه  ها و اندیشه ها ، پژوهش سیاست نظری،شماره ششم.. 

[51] وری، حسین (1366) جهاد، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ص31.. 

[52] نصر ، سید حسین (1383) قلب اسلام،تر جمه ی مصطفی شهید آیینی تهران، انتشارا ت حقیقت ، ،صص 513-413

[53] .Ibn Taymiyyah, The Religious and Moral Doctrine of Jihad.available at: http:// www.sulivan-county.com/z/tay.html.

[54] .Ibid

[55] .Sivan. Emmanuel(1990)Radical Islam:Medival Theology and Modern Politics.New Havan:Yale university Press.p.101

[56] .Sivan.David Zeidan(2001) The Islamic Fundammentalist view life as a Perennial Battle. Available

at:http://www.meria.idc.ac.illjaurnal/2001/issues4.zeidan.pdf.p.42

[57] سید قطب (1372) ما چه می گوئییم؟، ترجمه ی سید هدی خسرو شاهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ بیست و دوم، صص 73-83.  

[58] همان، ص 93

[59] کمجیان، هرایر (1377) جنبشهای اسلامی در جهان عرب، ترجمه حمید احمدی،تهران،انتشارات کیهان،ص118.. 

[60] مان، ص 119.. 

[61] همان، ص 123

[62] فیرحی،داود (1383) نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران،سمت،ص117

[63] همان ،ص118 

[64] موثقی ، پیشین.

منبع:

