اطلس > جریان ها > جريان نوسلفي‌ها در دوران معاصر (2)

جريان نوسلفي‌ها در دوران معاصر (2)

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۶/۲۸ تعداد بازدید: 482

در دنياي معاصر، عربستان به‌عنوان مهم‌ترين منبع براي تکوين و صدور وهابيت و سلفي‌گري به دنياي اسلام است. بررسي ابعاد مختلف اين جريان ديني ـ سياسي، در دوراني که سطح و تنوع درگيري وهابيان با ديگر مسلمانان بيشتر شده است، اهميت خاصي دارد.



نويسنده : ذبیح اله نعیمیان

در بحث حاضر، ضمن زمينه‌شناسي تکوين جريان سياسي ـ ديني نوسلفي (به عنوان یک شاخة مهم سیاسی وهابیت در دوران معاصر)، به شخصيت‌شناسي پيشتازان اين نهضت پرداخته‌ايم.

سلمان العوده

شيخ سلمان بن فهد العوده، مسئول مؤسسه اسلام امروز (: الاسلام اليوم) است. اين مؤسسه از سايت اينترنتي خاصي برخوردار است که به صورت مستمر به فعاليت مي‌پردازد.

دکتر عصام العماد، سلمان العوده را از جمله شاگردان محمد قطب و بن لادن را بهره‌مند از شاگردان سيد قطب معرفي مي‌کند. به گزارش او، سلمان العوده، کتابی به نام صفة القرباء نگاشته است که دست‌کم ده نفر از وهابيان جهان در مقابل آن ردّيه نوشته‌اند.

سلمان العوده يکي از پيشتازان جنبش بيداري نوسلفي است که فعاليت‌هاي او با نقد و انکار بسياري از وهابيان سنتي روبه‌رو گشت. ازاين‌رو، دکتر عبدالله بن جبرين يکي از کساني است که در مقابله با اين هجمه‌ها، در اواخر 1413هـ.ق به حمايت از وی پرداخته است. وي که در آن زمان، رياست کل «اداره بحوث علمي و افتا و تبليغ و ارشاد» در عربستان را بر عهده داشت، در 19/10/1413هـ.ق بر سابقه آشنايي خود از طريق مطالعه نوشته‌هاي او، شرکت در دروس و سخنراني او و شنيدن نوارهاي صوتي او تأکيد کرد و سپس با تمجيد بليغي از او، بر صحت اعتقادات وي پاي فشرد. وي در این نوشته، توانايي و مبارزه استوار او را نیز در برابر سکولارها، کمونيست‌ها، مسیحيت، الحادگران و روافضیان می‌ستاید.[12]

جالب اينکه حدود پنج ماه بعد در محرم 1414هـ.ق پادشاه عربستان از طريق وزير کشور، به هيئت کبار العلما دستور داد تا کتاب‌ها و سخنراني‌هاي او و سفر الحوالي را بررسی کنند. ازاین‌رو، آن هيئت حکمي را مبني بر لزوم عذرخواهي آنها و در غير اين صورت ممنوعيت سخنراني و تدريس عمومي آنها صادر کرد.

وي از جمله کساني است که باب انتقاد علني از حاکم را گشود.[13] او از اين تلقي در سال‌هاي بعد نيز دست نکشيد، چنان‌که در 1424هـ.ق/2003م. همانند همين رويکرد را در سخنان خود القا مي‌کرد.[14]

