مقالات > آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۹ تعداد بازدید: 54

سؤال محورى اين مقاله اين است كه: گسترش جريان‏هاى تكفيرى چه تأثير بازدارنده‏‌اى بر رشد اسلام‏گرايى در منطقه و جهان دارد؟‏



شهروز ابراهيمى*

على‏ اصغر ستوده* *

اسلام‏گرايى، فرايندى است كه در طى چند قرن اخير به يكى از محورى‏ترين تحولات در جهان اسلام تبديل شده و با وقوع انقلاب اسلامى ايران در سال 1357 از توان بالايى به منظور ارائه يك الگوى نظام سياسى- دينى در مقابل ليبرال دموكراسى غربى برخوردار شده است. با شروع تحولات اخير در خاورميانه (انقلاب‏هاى عربى) اين فرصت به وجود آمد كه نظام سياسى جمهورى اسلامى ايران، آلترناتيو مناسبى .

سؤال محورى اين مقاله اين است كه: گسترش جريان‏هاى تكفيرى چه تأثير بازدارنده‏‌اى بر رشد اسلام‏گرايى در منطقه و جهان دارد؟‏

چكيده‏
اسلام‏گرايى، فرايندى است كه در طى چند قرن اخير به يكى از محورى‏ترين تحولات در جهان اسلام تبديل شده و با وقوع انقلاب اسلامى ايران در سال 1357 از توان بالايى به منظور ارائه يك الگوى نظام سياسى- دينى در مقابل ليبرال دموكراسى غربى برخوردار شده است. با شروع تحولات اخير در خاورميانه (انقلاب‏هاى عربى) اين فرصت به وجود آمد كه نظام سياسى جمهورى اسلامى ايران، آلترناتيو مناسبى به جاى نظام‏هاى استبدادى وابسته به غرب مطرح باشد؛ اما اين فرصت با رشد جريان‏هاى تكفيرى در منطقه كه از طرف قدرت‏هاى منطقه‏اى و فرامنطقه‏اى مورد حمايت مادى و معنوى قرار مى‏گيرند، با چالش مواجه شده است. در همين راستا اين پژوهش محور كار خويش را آسيب‏شناسى چالش‏هاى پيش رو و ارائه راهكارهايى براى مقابله با اين چالش‏ها قرار داده است

______________________________
(1)* استاديار و عضو هيئت علمى گروه علوم سياسى دانشگاه اصفهان‏
(2)** دانشجوى دكترى روابط بين‏الملل دانشگاه گيلان‏
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 356
اسلام خواهد داشت؟ رشد جريان‏هاى تكفيرى از دو بعد اساسى فرآيندِ اسلام‏گرايى را با چالش مواجه خواهد نمود: 1. قطبى سازى جوامع اسلامى براساس تقابل شيعه و سنى؛ 2. كاهش جذابيت اسلام‏گرايى به عنوان يك آلترناتيو در مقابل ليبرال دموكراسى، متأثر از رفتارهاى متحجرانه و خشن گروه‏هاى سلفى- تكفيرى. روش تحقيق در اين مقاله، توصيفى- تحليلى و روش گردآورى داده‏ها منابع كتاب‏خانه‏اى و اينترنتى است. اين پژوهش به منظور رفع چالش‏هاى جريان‏هاى تكفيرى فراروى اسلام گرايى، راهكارهايى ارائه نموده كه در قالب دو راهكار قابل بررسى است: يكى ديپلماسى ارتباطاتِ گسترده ميان گروه‏ها و كشورهاى اسلامى و ديگرى مقابله قاطعانه نظامى با گسترش جريان‏هاى تكفيرى.
كليدواژگان: جريان‏هاى تكفيرى، قدرت‏هاى منطقه‏اى، قدرت‏هاى جهانى، انقلاب اسلامى، اسلام سياسى.
مقدمه‏
اسلام گرايى فرآيندى است كه در دو- سه قرن اخير در واكنش به نفوذ غرب در جهان اسلام با شعار به مركز آمدن دين در امور دنيا و به خصوص امر حكومت دارى رشد و تكامل يافته است. از جمله پيش‏قراولان اين انديشه مى‏توان به سيد جمال‏الدين اسدآبادى، كواكبى، عبده، سيد قطب، مودودى و در آخرين مرحله امام خمينى (قدس سره) اشاره كرد. در واقع، «اسلامِ سياسى»، اصطلاح جديدى است كه در برابر «اسلام سنتى» پديد آمده است و به دنياى مدرن تعلق دارد. همگام با شروع انقلاب‏هاى عربى اين اميد به وجود آمد كه فرآيندِ اسلام‏گرايى در جهان با يك فرصت براى تكامل بيشتر در جهان اسلام و منطقه برخوردار شده است، ولى با ادامه تحولات، اين روند متأثر از نفوذ منفى قدرت‏هاى منطقه‏اى و فرامنطقه‏اى همچون عربستان، قطر، امريكا واسرائيل، شبيه يك شمشير دولبه عمل نمود و على‏رغم اين كه بخشى از اين جنبش‏ها متأثر از جريان‏هاى‏
______________________________
(1). بهروز لك، «اسلام سياسى و اسلام‏گرايى معاصر»، نشريه پگاه حوزه، شماره 209، ص 47.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 357
اسلام‏گرا بود، زمينه رشد گروه‏هاى افراطى تكفيرى را نيز فراهم نمود. در واقع، علايق سياسى بعضى از قدرت‏هاى منطقه‏اى همچون عربستان كه داراى يك نظام پادشاهى محافظه‏كار است، تا حدود زيادى توانسته زمينه رشد اين گروه‏هاى تكفيرىِ افراطى در منطقه را فراهم كند.
حربه تكفير را اولين بار خوارج عليه مسلمانان ديگر به كار بردند، اما در دوران جديد براى اولين بار محمدبن عبدالوهاب بود كه مفهوم تكفير را وارد جريان فكرى‏اش كرد. وى محدوده تكفير را چنان گسترد كه هم شامل غيرمسلمانان مى‏شد و هم مسلمانانى كه همچون او نمى انديشيدند. به نظر وى مسلمانانى كه در پرستش سنت‏ها و مقابر (شيعيان) جلوه‏گر شده دچار شرك هستند. در واقع، تكفيرگرايى، مسئله نسبتاً جديد و خطرناكى بود كه ابن‏تيميه (1263- 1328 م.) آن را در آغاز دعوت خويش تئوريزه و بسط داد و در نهايت، به اصول فكرى گروه‏هاى سلفى راه يافت. امروزه، جريان سلفى‏گرى به اعتبار اين شاخصه، «تكفيرى» ناميده مى‏شود. از جمله اين گروه‏هاى تكفيرى مى‏توان به گروه‏هاى تروريستى النصره، داعش و القاعده در سوريه و عراق حال حاضر اشاره كرد كه علاوه بر به وجود آوردن بحران در سوريه و عراق، به دنبال دو قطبى كردن جهان اسلام در قالب تقابل شيعه و سنى هستند كه در صورت وقوع اين امر، روند اسلام‏گرايى در منطقه و جهان اسلام با يك چالش جدى مواجهه خواهد شد. در همين راستا اين پژوهش با يك بررسى آسيب‏شناختى به دنبال بررسى پرسش اساسى زير است:
گسترش جريان‏هاى تكفيرى چه تأثير بازدارنده‏اى بر رشد اسلام‏گرايى در منطقه و جهان اسلام خواهد داشت؟
______________________________
(1). سيدنژاد، «سلفى‏گرايى در عراق و تأثير آن بر جمهورى اسلامى ايران»، فصلنامه مطالعات راهبردى، شماره اول، ص 99.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 358
فرضيه پژوهش‏
در پاسخ به اين پرسش اين پژوهش اين فرضيه را به محك آزمون خواهد گذاشت كه رشد جريان‏هاى تكفيرى از دو بعد اساسى روندِ اسلام‏گرايى را با چالش مواجه خواهد نمود: 1. قطبى‏سازى جوامع اسلامى براساس تقابل شيعه و سنى؛ 2. كاهش جذابيت اسلام گرايى به عنوان يك آلترناتيو در مقابل ليبرال دموكراسى، متأثر از رفتارهاى متحجرانه و خشن گروه‏هاى سلفى- تكفيرى.
هم‏چنين اين پژوهش به منظور مقابله با اين جريان‏هاى تكفيرى، راهكارهايى را پيشنهاد داده كه در قالب دو راهكار قابل بررسى است: يكى ديپلماسى ارتباطات گسترده ميان گروه‏ها و كشورهاى اسلامى و ديگرى، مقابله قاطعانه نظامى با گسترش جريان‏هاى تكفيرى.
سازماندهى پژوهش:
اين پژوهش در راستاى اهداف و سؤال محورى خويش، ابتدا اسلام گرايى را از نظر مفهومى، مؤلّفه‏ها و سير تحول تاريخى بررسى مى‏كند و در ادامه چگونگى شكل‏گيرى جريان‏هاى تكفيرى و آسيب‏هاى آن را فراروى اسلام‏گرايى در بطن اين رويدادها مى‏كاود. در پايان، راهكارهايى براى مبارزه با اين چالش‏ها ارائه خواهد داد.
1- اسلام گرايى؛ مفهوم، سير تحول تاريخى، مبانى و اهداف‏
1- 1. مفهوم اسلام گرايى‏
در دنياى معاصر با قرائت‏هاى متعددى از اسلام نظير اسلام سنتى، اسلام‏گرايى، حركت اسلامى، بنياد گرايى اسلامى، بيدارى اسلامى، راديكاليسم اسلامى و اسلام سياسى روبه‏رو هستيم كه حاكى از برداشت‏هاى مختلف و وجودگروه‏هاى متفاوت‏
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 359
اسلام‏گرا در جوامع اسلامى است. براساس نظريه گفتمان، اسلام سياسى، گفتمانى است كه هويت اسلامى را در كانون عمل سياسى قرار مى‏دهد، به‏عبارتى، در گفتمانِ اسلام سياسى، اسلام به يك دال برتر تبديل مى‏شود. مفهوم اسلام سياسى بيشتر براى توصيف آن دسته از جريان‏هاى سياسى اسلام به كار مى‏رود كه خواستار ايجاد حكومتى بر مبناى اصول اسلامى هستند. بنابراين اسلام سياسى را مى‏توان گفتمانى به حساب آورد كه گرد مفهوم مركزى حكومت اسلامى نظم يافته است. يكى از مهم‏ترين كسانى‏كه اين مفهوم را در شكل عام آن استخدام كرده، «جان اسپوزيتو» است. وى در اين خصوص مى‏گويد: «اسلام سياسى عبارت است از: احيا يا تجديد حيات مذهبى در زندگى خصوصى و عمومى».
در واقع، اسلام سياسى نظريه‏اى است مربوط به سياست و حكومت كه ريشه در آموزه‏هاى اعتقادى اسلام دارد. به عبارتى، اسلامِ سياسى به عنوان يك نيروى معتبر جديد براى تغييرات مثبت تعريف مى‏گردد و «اسلام، راه حل است» شعار اصلى آن است. در اين ديدگاه، مسلمانان به اسلام به عنوان مكتبى فراتر از دين و عبادت مى‏نگرند و آن را متفاوت با سكولاريسم دولتى موجود در كشورهاى اسلامى مى‏دانند. اين شعار بيشتر در كشورهايى شنيده مى‏شود كه اسلام گرايان در براندازى رژيم‏هاى خود مشاركت دارند؛ هم چنين در كشورهايى كه گروه‏هاى اسلامى قادر بوده‏اند به توسعه اهداف خود از طريق مشاركت در داخل سيستم سياسى موجود [نمونه آرمانى آن جمهورى اسلامى ايران‏] بپردازند.
______________________________
(1). جمشيدى‏راد و محمود پناهى، «مفهوم اسلام سياسى در انقلاب اسلامى ايران»، پژوهش‏نامه انقلاب اسلامى، شماره 5، ص 128.
(2). بابى سعيد، هراس بنيادين: اروپامدارى و ظهور اسلام‏گرايى، ص 20.
(3). اسپوزيتو، جنبشهاى اسلامى معاصر، ص 22.
(4)
. Anoush irvan Ehteshami, Islamic fundamen talism and political Islam in: Brain white, Richard Little and Michael smith( ed )Issues in world polities, Macmillan press.

مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 360
هر چند از منظر گفتمانى، اسلام سياسى و اسلام‏گرايى از منظر بعضى از انديشمندان، مفاهيمى يكسان پنداشته مى‏شوند، ولى از ديدگاه اين پژوهش، اسلام سياسى مفهومى است كه در طى چندين دهه گذشته از طرف بعضى از متفكران، به اين فرآيند يعنى اسلام‏گرايى اطلاق شده است و مطابق با واقعيت نيست، زيرا اسلام در ذات خود يك دين سياسى است و با توجه به شموليت و جامعيت دين اسلام، سياست جزئى از برنامه‏هاى دين اسلام است كه در طول پيدايش دين اسلام همواره وجود داشته است، درصورتى‏كه مفهوم مورد نظر اسلام سياسى، دينى است كه در سده‏هاى اخير، سياسى شده است. درواقع، يكى از ابعاد اسلام- مضاف بر ابعاد معنوى آن- اين است كه با طرح ايده‏هاى جديد توانسته بديلى براى ايدئولوژى‏هايى همچون ناسيوناليسم، سوسياليسم و ليبرال سرمايه دارى مطرح شود. اسلام هم چنين با طرح موضوع مشروعيت الهى به عنوان منبع مشروعيتى غير از منابع مشروعيت عرفى، توانسته است رقيبى جدى براى حكومت‏هاى عرفى ظاهر گردد و منبعى مهم براى بسيج عمومى نيروها و افزايش مشروعيت حكومت‏هاى اسلامى فراهم سازد. با نگاهى به تاريخ اسلام و نيز با بررسى منظومه فكرى و عملى آن، آنچه عيان مى‏گردد وجود برنامه‏ها و دستور العمل‏هايى است براى همه ابعاد و شئون حيات مادى، معنوى، فردى و اجتماعى انسان كه نمونه‏ها و الگوهاى تحقق‏يافته فراوانى براى آن در تاريخ اسلام وجود دارد. در واقع آنچه كه در اين پژوهش مد نظر است جريان اسلام‏گرايى است كه متفاوت از مفاهيمى هم‏چون بنيادگرايى يا راديكاليسم اسلام، اسلام جديد در مقابل اسلام سنتى و هم‏چنين اسلام سياسى است، كه از طرف بعضى از تحليل‏گران به كار گرفته مى‏شوند.
2- 1- سير تاريخى اسلام‏گرايى‏
پيش‏نياز فهم مفهوم اسلام‏گرايى، درك انديشه‏ها و آموزه‏هاى متفكران عمده و اثرگذار آن است. البته بايد در نظر داشت جنبش‏هايى كه بر مبناى انديشه‏هاى متفكران شكل مى‏گيرند، در بسيارى از مواقع مستقل از منظور آنان عمل مى‏كنند. لذا بايد در
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 361
تحليل‏هايى كه از انديشمندان، جنبش‏ها و حركت‏هاى برخاسته از انديشه‏هاى آن‏ها صورت مى‏گيرد، اين موضوع را در نظر داشت. جريان اسلام‏گرايى به رهبرى انديشمندان و عمل‏گرايان مسلمان در دوران معاصر به ويژه پس از فروپاشى نظام دوقطبى از جمله محورهاى چالش برانگيز و در دستور كار نظم نوين جهانى بوده است. اسلام‏گرايى در وجوه مختف ايدئولوژيكى، فرهنگى و امنيتى راهبرد مركزيت سيستم سرمايه‏دارى ليبرال غربى را به چالش كشيده و دعوى نظم نوين براى اداره جهان و ترسيم آينده روابط بين‏الملل در سطوح مختلف ملى، منطقه‏اى و جهانى و نيز حل عادلانه منازعات و اختلافات دارد. سيد جمال الدين اسدآبادى، محمد عبده، سيد محمد رشيد رضا، عبدالرحمن كواكبى، حسن البنا، ابوالعلى مودودى، ابولحسن ندوى، سيد قطب، و امام خمينى از جمله رهبران اسلام‏گراى دوران معاصر بوده‏اند كه در ذيل، انديشه‏هاى سه شخصيت برجسته اين جريان، يعنى سيد قطب، ابوالعلا مودودى و امام خمينى به ترتيب تاريخى مورد بررسى قرار خواهد گرفت تا سير تاريخى اين مفهوم مورد شناسايى قرار گيرد.
2- 1- 1. سيد قطب:
سيد قطب نويسنده، روزنامه‏نگار، منتقد و اديب مصرى بود كه بعدها با بر عهده گرفتن رهبرى معنوى اخوان‏المسلمين مصر و طرح انديشه‏هاى جديد، به عنوان يكى از رهبران اسلام‏گرايى مطرح شد. به نظر وى، جهان در لبه پرتگاه قرار گرفته است و هيچ يك از ايدئولوژى‏هاى سياسى، اعم از ناسيوناليسم، سوسياليسم و ليبرال سرمايه‏دارى نمى‏توانند هدايت بشر را برعهده داشته باشند، لذا تنها راه نجات بشر توسل به اسلام است: «هم ايدئولوژى‏هاى فردگرا و هم جمع‏گرا، هر دو شكست خورده‏اند. اكنون نوبت اسلام رسيده است و فرصتى براى امت اسلامى است كه نقش خود را ايفا كند».
______________________________
(1). جمشيدى‏راد و محمود پناهى، همان، ص 129.
(2). كوپل، پيامبر و فرعون، ص 43.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 362
سيد قطب اسلام را دين كاملى مى‏داند كه نه تنها براى مسلمانان، بلكه مى‏تواند براى همه بشر راه نجات باشد. وى سپس برنامه خود را براى از بين بردن جوامع جاهلى و بر پا كردن جوامع اسلامى تشريح مى‏كند: «ما بايد به قرآن برگرديم، آن را به كار برده و تعاليمش را به مرحله عمل درآوريم ... سپس نفوذ و تأثير جاهليت را از روح خود بزداييم.» بنابراين نخستين وظيفه انقلاب، رهايى از مفاهيم و علايق جامعه جاهليت است كه بايد از رأس تا پايه تداوم داشته باشد.
پس از طرح اين مباحث، سيد قطب يكى از مفاهيم كانونى و مهم انديشه خود، يعنى «جهاد فى سبيل الله» را مطرح مى‏كند. طرح اين آموزه باعث شد تا وى در قامت يك مبارز متجلّى شود. سيد قطب مسلمانان و جوامع اسلامى را به جهادى فراگير با دنياى جاهلى دعوت نمود. وى بر اين باور بود كه كار دنيا فقط با جهاد اصلاح خواهد شد. البته بايد در نظر داشت كه جهاد مد نظر وى با خشونت استالينى متفاوت بود. لو آى. م صفى در اين باره مى‏گويد: «سيد قطب با وجود دارا بودن عقايد انقلابى، كاربرد خشونت براى تغيير نظام اجتماعى را رد مى‏كرد. به اعتقاد او، كاربرد خشونت براى سرنگونى نخبگان حاكم و گماردن نخبگان اسلامى به جاى آن‏ها يك اشتباه و خطاى استراتژيك بزرگ است، زيرا اسلام را نمى‏توان توسط دولت بر مردم تحميل كرد، بدان علت كه اسلام در درجه اول يك سيستم عقيدتى است و سپس نظامى اجتماعى و سياسى.» لذا سيد قطب با تأكيد بر مبارزه با نفس و گرايش به ايمان اصيل، خشونت را تنها راه نمى‏داند، زيرا جامعه جاهلى را با مبارزه و جهاد با نفس و نه خشونت مى‏توان از بين برد.
2- 1- 2. ابوالعلا مودودى:
از متفكران بزرگ شبه‏قاره هند ابوالعلاء مودودى است. او متولد 1903 م. در حيدرآباد هند است و در نهضت عليه استعمار انگليس حضورى فعال داشت. در منظومه فكرى‏
______________________________
(1). همان، ص 56- 54.
(2). صفى، چالش مدرنيته: جهان عرب در جست‏وجوى اصالت، ص 175.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 363
مودودى، حاكميت از آنِ خداست و قانون مشروع نيز قانونى است كه مبتنى بر كتاب خدا و شريعت الهى باشد. به اعتقاد مودودى، عبادت در قرآن، معنايى بسيار فراتر از آنچه از آن استنباط مى‏شود دارد. گاه عبادت در معناى مناسك مذهبى معنا مى‏شود، درحالى‏كه در اصل به معناى عبوديت و اطاعت خداوند است. مودودى در مورد واژه «رب» نيز مى‏گويد، اين واژه به معناى اعمال حاكميت است. از آن‏جا كه حاكميت از آن خداست، در جوامعى كه حاكميت الهى اعمال گردد، جامعه اسلامى است و در غير اين صورت، جامعه از نوع جاهلى است. لذا اين موضوع شاخصى براى تشخيص جوامع از يكديگر است. از ديدگاه مودودى، جامعه اسلامى بر چند اصل استوار است: اعتقاد به حاكميت الهى، مشروعيت اقتدار پيامبر، اعتقاد به خليفةاللهىِ پيامبر و تأكيد بر اصل شورا در واقع انديشه‏هاى مودودى را نيز مى‏توان يك مرحله ديگر از فرايند اسلام‏گرايى در جهان اسلام دانست.
2- 1- 3. امام خمينى (قدس سره):
امام خمينى (قدس سره) بنيان‏گذار انقلاب اسلامى و تئورى‏پرداز ايده ولايت مطلقه فقيه و مهم‏ترين انديشمند سياسى حوزه تمدنى ايران و خاورميانه است كه تأثيرات فكرى و عملى گسترده‏اى بر دنياى اسلام داشته و منبع الهام بسيارى از جنبش‏هاى جهان اسلام بوده است. به اعتقاد ايشان، دين اسلام برنامه‏اى جامع و كامل است كه همه ابعاد وجودى انسان را در بر مى‏گيرد. ايشان در اين خصوص معتقدند: «اين معنا را كه كسى بگويد اسلام به زندگى چه كار دارد، اين جنگ با اسلام است، اين نشناختن اسلام است. اين كه گفته شود اسلام با سياست چه كار دارد، جنگ با اسلام است».
ايشان براى اثبات اين نكته، به تبيين دلايل عقلى و نقل، از جمله دوران صدر اسلام و سيره پيامبر (ص) اشاره و بر وجود بُعد سياسى در اسلام تأكيد مى‏نمايند. وى سپس به‏
______________________________
(1). كوپل، همان، ص 50.
(2). امام خمينى، صحيفه امام، ج 4، ص 20.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 364
معرفى سه نوع سياست مى‏پردازند: سياست شيطانى، سياست حيوانى و سياست اسلامى. در ديدگاه ايشان، مبناى سياست شيطانى نگرش مادى و منفعت‏طلبانه است كه در آن براى رسيدن به مقصود، هر گونه حيله و فريب رواست. اما سياست حيوانى آن است كه هم‏چنان غايت آن مادى است، اما در عمل از حيله و نيرنگ دور است. در نهايت، سياست اسلامى علاوه بر شموليت بُعد مادى، به طور توأمان داراى بُعد معنوى و الهى نيز هست و لذا تلاش دارد تا سعادت دنيوى و اخروى انسان را تأمين نمايد.
ايشان با اين تقسيم‏بندى، به نقد و ارزيابى حكومت‏هاى رايج مى‏پردازد. امام خمينى بر اين اساس، نظام‏هاى ليبرال موجود را در بهترين حالت، از نوع سياست حيوانى مى‏دانند كه با لفّاظى و به نام مردم بر مردم حكومت مى‏كنند. ايشان پس از بحث در حوزه سلبى، وارد حوزه ايجابى شده و به معرفى نظام سياسى اسلامى مى‏پردازند. در اين نظام سياسى، ايشان غالب مناسك اسلامى را كه قبلًا فردى و غيرسياسى انگاشته مى‏شدند، سياسى مى‏دانند. از جمله اين موارد نماز جمعه است كه آن را عملى عبادى‏سياسى مى‏دانند؛ در همين راستا در زمان مبارزات انقلاب اسلامى، مسجد اصلى‏ترين ركن و كانون مبارزات بود. هم چنين ايشان تأكيد ويژه‏اى بر جهاد و مبارزه دارند و قيام در راه خدا را سنتى الهى و امرى دينى و شرعى و ترك آن را ترك واجبى از واجبات تلقى مى‏كنند.
يكى ديگر از مبانى مهم انديشه سياسى امام خمينى، امكان تشكيل حكومت اسلامى در زمان غيبت است و ايده تعطيلى باب سياست در دوره غيبت را رد مى‏كنند. بر اين اساس ايشان معتقدند: ولايت فقيه براى مسلمين هديه‏اى الهى است كه خدا به آن‏ها ارزانى داشته است. به طور كلى ديدگاه امام خمينى به سياست بر اين مبنا ست كه‏
______________________________
(1). جمشيدى، انديشه سياسى امام خمينى، ص 212.
(2). امام خمينى، همان، ج 21، ص 405.
(3). جمشيدى، همان، ص 213.
(4). امام خمينى، همان، ج 21، ص 32.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 365
سياست، بخشى از برنامه‏هاى دين اسلام براى سعادت اخروى و دنيوى بشراست كه با مفهوم مورد نظراين پژوهش مطابقت دارد و متفاوت از مفاهيمى هم‏چون راديكاليسم اسلامى، بنيادگرايى اسلامى و مفهوم اسلام سياسى (يا اسلام سياسى شده) است.
3- 1. مبانى اسلام گرايى‏
به طور كلى مبانى اسلام‏گرايى را كه مفهومِ مورد نظر اين پژوهش است، مى‏توان محورهاى اساسى زير دانست:
1. اعتقاد به ابعاد فراگير دين: در گفتمان اسلام‏گرايى، دين فقط يك اعتقاد نيست بلكه ابعادى فراگير دارد و تمامى عرصه حيات آدمى را در بر مى‏گيرد.
2. اعتقاد به جداناپذيرى دين از سياست: اسلام‏گرايى بر تفكيك ناپذيرى دين و سياست تأكيد كرده و مدعى است كه اسلام از نظريه‏اى جامع درباره دولت و سياست برخوردار است و هم‏چنين به دليل تكيه بر وحى از ديگر نظريه‏هاى سياسى متكى بر خرد انسانى، برتر است.
3. اعتقاد به تشكيل دولت مدرن بر اساس اسلام: اسلام‏گرايى از تعبيرهاى اسلامى براى تبيين و توضيح وضعيت سياسى جامعه استفاده مى‏كند و بازگشت به اسلام و تشكيل حكومت اسلامى را تنها راه حل بحران‏هاى جامعه معاصر به شمار مى‏آورد. در واقع، اسلام‏گرايى در پى ايجاد نوعى جامعه مدرن است كه در كنار بهره‏گيرى از دست آوردهاى مثبت تمدن غرب از آسيب‏هاى آن به دور باشد.
4. اعتقاد به استعمار غرب عامل عقب ماندگى مسلمانان: اسلام‏گرايان عقب ماندگى سياسى مسلمانان را زاييده استعمار جديد غرب مى‏دانند.
______________________________
(1). بهروز لك، همان، ص 39.
(2). حسينى‏زاده، اسلام سياسى در ايران، ص 17.
(3). همان، ص 18.
(4). اليويه، تجربه‏ى اسلام سياسى، ص 23.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 366
4- 1. هدف اسلام گرايى‏
هدف نهايى اسلام‏گرايى، بازسازى جامعه براساس اصول اسلامى است و در اين راه، به دست آوردن قدرت سياسى، مقدمه‏اى ضرورى تلقى مى‏شود. هواداران اسلام‏گرايى، اسلام را به مثابه يك ايدئولوژى جامع در نظر مى‏گيرند كه دنيا و آخرت انسان را تأمين مى‏كند و براى همه حوزه‏هاى زندگى دستورها و احكام روشنى دارد. اسلام‏گرايى بر خلاف بنيادگرايان و سنت‏گرايان، مدرنيته را به‏طور كامل نفى نمى‏كند، بلكه مى‏كوشد تا اسلام را با جامعه مدرن سازگار نشان دهد. البته اسلام‏گرايى، جنبه‏هاى سكولار تمدن غرب را نفى كرده و مشكلات جامعه‏هاى معاصر را به دورى از دين و معنويت نسبت مى‏دهد و راه رهايى از آن‏ها را توسل به ارزش‏هاى دينى و بازگشت به اسلام مى‏دانند.
2- بررسى رشد جريان‏هاى سلفى- تكفيرى در جهان اسلام و تأثير آن بر فرايند اسلام‏گرايى‏
در اين بخش، سير تاريخى و ريشه‏هاى جريان‏هاى سلفى- تكفيرى بررسى مى‏شود و سپس تأثير اين جريان‏ها بر فرايند اسلام‏گرايى، تجزيه و تحليل مى‏گردد.
2- 2. فرآيند و ريشه‏هاى تاريخى جريان‏هاى سلفى- تكفيرى در جهان اسلام‏
در معناى اصطلاحى واژه سلف برخى گفته‏اند، سلف به طور مشخص به همان سه قرن نخست حيات امت اسلامى گفته مى‏شود. برخى ديگر سلف را صحابه پيامبر اكرم (ص)، تابعين و اتباع تابعين دانسته‏اند. ولى در واقع بايد يادآور شد كه پيشينه به كارگيرى واژه سلفيه به سده‏هاى متأخّر اسلامى باز مى‏گردد. پيش از سده هفتم هجرى، بيشتر با اصطلاحاتى چون «اهل حديث» يا «اصحاب حديث» مواجه هستيم. اهل حديث، عنوان گروهى از عالمان و جريانى در سده‏هاى نخست اسلامى است كه با وجود گوناگونى در گرايش‏ها و روش‏ها در زمينه معارف و اعتقادات دينى، به منابع‏
______________________________
(1). حسينى‏زاده، همان، ص 18- 17.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 367
نقلى، احاديث و آثار، اعتناى ويژه‏اى داشته‏اند. واژه اهل حديث و واژگان هم معناى آن، از همان آغاز شكل‏گيرى به لحاظ معنايى و به كارگيرى، در مورد گروه‏ها و طيف‏هاى فكرى نسبتاً گوناگون اطلاق مى‏شد تا آن كه در نيمه نخست سده سوم هجرى، «اصحاب حديث» با بار معناى پيروان حديثِ نبوى، مفهومى افتخار آميز مى‏يابد و سنت‏گرايان برجسته‏اى چون احمد بن حنبل و اسحاق بن راهويه، خود و همفكرانش را اصحاب حديث مى‏خوانند. احمد حنبل را مى‏توان نقطه عطفى در تاريخ مخالفت‏هاى اصحاب حديث با گروه‏هاى مخالف آن از قبيل جهيمه، قدريه، معتزله، اهل راى و وابستگان آنان و هم‏چنين شيعه و جماعت‏هاى منتسب به آن دانست. اين گروه‏ها از سوى اصحاب حديث كوفه، بغداد و شام و ديگر بلاد اسلامى، منحرف خوانده مى‏شود. از اين رو پس از عصر احمدبن‏حنبل، مؤلفان اصحاب حديث و اهل سنت به زعم خود براى بيان انحرافات اين گروه‏ها، به اقوالى از او استناد كرده‏اند. البته احمد بن حنبل در موضوع عقايد و اصول فكرى اصحاب حديث، كتاب ويژه‏اى تأليف نكرده و گفته‏هاى او از شاگردان و پيروانش نقل شده است.
در اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم، احمد ابن‏تيميه (661- 728 ق) و سپس شاگرد او ابن‏قيم جوزى، عقايد حنابله را به گونه‏اى افراطى احيا كردند. ابن‏تيميه فقط به احيا بسنده نكرد، بلكه به نوآورى‏هايى در مكتب حنبلى دست زد؛ از جمله بدعت سفر به منظور زيارت، ناسازگارى تبرك و توسل به انبيا و اوليا با توحيد و هم چنين انكار بسيارى از فضيلت‏هاى اهل بيت (عليهم السلام) كه روايات صحاح شش‏گانه و حتى در مسند ابن‏حنبل آمده بود. اين قرائت نو از انديشه‏هاى اهل حديث و سلفى‏گرى، در برابر مخالفت دانشوران اسلامى ياراى مقاومت پيدا نكرد و وفروكش نمود.
______________________________
(1). حيدرى، «سلفى‏گرى نوين در تقابل با راهبرد وحدت اسلامى»، فصلنامه مطالعات راهبردى، مسلسل 50، ص 89- 88.
(2). همان، ص 90- 89.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 368
آراى ابن‏تيميه راهنماى تندروان مسلمان در قرن‏هاى بعد شد. برخى او را «پدر معنوى افراطگرايى اسلامى سنى» به حساب مى‏آوردند.
سرانجام محمد بن عبدالوهاب بن سليمان تيمى نجدى (1115- 1206 ق) با الهام از انديشه‏هاى ابن‏تيميه و شاگرد او ابن‏قيم جوزى و با طرح مجدد بازگشت به اسلامِ اصيل، انديشه پيروى از سلف صالح و قرائت بسيار افراطى را بار ديگر به عرصه منازعات كلامى آورد. او با آنچه خود آن را بدعت و خلاف توحيد مى‏خواند به مبارزه برخاست و به تكفير مخالفان خود دست زد. وى مسلمانان را به سادگى اوليه دين و پيروى از سلف صالح دعوت نمود و مظهرر بارز سلف صالح از منظر او، احمد بن حنبل بود. در واقع به اعتقاد وهابيان مذهب وهابيت همان مذهب صالح است و از اين رو خود را «سلفيه» مى‏نامند. به عبارتى، وهابيت يك نوع تفكرِ سنّىِ سلفى است كه در قرن هجدهم در عربستان ظهور كرد، اما تا مدت‏ها به همان مناطق بيابانى داراى جمعيت پراكنده شبه جزيره محدود مى‏شد. از دهه 1970 م به دليل افزايش ثروت نفت عربستان، وهابيت رشد چشم‏گيرى در جهان سنى داشته است.
در نهايت، سلفيه با اعلام تشكيل جبهه جهانى اسلام براى جهاد با يهوديان و صليبى‏ها به رهبرى بن‏لادن عربستانى و ظواهرى مصرى، بيش‏ازپيش توجه به گرايش‏هاى مبارزاتى را مورد توجه خود قرار داد. بى‏ترديد حادثه 11 سپتامبر نقطه عطفى در تاريخ تحولات معاصر است. قرائت خشن و متحجرانه از سنت نبوى و برداشت‏هاى ظاهرى از آيات قرآن، طالبان را بر آن داشت كه حتى براى مخالفان فكرى و سياسى خود نيز تعيين تكليف كنند و رسالتى فراتر از قد و اندازه خود در نظر بگيرند. اين جريان فكرى، خود را در محدوده جغرافيايى افغانستان محدود نكرد، بلكه‏
______________________________
(1). كشاورز، «تأثير سلفى‏گرى منطقه‏اى بر امنيت ملى جمهورى اسلامى ايران»، فصلنامه مطالعات خاورميانه، سال نوزدهم، شماره دوم، ص 131.
(2). عباس‏زاده فتح‏آبادى، «بنيادگرايى اسلامى خشونت»، فصلنامه سياست، دور 39، ش 4، س 118.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 369
براى خود مسئوليت اشاعه تعاليم اسلام مبتنى بر قرائت سلفى به ساير كشورهاى منطقه را در نظر گرفته بود. اين گروه، ضمن اختلاف نظر با ساير گروه‏هاى سنى، سرسختانه نسبت به شيعيان كينه مى‏ورزيد و به همين سبب به مراتب سياستى خشن در قبال شيعيان به كار مى‏برند.
2- 2- 1. شاخصه‏هاى جريان‏هاى سلفى- تكفيرى‏
در تعريف عملياتى از مفهوم سلفى‏گرى مى‏توان آن را مقوله مشكّك و داراى مراتب دانست كه در عالم خارج، طيف وسيعى از سلفى‏گرى «سنتى» و «معتدل» تا «سلفى‏گرى افراطى» را در برمى‏گيرد. در واقع، امروزه در سايه تعريف آشفته‏اى كه از مفهوم «اهل سنت» ارائه مى‏شود، جريان‏هاى سلفى‏گرا، واژه «سلف» را مصادره به مطلوب كرده و حتى مفهوم «اهل سنت» را عمدتاً در تقابل با «شيعيان» به كارمى‏برند. بنابراين، ضمن هشدار درباره يكسان انگارى «سلف‏گرايى» و «سلفى‏گرى» و تأكيد بر تمايز بين «جريان‏هاى سلفى‏گرى» با «اهل سنت» و «فرق اسلامى» حد فاصل اين‏ها را بايد در مبانى و ايده‏هاى پايه‏اى جست‏وجو كرد.
سلفى‏گرى به جريانى اطلاق مى‏شود كه در حوزه روش شناسى، نقل‏گرا، در حوزه معرفت شناسى، حديث‏گرا، در حوزه هستى‏شناسى، حس‏گرا و در حوزه معناشناسى، ظاهرگراست. اگر اين چهار متغيّر در يك فرد شكل گرفته شود وى را مى‏توان سلفى ناميد. به عبارت ديگر، انديشه سلفى هميشه عقل ستيز و كاملًا ارتجاعى است و در شمول مذاهب چهارگانه اهل سنت نيست.
از طرف ديگر، تفكّرِ سلفى- وهابى را دو شكل مى‏توان ديد: يكى شكل رسمى- دولتى مورد نظر عربستان سعودى و ديگرى سلفى- وهابى جهادگر كه تفكر غالب در سازمان القاعده است. احتمال مى‏رود شكل رسمى و واقعى آن تحت‏
______________________________
(1). همان، ص 119.
(2). سيدنژاد، همان، ص 99- 98.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 370
شرايط خاص منطقه‏اى و جهانى به اعتدال بيشترى گرايش يابد. اين تفكر مى‏تواند به قدرت از زاويه حفظ آن براى سلطنت عربستان سعودى بنگرد و به جاى مقابله با انديشه‏هاى غالب جهانى تحت عنوان «دموكراسى ليبرال» غرب كنار بيايد. ولى تفكر وهابى- سلفى جهادگر القاعده‏اى نمى‏تواند با غرب كنار بيايد. وهابى‏ها كه تنها يك درصد از جمعيت مسلمانان را تشكيل مى‏دهند و نيز جنبش بزرگ‏تر سلفى، آن‏گونه كه تصوير مى‏شود، خشن نيستند، بلكه فقط محافظه‏كار و بنيادگرا هستند. آن‏ها عموما كشتار انسان‏هاى بى‏گناه را مجاز نمى‏دانند، تنها گروهى كه به اين امر معتقدند، سلفى تكفيرى‏ها هستند كه اقليت بسيار كوچكى را در بين جنبش بزرگ سلفى‏ها تشكيل مى‏دهند.
برخلاف سنت‏گرايان كه اذن جهاد را تنها از سوى علما و پس از مشاوره با ديگران مجاز مى‏دانستند و براى آن شرايط سختى قائل بودند، نوبنيادگرايان [سلفى- تكفيرى‏ها] مفهوم جهاد را عوامانه كرده و آن‏را به ابزارى كارآمد براى مبارزه عليه دشمنان خود در درگيرى با دولت‏ها تبديل كرده‏اند. رهبران نوبنيادگرايى كه داراى صلاحيت و درجه علمى علماى سنتى نيستند براى خود صلاحيت صدور حكم جهاد قائل شدند كه جهاد يك واجب مورد غفلت قرار گرفته است. تفاوت ديگر اين كه سنت‏گرايان، جهاد اكبر را كه مبارزه‏اى نفسانى بود مهم‏تر از جهاد اصغر مى‏دانستند، ولى نوبنيادگرايان آن‏را برعكس نمودند.
مسئله «اصالت ظواهر» در بين سلفى- تكفيرى‏ها حالا نوعى ابزارگرايىِ ناشى از تقدم عمل بر نظر را در نظام فكرى اين جريان بازمى‏نمايد كه با ايده‏هاى ماكياوليستى همخوانى دارد. به طورى كه جريان‏هاى سلفى- تكفيرى، براى رسيدن به هدف، تمام‏
______________________________
(1). كشاورز، همان، ص 132.
(2).Oliver Roy ,"Afg hanistan :Two Years After fall Of Taliban "
, Interview with Oliver Roy. Terrorism Monitor. vol. 1, issue. 6,( special issue ), november 02.

مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 371
راه‏هاى غير مشروع را پيشنهاد مى‏كنند. به عنوان مثال، آن‏ها با استناد به افول اقطاب سلفى مانند ابن‏تيميه، اعمال غير شرعى، نظير «دروغ» و «اخذ مال حرام در همه اشكال آن» را جايز مى‏شمارند. جريان سلفى- تكفيرى با تكيه بر اين ميراث تاريخى و با الهام از انگاره پردازى‏هاى خويش، گسترده‏ترين شبكه تروريستى در جهان را سازماندهى كرده كه به‏دليل بهره‏گيرى از اشكال مختلف خشونت‏ورزى، نظير «تروريسم انتحارى»، نماينده شاخص تروريسم نوين در دوران معاصر به حساب مى‏آيد.
3- تأثير منفى سلفى- تكفيرى‏ها بر روند رشد اسلام‏گرايى‏
جريان‏هاى تكفيرى از دو بعد اساسى منجر به به يك چالش اساسى فراروى اسلام‏گرايى خواهند شد: 1. قطبى سازى جوامع اسلامى؛ 2. كاهش جذابيت اسلام‏گرايى به دليل رفتارهاى متحجرانه و خشونت‏آميز جريان‏هاى تكفيرى.
3- 1. قطبى‏سازى جوامع اسلامى‏
رشد جريان‏هاى سلفى- تكفيرى با حمايت دولت‏هايى مانند عربستان سعودى و قطر در راستاى اهداف استراتژيك خويش در منطقه، درحال حاضر به منازعه‏اى مذهبى در قالب تقابل شيعه- سنى انجاميده، كه در بحران‏هاى كنونى و كشتارهاى خونين شيعيان به دست گروه‏هاى تكفيرى در سوريه و عراق عينيت يافته است. حساسيت بر هويت و ترمينولوژى شيعى، از جمله بارزترين نقاط اشتراك طيف‏ها و گرايش‏هاى مختلف سلفى‏گرى است. با اين تفاوت كه طيف معتدل آن، شيعيان را «مسلمانان منحرف و بدعت گذار» مى‏نامند كه احياناً «جوامع سنى در معرض تهديد و هجمه آن‏ها قرار مى‏گيرند، اما طيف افراطى سلفيون، بى‏واهمه، تشيع را «دين خودساخته» مى‏خوانند.
______________________________
(1). پورفرد، «جهان اسلام و راديكاليسم افراطى»، نشريه پگاه حوزه، ش 204، س 15.
(2). سيدنژاد، همان، ص 100.
(3). همان، ص 107.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 372
زبان و ادبيات ايدئولوژيك سلفى‏گرى در اين‏باره نظام نشانه شناسى است كه تحليل گفتمان زرقاوى و يا آثار ديگر نظير كتاب عبدالرحمن عطيه الله از نظريه‏پردازان و چهره‏هاى شاخص القاعده، نمودار آن است: «شيعه نه تنها از مارقين و خارجين از امت است، بلكه متعلق به دين خودساخته‏اى است كه هدف نهايى آن از طريق ايران، سلطه بر اهل سنت و به دست گرفتن زمام رهبرى امت اسلامى است». اين تصويرسازى ضد ايرانى و ضد شيعى با بهره‏گيرى از نشانه شناسى فرهنگ، همه روزه در عراق در حال به روز شدن است. به ويژه پس از سال 2003 كه از نظر سلفى‏ها، عراق از دست «اسلام راستين» خارج شده و به دست «رافضان شيعه» افتاده است.
در واقع، تنش در روابط عربستان سعودى با ايران در سال 1979 م. بعد از خلع شاه از قدرت شروع شد. اهداف ايران بعد از انقلاب 1979 م. بر محور صدرور انقلاب، موجب نگرانى كشورهاى منطقه و به خصوص پادشاهى عربستان سعودى شد. زيرا هرگونه صعود و پيشرفت نهاد انقلابى ايران در منطقه مى‏توانست پادشاهى‏هاى دولت‏هاى خليج فارس به خصوص عربستان سعودى را به خطر بيندازد. از ديدگاه عربستان، ايران هميشه در اين رويا بوده كه رهبر معنوى جهان اسلام باشد. در همين راستا ما شاهد يك حمايت قوى و واضح عربستان سعودى از اعتراض‏كنندگان سنى در منازعات سوريه، ليبى و يمن‏ و هم‏چنين جريان‏هاى تكفيرى در بحران‏هاى اخير سوريه و عراق عليه شيعيان هستيم.
در واقع، رهبران عربستان سعودى و قطر باور دارند كه روى كار آمدن يك رژيم سنى در سوريه و عراق مى‏تواند، قدرت شيعيان منطقه را كه به ايران نزديك هستند محدود و در نتيجه وزن استراتژيك منطقه‏اى آن‏ها را در مقابل ايران كه در دهه گذشته از افزايش قابل توجهى در منطقه برخوردار شده است، افزايش دهد. در واقع براى دولت‏هاى‏
______________________________
(1). همان، ص 108.
(2)."the Saudi American Relations ",report of Al Jazeera Center for Studies .
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 373
عربستان سعودى و قطر شورش‏هاى اخير فرصتى به منظور خارج نمودن سوريه و عراق از صف متحدين ايران و در نقطه مقابل افزايش نقش منطقه‏اى آن‏ها در شرق مديترانه براى تغيير موازنه به نفع خود و به ضرر ايران، است. در همين راستا عربستان سعودى سعى در تقويت و حمايت‏هاى مادى از جريان‏هاى سلفى- تكفيرى از جمله داعش (دولت اسلامى عراق و شام)، النصره و ... نموده كه همين امر مى‏تواند يك جنگ مذهبى خونين در منطقه به وجود آورد و در نتيجه، اسلام‏گرايى درجهان اسلام را با چالشى اساسى و مواجه نمايد. به عبارتى، درگيرى ميان گروه‏هاى مختلف در جهان اسلام و منطقه (به خصوص ميان گروه‏هاى تكفيرى و شيعه) كه متأثر از تحريك عربستان سعودى و قطر است، تا حدود زيادى به رشد اسلام گرايى ضربه خواهد زد، زيرا در نهايت به جاى اين‏كه گروه‏هاى اسلام‏گرا بتوانند به يك اتحاد منسجم در راستاى تأثيرگذارى بر تحولات سياسى و اجتماعى جهان اسلام برسند، در يك منازعه طولانى فرو خواهند رفت. هم‏چنين به جاى اين كه اسلام گرايى، به عنوان الگو و جانشين موفقى در مقابل الگوى ليبرال دموكراسى مطرح باشد، به دليل منازعات مذهبى خود به چالش تبديل خواهد شد.
3- 2. كاهش جذابيت اسلام‏گرايى به دليل رفتارهاى متحجرانه و خشونت آميز
از نگرگاه مدرنيسم غربى، دين از سياست جداست و در نتيجه، هر گونه حضور و دخالت دين در عرصه سياسى امرى نابهنجار، منفى و ارتجاعى تلقى مى‏شود. با تهاجم همه جانبه غرب به جهان اسلام و شكل‏گيرى مقاومت اسلامى در برابر آن، غربيان براى نابهنجار و ارتجاعى نشان دادن آن از واژگانى با بارمعنايى منفى چون بنيادگرايى و راديكاليسم اسلامى استفاده كردند. رشد جريان‏هايى تكفيرى به خصوص در چند سال اخير، فرصتى بى نظير براى بهره‏بردارى غربى‏ها عليه اسلام‏گرايى و نشان دادن چهره‏
______________________________
(1).Hassan Hassan ,"
The Gulf states: United against Iran, divided over Islamists
"
, in: The Regional Struggle for Syria, edited by Julien Barnes- Dacey and Daniel Levy, The European Council on Foreign Relations.
(2). بهروز لك، همان، ص 2.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 374
خشن از اسلام به وجود آورده است. در واقع آنچه موجب فراهم نمودن زمينه كاهش جذابيت اسلام به عنوان يك الترناتيو در مقابل الگوى ليبرال- دموكراسى شده است، اصول اعتقادى سلفى- تكفيرى بر مبانى زيراست:
1- ردّ قواعد جهاد:
به اعتقاد اكثريت قريب به اتفاق مسلمانان، جهاد در اسلام وقتى واجب مى‏شود كه سرزمين‏هاى اسلامى مورد تهاجم و تهديد قرارگيرد (جهاد تدافعى). جهاد هم چنين داراى قواعد خاص خود از جمله عدم كشتار غير نظاميان است. تكفيرى‏ها به هيچ كدام از اين قواعد پاى بند نبوده و كشتار مردم بى گناه را نيز مجاز دانسته‏اند، به عنوان مثال «گروه مسلح اسلامى» الجزاير كه تكفيرى است، در جنگ‏هاى داخلى آن كشور از كشتار ده هزار انسان بى‏گناه حمايت كرد، اما گروه «جبهه آزادى بخش اسلامى» كه سلفى است، فقط كشتار افراد دولتى را مجاز دانست.
2- ردّ حرمت خودكشى:
در اسلام، مسيحيت و يهوديت، خودكشى گناه نابخشودنى است، درحالى‏كه تكفيرى‏ها خودكشى براى كشتن دشمنان خدا را شهادت مى‏دانند.
از نظر آن‏ها افرادى كه به اقدامات انتحارى دست مى‏زنند، شهيد هستند و مستقيماً وارد بهشت مى‏شوند.
3- تروريسم:
تكفيرى‏ها براى كشتن دشمنان خدا تروريسم را مجاز مى‏دانند. در همين راستا على رغم مخالفت گروه‏هاى اسلام‏گرا باتروريسم، شاهد مترادف دانستن جريان‏هاى اسلام‏گرا با تروريسم در ادبيات سياسى غرب هستيم؛ به عنوان مثال، روزنامه واشنگتن پست در يك گزارش، از اقدامات خشونت طلبانه گروه‏هاى تكفيرى، يك چهره مخدوش و ناهنجار از مسلمانان و انديشه‏هاى دينى مسلمانان «با عنوان گردن زدن و خشونت وحشتناك» نشان داده است. در گزارش ديگر، خبرگزارى‏
______________________________
(1). كشاورز، همان، ص 132- 131.
(2).Washington post (JUNE 31 ,4102) "
beheadings and the success of horrifying violence
"
, Available at: http:// www. was hingt onpost. com/ news/ morning- mix/ wp/ 4102/ 6/ 31/ isis- beheadings- and- the- success- of- horrifying- violence/.

مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 375
نيويورك تايمز با عنوان «نبردهاى خونين گروه‏هاى خشونت طلب اسلامى در عراق «از اين اقدامات به عنوان يك اقدامات عجيب در قرن بيست و يك ياد نموده و اين جريان‏ها را ادامه روند رشد گروه‏هاى اسلام گرايى در منطقه تعبير مى‏نمايد. از طرف ديگر اين درگيرى‏ها زمينه تفرقه اندازى غرب بين گروه‏هاى اسلامى و حتى پيوند استراتژيك با بعضى از اين گروه‏ها را فراهم خواهد آورد. حمايت همه جانبه غرب از مخالفين در سوريه، مدعايى بر اين امر است.
4. راهكارها
4- 1. ديپلماسى ارتباطات گسترده ميان گروه‏هاى اسلام‏گرا و نقش سازنده نهاد تقريب مذاهب‏
ارتباطات گسترده ميان گروه‏هاى اسلامى در قالب نشست‏ها، كنفرانس‏هاى عمومى و تخصصى و هم چنين نشست كشورهاى اسلامى تا حدود زيادى مى‏تواند جلوى رشد جريان‏هاى تكفيرى در جهان اسلام و منطقه را بگيرد. اين نشست و كنفرانس‏ها در دو سطح گروه‏ها و كشورهاى اسلامى، از دو جنبه مى‏تواند ثمربخش باشد: در ابتداى امر، گردهمايى گروه‏ها و كشورهاى اسلامى مى‏تواند منجر به درك خطر جريان‏هاى تكفيرى و هم چنين عمق تأثير اين جريان‏ها بر ثبات منطقه‏اى و جهانى شود. در مرحله بعد با گسترش ارتباطات، ديدگاه و رويكردهاى اين گروه‏ها و كشورهاى اسلامى در قبال خطر جريان‏هاى تكفيرى به هم نزديك خواهد شد. البته در اين زمينه با توجه به اختلافات عميق كشورهاى منطقه با هم و به‏خصوص فعاليت‏هاى عربستان سعودى به منظور كاهش نفوذ استراتژيك ايران در منطقه، رسيدن به يك توافق اساسى سخت و دشوار است.
______________________________
(1).Nytimes (JUNE 31 ,4102) "
Beheadings and the success of horrifying violence
"
, Available- at: http:// www. washing tonpost. com/ news/ morning- mix/ wp/ 4102/ 6/ 31/ isis- beheadings- and- the- success- of- horrifying- violence/.

مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 376
همانطوركه ذكر شد، حمايت‏هاى عربستان از جريان‏هاى تكفيرى در سوريه و عراق، عامل مهم فعاليت اين گروه‏ها محسوب مى‏شود. نهاد تقريب مذاهب كه وظيفه اصلى‏اش نزديكى مذاهب اسلامى به هم؛ به خصوص در طيف‏ها و مسائل بين‏المللى در راستاى رفع چالش‏هاست، مى‏تواند يك نهاد پيش‏رونده محسوب شود. هم چنين درحال حاضر، توجه گروه‏ها و كشورهاى اسلامى از منازعات سوريه و عراق به حملات كنونى اسرائيل عليه نوار غزه، مى‏تواند تأثير فزآينده‏اى در مقابله با رشد جريان‏هاى تكفيرى داشته باشد كه اين امر نياز به يك ديپلماسى رسانه‏اى قوى دارد.
در عصر حاضر، ارتباطات و تبادل ارتباطى در راستاى اهداف استراتژيك از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است. تبادل ارتباطى، فرآيندى است كه از طريق آن، بازيگران تفاسير و برداشت‏هاى خود را از امور و پديدارهاى جهانى به يكديگرانتقال مى‏دهند. اهميت تبادل ارتباطى از اين روست كه بازيگران را قادر مى‏سازد تا باورهاى ذهنى و جهان‏بينى شخصى را به اطلاعات عمومى بدل كنند، زيرا يك باور وتفكر شخصى تنها زمانى كه از طريق ارتباطات به اطلاعات عمومى تغيير شكل دهد، مى‏تواند آن شانس را داشته باشد كه به عنوان يك حقيقت اجتماعى وبخشى از فرهنگ واقعيت مطرح گردد. در نتيجه، غلبه و چيرگى طرز فكر يك بازيگر بر ديگران بستگى به استراتژى ارتباطى وى دارد؛ يعنى اين كه اودر مقام گوينده چگونه تفسير خود را از مجراى تبادل ارتباطى براى شنوندگان بيان مى‏كند. بر اين اساس، اين كه گوينده چگونه سخن مى‏گويد اهميت به مراتب بيشترى دارد از اين‏كه گوينده چه كسى است، چه مى‏گويد و براى كه مى‏گويد. در همين راستا برگزارى سمينارها و كنفرانس‏هاى تخصصى و عمومى بين گروه‏هاى و كشورهاى اسلامى، شكل‏گيرى اتاق‏هاى فكر و شبكه‏هاى گسترده اجتماعى‏
______________________________
(1)
. Bially, Mateern Janice( 7002 )Why Soft Power isnt so soft: Represe ntational Force and Attraction in World Political, in Power in World Politics, Edited by Felix Berend M. J. Williams, Politics, London New York: Routledge.

مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 377
مجازى (راديو، تلويزيون و سايت‏هاى اينترنتى و ...) عليه جريان‏هاى تكفيرى و هم چنين به كانون توجه آوردن حمله اسرائيل به غزه، اهميت ويژه‏اى دارد.
4- 2. مقابله قاطعانه نظامى با فعاليت جريان‏هاى تكفيرى‏
جريان‏هاى تكفيرى كه امروزه در قالب گروه‏هايى هم چون داعش و النصره، ثبات منطقه‏اى و به خصوص امنيت مردم در سوريه و عراق را با تهديد جدى روبه‏رو كرده‏اند، در كنار حمايت از سوى بازيگرانى همچون عربستان و قطر ريشه در ناتوانى دولت‏هاى مزبور در كنترل فعاليت‏هاى تكفيرى‏ها دارد. در همين راستا جمهورى اسلامى ايران و متحدين استراتژيك او در منطقه بايد از روش‏هاى مختلف از جمله جنگ نيابتى و ارسال تجهيزات به گروه‏هاى اسلامى (حزب الله لبنان، شيعان عراق و گروه‏هاى اسلامى سنى معتدل) در تقابل با گروه‏هاى تكفيرى، به سركوب قاطع اين گروه‏ها بپردازند، زيرا در صورت سركوب اين گروه‏ها تا حدود زيادى از جرئت و توان آن‏ها در منطقه كاسته خواهد شد. از طرف ديگر با سركوب اين گروه‏ها تمايز بين گروه‏هاى اسلام‏گراى جهان اسلام و رفتارهاى خشونت طلبانه اين جريان تكفيرى در افكار عمومى مردم جهان و نيز مسلمانان مشخص خواهد شد و در نتيجه، تا حدود زيادى از توان تبليغات منفى عليه اسلام‏گرايى كاسته خواهد شد؛ به عنوان مثال راهكار جمهورى اسلامى ايران در سوريه (كمك به دولت اسد در مقابل تكفيرى‏ها) تا حدود زيادى در سركوب تكفيرى‏ها موفق بوده و در بحران كنونى عراق مفيد به نظر خواهد رسيد.
نتيجه‏گيرى:
در اين پژوهش آسيب‏هاى رشد جريان‏هاى تكفيرى فراروى اسلام گرايى بررسى شد و نتايج اين پژوهش بر اين مبنا ست كه جريان‏هاى تكفيرى از دو بعد اساسى، اسلام‏گرايى در جهان اسلام و منطقه را با چالش روبه‏رو خواهند نمود: 1. قطبى‏سازى جوامع اسلامى؛ 2. كاهش جذابيت اسلام‏گرايى به دليل رفتارهاى متحجرانه و خشونت آميزِ جريان‏هاى تكفيرى. در بعد نخست، اين جريان‏هاى تكفيرى مى‏تواند به قطبى‏
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 378
شدن جوامع اسلامى به‏خصوص در منطقه در قالب تقابل اسلام شيعه با اسلام سنّى منجر شود. در واقع، بازيگران منطقه‏اى به خصوص عربستان سعودى و قطر در تقويت اين جريان‏هاى تكفيرى براى اهداف استراتژيك خود يعنى كاهش نفوذ جمهورى اسلامى ايران در منطقه با شعار خطر هلال شيعى، از نقش ويژه‏اى برخوردارند. اين رقابت‏هاى استراتژيك و حمايت اين بازيگران از جريان‏هاى تكفيرى، مى‏تواند منجر به يك جنگ مذهبى خونين در منطقه شود و در نتيجه، تأثير بازدارنده‏اى بر رشد اسلام‏گرايى در جهان اسلام و منطقه بگذارد. از نمونه‏‌هاى عينى اين مفروض مى‏توان به درگيرى‏هاى خونين ميان گروه‏هاى مختلف در سوريه و عراق اشاره كرد.
از طرف ديگر، رفتارهاى متحجرانه و خشنِ گروه‏هاى تكفيرى در منطقه تا حدود زيادى مى‏تواند از جذابيّتِ الگوى اسلام‏گرايى به عنوان يك آلترناتيو در مقابل ليبرال دموكراسى غربى در جوامع اسلامى بكاهد. بعد از شروع فعاليت‏هاى جريان‏هاى تكفيرى و رفتارهاى متحجرانه و خشن اين گروه‏ها، رسانه‏هاى غربى، اسلام‏گرايى را در متن اين جريان‏هاى تكفيرى تفسير نموده‏اند و توانسته‏اند تا حدود زيادى به مقايسه اين جريان‏هاى تكفيرى با الگوى ليبرال دموكراسى مد نظر خويش بپردازند.
اين پژوهش براى رفع چالش‏هاى رشد جريان‏هاى تكفيرى فراروى اسلام گرايى، راهكارهايى ارائه نموده است كه در دو قالب قابل بررسى است: 1. راهكار ديپلماسى ارتباطات گسترده ميان گروه‏هاى و كشورهاى اسلامى و نقش سازنده نهاد تقريب مذاهب 2. مقابله قاطعانه نظامى با فعاليت جريان‏هاى تكفيرى. در واقع، ارتباطات گسترده ميان گروه‏ها و كشورهاى اسلامى، مى‏تواند زمينه يكسان سازى ديدگاه اين گروه‏ها و كشورها را درقبال خطر رشد اين جريان‏ها فراهم نمايد. در همين راستا، كاركرد نهاد تقريب مذاهب و كاهش اختلافات استراتژيك ميان كشورهاى اسلامى و سوق دادن توجهات به طرف منازعه اسرائيل و مسلمانان، از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است. از طرف ديگر، برخورد قاطعانه نظامى با اين گروه‏ها از روش‏هاى مختلف مى‏تواند تا حدود زيادى از گسترش فعاليت اين گروه‏ها در منطقه و جهان اسلام جلوگيرى كند.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 379


پی نوشتها:
1. اسپوزيتو، جان، جنبش‏هاى اسلامى معاصر (اسلام و دموكراسى)، ترجمه شجاع احمدوند، نشر نى، تهران 1389.
2. امام خمينى، صحيفه امام، مركز نشر آثار امام خمينى، تهران 1385.
3. بهروزلك، غلامرضا، «اسلام سياسى و اسلام‏گرايى معاصر»، نشريه پگاه حوزه، شماره‏ى 209، خرداد 1386.
4.-، جهانى شدن و اسلام سياسى در ايران، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى، تهران 1386.
5. پورفرد، مسعود، «جهان اسلام و اديكاليسم افراطى»، نشريه پگاه حوزه، ش 204، 1386.
6. جمشيدى‏راد، محمد صادق و محمود پناهى، سيد محمد رضا، «مفهوم اسلام سياسى در انقلاب اسلامى ايران»، پژوهش‏نامه انقلاب اسلامى، سال دوم، شماره 5، زمستان 1391.
7. جمشيدى، محمدحسين، انديشه‏ى سياسى امام خمينى، پژوهشكده امام خمينى و انقلاب اسلامى، تهران 1384.
8. حسينى‏زاده، محمدعلى، اسلام سياسى در ايران، دانشگاه مفيد، قم 1386.
9. حيدرى، محمد شريف، «سلفى‏گرى نوين در تقابل با راهبرد وحدت اسلامى»، فصلنامه مطالعات راهبردى، مسلسل 50، زمستان 1389.
10. روا، اليويه، تجربه‏ى اسلام سياسى، مركز انتشارات بين‏المللى صدرا، تهران 1378.
11. ژيل كوپل، پيامبر و فرعون: جنبش‏هاى نوين اسلامى در مصر،، ترجمه حميد احمدى، انتشارات كيهان، تهران 1366.
12. سعيد، بابى، هراس بنيادين: اروپامدارى و ظهور اسلام‏گرايى، ترجمه غلامرضا جمشيدى‏ها و موسى عنبرى، انتشارات دانشگاه تهران، 1379.
13. سيدنژاد، سيد باقر، «سلفى گرايى در عراق و تأثير آن بر جمهورى اسلامى ايران»، فصلنامه مطالعات راهبردى، سال سيزدهم، شماره اول، مسلسل 47، بهار 1389.
14. صفى، لو آى. م، چالش مدرنيته: جهان عرب در جست‏وجوى اصالت، ترجمه احمد موثقى، نشر دادگستر، تهران 1380.
15. عباس‏زاده فتح‏آبادى، مهدى، «بنياد گرايى اسلامى خشونت (با نگاهى بر القاعده)»، فصلنامه سياست، دوره 39، شماره 4، زمستان 1388.
16. كشاورز، حيدر، «تأثير سلفى‏گرى منطقه‏اى بر امنيت ملى جمهورى اسلامى ايران»، فصلنامه مطالعات خاورميانه، سال نوزدهم، شماره دوم، تابستان 1391.
مجموعه مقالات كنگره جهانى جريان هاى افراطى و تكفيرى از ديدگاه علماى اسلام، ج‏5، ص: 380
منابع انگليسى:
71. Bially, Mateern Janice( 7002 )Why Soft Power isnt so soft: Represe ntational Force and Attraction in World Political, in Power in World Politics, Edited by Felix Berend M. J. Williams, Politics, London New York: Routledge.
81. Ehteshami, Anous hirvan,( 4991 )Islamic fundame ntalism and political Islam in: Brain white, Richard Little and Michael smith) ed (Issues in world polities, Macmillan press.
91. Hassan, Hassan( 3102 )
"
The Gulf states: United against Iran, divided over Islamists
"
, in: The Regional Struggle for Syria, edited by Julien Barnes- Dacey and Daniel Levy, The European Council on Foreign Relations. 02. Nytimes( JUNE 31, 4102 )
"
Beheadings and the success of horrifying violence
"
, Available- at: http:// www. washin gtonpost. com/ news/ morning- mix/ wp/ 4102/ 60/ 31/ isis- beheadings- and- the- success- of- horrifying- violence/. 12. Zoy, Oliver( 3002 )
"Afgha nistan :Two Years After fall Of Taliban "
, Interview with Oliver Roy. Terrorism Monitor. vol. 1, issue. 6,( special issue ), november 02. 22. the Saudi American Relations
"
, report of Al Jazeera Center for Studies. 32. Washington post( JUNE 31, 4102 )
"
beheadings and the success of horrifying violence
"
, Available at: http:// www. washingt onpost. com/ news/ morning- mix/ wp/ 4102/ 6/ 31/ isis- beheadings- and- the- success- of- horrifying- violence/.

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

بربهاری از کهن ترین تئوریسین های وهابیت

القاعده و تروریسم مذهبی

بنیادگرایی اسلامی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی

بنیاد گرایی و سلفیه بازشناسی طیفی از جریان های دینی

جریان شناسی بنیادگرایی در جنبش های اسلامی

چقدر با تروریست‌های دنیا آشنا هستید؟

سازوکار نیروگیری و نحوه عمل جریانهای تکفیری در گفت‌وگو با دکتر فیرحی

روش شناسی پیامبر(ص) در تقویت اتحاد مسلمانان و تعدیل افراط گرایی

تعدیل افراط گرایی دینی؛ براساس روش شناسی ائمّه(ع) در مواجهه با تفکر غالیان

آیندۀ داعش و تفکرات سلفی در خاورمیانه

افغانستان و گروه طالبان

استراتژی انحرافی ابن تیمیه در تفسیر آیات قرآن

گونه‏ شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی امنیتی آن در جهان اسلام

جهانى شدن و القاعده

بررسی و ارزیابی تاثیر عرفان در تعدیل قرائت های افراطی از دین

اختلاف میان وهابیون و دیوبندیه

ارزیابی دیدگاه ابن تیمیه در بحث حسن و قبح

زمینه‌های ظهور و گسترش داعش در محیط امنیتی غرب آسیا

تروریسم از منظر بنیادگرایان اسلامی رادیکال و فقه سیاسی شیعه با نگاهی به عملیات استشهادی

داعش چگونه القاعده را زمین‌گیر کرد

القاعده

آیا جامعه عراق پس از جنگ آمریکا، از صوفی گری به جریان سلفی تکفیری تغییر کرد؟

عوامل مؤثر در تبلیغ وهابیّت(2)

اسلام و تروریسم؛ دو واژه بیگانه

جهاد و مجاهد از نگاهی دیگر

بررسی زمینه های سیاسی اجتماعی شکل گیری طالبان در پاکستان

بررسی اختلاف چهار جریان عمدۀ وهابیت در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی در زمینۀ تکفیر

نگاهی به عقبه تکفیر و دیدگاه های آن

احتیاط در تکفیر مسلمان از نظر فقهای احناف

سلفیه درباری

تجاوز نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان سر برآوردن القاعده

طالبان؛ دین و حکومت

جریان شناسی القاعده

ماهیت دینی ـ سیاسی گروه طالبان

مبانی مذهبی و قومی طالبان

تأثیر تقابل وهابیت سعودی با گفتمان انقلاب اسلامی ایران بر ژئوپلتیک جدید خاورمیانه