آقا بخشی، علی (1374) فرهنگ علوم سیاسی،تهران،مرکز اطلاعات مدارک علمی ایران.امیری،محسن (1389) «گسترش جنبش های اسلامی و استبداد خاورمیانه ای»، هفته نامه پگاه حوزه،شماره 299.انصاری،منصور (1386) «اسلام سیاسی:زمینه ها و پیشگامان»،مجله متین ،شماره 34و35باتامور،تام (1366) جامعه شناسی سیاسی،ترجمه منوچهر صبوری کاشانی،تهران،انتشارات کیهان.الله بداشتی، علی (1386) «شناخت سلفیه (سلفیه چیست؟سلف صالح کیست؟)»،میقات حج،سال شانزدهم.برگر،پیتر.ال (1380) درونمای جهانی موج نوین سکولارزدایی، ترجمه افشار امیری،فصلنامه راهبرد،شماره بیست.بشیر، حسین (1389) «رسانه های بیگانه:قرائتی با تحلیل گفتمانی «اسلام هراسی:مقدمه ای برای ایران هراسی»»،ماهنامه مدیریت ارتباطات،مرداد ماهبهروز لک،غلامرضا (1386) «اسلام سیاسی و اسلام گرایی معاصر»،پگاه حوزه،شماره209توفیقی،علی اصغر(1366) وهابیان:بررسی و تحقیق گونه ای در باره ی عقاید و تاریخ فرقه ی وهابی،تهران،صبا.دکمجیان،هرایر (1377) جنبشهای اسلامی در جهان عرب،ترجمه حمید احمدی،تهران،انتشارات کیهان.رجایی فرهنگ (1377)«درآمدی بر اندیشۀ سیاسی معاصر عرب»،فصلنامۀ خاورمیانه،سال 1،ش2.رشید،احمد (1387) اسلام پیکار جو در آسیای میانه،ترجمه جمال آرام،تهران،عرفان.روآ،الیویه (1378)،تجربه اسلام سیاسی،ترجمه محسن مدیر شانه چی،حسین مطیعی امین،تهران ،انتشارات بین المللی الهدی، چاپ اول.روشه، گی (1366) تغییرا ت اجتماعی، منصور وثوقی،تهران،نی.سید قطب (1372) ماچه می گوییم؟،ترجمه ی سید هادی خسرو شاهی، تهران،دفتر نشر فرهنگ اسلامی،چاپ بیست و دوم.صدیقی،کلیم(1375) مسائل نهضتهای اسلامی،ترجمه سید هادی خسروشاهی،انتشارات موسسه اطلاعات،تهران،ص 107.عضدانلو، حمید (1384) آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه شناسی،تهران،نی.طلوعی،محمود (1372) فرهنگ جامع سیاسی،تهران،بی نا.عنایت،حمید (1370) سیری در اندیشۀ سیاسی عرب،تهران.عنایت،حمید،دین و جامعه،انتشارات موج،تهران.فرمانیان،مهدی (1386) فرق تسنن،تهران،نشر ادیان.فیرحی،داود (1383) نظام سیاسی و دولت در اسلام،تهران،سمت.کافی،مجید (1385) مبانی جامعه شناسی،تهران،مرکز جهانی اسلامی.کوئن،بروس (1378) مبانی جامعه شناسی،ترجمه غلامعباس توسلی  و رضا فاضل،تهران،سمت،چاپ دهم.کوهن، جین و دیگران (1386) فهم و مطالعه جنبش های اجتماعی جدید، ترجمه علی حاجلی،تهران، جامعه و فرهنگ.گیدنز ، آنتونی (1373) « جامعه شناسی»، مترجم منوچهرصبوری،تهران،نشر نی.مارتین لیپست،سیمور (1383) دایره المعارف دموکراسی،ترجمه کامران فانی و نورالله مرادی،تهران،کتابخانه ی ،تخصصی وزارت امور خارجه،ج1.مشیر زاده،حمیرا (1381) در آمدی نظری بر جنبش های اجتماعی،تهران،پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.مطهری،مرتضی (1384)نهضتهای اسلامی در صد سالة اخیر،قم،انتشارات اسلامی.موثقی، سید احمد (1374) جنبشهای اسلامی،تهران ،انتشارات سمت.موثقی ، سید احمد (1375) استراژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام،مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی،قم،چاپ دوم،ج1.میر احمدی، منصور (1384)، «سکولاریسم» اسلامی و مبانی معرفت شناختی آن»،مجله علوم سیاسی شماره 32.نصر ،سید حسین (1383) قلب اسلام، ترجمه مصطفی شهید آیینی،تهران ،انتشارات حقیقت.نظری ، علی اشرف (1388) «گفتمان هویتی احیاگری اسلامی:تاملی در زمینه ها و اندیشه ها»،پژوهش سیاست نظری،شماره ششم.نوری، حسین (1366) جهاد، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.واگو، استفان (1373) در آمدی بر تئوری ها و مدل های تغییرات اجتماعی،احمد رضا غروی زاد،تهران،انتشارات جهاد دانشگاهی،چاپ اول.هوشنگی،حسین، (1389) «نقش مدرنیته در توسعه بنیاد گرایی در جهان اسلام»،دانش سیاسی،سال ششم،شماره اول.هی وود،اندرو (1379) در آمدی بر ایدئولوژی های سیاسی، ترجمه محمد رفیعی مهر آبادی،تهران،وزارت خارجه.الشناوی،عبدالعزیز محمد (1986) الدوله العثمانیه،دوله اسلامیه مفتری علیها،مکتبه الانجلو المصریه،قاهره،چاپ دومالموصللی، احمد، (2004) موسوعه الحرکات الاسلامیه فی الوطن العربی و ایران و ترکیه،بیروت،الطبعه الاول.Fuller, Graham E(2003)The Future of Political Islam. Palgrave                MacMillan Esposito,John L.(Spring 2000,

کلمات کليدي : جنبشهای اسلامی، سلفیت، تجدد، پان اسلامیسم، پان عربیسم
منبع: وهابیت پژوهی

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بررسی و نقد دیدگاه وهابیان درباره تبرک با نگاهی به تفسیر آیه اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي...

وحدت؛ یگانه راه مبارزه با افراط

خدا در نگاه وهابیت

فضیلت زیارت قبور بزرگان دین، در فقه فریقین

پاسـخ به شـبهات وهابیـان بر روایت مالک الدار در توســل به پیـامبر پس از وفـات

ریشه ‏های پدیده تکفیر در گذر تاریخ

سلفى‏ گرى دیرینه و نوین

وهابیت، آیین تشبیه و تجسیم

مشروعیت دعا نزد قبور اولیای الهی

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان‏ بن حنیف در خصوص توسل

انحرافات وهابیت در توحید صفات

بررسی تطبیقی«شفـاعت» از منظر آیات و روایات و دانشمندان فریقین

ریشه‏ هاى اعتقادى تکفیر‏نوین در تاریخ اسلام‏

تقابل توحید محمد بن عبدالوهاب با توحید قرآنی

ممنوعیت تکفیر اهل قبله از نگاه متکلمان و فقیهان تشیع و تسنن

ماهیت «تأویل» از دیدگاه ابن‌تیمیه و علامه طباطبائی

واکاوی پدیدۀ «فرقه‌سازی درون‌مذهبی» در جریان سلفیه معاصر

بررسی و تقویت نقدهای «محمد بن علوی مالکی» بر «محمد بن صالح عثیمین» درباره توسل

نقد ادلۀ قرآنی برقعی دربارۀ برزخ از دیدگاه علمای شیعه

بررسی تطبیقی مبانی کلامی سید قطب و سلفیه در مباحث توحید و تکفیر

تكفير در انديشه كلامى ابوالثناء آلوسى با محوريت تطبيق رويكرد وى بر جريان فكرى سلفيه