شيخ بن عثيمين با ترجيح شنیدن سخنراني‌هاي شيخ بن باز و شيخ الالباني، گوش دادن به نوارهاي سخنراني سلمان العوده و سفر الحوالي را منع مي‌كند.[15] شيخ يمني علامه مقبل بن هادي الوادعي، سلمان العوده را بدعت‌گذار مي‌خواند. شيخ محدث عبدالمحسن العباد، عالم مدينه نيز در کتاب مدارک النظر، او را غوغاآفرين مي‌خواند. شيخ علامه عبيد الجابري، دیگران را از امثال او برحذر مي‌دارد.[16] دكتر ابراهيم بن محمد الصبيحي، عضو هيئت تدريس در دانشگاه اسلامي امام محمد بن سعود در رياض، كتابي با عنوان حتي لايقع الحرج بر ضد كتاب سلمان العوده با عنوان إفعل و لاحرج نوشت كه در آن، به نقد ديدگاه‌هاي سلمان العوده درباره مناسك حج مي‌پردازد. جالب آنكه اين كتاب انتقادي همراه با مقدمه چند شخصيت برجسته وهابيت دولتي عربستان به چاپ رسيده است، چنان‌که مفتي عام عربستان سعودي، شيخ عبدالعزيز آل شيخ و رئيس مجلس قضايي اعلي، شيخ صالح الحيدان و نیز علامه شيخ الفوزان بر اين كتاب مقدمه نوشته‌اند.

در مقابل، افراد بسیاری از مشايخ وهابي سعودي از او حمايت کرده‌اند؛ برای نمونه، شيخ علامه عبدالعزيز الراجحي (مشهور به بن باز صغير) در پاسخ به پرسشي در درس خود درباره صحت عقيده سفر الحوالي و سلمان العوده، عقيده آنها را در شعبان 1414هـ.ق، سليم و در چارچوب اهل سنّت و جماعت خواند[17] و شيخ علامه عبدالله بن قعود (عضو هيئت كبار العلما و عضو اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء)، شيخ عبدالله المطلق (عضو هيئت کبار العلما در 1423هـ.ق) و نیز شيخ دکتر عبدالله بن جبرين[18] به حمايت از او برخاستند، چنان‌که بن جبرين در حمايت از سلمان العوده، در جلسه دفاعيه رساله دکتراي او در اوايل 1425هـ.ق حضور يافت.[19] شيخ محمد بن صالح المنصور (استاد سلمان العوده) نيز پس از به زندان افتادن سلمان العوده و سفر الحوالي از آنها حمایت کرد.[20]

عائض القرني

عائض القرني در دهه 1990م. فعاليت‌هاي نوسلفي خویش را آغاز کرد، ولی پس از حوادث خشونت‌بار در عراق اشغالي، به نوعي به سلفي‌گرايي اعتدالي گرایش یافت. در برابر فعاليت‌هاي نوسلفي او، برخوردهاي مختلفي به وجود آمد، از جمله امير خالد الفيصل امير عسير، به اتهامات غيراخلاقي او را به دادگاه کشاند که چنين برخوردي با يک عالم، براي نخستين بار بود که اتفاق می‌افتاد. البته اين مقابله‌جويي‌ها، او را از مواضع انتقادي‌اش نسبت به رابطه علما و نظام سياسي بازنداشت.

نمونه‌اي از مقابله‌جويي عائض القرني با حکومت‌هاي فاسق در برخي اشعار او نيز نمود يافته است؛ برای نمونه، او در ديوانش با عنوان «بلحن الخلود»، در قصيده‌اي با عنوان «دع الحواشي و اخرج»، به چنين مضاميني اشاره کرده است.[22] به طور طبيعي، چنين مضاميني با نقد و انکار وهابيت سنّتي‌اي روبه‌رو گشته است که برخوردهاي مقابله‌جويانه با دولت را جز در قالب نصيحت، و آن هم عمدتاً پنهاني نمي‌پذيرند؛ برای مثال، شيخ احمد النجمي، نقد تندي نسبت به اين اشعار نگاشته و مضامين آنها را به دلیل تجويز خروج بر حکومت، همسو با خوارج و معتزله خوانده است.[23] زيد المدخلي نيز در این دیوان به نقد اين اشعار عائض القرني پرداخته و آنها را بر ضد علم و علما، با گرايش خروج بر ولاة امر و در راستاي انديشه‌هاي تروريستي خوانده است.[24]

وي پيکان اين رويکردهاي انتقادي را در مرحله نخست متوجه دولت سعودي و پادشاه آن دانسته و به نکوهش آن پرداخته است. زيد المدخلي، ريشه اين افکار اعتراضي را با لحني نکوهشي، تأثيرپذيري از انديشه‌هاي سيد قطب،‌ اخوان‌ المسلمين، حسن الترابي و امام خميني معرفي مي‌کند. وي تمجيد صريح عائض القرني نسبت به حسن الترابي را نيز قابل نکوهش مي‌داند. (نک: همان: 110)