توسل و رابطه آن با توحید عبادی

مفهوم عبادت از دیدگاه ابن‌تیمیه

ابزارهای تبلیغی وهابیت در زمان حاضر

بدعت در دین

جنگ در شبه جزيره مروري بر شكل گيري وهابيت در عربستان

سابقه سیاه وهابیت در تخریب آثار اسلامی

تأملی بر ماهیت گروهک تروریستی ریگی

تبار شناسی سلفیه سروری از ابن تیمیه تا سید قطب

مقایسه دیدگاه وهابیت و اخوان المسلمین در زمینه حکومت

داعش یاد آور خاطرات نسل اول وهابیت

ابن تیمیه حنبلی، نظریه پرداز تفکر وهابیت

آشنایی با مکتب سلفیه

سلفیه و تقریب

خاندان آل سعود و عربستان سعودی

القاعده: زمینه ساز استقرار پایگاه های نظامی آمریکا و ناتو در آفریقا

بررسی حدیث «قرن الشیطان» از دیدگاه علمای اهل سنت

طالبان و سپاه صحابه فرزندان وهابیت

پاکستان و بنیادگرایی اسلامی

سپاه صحابه و لشکر جهنگوی نماینده افکار افراطی سلفی‌گری

لشگر جهنگوی

تاریخ وهابیت

وهابیت در آیینه تاریخ

آیا توحید وهابیت مطابق احادیث حضرت خاتم الانبیا است؟

انگلستان و ظهور وهابیت و آل سعود

نظری بر تاریخ وهابیت

سازمان کنفرانس اسلامی و نقش آن در گسترش وهابیت

بررسي متني و سندي روايت شد رحال

نقد تفسیر وهابیون از آیات «من دون الله»

تکاپوی داعش برای بقای سرزمینی

آيا به‌کارگيري زور براي رسيدن به قدرت، گزينه­ اي شکست ­خورده است؟

مشکلات پیش روی عراق پساداعش

تروریسم تکفیری داعش و محور مقاومت ضدصهیونیستی

جنبش اسلامی ترکستان شرقی؛ جهانی تهدید و نگرانی

ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

تحلیل کنش های خشونت‌بار داعش از چشم انداز روان شناسی سیاسی‏

کارنامه وهابیت؛ دوره تأسیس

جمعیت اخوان التوحید: شکل گیری و نقش آن در پیشرفت آل سعود

جهاد و نظم بین‌الملل سلفیسم جهادی و تحول معنایی جهاد

کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری

نگاهی بر وهابیت

بازخوانی ماجرای جهیمان العتیبی و ظهور اندیشه مهدویت در بطن وهابیت

مبانی جهادگرایی تکفیری در اهل سنت و نقد آن

مباني اعتقادی داعش

مبانی و مفاهیم اسلام سیاسی القاعده

بررسی جریان سلفیت، وهابیت و تکفیر

«داعش» و «القاعده» دو شاخه درخت وهابیت در عربستان

سلفی گرایی جهادی-تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه

اختلافات نظری و اعتقادی وهابیت با مسلمین

گفت‌وگوی مشروح فارس با حجت‌الاسلام مهدی فرمانیان

داعشی‌ها به نام جهاد سر می‌برند/ علت شکل‌گیری گروه‌های تکفیری

نقد استدلال تکفیری ها وداعشی ها براولویت کشتن مسلمانان

جريانهاي جديد وهابيت از ديدگاه دکتر عصام العماد

مروری بر افکار وهابیت و جایگاه آن در جهان باورهای فطرت ستیز

نقد قرآنی مبانی وهابیت در حوزه ی جهاد

نقد و بررسی مبانی جهادگرایی تکفیری ها

جریان شناسی گروه‌های تکفیری جهادی در مصر

توسل، شفاعت، استغاثه؛ رفع نزاع با تبیینی جدید

افترائات وهابیت علیه شیعه

گزارش کتاب «سيف الجبار المسلول على أعداء الأبرار» اثر شاه فضل رسول قادری

تقابل فیزیکی وهابیت با تشیع

بررسی تطبیقی ایده‌ها و رفتارهای خوارج و وهابیت

اندیشه جاهلیت محمد قطب در بوته نقد تشیع، تسنن و عقل

مبانی اعتقادی جریانهای تکفیری و مقایسه ی آن با آرای دیگر مذاهب

گزارشی از کتاب مصباح الأنام و جلاء الظلام

تبرک و استشفا به آثار اولیا

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

بررسی کتاب تاریخ نجد نوشته حسین بن غنام

تفاوت توسل با استغاثه مشرکین به بت ها

بررسی دیدگاه محمد بن‌عبدالوهاب درباره شرک و مشرک

ارکان سیاسی اندیشه های داعش؛ از امامت تا تکفیر و جهاد

اندیشه تکفیری و راههای علاج آن

کتاب شناسی تکفیر

تکفیر از نگاه بزرگان اهل سنت

سونامی تکفیری در جهان بشری

عقائد تکفیر و نقش مسلمانان

مفهوم شناسی خودکشی یا انتحار

بررسی گفتمان سید قطب و تأثیر آن بر شکل گیری جریان‌های تکفیری مصر

بررسی و نقد منهج قفاری در کتاب اصول مذهب الشیعه

تکفیر تکفیریان خشونت تکفیری، در خدمت استعمار نوین

بررسی و نقد توحید در اندیشه سلفیه وهابی و سلفیه جهادی

وهابیان و برگزاری مراسم جشن وشادی

خشونت، ترور و افراط گرایی در قرآن

جشن و سرور در میلاد پیامبر گرامی از دیدگاه قرآن و سنت

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم جریان‌های تکفیری در جهان

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

اجتهاد از نگاه وهابیون

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

شباهتهای فکری خوارج عصر علوی و داعشیهای امروز

رادیکالیسم اسلامی در جنوب شرق آسیا: جماعت اسلامی اندونزی

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن، از منظر مقام معظم رهبری

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

عوامل ظهور جریان‌های تکفیری در جهان اسلام/ تبارشناسی گروه‌های افراطی

«جریان تکفیری» از نگاه رهبر انقلاب

حدیث منع نشستن و عبادت کردن در مقابر بررسی تطبیقی دیدگاه ابن‌تیمیه و مذاهب اربعه اهل سنت

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

بدعت از منظر وهابیان

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

صحیحین و نفی تکفیر

ریشه های تاریخی و نحوه شکل گیری وهابیت

تکفیر از دیدگاه سید قطب

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟

قرآن کریم و همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه بشری

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

نقش گروه‌های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

علل شکل گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

تکفیر از دیدگاه قرآن

علل شکل گیری تکفیری‌ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

سماع موتی و رابطه آن با توسل به ارواح اولیای الهی

تکفیر

درگذر تکفیر فکری و تکفیر جنایت‌کارانه

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

خطر گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمانان

روش های تبلیغی وهابیت

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی‌گری

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های بومی

عبادت در اندیشه شیعه و وهابیت

جریان‌های تکفیری و خطرهای آن برای امت اسلامی و بشریت و عوامل شکل‌گیری آن

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

ارتباط اسلام‌ستیزی با جریان‌های تکفیری

بررسی و نقد دلیل وهابیت بر انقطاع عمل بعد از موت

نقد دیدگاه وهابیت درباره عبادت با نظر به سجده برادران یوسف

جریانات تکفیری بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

تفاوت میان جنبش‌های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

بررسی اقدامات تکفیریون در عراق و سوریه

تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای دیوبند

عملکرد وحشیانه ی فرقه ی وهابیت و خاندان آل سعود

راهبرد تکفیری و ضد وحدت عربستان سعودی در عرصه آموزش و رسانه

گزارش کتاب جذور داعش قراءة فی تراث الوهابیة و علماء السعودیة

اقسام ذبح و قربانی و اشتباه وهابیت

معیار توحید شرک از دیدگاه شهید مطهری و سید قطب

هجوم وهابیان به مدینه منوّره

وهابیت و تخریب قبور

سلفیت و جنبه های شبهه آمیز آن در مذاهب اربعه

عبور از «خاورمیانه جدید»

فتنه و هابیت

وهابيت از نگاهي ديگر

پیشینه و کارنامه وهابیت (3)-عقاید و عملکرد

پیشینه و کارنامه وهابیت (2)- شکل گیری وهابیت

پیشینه و کارنامه وهابیت (1)- وهابیت و تفرقه

سفر وهابیت به مصر

سلفیه و جنبش‌های اسلامی ـ دیوبندیه

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت3 (توسل)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت5 (وهابيت و موضع اهل‏ سنت در قبال آن)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 2 (زندگى حقيقى همراه با عمل براى انبيا و اوليا در قبر)

تضاد عقايد حنفيت با وهابيت 4 (علم غيب)

تضاد عقايد حنفيت با وهابیت 6 (وهابیت را بهتر بشناسیم)

مخالفت وهابیان با عقاید اهل سنت

سلفيان

تأويل در قرآن و «تأويل قرآن»

اندیشه سیاسی ابن قیم جوزیه

تکفیر گذشته، حال، آینده

شباهت وهابی ها با خوارج

نقدی برعقاید وهابیت (توسل، شفاعت)

لیست حامیان مالی گروه های تروریستی همسو با القاعده در 31 کشور جهان

توسل، مرگ و شفاعت از دیدگاه تشیع و وهابیت

گزارشی از برخی فتاوای وهابیت

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حرمت تكفير اهل قبله در انديشه علماى اسلام

فتنه تكفير

تبارشناسی مبانی معرفت شناختی و انسان شناختی اسلام سلفی - تکفیری

جهاد در اندیشه سید قطب

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

نقد و بررسی مهم‌ترین ادله جریاهای تکفیری در تکفیر شیعه

جریان‌شناسی تکفیری در افغانستان

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

بررسی تاریخی جریان‌های تکفیری تروریستی

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

تحلیلی بر رویکرد‌های متناقض به اندیشه‌های سلفی- تکفیری سید قطب

آسيب‏ شناسى جريان‏هاى تكفيرى و ...، از منظر مقام معظم رهبرى

چیستی و چرایی شکل گیری جریان‌های تکفیری

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی تکفیری

فضای مجازی (سایبری) و شبکه‌های ماهواره‌ای جریان‌های تکفیری

قتل و تکفیر در آیات قرآن (1)

داعش و عملکرد آن برای اهداف غرب و رژیم صهیونیستی

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت‌های جریان‌های تکفیری

جایگاه علمی و دینی مردم نجد در دوران محمد بن‌عبدالوهاب

زمینه های تاریخی سلفیه

شیوه‌های وهابیت در مخالفت با اهل سنت

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛ فرصت‌های به وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

تحرک‌پذیری سلفیت جهادی در آسیای غربی و امنیت عمومی جمهوری اسلامی ایران

ادله داعش بر خلافت اسلامی و نقد آن از سوی سلفیان جهادی

جاهلیت در نگاه سلفیه جهادی و اثرات سوء آن بر جهان اسلام

بررسی تطبیقی دیدگاه فقهای فریقین درباره حرمت تکفیر مسلمانان

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

سلفیه جهادی در شبه جزیره؛ بررسی رویکرد و عملکرد القاعده شبه جزیره

تکفیر در روایات نبوی (4)

تکفیر در روایات نبوی (3)

برررسی شخصیت و نظرات شیخ عبدالعزیز بن باز مفتی سابق سعودی

ابوبكر بغدادی

جریان شناسی اختلافات طالبان بر سر رهبری

تکفیر در روایات نبوی (1)

تکفیر در روایات نبوی (2)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

تأملاتی درباره بیانیه اخیر شبکه تروریستی القاعده علیه داعش

تکفیر در آیات و روایات

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده /بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

جریان شناسی وهابیت مصری

زادگاه فکری اندیشه تکفیری در جامعه اسلامی

رویکرد دوگانه غرب در مواجهه با تروریسم؛ داعش سیاه، داعش سفید

خیانت های خلافت داعش به جامعه اسلامی

سلفى‏گرى در تونس و آينده پيش رو

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش نخست)

بررسی پیشینه ورود تروریسم تکفیری به کشور (بخش دوم)

تحليلى بر هويت جديد تروريست‏هاى تكفيرى در خاورميانه ...