ابن تيميه از ديدگاه علماي شافعي

بررسي تطبيقي توحيد و شرک از ديدگاه مذاهب اسلامي و جريان‌هاي تکفيري

بررسی بدعت از دیدگاه البانی

گفت و گو با اندیشه تکفیر و مخالفان آن

مشروعیت شدِّ رحال برای زیارت قبور

وهابیت در سفرنامه دومینگو بادیا ای لبلیچ (علی بیک عباسی)، خاورشناس اسپانیایی

معنا و شروط تکفیر

واکاوي فقهي مشروعيت زيارت قبور توسط زنان با تاکيد بر مباني قرآن و سنت

چالش‌های انتقال سیاسی در عربستان سعودی

روانشناسی داعش و داعشی ها

معرفی مهم ترین گروه های مسلح تحت پشتیبانی ترکیه در شمال سوریه

نقش ایالات متحده امریکا در شکل گیری جریانهای افراطی در جهان اسلام(مطالعه موردی القاعده و داعش)

بررسی پدیده ترور و نفی و محکومیت آن از منظر امام خمینی(ره)

جهاد و تکفیر در جهان اسلام؛گذر از فقه الخلافه به فقه المصلحه

جریان‌شناسی سلفی‌گری هندی و تطبیق مبانی آن با سلفی‌گری وهابی

ملاک و شرایط تکفیر از دید رشید رضا

بازنگری مفاهیم قابل تأمل اندیشه‌های محمد قطب در پرتو سلفی‌گری اعتدالی و اعتزال نوین

نقدی بر تأویل‌ستیزی ابن‌تیمیه

عناصر ظاهرگرایی سلفیه افراطی در تفسیر قرآن

بررسی و نقد آراء وهابیّت در انتساب عنوان شرک به شیعه از منظر قرآن کریم

ابن قيم جوزيه

ابن تیمیه

آل سعود

غزالی و ابن تیمیه

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (2)

وهابیت شناسی در بیان آیت الله سبحانی (1)

ارزش و جایگاه وحدت از منظر قرآن و سنّت

تفکر تکفیری

راهبردهای ضدتروریسم در ایران: رویکرد فرهنگی

سند «نقشه محرمانه» القاعده در مصر

توسل به اموات

بررسی علل رفتار خشونت آمیز نیروهای اسلامی در پاكستان با تاكید بر طالبانیسم

داعش: پیوند سلفیت تکفیری و بعثی گرایی

تحليل عملكرد گروه هاي تكفيري در تضاد با هويت تمدني مسلمان

تحلیل گفتمانی نقش دستگاه استنباطی گروه های تکفیری بر عملکرد آن ها

بازکاوی روانشناختی کنش گروه‌های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش

القاعده، داعش؛ افتراقات و تشابهات

مبانی اعتقادی تروریسم تکفیری

ریشه یابی مؤلفه هاي تأثیرگذار بر گسترش تروریسم در خاورمیانه

روانشناسی تروریسم و تأثیر آن بر گسترش تکفیر

مفهوم‌سازی گفتمان ژئوپلیتیکی تروريسم؛ تصویرسازی ژئوپلیتیکی دولت بوش از خاورمیانه

سنخ شناسی و دگردیسی گروه های تروریستی ادلب

گزارش کتاب «الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول»

بررسی دلایل حضور گروهک تروریستی- تکفیری داعش در افغانستان بر اساس تئوری دومینوی ویلیام بولیت