اين شخصيت مشهور نوسلفي پس از خروج جوانان مبارز از زندان‌هاي ضد تروريسم، نه تنها به کميته‌هاي نصيحت پيوست، بلکه براي دامن زدن به سلفي‌گرايي معتدل، تلاش‌هاي بسیاری در تلويزيون سعودي، شبکه‌هاي ماهواره‌اي و ... انجام داد. حتي به اجراي مناظره با شخصيت‌هاي برجسته مبارزه نظامي نیز دست زد. البته عائض القرني مبلّغ و شخصيتي پر سر و صداست؛ برای نمونه، او که برخلاف فتواي پيشين خود و هم‌نوا با اجماع سلفي مبني بر وجوب پوشاندن وجه و کفين به‌وسیله زنان، در يک برنامه سينمايي با عنوان «نساء بلا ظلّ»، اين حکم را کنار نهاد و موجي از نقدها و حمله‌هاي فکري را متوجه خود ساخت. او در پي فشارهاي مختلف به‌ويژه اتصال مفتي اعظم سعودي، شيخ عبدالعزيز آل الشيخ، وزير شؤون اسلامي و برخي ديگر از بزرگان وهابي، در نوشته‌اي توضيحي از اين حکم عدول کرد و مخاطب آن فيلم را زنان غرب معرفي کرد.

در مجموع، اين فتوا و ديگر مواضع او مانند موضع او درباره رانندگي زنان، مشکل‌آفرين بود و براي او گران تمام شد، به‌گونه‌ای که سبب شد وی سرانجام پس از ربع قرن فعاليت‌هاي تبليغي، با سرودن قصيده‌اي انتقادي در روزنامه مدينه، ناگزیر روش سکوت و انزوا را برگزیند. اين قصيده از رنج‌هاي طولاني او از صفاي ايام گذشته و کدورت ايام فعلي حکايت دارد. بخشي از اين فعاليت‌هاي او، چهره وی را در ميان علما مخدوش کرد و بخشي از آنها به‌ويژه حاضر شدن او در چهره مناظره محققانه با افراد آشتي‌ناپذير تروريست، به تضعیف جايگاه مردمي او انجامید.

مواضع وهابيت دولتي درباره تكفير و تروريسم

با وجود آنکه انديشه وهابيت مهم‌ترين زمينه تکفير در ميان مسلمانان را در دو سده اخير فراهم آورده است، مي‌توان گفت در وهابيت دولتي ـ در فضاي نوين جهاني به‌ويژه در دوران مبارزه با تروريسم به رهبري امريکا که پيکان آن متوجه جريان‌هاي عمدتاً تکفيري وهابي مانند القاعده است ـ نسبت به وهابيت نوسلفي، خشونت كمتري دیده می‌شود، به‌گونه‌ای‌که افراط در تکفيرگرايي خشونت‌آميز در تعارض با سياست‌هاي خارجي و داخلي عربستان در دوران حاضر، امنيت اين کشور را دستخوش آسيب‌پذيري جدي کرده است.

مهم‌ترين موضع‌گيري وهابيت دولتي عربستان در برابر تكفير را مي‌توان مربوط به سندي دانست كه از سوی هيئت كبار علماي عربستان در دوران رياست بن باز در 1419هـ.ق صادر شده است.[25] بر اين اساس، دولت عربستان كه از بحران تروريسم و گرايش‌هاي تكفيري رنج مي‌برد، تلاش‌هاي گوناگوني را در مقابل اين پديده سامان داده است، از جمله صدور اين بيانيه از سوی برترين نهاد مذهبي که از اهميت فوق‌العاده‌اي برخوردار است.

تشكيل جلسه‌اي ميان مسئولان دولتي و برخي علماي سلفي و نوسلفي پس از بازگشت برخي جوانان زنداني در گوانتانامو، از موارد دیگر این تلاش است. اين جلسه در منزل شيخ صالح بن عبدالعزيز بن محمد آل الشيخ، وزير پيشين وزارت شؤون الاسلامية والأوقاف والدعوة و الارشاد، به ابتكار او و امير محمد بن نايف بن عبدالعزيز مساعد (وزیر داخلی شؤون امنیتی) تشكيل شد. در اين جلسه، شيخ صالح بن حميد (رئيس مجلس شورا)، شيخ سعد بن ناصر الشثري (عضو هيأت كبار العلما) و شيخ يوسف الغفيص، عضو هيئت كبار العلما، شيخ دكتر عبدالله اللحيدان (نماينده وزارت شؤون اسلامي)، شيخ دكتر سليمان العوده، شيخ عائض القرني، شيخ محمد العريفي، شيخ ناصر العمر، استاد دكتر سعود الفنيسان، دكتر فالح الصغير و بسیاری از افراد دیگر حضور داشتند.

در اين جلسه، از بازگشت جواناني كه در زندان گوانتانامو به سر مي‌بردند و در آنجا براي زندگي در شرايط عادي و گذر از گرايش‌هاي تكفيري و تروريستي تعليم مي‌ديدند، سخن به ميان آمد و بر لزوم توسعه فعاليت علما و همكاري آنان در كميته‌هاي نصيحت (وابسته به وزارت كشور) براي مقابله با انديشه‌هاي گمراه‌گر تكفيري و تروريستي به‌عنوان بحثي اجماعي تأكيد شد. اين جلسه که در جهت همفكري مسئولان، علماي وهابي و علماي نوسلفي تشكيل شد، با موفقيت به پایان رسید و حاضران خواستار تشكيل دوباره آن شدند. از جمله مطالب مطرح شده در این جلسه، اشاره به ابراز خشنودی برخي كشورهاي اروپايي مانند سوئد از موفقيت عربستان در برنامه‌هاي ضد تروريسم بود.

نتیجه

نوسلفیان بخشی مؤثر از میان وهابیان هستند و از دایرة اندیشه‌های آنان خارج نیستند، اما برخی اندیشه‌های دین‌شناسانه و سیاسی آنان، این بخش از وهابیان را از دیگران متمایز کرده است. شايد بتوان گفت تا حدودي مواضع نوسلفي ميان مواضع محافظه‌کارانه وهابيت سنتي و مبارزه‌گرايي القاعده در نوسان است. مطالعه جريان‌هاي وهابي نشان مي‌دهد که اطاعت مطلق از حاکم سعودي نمي‌تواند براي همه وهابي‌ها و در همه شرايط جذابيت داشته باشد؛ زیرا از جنبه اعتقادي، زمينه‌هاي فراواني براي تضعيف اقتدارگرايي حاکم وهابي در انديشه همه مسلمانان، از جمله وهابيان وجود دارد. بر اين اساس، برخي شرايط سياسي اين ظرفيت اعتقادي را مورد بهره‌برداري قرار مي‌دهد.

از سوي ديگر، نمي‌توان به جريان‌هاي سنّتي يا نوظهور وهابي به صورت مطلق نگريست، چنان‌که در ميان جريان نوسلفي، برخي مانند سفر الحوالي و عائض القرني نسبت به کسي مانند ناصر العمر تحمل بيشتري در برابر تشيع دارند، به‌گونه‌ای‌که گرايش آنان به نوعي از دموکراسي روشي بيش از وهابيت سنّتي است.

 منبع: وهابیت پژوهی

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
مطالب دیگر در این بخش

ظهور و انحطاط انصار الشریعة در لیبی

شبکه حقانی (2)

طالبان پاکستان

گردان های عبدالله عزام

طالبان

سپاه صحابه(2)

جیش محمد

جنبش اسلامی ترکستان شرقی

انصار الشریعه یمن

سلفیت سنتی(وهابی) در یمن

التوحید و الجهاد فی ارض الکنانه (توحید و جهاد در مصر)

لواء التوحید

جنبش نورالدین زنکی

جنبش انصار الدین مالی

اخوان المسلمین اردن

عمليات درع الفرات

اخوان المسلمين يمن

جیش الحر السوری

حرکه احرار الشام الاسلامیه

المرابطون (مالی)

القاعده فی بلاد المغرب الاسلامی

انصار الشریعه تونس

جیش احرار الشام

جنبش حسم «حرکة سواعد مصر»

جماعت اسلامی اندونزی

الشباب المجاهدین

هیئه تحریر الشام

جماعة المسلمين في بلاد الشام

جیش محمد فی بلاد الشام

سرایا مروان حدید

جماعت انصار بیت المقدس

جنبش انصار الشریعه لیبی

کتیبه صقور العز

اجناد القوقاز

التکفیر و الهجره

جند الاقصی

حرکه الفجر الاسلامیه

حرکه شام الاسلام

جیش المهاجرین و الانصار                                          

الکتبیه الخضراء

احرار الشام

تحریر الشام

آل شیخ

القاعده عراق

دیوبندیه در پاکستان

تقابل دیوبندیه با جریان ها و مذاهب دیگر

اندیشه های طیف حیاتی جریان دیوبندیه

اندیشه های گرایش «مماتی» جریان دیوبندیه

امارت اسلامی قفقاز

دورنمائی از مکتب دیویند (2)

دورنمائی از مکتب دیویند (1)

جریان شناسی گروهک تروریستی انصارالاسلام

جريان نوسلفي‌ها

داعش 2017/دگرگونی ها و تاکتیک ها

گروهک تروریستی ـ تکفیری جندالله

آشنایی با گروهک تررویستی جندالشیطان

گروه تکفیری ریاض الصالحین

حدادیه

سازمان جماعة التبلیغ

النهضه تونس؛ از «حرکت» تا «حزب»

وهابیت تکفیری (دوران تاسیس و تثبیت)

قبیله انحراف

تحریک نفاذ شریعت محمدی

سلفیه درباری

جیش محمد

حرکت النهضه تونس

گرایش های فکری سلفیه در جهان امروز

شباب محمد (آکادمی ارتش)

گونه شناسی جریان های فکری و جنبش های اسلامگرا

احزاب سلفی در مصر

گروه طالبان

شبکه ی حقانی (1)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره سوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار (دوره دوم)

وهابیت و خاندان سعود، از ظهور تا اقتدار(دوره اول)

جريان نوسلفي‌ها در دوران معاصر (2)

اخوان المسلمین سوریه

القاعده در تانزانیا

القاعده در کنیا

جماعت تبلیغ

سلفی گری در شبه قاره هند

جریان شناسی جماعت التبلیغ و الدعوه

دیوبندیه، بریلویه و رابطه آنها با وهابیت

جریان های تکفیری عراق

حزب التحریر ازبکستان

سلفی گری در پاکستان

جريان های سلفی در تونس

جماعت اخوان المسلمین: ریشه ها و روندها

سازمان القاعده

ریشه‌های تفکر داعش (٤)

ریشه‌های تفکر داعش (٣)

ریشه‌های تفکر داعش (٢)

ریشه‌های تفکر داعش (١)

بوکوحرام

خلافت داعش، موافقان و مخالفان

لشکر طیبه

اخوان المسلمين و شيعه (بخش دوم)

اخوان المسلمين و شيعه (بخش اول)

گروههای تروریستی در آفریقا

حرکت المجاهدین

سیر شکل گیری جریان دیوبندیه در شبه قاره هند

گروههای تروریستی در آفریقا

حزب التحریر: آسیب ها وتحریف ها

آشنایی با داعش

سپاه صحابه

طالبان

لشگر جهنگوی

اخوان‌المسلمین امارات؛ پیوندی دیرهنگام

اخوان المسلمین عربستان؛ زندگی گیاهی

اخوان اصیل (حسن البناء)؛ جریانی در رؤیای اصلاح

اخوان المسلمین قطر؛ حرکتی خزنده

سروریه

حازمیه

اخوان در عربستان

البانیه

جریان جامیة یا عالمان درباری

حرکت جهیمان العتیبی

جریان اخوان‌التوحید

جریان های سلفیه