استراتژی «گرگ‌های تنها»؛ این بار در افغانستان

الگوی سازمانی القاعده و داعش

نگاهی اجمالی به منهج درسی مدارس ابتدایی داعش

جهادی‌های جدید کیستند؟

نگاهی کوتاه به جریان رسانه‏ ای گروه داعش

زمینه‏ های گفتمانی تعامل داعش در قبال اسرائیل و مسئله فلسطین

تضادهای ایدئولوژیک؛ چرا داعش و القاعده متحد نشدند؟

ساختار تشکیلاتی جدید داعش؛ نسل دوم فرماندهان دولت خلافت

ریشه‌های تفکر داعش (٦)

ریشه‌های تفکر داعش (٥)

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

ابومصعب زرقاوي و داعش

موافقين و مخالفين خلافت داعش

سیر تطور هیئت‌‏های شرعی داعش

بلای تکفیر، مصیبت اسلام و مسلمین

دشمن نزدیک و دور

جریان شناسی سلفیگری

در آمدی بر مناسبات وهابیت و علم کلام

داعش خوب داعش بد

دموکراسی

آیا تهدید داعش را جدی بگیریم؟

عقل از منظر وهابیان

جریان های تکفیری عراق

بن بست خلافت با اندیشه داعش

جنبشهای اسلامی و خشونت در خاورمیانه

تحولات اسلام سیاسی رادیکال

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_6

آینده جنبش های اسلامی

مفهوم شناسی جنبش های اسلامی معاصر

کفر در مقابل ایمان یا اسلام

جریان داعش و تحریف مفهوم جهاد

خلافت از دیدگاه سلفیه جهادی

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_5

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_4

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_3

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_2

بررسی دیدگاه گروه های تکفیری درباره آیات جهاد_1

آسيب‏ شناسى رشد جريان‏هاى تكفيرى به عنوان يك چالش عمده فراروى اسلام‏گرايى‏

جوانان يهودی در صف داعش

برداشت‌های القاعده از افکار جهادی سید قطب

روش‌های برخورد محمد بن‌عبدالوهاب با مخالفان خود

برداشت اشتباه تکفیریها از جهاد در قرآن

سنت‏ گرایی و نقد اسلام‏ گرایی سلفی

ارزیابی سیاست کیفری بین‌المللی در رسیدگی به جنایات داعش

استراتژی داعش در عراق و شام

گونه ‏شناسی فکری جنبش‏های اسلامی معاصر

ظهور داعش در شبه‌ قاره

پاسخ به شبهات جهاد

سلفی‏گری در عراق و تأثیر آن بر جمهوری اسلامی ‏ایران

گفتمان اسلام سلفی و جهانی‏ شدن امنیت خاورمیانه

شکاف شیعی – سنی در اسلام سیاسی و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

برررسی قتال در قرآن 4

بررسی قتال در قرآن 3

بررسی قتال در قرآن 2

بررسی قتال در قرآن 1

تاثیرات سید قطب بر گروهک های جهادی تکفیری

حزب التحریر در آسیای مرکزی

مبانی اعتقادی محمد ابن عبدالوهاب

تکفیری ها و تجاور از حدود جهاد

حرمت تکفیر نزد پیشوایان چهارگانه اهل سنت

معناشناسى عبادت در نظام تعاليم وحى و دفع اتهام كفر و شرك از مسلمين‏

مبانى كلامى «القاعده» در تكفير و كشتار مسلمانان‏

احزاب سلفی در مصر

تکفیر از دیدگاه قرآن کریم

سلفی گری در مصر و دوره جدید

تكفيريت در پاكستان و راه برون‏ رفت از آن‏

متافیزیک خشونت داعشی؛ سه مفهوم نکایه، توحش و تمکین

القاعده پس از 11 سپتامبر (با تأکید بر عراق)

آينده داعش در عراق

جهان از نگاه داعش

بازشناسی بنیادگرایی و سلفیه در دوران معاصر با تأکید بر طالبان و القاعده

جنبش های سیاسی معاصر در عربستان سعودی

زیارت از دیدگاه احادیث اهل سنت

ظهور و افول القاعده در عراق

تکفیر از نگاه برخی ائمه مذاهب اهل سنت

نگرشی به ظرفیت‌های تقریبی الازهـر

چالش های همگرایی جهان اسلام در تأسیس تمدن اسلامی

جريان‏هاى تكفيرى و نقض حقوق زنان‏

تقليد از ديدگاه سلفى‏هاى تكفيرى‏

بدعت و سنت از ديدگاه فرق اسلامى و جريان‏هاى تكفيرى‏

واكاوى رابطه ميان نفاق و تكفير

روش‏هاى جهان اسلام براى فائق آمدن بر بحران تكفير

نقد و بررسی دار الاسلام از نظر سلفیه تکفیری

نقد و بررسی دشمن نزدیک و دور(عدو قریب و بعید)

نقد و بررسی حکم بغیر ما انزل الله

نقد برداشت‌های تکفیری‌ها از آیات جهاد

متغيرهاى منطقه ‏اى و بين‏ المللى و علل داخلى ورود داعش به عراق‏

رقابتى براى هويت و شناسه‏

پاسخی به شبهه ابن تیمیه در استمرار عزاداری برای امام حسین علیه السلام

عزاداری بدعت یا سنت

توحید و شرک

آیا ترکیه به سرنوشت پاکستان مبتلا خواهد شد؟

عوامل روانی تکفیر

وهابیت تکفیری (دوره ی معاصر)

ازبکستان بعد از کریم اف و ترسیم جریان شناسی دینی سیاسی آینده

ارکان و مقومات مفهوم «عبادت»

بوکوحرام و قرائن همپیمانی با داعش

نگاهی به تشکیلات سازمانی داعش

آينده ‏نگارى رفتار گروه‏ هاى تكفيرى‏

تکفیر اهل قبله

دگردیسی اسلام سیاسی در تونس

عربستان معمار جنایت و مکافات

ناتوانی حکومت ها و رشد سلفیسم در غرب افریقا

داعش در مسیر القاعده شدن

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

علل گسترش دعوت محمد بن‌عبدالوهاب

گفتگو با مأمون رحمه روحانی دمشقی درباره تکفیریها

ابن تیمیه و نگرش آن به مذاهب

تکفیریها در انگلستان

کودتا در داعش

فرا واقعیت بنا العابد!

خاورمیانه و جنگ های دینی

بررسی ارتباط خوارج با وهابیت

موضع ‌گيري‌ علماي‌ جهان‌ اسلام‌ درباره‌ تشيع‌

اقسام توحید از دیدگاه وهابیت و نقد آن

فعالیت وهابیت در جهان

بررسی روایت التجاء ابو ایوب انصاری به قبر پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم

فواید توسل به ارواح پیامبران و اولیای الهی

نقش جریان های سلفی در سوریه و فلسطین در مصاحبه با شیخ عبدالله کتمتو

امکان سنجی تحقق همگراییِ جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص از منظر دیوبندیه و ابن‌تیمیه

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

صنعانی؛ سلفی تکفیری یا سلفی میانه‌رو

بررسی و نقد رابطه دعا و عبادت، از منظر قرآن و وهابیت

سماع موتی و تقابل دیدگاه وهابیان با بزرگان خود

تبرک (لمس و تقبیل) از نگاه اهل سنت

رابطه ولایت تکوینی و استغاثه به ارواح اولیای الاهی

تکفیر از دیدگاه بزرگان دیوبند

پژوهشی درباره حدیث «اللهم لا تجعل قبری وثناً یعبد»

درنگی بر دیدگاه ابن‌تیمیه در مواجهه با مذاهب و بزرگان اسلام

افترائات وهابیت علیه شیعه در مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین توحیدی

فهرستواره پایان‌نامه‌های حوزوی-دانشگاهی در موضوع سلفی‌گری و نقد وهابیت

توسل در سیره انبیا از دیدگاه اهل‌سنت

ندای غیراللّه از ديدگاه علمای دیوبندیه

بررسی دیدگاه ابن تیمیه درباره زیارت قبور

تناقضات ابن عبدالوهاب در مسئله تکفیر مسلمین

نقد و بررسی روش های جدلی ابن تیمیه در «منهاج السنه»

وهابیت، سلفیت و اسلام‌گرایی؛ دشمن کیست؟

بررسی و نقد دیدگاه سلفیه در ارتباط ارواح با عالم جسمانی

تکفیر از کدام قسم: کفر در مقابل ایمان یا کفر در مقابل اسلام

آشنایی با رهبران "اخوان المسلمین" از ابتدا تا کنون

بررسی سلفی‌گری ابن ابی العز با تأکید بر «شرح العقیدة الطحاویة»

نقد دیدگاه وهابیت در مسئله تبرک با تکیه بر نظر علمای معاصر وهابی

بررسی و نقد دیدگاه شاه ولی‌الله دهلوی در مسئله شرک

تکفیر و اقسام آن در نگاه شیعه

تکفیر در جهان اسلام

سرنوشت مدعیان خلافت در انتظار داعش

توحید و شرک از دیدگاه استاد مطهری و سید قطب

داعش و استفاده از گرافیک اطلاع‌رسان

نگاه هند به گروه‌های شبه نظامی پاکستان

مقايسه انديشه‏ و رفتار جبهه النصره و داعش

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

جریان‌های تکفیری فعال در پاکستان

بازشناسی تفاوت سلفی نوگرا و افراط‏ گرا

نگاه داعش به مهدویت

جریان‌شناسی گروه‌های تکفیری: ابعاد و پیامدها

کفر و جهاد از منظر حزب التحریر

وضعیت القاعده پس از ظهور داعش

جریان‌های تکفیری، مهمترین خطر فراروی بیداری اسلامی

حقوق بشر و جریان‌های تکفیری

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

تحلیلی شرق‌شناسانه از جریان‌های تکفیری قدیم و جدید

سلفی‌گرایی متحرک: چالش امنیتی بدون مرز

بازخوردهای ضد‌امنیتی هستی‌شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

عقل از دیدگاه سلفیه

عبادت

سب الصحابه

نقدی بر خلافت ابوبکر بغدادی

تیشه داعش به ریشه‌های تاریخ ایران در موصل

سلفی ها، روند نوگرایی که به افراط گرایی رسید

افغانستان در دوران پساطالبان

داعش، قفقاز و واکنش روسیه

افغانستان، گذرگاه داعش به آسيای مركزی

متن قطعنامه شورای امنیت درباره گروه تروریستی داعش

نگاهی به عملکرد داعش از منظر کتاب تروریسم جهانی و رسانه های جدید

خط بطلان جولانی بر فانتزی‌های غرب در سوريه

ظهور داعش؛ پایانی بر نظم جهانی

پیام مهم ترور سرکرده جیش الاسلام

راهبرد آمریکا برای مبارزه با القاعده و داعش