تبیین زیرساختار های ایدئولوژیک و ساختاری گروه تکفیری تروریستی داعش

بررسی اندیشه‌های سلفی ـ تکفیری و تفاوت‌های داعش با سایر گروه‌های تروریستی

سلفی کیست و چه می گوید؟چرا سلفی گری بزرگترین خطر پیش روی جهان اسلام است؟

مرحله جدید اختلافات درونی دواعش

اهداف آمریکا و هم‏ پیمانان از ایجاد تا ائتلاف علیه جریان‏هاى تکفیرى

بررسی و تکوین حضور داعش در غرب آسیا؛ مطالعه موردی افغانستان

بررسى مبانى فکرى تکفیر

علل و آینده حضور داعش در آفریقا

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

تكفير از دیدگاه مذهب شيعه

مکتب تکفیر بر خلاف عقل، نص و صریح قرآن است

نقش داعش در شکل‌گیری معادلات جدید در خاورمیانه

واکاوی ریشه‌های پدیده بنیادگرایی در خاورمیانه؛ مطالعه موردی جهانی شدن

خشم به فرمان خرد، شرع و غریزه: تأملی در خشونت داعش از زاویه‌ای دیگر

آسیب شناسی رشد جریان‌های تکفیری در خاورمیانه

دو متن ماندگار: «هنر جنگ» و «درباره جنگ»

تأملی غیر غربی در افراطی گری و خشونت ورزی به نام دین

خشونت تکفیری‌ها، توحشی چنگیزی در لباس اسلامی است

درنگی در مبانی و آینده‌ خشونت به سبک رادیکالیسم تکفیری

سلفی‌گری افراطی در قفقاز شمالی؛ با تاکید بر مولفه‌های تاریخی، فرهنگی و سیاسی

نئوتروریسم با تأکید بر تروریسم مذهبی

راهبردهای مدیریتی نبی اکرم(ص) در راستای تحکیم وحدت بین اقوام در صدر اسلام

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

واکاوی جایگاه تروریسم بنیادگرا در راهبرد خاورمیانه ای غرب

خوارج، اولین گروه تکفیری در جهان اسلام (پیشینه جریان تکفیری خوارج) و پیامدها و نتایج سوء تکفیر و افراطی گری در جهان اسلام

قرآن و همگرایی بین مذاهب اسلامی

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

بررسی ارتداد در مذاهب اسلامی

زیارت قبور از نگاه مذاهب اسلامی

تأثیر اندیشه های سیاسی برنارد لویس در ترویج اسلام هراسی در غرب

آيا استعانت از غير خدا جايز است؟

داعش پس از ناكامي در تأسيس دولت

بررسی زبان شناختی واژه‌ی قرآنی «کفر»

چالش امنیتی تروریسم تکفیری علیه ایران

شبکه سلول هاي تروريستي داعش در آسياي مرکزي

پرسمان؛ آیا تبرک جایز است؟

شناسایی و تأمین منابع مالی داعش

وضعیت فعلی و آینده کشورهای شمال آفریقا (تاکید بر کشورهای مصر، تونس و لیبی)

رفت و برگشت اسلام‌گرایی رادیکال از سوریه به شمال آفریقا

اسلام سیاسی و نقش آن در خاورمیانه

طالبان در عصر داعش: آینده سلفی گری تکفیری در همسایگان شرقی ایران

چرخش خلافت داعشی؛ از خلافت حقیقی تا خلافت مجازی

واقعه 11 سپتامبر ؛ سرآغاز شکل گیری بزرگترین گروههای تروریستی

دلایل و پیامدهای حمایت عربستان از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی

آموزه‌ها و آینده داعش

بررسی استناددهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

توسل در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

توسل و شفاعت از نگاه دیوبندیه

سرچشمه های فکری القاعده

تضاد عقايد احناف با وهابيت درموضوع توسل

مسئله توسل به اموات با نگاهی به آیه 22 سوره مبارکه فاطر

مخالفت دیوبندیان با دعوت محمد بن عبدالوهاب

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

نگاهی به رشد تکفیری‌ها در تونس

نقدي بر كتاب «التبرك المشروع و التبرك الممنوع»

ردّ نظر وهابیت از سوی اهل‌سنت در حرمت زیارت قبور

نقد و بررسی اندیشه‌های دهلوی

قبیله خشونت

تحقیقی درباره رابطه ذهبی و ابن‌تیمیه

اندیشمندان حنفی و کژ اندیشی های ابن تیمیه

وهابیان و توحید ربوبی

وهابیان و تحریف قرآن کریم

محمد بن عبدالوهاب و مخالفان نجدی معاصر او

وهابیان و توحید در اسما و صفات

شگرد ابن تیمیه در انکار فضائل امام امیرالمؤمنین (علیه السلام)

قبیله بدعت

وهابیت و تحریف میراث‌های علمی

بررسی رابطه عقاید دیوبندیه و وهابیت

قبیله انحراف

علمای شافعی و ابن‌تیمیه

مرز بین تروریسم و جهاد در اسلام

سرچشمه اندیشه وهابیت

القاعده در تانزانیا

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(1)

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

عربستان و وهابیت در آفریقا

پاکستان و «نبرد جهانی علیه تروریسم»

التکفیر و الهجره

نقش وهابیت در کنیا

کفر و تکفیر در قرآن کریم و سوء برداشت از آن

نقش وهابیت در اوگاندا

کویت و وهابیت در آفریقا

القاعده در اوگاندا

نقش وهابیت در تانزانیا

المرابطون؛ نسل جدید القاعده مصر

مفهوم دولت در گفتمان داعش؛ دولت سلفی داعش؛ تحقق ناکام یک نظریه آلترناتیو

مانیفست توحش در فقه داعش

وهابیت و تکفیر شیعه

بدعت

توحید در مذاهب کلامی

ابن تیمیه و اهل بیت

وهابیت و توحید الوهی (عبادی)

وهابیت و سماع موتی

مراتب و متعلقات ایمان

پاسخ به مهم‌ترین شبهات وهابیت (توسل، شفاعت، تبرک، زیارت قبور)

بررسی مبانی فقهی تکفیر

توحید عبادی و شبهات وهابیت

مفهوم و مراحل شرک

وضعیت سیاسی داعش در قاره سیاه

خاستگاه سلفی گری تکفیری

تأویل

سیر تاریخی ظاهرنگری در آیات صفات

معیارهای توسل از دیدگاه وهابیت

تحول گفتمانی و بازتعریف نسل جدید القاعده در سوریه

شکاف‌‌‌های درونی داعش؛ نزاع دو نسل القاعده

وهابیت و توحید ربوبی (2)

وهابیت و توحید ربوبی (1)

تشبیه: مانند کردن خدا به مخلوقات

وهابیت، مکتب تشبیه

تکفیر از دیدگاه ابن تیمیه

حرکت سلفیه

سلفی گری

سلفیه

عربستان در عرصه تبلیغات

آل سعود و عربستان سعودی

بیوگرافی ابن تیمیه

قتل عام حجاج یمنی توسط وهابیان

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

بربهاری

همگرايي استراتژيك؛ اتحاد سلفي‌هاي عربستان، هند و مصر

وهابیت و موضع اهل سنت در قبال آن

کارنامه وهابیت؛ دوره تثبیت

تاريخچه فرقه وهابيه و عقايد ايشان

تکفیر

توحید از دیدگاه تشیع و وهابیت

مبانی فکری ابن تیمیه

وهابیت منطق تزویر و تکفیر

حزب التحریر ازبکستان

جنبش شاه ولی­ الله در هند

ترسیم نقشه راه جدید داعش

نقد دیدگاه سلفیه درباره مجاز در قرآن

پيشينه و جايگاه جريان هاي سلفي

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

سلفيان

ارزش (ضد) امنيتي بنيادگرايي؛ با تأكيد بر نهضت سلفي‌‌‌‌‌ ـ وهابي

اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه های قاضی عشماوی پیرامون رادیكالیسم سیاسی

ابن تیمیه که بود و چه کرد

مفهوم شناسی سَلَفیه و سَلَفی­گری

نخستین آشنایی مسلمانان شبه‌قاره هند با اندیشه وهّابیت

جهانى شدن و ظهور هویت بنیادگرا در غرب آسیا

جریانات افراطی و تکفیری در منطقه و راهکارهای مقابله با آنها با توجه به نقش خاورمیانه ای روسیه

القاعده و شاخه‌هاي آن؛ نيروهاي اجاره‌اي و انتحاريون مزدور

کابوس جدید آل‌سعود؛ آنچه همه باید درباره جنبش 15 سپتامبر در عربستان بدانند

آیین وهابی؛ بنیادگرایی یا اصلاح طلبی؟!

مفهوم شناسی سلف، سلفی گری و سلفی

نفی خشونت از منظر قرآن و سنت

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

شخصیت شناسی ابوبكر بغدادی

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جریان های تکفیری عراق

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جهان از نگاه داعش

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

عربستان معمار جنایت و مکافات

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

ایمن الظواهری

اسامه بن‌ لادن

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش